בבל

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>בבל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2727</id>
    <revision>
      <id>601781</id>
      <parentid>494154</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89535" sha1="j1cpf9f3nx9dnhk3qmviue1xv338ror" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך פרת, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן באגדאד אין איראק. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען אמאל א קליינע שטאט מדינה און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער נבוכדנצר השני האט די שטאט באדעקט בערך 900 העקטאר און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג חמורבי, מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון חורבן בית ראשון און גלות בבל, וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין 2019 איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך יונעסקא אלס א וועלט ירושה ארט.

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט אכדישער נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע קונעאפארם שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן לאגאגראפישן סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט מארדוך האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע סומערישע קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטאלן אדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע מעטראפאליע, נאר איז געוואקסן דורכן צוזאמענוואקסן פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטאלן.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען קומט פאר אין פילע פלעצער אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין ספר בראשית ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. לויט דער תורה איז דארט פארגעקומען דער צעטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון נבוכדנצר השני, וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון יהודה אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום מעסאפאטאמיע, אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער רעפובליק פון איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן באגדאד.

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן קאנאל סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסודות פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די לאגע פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
בבל איז געווען אין דעם היסטארישן ראיאן וואס ווערט היינט אנגערופן מעסאפאטאמיע, דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן פרת און חידקל.

די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור, קיש, אור, אורוכ און שפעטער אויך אסור און נינוה אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס רוטעס, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט סומו אבום געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב סעמיטישע גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שאר קאלי שארי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער אקאדישער אימפעריע, צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

=== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ===
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''חמורבי''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפאניעס, פאליטישע בונדענישן און גוטע אדמיניסטראציע האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם פערסישן גאלף ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

== די געזעצן פון חמורבי ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''געזעצן פון חמורבי'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און רעכט סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די סופרים פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע מדרגה פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך ווידער באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער היטיטישער קעניג '''מורשיליש דער ערשטער''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די קאסיטישע תקופה. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט זיך פארשפרייט איבער מערערע יארהונדערטער און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט מצרים, די היטיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די אשורישע אימפעריע אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן אשור און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש איז בבל אפט געזוכט געווארן אלס א שטח וואס דארף זיין אונטער אשורישער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג (ג' ט&quot;ו) האט דער אשורישער קעניג '''תגלת פלאסר השלישי''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אריינמישונג אין בבל צוליב אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג (ג' ל&quot;א) איז תגלת פלאסר השלישי אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט און שבטים וואס האבן פארטיילט זייער השפעה איבער דער געגנט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט שווערע פאליטישע און עקאנאמישע דרוקן. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנזעצלעכע צילן: מצד אחד האבן זיי געוואלט קאנטראלירן בבל, און מצד שני האבן זיי געוואוסט אז די שטאט האט א גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''סנחריב''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;א), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו (א' כסלו), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגליכע אינסקריפציעס האט סנחריב צעשטערט די בנינים, אויסגעלאזט וואסער פון די קאנאלן און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב האט זיין זון '''אסרחדון''' איבערגעדרייט די אשורישע פאליטיק קעגן בבל.

אין 681 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;ט) איז אסרחדון געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל.

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט עסאגיל און עטעמענאנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע מרידה און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די מרידה קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אסרחדון'ס זון, '''אשורבניפל''', וועלכער האט איבערגענומען די אשורישע מלוכה אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע מרידה קעגן אשור.

די מרידה איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די מרידה האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט עלימער, אראמישע שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די מרידה.

די קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געווען אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג (ג' קי&quot;ב) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די פאלגענדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וועלכע האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישע דרוקן פון נייע כחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן אין דער אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''נבופלאסאר'''.

=== נבופלאסאר ===
אין 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), דעם 26סטן טאג פון חודש אראכשמנה (VIII), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע נקודה אין דער געשיכטע פון בבל, ווייל עס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ה) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''נעמען די האנט פון מארדוך''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט זיך פארבונדן מיט די מעדישע כחות קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די הויפט מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די כלדישע אימפעריע, האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר השני און די גרויסקייט פון בבל ==
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''נבוכדנצר השני''' געווארן קעניג.

אין 605 פאר זייער ציילונג (ג' קנ&quot;ה), דעם 8טן טאג חודש אב (V), איז נבופלאסאר נפטר געווארן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול (VI) פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנצר השני ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
נבוכדנצר השני האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי קארכמיש אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.

=== די אייננאם פון ירושלים ===
די הערשאפט פון נבוכדנצר השני איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפאניעס קעגן מלכות יהודה.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), דעם 2טן טאג חודש אדר (XII), האט נבוכדנצר איינגענומען ירושלים. דער מלך יהויכין איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער בית המקדש הראשון איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''גלות בבל''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערונג פון די שטאטישע מויערן.
* אויפבוי און פארשענערונג פון די טעמפלען.
* בוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און פראצעסיעס וועגן.
* אנטוויקלונג פון קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג' קפ&quot;ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס רוטעס פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג (ג' קצ&quot;ח) איז נבוכדנצר השני נפטר געווארן. זיין זון '''אמל מארדוך''' האט איבערגענומען דעם טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט. עטליכע קעניגן האבן זיך נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''נבונאיד'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''בעלשאצאר''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די פאליטישע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געמאכט אז די פערסישע אימפעריע אונטער כורש השני האט געקענט שנעל אויסברייטערן איר השפעה.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג '''כורש השני''' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג' רי&quot;א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''אוגבארו''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל אן א גרויסער קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש השני און זיין פאליטיק ===
כורש השני האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולט פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א הערשער וואס האט צוריקגעגעבן פארשידענע פארפעלקערונגען זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* קונעאפארם שרייבן און סופרים קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע סופרים האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''אלכסנדר מוקדון''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן טיגריס טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל פארוואנדלט געווארן פון א הויפטשטאט פון אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט וואס טראגט די זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר השני זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש השני האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר השני.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), נאך דער אייננאם פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג), נאך דער צווייטער אייננאם פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געווען בנמצא, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

די אידישע קהילות אין בבל האבן זיך באזירט אויף משפחה פארבינדונגען, לאקאלע פירערשאפט און תורה לערנען.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער בבלי תלמוד, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''ראבערט קאלדעווי''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, פראצעסיעס גאס און טיילן פונעם דרומדיקן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר השני איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר השני פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר השני און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר השני אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר השני זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר השני איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע סופרים האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די סופרים שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע סופרים, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דער אייננאם פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש השני ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>j1cpf9f3nx9dnhk3qmviue1xv338ror</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601784</id>
      <parentid>601781</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90060" sha1="t13hpo9uv4b52t8qpx1lpuh0znok2qk" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]] האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די קאסיטישע תקופה. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט זיך פארשפרייט איבער מערערע יארהונדערטער און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט מצרים, די היטיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די אשורישע אימפעריע אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן אשור און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש איז בבל אפט געזוכט געווארן אלס א שטח וואס דארף זיין אונטער אשורישער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג (ג' ט&quot;ו) האט דער אשורישער קעניג '''תגלת פלאסר השלישי''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אריינמישונג אין בבל צוליב אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג (ג' ל&quot;א) איז תגלת פלאסר השלישי אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט און שבטים וואס האבן פארטיילט זייער השפעה איבער דער געגנט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט שווערע פאליטישע און עקאנאמישע דרוקן. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנזעצלעכע צילן: מצד אחד האבן זיי געוואלט קאנטראלירן בבל, און מצד שני האבן זיי געוואוסט אז די שטאט האט א גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''סנחריב''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;א), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו (א' כסלו), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגליכע אינסקריפציעס האט סנחריב צעשטערט די בנינים, אויסגעלאזט וואסער פון די קאנאלן און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב האט זיין זון '''אסרחדון''' איבערגעדרייט די אשורישע פאליטיק קעגן בבל.

אין 681 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;ט) איז אסרחדון געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל.

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט עסאגיל און עטעמענאנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע מרידה און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די מרידה קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אסרחדון'ס זון, '''אשורבניפל''', וועלכער האט איבערגענומען די אשורישע מלוכה אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע מרידה קעגן אשור.

די מרידה איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די מרידה האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט עלימער, אראמישע שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די מרידה.

די קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געווען אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג (ג' קי&quot;ב) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די פאלגענדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וועלכע האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישע דרוקן פון נייע כחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן אין דער אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''נבופלאסאר'''.

=== נבופלאסאר ===
אין 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), דעם 26סטן טאג פון חודש אראכשמנה (VIII), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע נקודה אין דער געשיכטע פון בבל, ווייל עס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ה) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''נעמען די האנט פון מארדוך''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט זיך פארבונדן מיט די מעדישע כחות קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די הויפט מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די כלדישע אימפעריע, האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר השני און די גרויסקייט פון בבל ==
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''נבוכדנצר השני''' געווארן קעניג.

אין 605 פאר זייער ציילונג (ג' קנ&quot;ה), דעם 8טן טאג חודש אב (V), איז נבופלאסאר נפטר געווארן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול (VI) פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנצר השני ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
נבוכדנצר השני האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי קארכמיש אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.

=== די אייננאם פון ירושלים ===
די הערשאפט פון נבוכדנצר השני איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפאניעס קעגן מלכות יהודה.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), דעם 2טן טאג חודש אדר (XII), האט נבוכדנצר איינגענומען ירושלים. דער מלך יהויכין איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער בית המקדש הראשון איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''גלות בבל''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערונג פון די שטאטישע מויערן.
* אויפבוי און פארשענערונג פון די טעמפלען.
* בוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און פראצעסיעס וועגן.
* אנטוויקלונג פון קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג' קפ&quot;ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס רוטעס פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג (ג' קצ&quot;ח) איז נבוכדנצר השני נפטר געווארן. זיין זון '''אמל מארדוך''' האט איבערגענומען דעם טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט. עטליכע קעניגן האבן זיך נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''נבונאיד'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''בעלשאצאר''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די פאליטישע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געמאכט אז די פערסישע אימפעריע אונטער כורש השני האט געקענט שנעל אויסברייטערן איר השפעה.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג '''כורש השני''' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג' רי&quot;א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''אוגבארו''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל אן א גרויסער קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש השני און זיין פאליטיק ===
כורש השני האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולט פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א הערשער וואס האט צוריקגעגעבן פארשידענע פארפעלקערונגען זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* קונעאפארם שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''אלכסנדר מוקדון''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן טיגריס טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל פארוואנדלט געווארן פון א הויפטשטאט פון אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט וואס טראגט די זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר השני זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש השני האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר השני.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), נאך דער אייננאם פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג), נאך דער צווייטער אייננאם פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געווען בנמצא, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

די אידישע קהילות אין בבל האבן זיך באזירט אויף משפחה פארבינדונגען, לאקאלע פירערשאפט און תורה לערנען.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער בבלי תלמוד, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''ראבערט קאלדעווי''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, פראצעסיעס גאס און טיילן פונעם דרומדיקן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר השני איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר השני פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר השני און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר השני אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר השני זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר השני איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דער אייננאם פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש השני ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>t13hpo9uv4b52t8qpx1lpuh0znok2qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601785</id>
      <parentid>601784</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* די קאסיטישע תקופה */</comment>
      <origin>601785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90221" sha1="poyr1covrhqajjsb8t31o4t3y90jhpv" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]] האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די אשורישע אימפעריע אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן אשור און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש איז בבל אפט געזוכט געווארן אלס א שטח וואס דארף זיין אונטער אשורישער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג (ג' ט&quot;ו) האט דער אשורישער קעניג '''תגלת פלאסר השלישי''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אריינמישונג אין בבל צוליב אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג (ג' ל&quot;א) איז תגלת פלאסר השלישי אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט און שבטים וואס האבן פארטיילט זייער השפעה איבער דער געגנט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט שווערע פאליטישע און עקאנאמישע דרוקן. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנזעצלעכע צילן: מצד אחד האבן זיי געוואלט קאנטראלירן בבל, און מצד שני האבן זיי געוואוסט אז די שטאט האט א גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''סנחריב''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;א), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו (א' כסלו), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגליכע אינסקריפציעס האט סנחריב צעשטערט די בנינים, אויסגעלאזט וואסער פון די קאנאלן און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב האט זיין זון '''אסרחדון''' איבערגעדרייט די אשורישע פאליטיק קעגן בבל.

אין 681 פאר זייער ציילונג (ג' ע&quot;ט) איז אסרחדון געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל.

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט עסאגיל און עטעמענאנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע מרידה און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די מרידה קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אסרחדון'ס זון, '''אשורבניפל''', וועלכער האט איבערגענומען די אשורישע מלוכה אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע מרידה קעגן אשור.

די מרידה איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די מרידה האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט עלימער, אראמישע שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די מרידה.

די קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געווען אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג (ג' קי&quot;ב) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די פאלגענדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וועלכע האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישע דרוקן פון נייע כחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן אין דער אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''נבופלאסאר'''.

=== נבופלאסאר ===
אין 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), דעם 26סטן טאג פון חודש אראכשמנה (VIII), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע נקודה אין דער געשיכטע פון בבל, ווייל עס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ה) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''נעמען די האנט פון מארדוך''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט זיך פארבונדן מיט די מעדישע כחות קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די הויפט מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די כלדישע אימפעריע, האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר השני און די גרויסקייט פון בבל ==
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''נבוכדנצר השני''' געווארן קעניג.

אין 605 פאר זייער ציילונג (ג' קנ&quot;ה), דעם 8טן טאג חודש אב (V), איז נבופלאסאר נפטר געווארן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול (VI) פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנצר השני ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
נבוכדנצר השני האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי קארכמיש אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.

=== די אייננאם פון ירושלים ===
די הערשאפט פון נבוכדנצר השני איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפאניעס קעגן מלכות יהודה.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), דעם 2טן טאג חודש אדר (XII), האט נבוכדנצר איינגענומען ירושלים. דער מלך יהויכין איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער בית המקדש הראשון איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''גלות בבל''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערונג פון די שטאטישע מויערן.
* אויפבוי און פארשענערונג פון די טעמפלען.
* בוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און פראצעסיעס וועגן.
* אנטוויקלונג פון קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג' קפ&quot;ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס רוטעס פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג (ג' קצ&quot;ח) איז נבוכדנצר השני נפטר געווארן. זיין זון '''אמל מארדוך''' האט איבערגענומען דעם טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט. עטליכע קעניגן האבן זיך נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''נבונאיד'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''בעלשאצאר''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די פאליטישע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געמאכט אז די פערסישע אימפעריע אונטער כורש השני האט געקענט שנעל אויסברייטערן איר השפעה.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג '''כורש השני''' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג' רי&quot;א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''אוגבארו''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל אן א גרויסער קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש השני און זיין פאליטיק ===
כורש השני האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולט פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א הערשער וואס האט צוריקגעגעבן פארשידענע פארפעלקערונגען זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* קונעאפארם שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''אלכסנדר מוקדון''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן טיגריס טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל פארוואנדלט געווארן פון א הויפטשטאט פון אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט וואס טראגט די זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר השני זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש השני האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר השני.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), נאך דער אייננאם פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג), נאך דער צווייטער אייננאם פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געווען בנמצא, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

די אידישע קהילות אין בבל האבן זיך באזירט אויף משפחה פארבינדונגען, לאקאלע פירערשאפט און תורה לערנען.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער בבלי תלמוד, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''ראבערט קאלדעווי''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, פראצעסיעס גאס און טיילן פונעם דרומדיקן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר השני איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר השני פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר השני און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר השני אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר השני זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר השני איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דער אייננאם פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש השני ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>poyr1covrhqajjsb8t31o4t3y90jhpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טייג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10409</id>
    <revision>
      <id>601786</id>
      <parentid>516617</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42237-32</username>
        <id>62265</id>
      </contributor>
      <origin>601786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484" sha1="2okm1u5ba8ncawxts38lxdj7u1gpman" xml:space="preserve">[[טעקע:Dough.jpg|קליין|250px|טייג]]
'''טייג''' איז [[מעל]] געמישט מיט [[וואסער]]. מען [[קנעט]] דאס און מען באקן צו מאכן א [[מצה]], א [[פיטא (ברויט)|פּיטאַ]] אדער מען לאזט דאס [[יערן]] פארן באקן און מען מאכט [[ברויט]]. אויך קען מען קאכט טייג צו מאכן [[לאקש]]ן.

[[קאַטעגאָריע:עסנווארג און געטראנקען]]</text>
      <sha1>2okm1u5ba8ncawxts38lxdj7u1gpman</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סיביר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30897</id>
    <revision>
      <id>601782</id>
      <parentid>600985</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* נאטור און סביבה */</comment>
      <origin>601782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6635" sha1="0kgngtqr01ofpmwblm1cnt0fcpphok1" xml:space="preserve">[[טעקע:Siberia-FederalSubjects.png|קליין|250px|
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;[[סיבירער פעדעראלער דיסטריקט]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;געאגראפיש רוסיש סיביר&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF9933; background-color:#FF9933; color:#FF9933;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;היסטאריש סיביר&lt;/span&gt;]]


{{Infobox geographic region
| name = סיביר
| native_name = Сибирь
| image = Siberia map.png
| caption = מאפע פון סיביר
| country = רוסלאנד
| area = בערך 13.1 מיליאן ק&quot;מ²
| population = בערך 36 מיליאן
| time_zone = UTC+5 ביז UTC+12
}}

'''סיביר''' ({{שפראך-ru|Сиби́рь}}), איז דער טייל פון [[רוסלאנד]] וואס געפינט זיך אין [[אזיע]]. עס באדעקט ברייטע לאנדשאפטן, און ציט פון די [[אוראל]] בערג ביזן [[פאציפישער אקעאן|פאציפישן אקעאן]].עס גייט פונעם [[ארקטישער אקעאן|ארקטישן אקעאן]] אין צפון ביזן גרענעץ מיט [[כינע]] און [[מאנגאליי]] אין דרום. סיביר באדעקט אומגעפער 77% פון דער גארער רוסישער [[טעריטאריע]]. עס איז פון די קעלטסטע ערטער אויף דער [[ערד-פלאנעט|ערד]].
בערך 70,000 [[היסטאריע פון יידן אין רוסלאנד|יידן]] וואוינען אין סיביר.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=136974 Planting Jewish roots in Siberia]&lt;/ref&gt; 
== געאגראפיע ==
סיביר ליגט צווישן די אוראל בערג אין מערב און דעם פאציפישן אקעאן אין מזרח. זי נעמט אריין א גאר גרויסן טייל פון צפון אזיע.

די הויפט נאטירלעכע זאנעס זענען:
* טייגע (געדיכטע קאניפער וועלדער)
* טונדרע (קאלטאע אפענע געגנטן אין צפון)
* בערגיגע ראיאנען אין דרום און מזרח

וויכטיגע טייכן:
* [[אב (טייך)|אב]]
* עני־יא
* לענא
* אמור
* לענא
* יעניסיי
די באוואוסטע באיקאל אזערע געפינט זיך אין דרום־מזרח סיביר.

== קלימאט ==
סיביר האט בעיקר א גאר קאלטע קלימאט.

* ווינטער: לאנג, גאר קעלט, מיט טעמפעראטורן וואס קענען פאלן אונטער −40°C אין געוויסע ראיאנען  
* זומער: קורץ, אבער אין געוויסע טיילן מילד ביז ווארעם  

די גרויסע טעמפעראטור־אויסשווינגען זענען א כאראקטעריסטישער חלק פון דער ראיאן.

== באפעלקערונג ==
סיביר איז שוואך באוואוינט צוליב איר גרויס און שווערע קלימאט.

רוב מענטשן וואוינען אין שטעט אדער אינדוסטריעלע צענטערס.

גרויסע שטעט:
* [[נאָוואָסיבירסק]]
* [[אמסק]]
* [[קראסנויארסק]]
* [[אירקוצק]]
* [[טאמסק]]

אין סיביר וואוינען אויך פארשידענע ארגענעלע פעלקער, אריינגערעכנט יאַקוטן, בוריאטן און עווענקן.

== עקאנאמיע ==
סיביר איז א וויכטיקער עקאנאמישער ראיאן פאר רוסלאנד צוליב אירע נאטירלעכע רעסורסן:

* אויל און [[נאטירלעכער גאז]]  
* [[קויל]]  
* [[גאלד]] און אנדערע [[מעטאל]]ן  
* האלץ פון די טייגע וועלדער  

די עקאנאמיע איז שטארק פארבונדן מיט מינע גראבינג און ענערגיע־אינדוסטריע.

== טראנספארט ==
צוליב ווייטקייט און שווערע נאטור־באדינגונגען איז טראנספארט באגרעניצט אין געוויסע טיילן.

הויפט טראנספארט־מיטלען:
* באנען  
* פליגער  
* טייכן אין זומער  

די טראנס-סיבירישע באן איז די וויכטיגסטע פארבינדונג צווישן מערב און מזרח רוסלאנד.

== נאטור און סביבה ==
סיביר האט א גאר רייכע נאטירלעכע וועלט:

* ריזיקע טייגע וועלדער  
* ווילדע חיות ווי בערן, וועלף,  
* פרישעוואסער־אזערעס און טייכן  

די באיקאל־אזערע איז א [[יונעסקא]] וועלט־ערבע־ארט און די טיפסטע פרישוואסער־אזערע אין דער וועלט.

== באדייט ==
סיביר איז זייער וויכטיג פאר רוסלאנד צוליב:
* איר שטח און נאטירלעכע רעסורסן  
* איר סטראטעגישע לאקציע  
* איר ראלע אין ענערגיע־פארזארגונג  

זי איז אויך באוואוסט אין דער וועלט אלס א סימבאל פון קעלט, ווייטקייט און ווילדע נאטור.

== זע אויך ==
* [[רוסלאנד]]
* [[טראנס-סיבירישע באן]]
* [[באיקאל־אזערע]]
* [[אוראל|אוראל בערג]]

== רעפערענצן ==
&lt;references&gt;
* {{cite web |title=Siberia Region Overview |url=https://www.britannica.com/place/Siberia |publisher=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2026-06-15}}
* {{cite web |title=Geography of Siberia |url=https://www.worldatlas.com |publisher=WorldAtlas |accessdate=2026-06-15}}
&lt;/references&gt;

== עקסטערנע לינקס ==
* {{official website|https://www.britannica.com/place/Siberia}}
* https://www.russia.travel/en/regions/siberia

[[קאטעגאריע:ראיאנען פון רוסלאנד]]
[[קאטעגאריע:אזיע]]
[[קאטעגאריע:געאגראפיע פון רוסלאנד]]
[[קאַטעגאָריע:רוסלאנד]]</text>
      <sha1>0kgngtqr01ofpmwblm1cnt0fcpphok1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601783</id>
      <parentid>601782</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* נאטור און סביבה */</comment>
      <origin>601783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6650" sha1="gj56j0wa877iz3uq63ux8u5u6nlrh70" xml:space="preserve">[[טעקע:Siberia-FederalSubjects.png|קליין|250px|
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;[[סיבירער פעדעראלער דיסטריקט]]&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;געאגראפיש רוסיש סיביר&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border:#FF9933; background-color:#FF9933; color:#FF9933;&quot;&gt;&amp;#160;&amp;#160;&lt;/span&gt;&amp;#160;היסטאריש סיביר&lt;/span&gt;]]


{{Infobox geographic region
| name = סיביר
| native_name = Сибирь
| image = Siberia map.png
| caption = מאפע פון סיביר
| country = רוסלאנד
| area = בערך 13.1 מיליאן ק&quot;מ²
| population = בערך 36 מיליאן
| time_zone = UTC+5 ביז UTC+12
}}

'''סיביר''' ({{שפראך-ru|Сиби́рь}}), איז דער טייל פון [[רוסלאנד]] וואס געפינט זיך אין [[אזיע]]. עס באדעקט ברייטע לאנדשאפטן, און ציט פון די [[אוראל]] בערג ביזן [[פאציפישער אקעאן|פאציפישן אקעאן]].עס גייט פונעם [[ארקטישער אקעאן|ארקטישן אקעאן]] אין צפון ביזן גרענעץ מיט [[כינע]] און [[מאנגאליי]] אין דרום. סיביר באדעקט אומגעפער 77% פון דער גארער רוסישער [[טעריטאריע]]. עס איז פון די קעלטסטע ערטער אויף דער [[ערד-פלאנעט|ערד]].
בערך 70,000 [[היסטאריע פון יידן אין רוסלאנד|יידן]] וואוינען אין סיביר.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=136974 Planting Jewish roots in Siberia]&lt;/ref&gt; 
== געאגראפיע ==
סיביר ליגט צווישן די אוראל בערג אין מערב און דעם פאציפישן אקעאן אין מזרח. זי נעמט אריין א גאר גרויסן טייל פון צפון אזיע.

די הויפט נאטירלעכע זאנעס זענען:
* טייגע (געדיכטע קאניפער וועלדער)
* טונדרע (קאלטאע אפענע געגנטן אין צפון)
* בערגיגע ראיאנען אין דרום און מזרח

וויכטיגע טייכן:
* [[אב (טייך)|אב]]
* עני־יא
* לענא
* אמור
* לענא
* יעניסיי
די באוואוסטע באיקאל אזערע געפינט זיך אין דרום־מזרח סיביר.

== קלימאט ==
סיביר האט בעיקר א גאר קאלטע קלימאט.

* ווינטער: לאנג, גאר קעלט, מיט טעמפעראטורן וואס קענען פאלן אונטער −40°C אין געוויסע ראיאנען  
* זומער: קורץ, אבער אין געוויסע טיילן מילד ביז ווארעם  

די גרויסע טעמפעראטור־אויסשווינגען זענען א כאראקטעריסטישער חלק פון דער ראיאן.

== באפעלקערונג ==
סיביר איז שוואך באוואוינט צוליב איר גרויס און שווערע קלימאט.

רוב מענטשן וואוינען אין שטעט אדער אינדוסטריעלע צענטערס.

גרויסע שטעט:
* [[נאָוואָסיבירסק]]
* [[אמסק]]
* [[קראסנויארסק]]
* [[אירקוצק]]
* [[טאמסק]]

אין סיביר וואוינען אויך פארשידענע ארגענעלע פעלקער, אריינגערעכנט יאַקוטן, בוריאטן און עווענקן.

== עקאנאמיע ==
סיביר איז א וויכטיקער עקאנאמישער ראיאן פאר רוסלאנד צוליב אירע נאטירלעכע רעסורסן:

* אויל און [[נאטירלעכער גאז]]  
* [[קויל]]  
* [[גאלד]] און אנדערע [[מעטאל]]ן  
* האלץ פון די טייגע וועלדער  

די עקאנאמיע איז שטארק פארבונדן מיט מינע גראבינג און ענערגיע־אינדוסטריע.

== טראנספארט ==
צוליב ווייטקייט און שווערע נאטור־באדינגונגען איז טראנספארט באגרעניצט אין געוויסע טיילן.

הויפט טראנספארט־מיטלען:
* באנען  
* פליגער  
* טייכן אין זומער  

די טראנס-סיבירישע באן איז די וויכטיגסטע פארבינדונג צווישן מערב און מזרח רוסלאנד.

== נאטור און סביבה ==
סיביר האט א גאר רייכע נאטירלעכע וועלט:

* ריזיקע טייגע וועלדער  
* ווילדע חיות ווי בערן, וועלף,  
* פרישעוואסער־אזערעס און טייכן  

די באיקאל־אזערע איז א [[אונעסקא|יונעסקא]] וועלט־ערבע־ארט און די טיפסטע פרישוואסער־אזערע אין דער וועלט.

== באדייט ==
סיביר איז זייער וויכטיג פאר רוסלאנד צוליב:
* איר שטח און נאטירלעכע רעסורסן  
* איר סטראטעגישע לאקציע  
* איר ראלע אין ענערגיע־פארזארגונג  

זי איז אויך באוואוסט אין דער וועלט אלס א סימבאל פון קעלט, ווייטקייט און ווילדע נאטור.

== זע אויך ==
* [[רוסלאנד]]
* [[טראנס-סיבירישע באן]]
* [[באיקאל־אזערע]]
* [[אוראל|אוראל בערג]]

== רעפערענצן ==
&lt;references&gt;
* {{cite web |title=Siberia Region Overview |url=https://www.britannica.com/place/Siberia |publisher=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2026-06-15}}
* {{cite web |title=Geography of Siberia |url=https://www.worldatlas.com |publisher=WorldAtlas |accessdate=2026-06-15}}
&lt;/references&gt;

== עקסטערנע לינקס ==
* {{official website|https://www.britannica.com/place/Siberia}}
* https://www.russia.travel/en/regions/siberia

[[קאטעגאריע:ראיאנען פון רוסלאנד]]
[[קאטעגאריע:אזיע]]
[[קאטעגאריע:געאגראפיע פון רוסלאנד]]
[[קאַטעגאָריע:רוסלאנד]]</text>
      <sha1>gj56j0wa877iz3uq63ux8u5u6nlrh70</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>