בבל

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>בבל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2727</id>
    <revision>
      <id>601792</id>
      <parentid>601785</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* בבל אונטער אשור */</comment>
      <origin>601792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90837" sha1="lciyezxg00ws45rbe58vdf48gmvhdcs" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]] האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אשור}}
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די [[אשורישע אימפעריע]] אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן [[אשור]] און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג ([[ג'ט&quot;ו]]) האט דער אשורישער קעניג '''[[תגלת פלאסר דער דריטער]]''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג ([[ג'ל&quot;א]]) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''[[סנחריב]]''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;א]]), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו ([[א' כסלו]]), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;ט]]) איז  זיין זון '''[[אסר-חדן|אֵסַר־חַדֹּן]]''' געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל 

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע  רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די  רעוואלט קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע  רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די  רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט [[עילם|עלימער]], [[ארם|אראמישע]] שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די  רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג ([[ג'קי&quot;ב]]) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''[[נבופלאסאר]]'''.

=== נבופלאסאר ===
דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג ([[ג'קל&quot;ה]]) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''''נעמען די האנט פון מארדוך''''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די [[מדי|מדישע]] קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז [[נינוה]], די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די [[כלדישע אימפעריע]], האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר השני און די גרויסקייט פון בבל ==
[[טעקע:Nebukadnessar II.jpg|קליין|'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''']]
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג ([[ג'קנ&quot;ה]]), איז נבופלאסאר נפטר געווארן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול  פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
[[טעקע:Neo-Babylonian Empire under Nebuchadnezzar II.png|קליין|בבל אינטער נבוכדנצר]]
נבוכדנצר השני האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי קארכמיש אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.

=== די אייננאם פון ירושלים ===
די הערשאפט פון נבוכדנצר השני איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפאניעס קעגן מלכות יהודה.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), דעם 2טן טאג חודש אדר (XII), האט נבוכדנצר איינגענומען ירושלים. דער מלך יהויכין איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער בית המקדש הראשון איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''גלות בבל''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערונג פון די שטאטישע מויערן.
* אויפבוי און פארשענערונג פון די טעמפלען.
* בוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און פראצעסיעס וועגן.
* אנטוויקלונג פון קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג' קפ&quot;ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס רוטעס פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג (ג' קצ&quot;ח) איז נבוכדנצר השני נפטר געווארן. זיין זון '''אמל מארדוך''' האט איבערגענומען דעם טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט. עטליכע קעניגן האבן זיך נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''נבונאיד'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''בעלשאצאר''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די פאליטישע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געמאכט אז די פערסישע אימפעריע אונטער כורש השני האט געקענט שנעל אויסברייטערן איר השפעה.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג '''כורש השני''' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג' רי&quot;א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''אוגבארו''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל אן א גרויסער קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש השני און זיין פאליטיק ===
כורש השני האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולט פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א הערשער וואס האט צוריקגעגעבן פארשידענע פארפעלקערונגען זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* קונעאפארם שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''אלכסנדר מוקדון''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן טיגריס טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל פארוואנדלט געווארן פון א הויפטשטאט פון אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט וואס טראגט די זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר השני זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש השני האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר השני.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), נאך דער אייננאם פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג), נאך דער צווייטער אייננאם פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געווען בנמצא, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

די אידישע קהילות אין בבל האבן זיך באזירט אויף משפחה פארבינדונגען, לאקאלע פירערשאפט און תורה לערנען.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש השני האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער בבלי תלמוד, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''ראבערט קאלדעווי''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, פראצעסיעס גאס און טיילן פונעם דרומדיקן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר השני איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר השני פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר השני און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר השני אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר השני זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר השני איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דער אייננאם פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש השני ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>lciyezxg00ws45rbe58vdf48gmvhdcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601794</id>
      <parentid>601792</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* די פארשענערונג פון דער שטאט */</comment>
      <origin>601794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91681" sha1="p76xdcbdbawf1x4tnv7w16vqp7pv8ip" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר]] דער צווייטער האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אשור}}
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די [[אשורישע אימפעריע]] אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן [[אשור]] און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג ([[ג'ט&quot;ו]]) האט דער אשורישער קעניג '''[[תגלת פלאסר דער דריטער]]''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג ([[ג'ל&quot;א]]) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''[[סנחריב]]''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;א]]), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו ([[א' כסלו]]), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;ט]]) איז  זיין זון '''[[אסר-חדן|אֵסַר־חַדֹּן]]''' געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל 

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע  רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די  רעוואלט קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע  רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די  רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט [[עילם|עלימער]], [[ארם|אראמישע]] שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די  רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג ([[ג'קי&quot;ב]]) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''[[נבופלאסאר]]'''.

=== נבופלאסאר ===
דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג ([[ג'קל&quot;ה]]) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''''נעמען די האנט פון מארדוך''''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די [[מדי|מדישע]] קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז [[נינוה]], די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די [[כלדישע אימפעריע]], האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר דער צווייטער און די גרויסקייט פון בבל ==
[[טעקע:Nebukadnessar II.jpg|קליין|'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''']]
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג ([[ג'קנ&quot;ה]]), איז נבופלאסאר נפטר געווארן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול  פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
[[טעקע:Neo-Babylonian Empire under Nebuchadnezzar II.png|קליין|בבל אינטער נבוכדנצר]]
נבוכדנצר דער צווייטער האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי [[כרכמש|כַרְכְּמִשׁ]] אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעטס קראפט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.&lt;ref&gt;ירמיהו מו:ב לְמִצְרַיִם עַל־חֵיל פַּרְעֹה נְכוֹ מֶלֶךְ מִצְרַיִם אֲשֶׁר־הָיָה עַל־נְהַר־פְּרָת '''בְּכַרְכְּמִשׁ''' אֲשֶׁר הִכָּה נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל בִּשְׁנַת הָרְבִיעִית לִיהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה׃&lt;/ref&gt;

=== די אייננעמונג פון ירושלים ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}
די הערשאפט פון נבוכדנצר דער צווייטער איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפן קעגן [[מלכות יהודה]].

דעם 2טן טאָג אין חודש אדר אין יאָר 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), האט נבוכדנצר איינגענומען [[ירושלים]]. דער מלך [[יהויכין]] איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער [[בית המקדש הראשון]] איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''[[גלות בבל]]''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערן די שטאטישע מויערן.
* אויפבויען און פארשענערן די טעמפלען.
* אויפבוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און וועגן.
* אנטוויקלונג קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג (ג' קפ&quot;ה).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס רוטעס פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג (ג' קצ&quot;ח) איז נבוכדנצר דער צווייטער נפטר געווארן. זיין זון '''אמל מארדוך''' האט איבערגענומען דעם טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט. עטליכע קעניגן האבן זיך נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''נבונאיד'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט סין פון חרן, וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''בעלשאצאר''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די פאליטישע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געמאכט אז די פערסישע אימפעריע אונטער כורש דער צווייטער האט געקענט שנעל אויסברייטערן איר השפעה.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג '''כורש''' דער צווייטער געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג (ג' רי&quot;א) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''אוגבארו''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל אן א גרויסער קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש דער צווייטער איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש דער צווייטער און זיין פאליטיק ===
כורש דער צווייטער האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולט פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.

דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א הערשער וואס האט צוריקגעגעבן פארשידענע פארפעלקערונגען זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* קונעאפארם שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''אלכסנדר מוקדון''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די גריכישע מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די סעלעוקידישע מלכים.

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן טיגריס טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די פארטישע און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל פארוואנדלט געווארן פון א הויפטשטאט פון אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט וואס טראגט די זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער חורבן בית ראשון.

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון ירושלים דורך נבוכדנצר דער צווייטער זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון שיבת ציון, ווען כורש דער צווייטער האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין ספרי הנביאים, בפרט אין ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און ספר דניאל, האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר השני.

אין 597 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ג), נאך דער אייננאם פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג (ג' קע&quot;ג), נאך דער צווייטער אייננאם פון ירושלים און דער חורבן בית ראשון, איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון יהודה געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז נישט געווען בנמצא, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

די אידישע קהילות אין בבל האבן זיך באזירט אויף משפחה פארבינדונגען, לאקאלע פירערשאפט און תורה לערנען.

נביאים ווי יחזקאל האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דער אייננאם פון בבל דורך כורש דער צווייטער האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, העלעניסטישע און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער בבלי תלמוד, וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער תורה שבעל פה.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''ראבערט קאלדעווי''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון 1899 ביז 1917.

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, פראצעסיעס גאס און טיילן פונעם דרומדיקן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר דער צווייטער פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר דער צווייטער און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר דער צווייטער אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר דער צווייטער זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דער אייננאם פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש דער צווייטער ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>p76xdcbdbawf1x4tnv7w16vqp7pv8ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601798</id>
      <parentid>601794</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* די באלאגערונג פון צור */</comment>
      <origin>601798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92411" sha1="abkn0y207n3b7mtwfelzgsgdvb8nftx" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר]] דער צווייטער האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אשור}}
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די [[אשורישע אימפעריע]] אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן [[אשור]] און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג ([[ג'ט&quot;ו]]) האט דער אשורישער קעניג '''[[תגלת פלאסר דער דריטער]]''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג ([[ג'ל&quot;א]]) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''[[סנחריב]]''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;א]]), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו ([[א' כסלו]]), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;ט]]) איז  זיין זון '''[[אסר-חדן|אֵסַר־חַדֹּן]]''' געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל 

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע  רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די  רעוואלט קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע  רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די  רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט [[עילם|עלימער]], [[ארם|אראמישע]] שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די  רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג ([[ג'קי&quot;ב]]) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''[[נבופלאסאר]]'''.

=== נבופלאסאר ===
דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג ([[ג'קל&quot;ה]]) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''''נעמען די האנט פון מארדוך''''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די [[מדי|מדישע]] קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז [[נינוה]], די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די [[כלדישע אימפעריע]], האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר דער צווייטער און די גרויסקייט פון בבל ==
[[טעקע:Nebukadnessar II.jpg|קליין|'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''']]
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג ([[ג'קנ&quot;ה]]), איז נבופלאסאר געשטארבן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול  פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
[[טעקע:Neo-Babylonian Empire under Nebuchadnezzar II.png|קליין|בבל אינטער נבוכדנצר]]
נבוכדנצר דער צווייטער האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי [[כרכמש|כַרְכְּמִשׁ]] אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעטס קראפט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.&lt;ref&gt;ירמיהו מו:ב לְמִצְרַיִם עַל־חֵיל פַּרְעֹה נְכוֹ מֶלֶךְ מִצְרַיִם אֲשֶׁר־הָיָה עַל־נְהַר־פְּרָת '''בְּכַרְכְּמִשׁ''' אֲשֶׁר הִכָּה נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל בִּשְׁנַת הָרְבִיעִית לִיהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה׃&lt;/ref&gt;

=== די אייננעמונג פון ירושלים ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}
די הערשאפט פון נבוכדנצר דער צווייטער איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפן קעגן [[מלכות יהודה]].

דעם 2טן טאָג אין חודש אדר אין יאָר 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), האט נבוכדנצר איינגענומען [[ירושלים]]. דער מלך [[יהויכין]] איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער [[בית המקדש הראשון]] איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''[[גלות בבל]]''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערן די שטאטישע מויערן.
* אויפבויען און פארשענערן די טעמפלען.
* אויפבוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און וועגן.
* אנטוויקלונג קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג ([[ג'קפ&quot;ה]]).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס וועגן פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג ([[ג'קצ&quot;ח]]) איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן. זיין זון '''[[אויל מרודך]]''' האט איבערגענומען דעם בבלישן טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט און אומסטאביליטעט. עטליכע קעניגן האבן נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''[[נבונאיד]]'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט [[סין]] פון [[חרן]], וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''[[בעלשאצאר]]''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די אינערלעכע פאליטישע און רעליגיעזע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געשאפן א געלעגנהייט פאר דער [[פערסישע אימפעריע|פערסישער אימפעריע]] אונטער [[כורש דער צווייטער|כורש דער גרויסער]] (כורש דער צווייטער), וועלכער האט שנעל אויסגעברייטערט זיין השפעה און עווענטועל איינגענומען בבל.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג ''כורש דער צווייטער'' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג ([[ג'רי&quot;א]]) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''''אוגבארו''''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל כמעט אן א קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש דער צווייטער און זיין פאליטיק ===
כורש דער צווייטער האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולטור פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.
[[טעקע:Cyrus Cylinder.jpg|קליין]]
דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א רחמנותדיגער און טאלערירענדער הערשער. ער האט צוריקגעגעבן פאר פארשידענע  פעלקער זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס (אריינגערעכנט די אידן) צוריקצוקומען צו זייערע היימלענדער. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* [[קונעאפארם]] שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''[[אלכסנדר מוקדון]]''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די [[גריכנלאנד|גריכישע]] מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די [[סעלעוקידישע מלכים.]]

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן [[חידקל]] טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]] און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל אינגאנצן פארלאזט געווארן און פארוואנדלט געווארן פון א פראכטפולע הויפטשטאט פון וועלט-אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט, וואס טראגט ביז היינט דעם זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע און קולטור.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער [[חורבן בית ראשון]].

{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון [[ירושלים]] דורך [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]] זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון זייער היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון [[שיבת ציון]], ווען כורש דער צווייטער האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין [[ספרי הנביאים]], בפרט אין [[ספר ירמיה|ספר ירמיהו]], [[ספר יחזקאל]] און [[ספר דניאל]], האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער.

אין 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), נאך דאס אייננעמען פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג [[יהויכין]], מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]), נאך דער צווייטער אייננעמען פון ירושלים און דער [[חורבן בית ראשון]], איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון [[יהודה]] געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער [[בית המקדש]] איז נישט געשטאנען, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

נביאים ווי [[יחזקאל]] האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, [[העלעניסטן|העלעניסטישע]] און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער [[תלמוד בבלי]], וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער [[תורה שבעל פה]].

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך [[ארכעאלאגיע|ארכעאלאגישע]] אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''[[ראבערט קאלדעוו]]&lt;nowiki/&gt;י''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון [[1899]] ביז [[1917]].

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, גאסן און טיילן פונעם דרומדיגן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר דער צווייטער פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר דער צווייטער און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר דער צווייטער אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר דער צווייטער זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דאס אייננעמען פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש דער צווייטער ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>abkn0y207n3b7mtwfelzgsgdvb8nftx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601799</id>
      <parentid>601798</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* ארכעאלאגישע אויסגראבונגען */</comment>
      <origin>601799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92506" sha1="fby1j3fbgt8twi0lncahle6djybcp7r" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=בבל|אריגינעלער נאמען=באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI|לשון קודש נאמען=בבל|בילד=|באשרייבונג=|לאנד=איראק|געגנט=מעסאפאטאמיע|טייך=פרת|קאארדינאטן=|סטאטוס=יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019|שטח=בערך 900 העקטאר (אין די צייט פון נבוכדנצר השני)|באפעלקערונג=בערך 180,000 (אין איר גרעסטער תקופה)|גרינדונג=צווייטער טויזנטל פאר זייער ציילונג}}

{{באצירק}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר]] דער צווייטער האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חמורבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר השני, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא|יונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אכדישער נאמען ===
דער הויפט [[אכדיש|אכדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר השני]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אכדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר השני, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חמורבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חמורבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כרונאלאגיע האט חמורבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כרונאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חמורבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חמורבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חמורבי]]
חמורבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חמורבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חמורבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חמורבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חמורבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חמורבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חמורבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חמורבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חמורבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אשור}}
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די [[אשורישע אימפעריע]] אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן [[אשור]] און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג ([[ג'ט&quot;ו]]) האט דער אשורישער קעניג '''[[תגלת פלאסר דער דריטער]]''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג ([[ג'ל&quot;א]]) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''[[סנחריב]]''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;א]]), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו ([[א' כסלו]]), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;ט]]) איז  זיין זון '''[[אסר-חדן|אֵסַר־חַדֹּן]]''' געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל 

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע  רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די  רעוואלט קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע  רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די  רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט [[עילם|עלימער]], [[ארם|אראמישע]] שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די  רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג ([[ג'קי&quot;ב]]) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''[[נבופלאסאר]]'''.

=== נבופלאסאר ===
דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג ([[ג'קל&quot;ה]]) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''''נעמען די האנט פון מארדוך''''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די [[מדי|מדישע]] קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז [[נינוה]], די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די [[כלדישע אימפעריע]], האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר דער צווייטער און די גרויסקייט פון בבל ==
[[טעקע:Nebukadnessar II.jpg|קליין|'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''']]
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג ([[ג'קנ&quot;ה]]), איז נבופלאסאר געשטארבן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול  פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
[[טעקע:Neo-Babylonian Empire under Nebuchadnezzar II.png|קליין|בבל אינטער נבוכדנצר]]
נבוכדנצר דער צווייטער האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי [[כרכמש|כַרְכְּמִשׁ]] אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעטס קראפט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.&lt;ref&gt;ירמיהו מו:ב לְמִצְרַיִם עַל־חֵיל פַּרְעֹה נְכוֹ מֶלֶךְ מִצְרַיִם אֲשֶׁר־הָיָה עַל־נְהַר־פְּרָת '''בְּכַרְכְּמִשׁ''' אֲשֶׁר הִכָּה נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל בִּשְׁנַת הָרְבִיעִית לִיהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה׃&lt;/ref&gt;

=== די אייננעמונג פון ירושלים ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}
די הערשאפט פון נבוכדנצר דער צווייטער איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפן קעגן [[מלכות יהודה]].

דעם 2טן טאָג אין חודש אדר אין יאָר 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), האט נבוכדנצר איינגענומען [[ירושלים]]. דער מלך [[יהויכין]] איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער [[בית המקדש הראשון]] איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''[[גלות בבל]]''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערן די שטאטישע מויערן.
* אויפבויען און פארשענערן די טעמפלען.
* אויפבוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און וועגן.
* אנטוויקלונג קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג ([[ג'קפ&quot;ה]]).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס וועגן פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג ([[ג'קצ&quot;ח]]) איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן. זיין זון '''[[אויל מרודך]]''' האט איבערגענומען דעם בבלישן טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט און אומסטאביליטעט. עטליכע קעניגן האבן נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''[[נבונאיד]]'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער קולט פון דער לבנה גאט [[סין]] פון [[חרן]], וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''[[בעלשאצאר]]''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די אינערלעכע פאליטישע און רעליגיעזע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געשאפן א געלעגנהייט פאר דער [[פערסישע אימפעריע|פערסישער אימפעריע]] אונטער [[כורש דער צווייטער|כורש דער גרויסער]] (כורש דער צווייטער), וועלכער האט שנעל אויסגעברייטערט זיין השפעה און עווענטועל איינגענומען בבל.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג ''כורש דער צווייטער'' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג ([[ג'רי&quot;א]]) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''''אוגבארו''''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל כמעט אן א קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש דער צווייטער און זיין פאליטיק ===
כורש דער צווייטער האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די קולטור פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.
[[טעקע:Cyrus Cylinder.jpg|קליין]]
דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א רחמנותדיגער און טאלערירענדער הערשער. ער האט צוריקגעגעבן פאר פארשידענע  פעלקער זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס (אריינגערעכנט די אידן) צוריקצוקומען צו זייערע היימלענדער. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* [[קונעאפארם]] שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''[[אלכסנדר מוקדון]]''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די [[גריכנלאנד|גריכישע]] מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די [[סעלעוקידישע מלכים.]]

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן [[חידקל]] טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]] און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל אינגאנצן פארלאזט געווארן און פארוואנדלט געווארן פון א פראכטפולע הויפטשטאט פון וועלט-אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט, וואס טראגט ביז היינט דעם זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע און קולטור.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער [[חורבן בית ראשון]].

{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון [[ירושלים]] דורך [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]] זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון זייער היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון [[שיבת ציון]], ווען כורש דער צווייטער האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין [[ספרי הנביאים]], בפרט אין [[ספר ירמיה|ספר ירמיהו]], [[ספר יחזקאל]] און [[ספר דניאל]], האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער.

אין 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), נאך דאס אייננעמען פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג [[יהויכין]], מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]), נאך דער צווייטער אייננעמען פון ירושלים און דער [[חורבן בית ראשון]], איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון [[יהודה]] געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער [[בית המקדש]] איז נישט געשטאנען, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

נביאים ווי [[יחזקאל]] האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, [[העלעניסטן|העלעניסטישע]] און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער [[תלמוד בבלי]], וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער [[תורה שבעל פה]].

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
[[טעקע:Babylon, 1932.jpg|קליין]]
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך [[ארכעאלאגיע|ארכעאלאגישע]] אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
[[טעקע:مـدينة بابل 03.jpg|קליין]]
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''[[ראבערט קאלדעוו]]&lt;nowiki/&gt;י''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון [[1899]] ביז [[1917]].

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, גאסן און טיילן פונעם דרומדיגן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך קולט און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר דער צווייטער פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט זיגוראט פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר דער צווייטער און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלייזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיקער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיקער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר דער צווייטער אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר דער צווייטער זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר השני, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר סטאפני דעלי האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז געווען א גרויסע מעטראפאלע מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבל'ס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== בבלישע געזעצן און משפט ==
איינער פון די גרעסטע ירושות פון בבל איז אירע משפטליכע מסורות, בפרט די געזעצן פון '''חמורבי'''.

די געזעצן פון חמורבי זענען פארשריבן געווארן אין דער צייט פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע און האבן אויסגעדריקט דעם געדאנק פון '''קיטום ומישרום''', דאס הייסט אמת און יושר.

לויט דער בבלישער פארשטעלונג זענען די געזעצן געווען פארבונדן מיט דער אחריות פון דעם קעניג צו פירן די געזעלשאפט מיט יושר און באשיצן די שוואכערע.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

די משפטליכע טראדיציעס פון בבל האבן געהאט א ברייטן איינפלוס אויף דער שפעטערער אנטוויקלונג פון געזעץ און אדמיניסטראציע אין דעם אוראלטן מזרח.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסן אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאנטע חשבונות.

די  שרייבער שולן פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטחים, וואלומען און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָס פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָס פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָס באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָס פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָס פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער קולט פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''מארדוך''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''זרפניתו''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם קולט פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== די ירושה פון בבל אין דער וועלט געשיכטע ==
די השפעה פון בבל האט איבערגעלעבט איר פאליטישע אונטערגאנג.

די שטאט איז געווארן א סימבאל פון קעניגליכע פראכט, וויסנשאפט, געזעץ און קולטור. אירע דערגרייכונגען אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק האבן געהאלפן פארמירן שפעטערע וויסנשאפטליכע טראדיציעס.

די געזעצן פון חמורבי האבן געגעבן א וויכטיגן ביישפיל פון פריערע געזעץ קאמפלעקסן, און די בבלישע ליטעראטור האט געהאלטן א פלאץ אין דער געשיכטע פון דער וועלט ליטעראטור.

אין פילע קולטורן איז דער נאמען בבל פארבליבן אלס א סימבאל פון א גרויסע אוראלטע שטאט מיט א רייכע און קאמפליצירטע געשיכטע.

&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד כרוניק ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד כרוניק'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דאס אייננעמען פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש השני.

היסטאריקער באטראכטן היינט די כרוניק נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

די פארשטעלונג פון דער כרוניק דארף דעריבער ווערן געלייענט אין איר היסטארישן און אינטעלעקטועלן קאנטעקסט.

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש דער צווייטער ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אידישער און רעליגיעזער באוואוסטזיין ==
דער נאמען בבל האט געהאט א שטארקן פלאץ אין דער אידישער טראדיציע צוליב די געשעענישן פון גלות בבל און די נאכפאלגנדע תקופות.

אין דער תורה ווערט דער נאמען בבל פארבונדן מיט דער דערציילונג פון מגדל בבל. אין די נביאים און אנדערע ספרי הקודש ווערט בבל באשריבן אין פארשידענע פארמען, סיי אלס א אימפעריע וואס האט געברענגט חורבן, און סיי אלס דער פלאץ וואו אידן האבן געלעבט און זיך אנטוויקלט נאך דעם חורבן בית ראשון.

די אידישע קהילה אין בבל האט שפעטער געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה. די בבלישע מסורה האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף אידישן לעבן פאר פילע דורות.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם פרת טייך, בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט באגדאד.

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== אונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין 2019 איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''אונעסקא וועלט ירושה ערטער'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.

== בבל'ס פלאץ אין דער וועלט געשיכטע ==
בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אלטער וועלט.

פון א קליינער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע אין די פריע תקופות איז זי געווארן דער צענטער פון גרויסע אימפעריעס, א פלאץ פון רעליגיעזער איבערגעגעבנקייט, וויסנשאפטליכער חכמה און קולטורעלער שאפונג.

איר היסטאריע רעכנט אריין די הערשאפט פון חמורבי, די פראכט פון נבוכדנצר השני, די גלות בבל, די פארבינדונג מיט אידישע היסטאריע און איר שפעטערע ראלע אלס א סימבאל פון דער אלטער ציוויליזאציע.

די ירושה פון בבל האט איבערגעלעבט די צעשטערונג פון דער שטאט אלס פאליטישער צענטער און איז געבליבן א וויכטיגער טייל פון דער וועלט'ס היסטארישער זכרון.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנצר השני]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>fby1j3fbgt8twi0lncahle6djybcp7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>איראק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5075</id>
    <revision>
      <id>601797</id>
      <parentid>587182</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17691" sha1="8nogtahc2bzufgevgp8mzxmrvs6onrc" xml:space="preserve">{{מדינה
|שטאַט= רעפובליק פון איראק
|נאמען= איראק
|פאן בילד= Flag of Iraq.svg
|סימבאל בילד= Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg
|מאפע= Iraq in its region.svg
|זינגליד=
|קאנטינענט= [[אזיע]]
|הויפטשטאט= [[באגדאד]]{{ר}}{{קליין|{{coord|33|20|N|44|26|E|region:IQ_type:city|display=inline}}}}
|אפיציעלע שפראך = [[אראביש]]
|קאנטראלע= [[פעדעראלע רעפובליק|פעדעראלע]] [[פארלאמענטארע רעפובליק]]
|פרעזידענט= [[דזשאלאל טאלאבאני]]
|פרעמיער מיניסטער= [[נורי אל־מאליקי]]
|גרינדונג דאטום= 3טן אקטאבער 1932
|פלאך מאס= 438,317
|וועלט גראדונג פלאך= 59סט
|פראצענט וואסער = 1.1
|באפעלקערונג יאר= 2011
|באפעלקערונג צאל= 30,399,572
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג= 39סט
| באפעלקערונג ענגקייט= 73.5
| פראדוקט ווערדע =  $125.665 ביליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 62
|וואלוטע= [[איראק דינאר]]
|צייט זאנע= +3
|אינטערנעט דאמיין= iq
|טעלעפאן קאד= 964
}}

'''איראק'''  ({{שפראך-ar|العراق}} ''al-‘Irāq''; {{שפראך-‎ku|عێراق}} ‎ ''Eraq''), אפיציעל די '''רעפובליק פון איראק''', איז דאס אור-אלטע לאנד וואס אידן רופן [[בבל]]. איראק גרענעצט זיך מיט [[איראן]] פון איין זייט, מיט [[טערקיי]] פון דער [[קורדן|קורדישער]] זייט און מיט [[סיריע]] און [[סאודי אראביע]]. זײַן הױפּטשטאָט איז [[באַגדאַד]].  די הויפט עטנישע גרופעס זענען [[אראבער]] און [[קורדן]]; אנדערע זענען כולל אסירישער, טורקמען, שאבאקיס, יאזידיס, ארמענער, מאנדעאנער, צירקאסער און קאווליא.

איראק האט א בארטן־ליניע לאנג 58 ק״מ אויפן צפון זייט פונעם [[פערסישער איינגאס|פערסישן איינגאס]]. צוויי הויפט טייכן, די [[חידקל]] און [[פרת]], פליסן קיין דרום אדורך איראק און אריין אין [[שאט אל-אראב]] נאנט צום פערסישן איינגאס. די טייכן פארזארגן איראק מיט א היבש כמות פון פרוכעפערן לאנד.

דער געגנט צווישן די [[חידקל]] און [[פרת]] טייכן ווערט גערופן [[מעסאפאטאמיע]], און איז געווען די היים פון נאכאנאנדיקע ציוויליזאציעס זייט אוראלטע צייטן. איראק איז געווען דער צענטער פון די [[אקאדישע אימפעריע|אקאדישע]], [[סומערישע אימפעריע|סומערישע]], [[אסירישע אימפעריע|אסירישע]] און [[בבלישע אימפעריע|בבלי]] אימפעריעס. אויך איז ער געווען א טייל פון די מעדישע, אכעמענישע, העלעניסטישע, [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]], [[סאסאנישע אימפעריע|סאסאנידע]], [[רוימישע אימפעריע|רוימישע]], ראשידון, [[אומאיאד]], [[אבאסישער כאליפאט|אבאסישע]], איובישע, [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]], סאפאוויד, אפשאריד און אטאמאנישע אימפעריעס.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livescience.com/history/top10_iraq_battles.html|title=Top 10 Battles for the Control of Iraq|publisher=Livescience.com|accessdate=2009-03-23}}&lt;/ref&gt;[[בילד:Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres.jpg|300px|קליין| נהר החידקל די '''טיגריס טייך'''. א בליק פון [[חיפה סטריט]] אין [[באגדאד]]]]

== היסטאריע ==
די [[סומערישע ציוויליזאציע]] האט אנגעהויבן אין היינטיקן איראק.

=== 20טן יארהונדערט ===

פון דער ענדע 1960ער יארן האט [[סאדאם כוסעין]] פארכאפט די מאכט אין איראק. ער האט אומגעברענגט אלע זיינע פאליטישע שונאים און געפירט א [[דיקטאטור]]ישע [[רעזשים]] פאר איבער 30 יאר, ביז [[אמעריקע]] האט דערקלערט [[קריג]] אויף אים, פאר'ן חשד אז ער האט [[מאסן פארניכטונג וואפן]]. ארויסגעשטעלט האט זיך עס אלס א בלאף.

==== איראן-איראק מלחמה ====
{{הויפט ארטיקל|איראן-איראק מלחמה}}
אין 1980 האט איראק מיט די שטיצע פון אמעריקע און די [[מערב וועלט]] אינוואדירט איראן מיטן ציל צו פארכאפן די אויל רייכע דרום מערב טיילן פון לאנד, סאדאם האט געהאפט צו בעניפיטירן פונעם פאקט אז איראן איז נארוואס אריבער א רעוואלוציע און איר מיליטער איז געווען אין כאאס.

==== די גאלף קריג ====
אין 1991 האט דער ערשטער [[פרעזידענט]] [[דזשארזש ה. וו. בוש]] אינוואדירט איראק, אינאיינעם מיט די [[פאראייניגטע פעלקער]], כמעט נאר פון דער לופט, אלס נקמה אקציע פאר סאדאמ'ס אקופירן טיילן פון דאס קליינע לענדל [[קואווייט]]. הארט פאר [[פורים]], יענץ יאר האט כוסעין זיך אונטערגעגעבן און איז ארויס פון קאווייט, נאכקומענדיק די פארלאנגען פון די [[וועלט]].

==== מאסן פארניכטונג וואפן ====

דער צארן פון [[אמעריקע]] האט זיך אבער נישט אפגעטאן פון. זינט דעם ביטערן טאג פון [[9/11]] האט דער לעצטער פרעזידענט [[דזשארדזש וו. בוש]], כסדר ווידערהאלט אז [[סאדאם כוסעין]] זאל אויפגעבען זיינע (אומעקזיסטירענדע) [[מאסן פארניכטונג וואפן]], ווען זיינע סטראשונקעס האבן נישט געברענגט די ריכטיגע רעזולטאטן, האט פרעזידענט בוש מיט זיינע אליאירטע קרעפטן אינוואדירט דאס לאנד איראק אין ווינטער [[2003]] האט אמעריקע אינוואדירט איראק מיט א מעכטיגע אטאקע אונטערן נאמען [[שאק און ציטער]].

==== די מלחמה ====
עס האט נישט גענומען קיין פיר וואכן, און איראק איז געווען אייגענומען דורך אמעריקאנער און בריטישע טרופען. צוויי יאר האט גענומען ביז מ'האט געפינען דעם געוועזענעם דיקטאטור אין אן אינטערערדישן [[מויזן לאך]]. 

==== איראק נאך דער מלחמה ====
זינט דער מלחמה איז שוין דורך עטליכע יאר, אבער קיין שלום הערשט דארט נישט. א קליינער פארמאט פון א [[בירגער קריג]] גייט דארט אן, מיט א שרעקליכע שחיטה צווישן די [[שיאיטן]] און די [[סוניס]], איבער 2300 אמעריקאנער סאלדאטן האבן דארט פארלוירן זייערע לעבנס, און מעגליך נאענט צו א האלב מיליאן איראקער טויטע.

== געאגראפיע ==
איראק ליגט צווישן די גארטל-ליניעס 29° און N{{ר}} 38° , און מערידיאנען  39° און 49°E {{ר}} (א קליינער שטח ליגט מערב פון 39°). מיט א שטח פון  437,072 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (168,754 קוואדראט מייל), איז איראק דאס [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|58סט-גרעסטע לאנד אין דער וועלט]]. ער איז אומגעפער אזוי גרויס ווי דער פֿ״ש שטאַט [[קאליפארניע]], און עפעס גרעסער ווי [[פאראגוויי]].

 
איראק באשטייט מערסטנס פון [[מדבר]], אבער לעבן די צוויי הויפט טייכן ([[פרת]] און [[חידקל]]) זענען פרוכפערדיקע אלואוויאלן באדנס, וויבאל די טייכן טראגן אומגעפער 60,000,000 מ&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ליים א יאר צו דער [[דעלטע]]. דער צפון טייל פונעם לאנד באשטייט בעיקר פון בערג; דער העכסטער פונקט איז ביי ''טשיקהאַ דאַר'' (שווארצער געצעלט), הויך 3,611 מ. איראק האט א קליינע בארטן־ליניע לאנג 58 ק״מ (36 מייל) לענגאויס דעם [[פערסישער איינגאס|פערסישן איינגאס]]. נאנט צום בארטן ביים שאַט־אַל־אַראַב (וואס די איראנער רופן ''אַרוואַנדרוד'': اروندرود) פלעג זיין זומפלענדער, אבער מ׳האט פיל פון זיי אויסגעטריקענט אין די 1990ער יארן.

== עקאנאמיע ==
די עקאנאמיע פון איראק איז באזירט אויפן [[נאפט]] סעקטאר, וואס טראדיציאנעל האט פארזארגט עטלעכע 95 פראצענט פון עקספארט פארדינסט. אין די שפורן פון דער [[איראן-איראק מלחמה]] און די שאדן וואס די איראנער האבן פארשאפן צו דער איראק נאפט אינדוסטריע איז די איראקער עקאנאמיע אריין אין א קריזיס. די רעגירונג האט רעאגירט מיט איינפירן א  א ראציאנירונג סיסטעם, האט געבארגט א סך פון אנדערע לענדער און ארגאניזאציעס, און שפעטער האט אפגעשטופט צוריקצאלן אירע דרויסנדיקע חובות. היינט ווערט גערעכנט אז די עקאנאמישע פארלוסטן פון איראק צוליב דער מלחמה מיט איראן שטייען מינדערסטן ביי 100 מיליארד [[אמעריקאנער דאלאר]]. נאך ווען די מלחמה האט אויפגעהערט אין [[1988]] האט די עקספארט פון נאפט פון איראק ווידער געשטיגן ווען מען האט געבויט רערן צו פירן נאפט און ווידער אויפגעבויט די אפאראטן און פאמפעס. א קאמבינאציע פון נידריגע נאפט פרייזן, דעם נויט צוריקצובאצאלן די חובות וואס מען האט געבארגט אין די מלחמה יארן (אומגעפער 3 מיליארד דאלאר א יאר) און דעם קאסט פון ווידעראויפבויען דאס לאנד האבן פארערגערט דעם קריזיס, וואס האט געברענגט ענדליך די איראקער אינוואזיע אין [[קואווייט]].

אום [[20סטן נאוועמבער]] [[2004]] האבן די 19 רייכסטע לענדער אין דער וועלט מסכים געווען  מוותר צו זיין אויף 80 פראצענט (33 מיליארד דאלאר) פון דעם גאנצן חוב פון איראק (42 מיליארד דאלאר) צו די דאזיקע לענדער. דער סכום פונעם דרויסנדיקן חוב פון איראק וואס איז געשטאנען פאר דער אינוואזיע אין 2003 אויף 120 מיליארד דאלאר, איז געוואקסן אין יאר  2004 נאך פינעף מיליארד דאלאר.

סוף פון [[2005]] און דעם ערשטן העלפט פון [[2006]] האט איראק געענדערט די פארעם פון אפצאלן זיינע חובות, און האט פארמינערט 16 מיליארד דאלאר פון זיין דרויסנדיק חוב. נאכדעם הייבט זיך אן די עקאנאמיע צו שטארקן [https://www.msnbc.msn.com/id/16241340/site/newsweek/], און דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט האט געוואקסן ביז אין 2006 איז איראק געשטאנען אין דעם [[ליסטע פון לענדער לויט פראדוקט ווערדע|58סטן פלאץ אין דער וועלט]].

די אפיציעלע וואלוטע אין איראק איז דער [[איראקישער דינאר]].

===נאפט און ענערגיע===

מיט רעזערוון פון 143.1 ביליאן פעסער, איז איראק דער דריטער אין דער וולעט אין נאפט רעזערוון, נאך [[ווענעזועלע]] און [[סאודי אראביע]]. אין דעצעמבער 2012 האט פראדוקציע פון נאפט דערגרייכט 3.4 מיליאן פעסער א טאג. איראק האט נאר אומגעפער 2,000 נאפט קוואלן, אין פארגלייך מיט 1 מיליאן קוואלן אין טעקסאס. איראק איז געווען א גרינדער מיטגליד פון [[אפעק]].

ווי אין 2010 האט איראק גענערירט נאר העלפט פון דער עלעקטריציטעט וואס די קונדן פאדערן, וואס ברענגט ארויס שארפע פראטעסטן אין די זומער מאנאטן.

===וואסער פארזארג און סאניטאציע===
די קוואליטעט פון וואסער אין איראק איז גאנץ שוואך. דריי יארצענדלינגער פון מלחמה צוזאמען מיט ווייניג סביבה׳דיקער וויסקייט האבן צוזאמען חרב געמאכט איראק׳ס וואסער רעסורסן פארוואלטערונג סיסטעם.

צוטריט צו טרינקוואסער ענדערט זיך א סך צווישן גובערניעס און אויך צווישן שטאטישע און דארפישע שטחים.

91% פון דער גארער באפעלקערונג האט צוטריט צו טרינקוואסער. אבער אין דארפישע שטחים נאר  77% פון דער באפעלקערונג האט צוטריט צו פארבעסערטע טרינקוואסער קוואלן אין פארגלייך צו 98% אין שטאטישע געגנטן.&lt;ref name=&quot;UNWater&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iraqicivilsociety.org/wp-content/uploads/2014/02/Water-Factsheet.pdf|title=Water in Iraq Factsheet|access-date=2018-02-03|date=March 2013|author=UN Iraq Joint Analysis and Policy Unit}}&lt;/ref&gt;

גרויסע קוואנטיטעטן פון וואסער גייען לאיבוד בשעת פראדוקציע.&lt;ref name=&quot;UNWater&quot; /&gt;

== דעמאגראפיע ==
דער 2016 אפשאץ פון דער גאנצער באפעלקערונג פון איראק איז  37,202,572. איראק׳ס באפעלקערונג אין 1878 איז געשאצט צו בערך 2 מיליאן.&lt;ref name=&quot;Issawi1988&quot; /&gt; אין 2013 האט איראק׳ס באפעלקערונג דערגרייכט  35 מיליאן אין א נאך דער מלחמה בליאונג אין באפעלקערונג.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.aswataliraq.info/(S(s0hfzsnuvqwhq445fuqqwg55))/Default1.aspx?page=article_page&amp;id=153148&amp;l=1|title=איראקישע באפעלקערונג דערגרייכט אומגעפער 35 מיליאן|publisher=Aswat Al Iraq|date=2013-04-27|accessdate=2013-07-01|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114203319/http://en.aswataliraq.info/%28S%28j2xgdq450hsdyz455nf0n125%29%29/Default1.aspx?page=article_page&amp;id=153148&amp;l=1|archivedate=14טן יאנואר, 2015|df=}}&lt;/ref&gt;

=== עטנישע גרופעס ===
[[אראבער]] זענען 75%–80% פון דער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; 15% פון איראק׳ס באפעלקערונג זענען [[קורדן]]. אסיריער, איראקישע טורקמען און אנדערע פיל קלענערע מינאריטעטן, ווי למשל מאנדעער, [[ארמענער]], קירקאסער, [[איראנער]], שאבאקיס, יאזידיס און קאווליע זענען משלים די איבעריגע  5%–10% פון דער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Assyria. UNPO (2008-03-25). דערגרייכט דעם 2013-12-08.&lt;/ref&gt; אומגעפער 20,000 [[זומפ אראבער]] וואוינען אין דרום איראק.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2807821.stm|title=BBC News – Iraq's 'devastated' Marsh Arabs|date=March 3, 2003|accessdate=2008-05-01|first=Heather|last=Sharp}}&lt;/ref&gt;

== פאליטיק ==
איראק איז א מיטגליד אין [[אפעק]], און אין אנדערע [[אינטערנאציאנאל]]ע ארגאניזאציעס.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;Issawi1988&quot;&gt;{{cite book|author=Charles Philip Issawi|title=The Fertile Crescent, 1800–1914: A Documentary Economic History|url=https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&amp;pg=PA17|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504951-0|page=17|accessdate=2016-08-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=cia&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |title=Iraq 
|work=[[וועלט פאקטבוך]]}}&lt;/ref&gt;
}}


{{אזיע שטאטן|{{בלאטנאמען}}{{!}}*}}
{{לענדער ארום דעם פערסישן איינגאס}}

{{אראבישע ליגע}}</text>
      <sha1>8nogtahc2bzufgevgp8mzxmrvs6onrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אנקארא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28764</id>
    <revision>
      <id>601801</id>
      <parentid>544051</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>601801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="mpu5fe5mvyw65hw3atn0ookl254hpey" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=Ankara
|הערב= {{וויקידאטן|הערב בילד}}
|פאן= {{וויקידאטן|פאן בילד}}
|בילד= Ankara Kizilay square.JPG
|באשרייבונג= קיזיליי פלאץ אין אנקארא
|מדינה={{פאן טערקיי}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=צענטראלע [[אנאטאליע]]
|דיסטריקט= אנקארא
|בירגערמייסטער= מעליה גאקטשעק
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך = [[טערקיש]]
|שטח=2516
|הייך=938
|גרינדונג דאטע=
|באפעלקערונג= 4,306,105
|באפעלקערונג יאר=2007
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|קאארדינאטן={{coord|39|55|N|32|52|E|display=inline}}
|צייט זאנע= + 2
|אתר אינטרנט=
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''אַנקאַראַ''' ({{שפראך-tr|Ankara}}) איז די [[הויפטשטאט]] פון [[טערקיי]] און זיין צווייטע גרעסטע שטאט, נאָך [[סטאמבול]]. די שטאט איז הויך 938 מעטער איבערן ים שפיגל.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude |url=http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |access-date=2011-01-29 |archivedate=2021-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711095906/http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; אין 2007 איז איר באַפֿעלקערונג געווען 3,901,201, כולל אכט דיסטריקטן אונטער דער שטאט'ס אדמינסטראציע.&lt;ref name=&quot;Turkey pop 2007&quot;&gt; [http://www.tuik.gov.tr/jsp/duyuru/upload/adnks_Harita_TR/HaritaTR.html Türkiye istatistik kurumu] Address-based population survey 2007. Retrieved on 2008-10-09. &lt;/ref&gt; אנקארא איז אויך די הויפטשטאט פונעם [[אנקארער פראווינץ]].

== היסטאריע ==
נאך דער [[ערשטער וועלט מלחמה]] איז רוב פון דער [[אטאמאנישער אימפעריע]] געווען אקופירט. האט דער פירער פון דער טערקישער נאציאנאליסטישער באוועגונג, [[אטאטורק|קעמאל אטאטורק]], הויפטקווארטירט זיין ווידערשטאנד באוועגונג אין אנקארא אין [[1920]]. נאך דער מלחמה פון אומאפהענגיגקייט, האבן די טערקישע נאציאנאליסטן געביטן די אטאמאנישע אימפעריע מיט דער רעפובליק פון [[טערקיי]] דעם [[29סטן אקטאבער]] 1923. מיט עטלעכע טעג פריער, דעם [[13טן אקטאבער]], איז אנקארא געווארן די נייע הויפטשטאט אנשטאט [[סטאמבול]].

{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
{{coord|39|55|N|32|52|E}}
{{אזיע-געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין טערקיי]]
[[קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע]]</text>
      <sha1>mpu5fe5mvyw65hw3atn0ookl254hpey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בשן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34634</id>
    <revision>
      <id>601788</id>
      <parentid>461995</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2111" sha1="l80pd72yuc52vdpci4oglx66x34cbge" xml:space="preserve">'''בשן''' איז א ראיאן וואס ווערט דערמאנט אין דער [[תורה]], וואס [[משה רבינו]] האט איינגענומען, פון דעם [[קעניג]], עוג מלך הבשן.

די געגנט געפונט זיך צפון טייל, פון אנדערע זייט [[ירדן טייך]], וואס איז היינט מערסטנס אונטער [[סיריע]], און א טייל איז אין [[ישראל]].

ביים צעטיילן די שבטים, האט [[מנשה]] באקומען העלפט פון זייער טייל אין  בשן געגנט. אין יאר 732 איידער די ציווילע רעכענונג, האט [[תגלת פלאסר]] קעניג פון [[אשור]], איינגענומען די געגנט, און פארטריבן די יידן. די פעלקער אין די ראיאן האבן זיך גענומען באזעצן אין די בשן, און ווען די [[סעלוקן]] זענען אנגעקומען האבן זיי עס איינגענומען, און אסאך [[יוונים]] האבן זיך דארט באזעצט. [[יהודה המכבי]], און זיין ברודער [[שמעון התרסי]], האבן אין א ספעציעלער אקציע, געקומען צום בשן, און גענומען אלע יידן פון דארט, און זיי געפירט אין [[ארץ יהודה]].

דער רוימישער גענעראל פאמפאיאס, האט איבערגעגעבן קאנטראל איבער דעם בשן פאר [[סיריע]], אבער קעניג אגוסטוס, האט צוריק געגעבן דעם בשן פאר די יידן, אין [[הורדוס]]נס צייטן. 

ביז אין די שפעטע יארן פון דעם [[מיטל אלטער]], זענען געווען יידישע קהילות אין די בשן.

ווארשיינליך זענען די גרענעצן פון בשן ווי פאלגנד, פון דרום איז [[גלעד]], ביי דעם [[ירמוך טייך]]. פון צפון די [[חרמון]] בערג.

[[קאטעגאריע:ארץ ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ&quot;ך]]</text>
      <sha1>l80pd72yuc52vdpci4oglx66x34cbge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ערעברו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35548</id>
    <revision>
      <id>601803</id>
      <parentid>594882</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>601803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="45exrw4kcd7sqmauqs2563stzs81p4w" xml:space="preserve">[[טעקע:Örebro Montage.jpg|קליין|364x364פיקס]]
[[טעקע:Örebro in Sweden.png|קליין|250px|]]
'''ערעברו''' ({{שפראך-sv|Örebro}}) איז די זיבעטע גרעסטע שטאט אין [[שוועדן]], מיט א באפעלקערונג פון 98,237. עס איז געגרינדעט אין יאר [[1404]].

== היסטאריע ==

== געאגראפיע ==

== פאליטיק ==

== טראנספארט ==

== וועבלינקען ==

* [http://www.orebro.se/ ערעברו וועבזייטל] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970506062718/http://www.orebro.se/ |date=1997-05-06 }}

{{coord|59|16|N|15|13|E|type:city}}

{{-}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן]]

{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>45exrw4kcd7sqmauqs2563stzs81p4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גילגאמעש עפאס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39286</id>
    <revision>
      <id>601789</id>
      <parentid>496771</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2169" sha1="m2djbtc4y9cuauq4kai67mbqjs27kd7" xml:space="preserve">[[טעקע:GilgameshTablet.jpg|קליין|250px|שטיינערנער טאוול מיט א טייל פונעם גילגאמעש עפאס וואס באשרייבט דעם מבול]]
דער '''גילגאָמעש עפאס''' איז א [[שומער]]ישער [[עפאס]], פון די עלטסטע ליטערארישע ווערק אין דער היסטאריע פון דעם מענטשהייט, וואס באשרייבט די לעגענדארישע געשעענישן פון [[גילגאמעש]], דער מלך פון [[ארך|אֶרֶך]] אין די אוראלטע צייטן. נאר געציילטע פראגמענטן זענען געבליבן פון דער אלטע שאפונג, וואס מ'האט געשריבן אין דער אוראלטער בבלישער תקופה, אומגעפער דעם 18טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. מ'האט געפונען דעם  גילגאָמעש עפאס אין [[1849]] אין דער [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]] אין די חורבות פון [[נינווה]] אין [[אשור]], דורכן ענגלישן [[ארכעאלאג]] [[אסטן הענרי לאיארד]] (1817 - 1894), אבער עס ווייזט אויס אז מ'האט שוין לאנג געוואוסט פון אים.

== דער עפאס ==
[[טעקע:Enkidu leon.jpg|קליין|200px|[[ענקידו]] שלאגט זיך מיט א [[לייב]]]]
[[גילגאמעש]] איז געווען א מלך איבער זיין פאלק אין [[ארך]] (אורוק), אין דרום [[מעסאפאטאמיע]]. גילגאמעשנס סוביעקטן זענען נישט געווען צופרידן מיט דער שווערער ארבעט וואס ער האט ארויפגעלייגט אויף זיי און אויך וואס דער מלך האט געהאלטן פאר זיך די רעכט בועל די בתולות ביי זייער חתונה. דערפאר האבן זיי געדאווענט אז א קעגנער זאל קומען שטעלן זיך קעגן גילגאמעש.

[[קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע]]
[[קאַטעגאָריע:ליטעראטור]]
[[קאַטעגאָריע:מיטל מזרח]]</text>
      <sha1>m2djbtc4y9cuauq4kai67mbqjs27kd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יוסף קאפאח</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50294</id>
    <revision>
      <id>601804</id>
      <parentid>596763</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42328-86</username>
        <id>62279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ removed link to an offensive forum post.</comment>
      <origin>601804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2167" sha1="92tc55k7cd4ag7fpgc6c3ju4r2nkyza" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{רב
}}
רבי '''יוסף קאַפֿיח''', באוואוסט אלס רבי '''יוסף קאַפּאַח''', איז געווען א תימנישער רב ,א [[תלמיד חכם]], דיין און געלערנטער, וואס האט ווידער איבערגעזעצט די ספרים פון [[רמב&quot;ם]], רב סעדיה גאון, ר' יהודה הלוי, און אנדערע יידישע מחברים וואס האבן געשריבן אויף אראביש.

==משפחה==
ר' יוסף קאפֿח האט געהאט די זכות אויפצושטעלן זיין היים אין [[תימן]] מיט זיין קוזין געבוירן אין שטאט [[סאנא]] וואס איז דעמאלט געווען 11 יאר אלט זיין ווייב מרת [[ברכה קאפח]], די באליבטע פון ​​ירושלים, וואס איז געווארן בארימטער. ווי אַ צדקה און צדקה פרוי, אַן אַנטראַפּראַנער, אַ געזעלשאַפטלעך אַקטיוויסט, און אַ 1999 ישראל פרייז קאַלע. זייער ערשטע זון, [[דוד קאפח]], איז געבוירן געווארן אין תימן, און שפעטער זענען געבוירן געווארן זייערע קינדער [[נעמי קאפח]] און יחיא. אין 1943, ווען זײַן פֿרוי איז געווען 21 יאָר אַלט, איז זייער משפּחה עולה געווען קיין ארץ־ישׂראל, אויף אַ לאַנגער רייזע אויף אייזלען צו דער פּאָרט־שטאָט אַדן, אין וועלכער זיי האָבן געבוירן זייער ייִנגסטער זון [[יחיא]]. אין ישׂראל האָבן זיי געהאַט אַן אַנדער זון, [[אַריה קאפח]]. זייער טאכטער ​​איז [[אסתר קאפח]] וואס האט דאקומענטירט זייער לייפסטייל פאר די קומענדיגע דורות


{{-}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:רבנים אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:תימנישע יידן]]
{{DEFAULTSORT:קאפאח, יוסף}}</text>
      <sha1>92tc55k7cd4ag7fpgc6c3ju4r2nkyza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נינוה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55047</id>
    <revision>
      <id>601800</id>
      <parentid>601549</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* חרבן פון נינוה */</comment>
      <origin>601800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53257" sha1="pkqurx7sw4y1kl2vb7kkuhcvebes25q" xml:space="preserve">{{אינפאבאקס ארכעאלאגישע ארט
| נאמען = נינוה
| אלטער נאמען = נינוה
| טיפ = אלטע שטאט, קעניגליכע הויפטשטאט און ארכעאלאגישע פלאץ
| לאגע = מזרח זייט פונעם טיגריס טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, צפון איראק
| תקופה = פון בערך 6000 פאר זייער ציילונג ביז די שפעטערע תקופות
| הויפט תקופה = ניי אשורישע אימפעריע
| הויפטשטאט = אונטער סנחריב און זיינע נאכפאלגער
| וויכטיגע פלעצער = תל קויונדזשיק און תל נבי יונס
| אונטערגאנג = 612 פאר זייער ציילונג
}}

== הקדמה ==

'''נינוה''' (ענגליש Nineveh) איז געווען אן איינע פון די גרעסטע און מערסט באדייטנדע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער ניי [[אשור|אשורישער]] אימפעריע און האט אין אירע לעצטע יארן געדינט אלס דער קעניגליכער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. די שטאט איז געווען אויפ'ן מזרח ברעג פונעם [[חידקל]] טייך, קעגן איבער דער היינטיגער שטאט [[מאסול]] אין צפון [[איראק]]. דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה נעמט אריין בעיקר די צוויי גרויסע בערגלען תל קויונדזשיק (Tell Kuyunjik) און תל נבי יונס (Tell Nebi Yunus), צוזאמען מיט די רעשטלעך פון די שטאטס מויערן און אנדערע געביידעס. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

נינוה האט געהאט א לאנגע באזעצונגס היסטאריע וואס גייט צוריק ביז דער נייער שטיין תקופה, ארום 6000 פאר זייער ציילונג. זי איז נישט ערשט געווארן וויכטיג ווען זי איז געווארן אן אימפערישע הויפטשטאט, נאר איז שוין טויזנטער יארן פריער געווען א וויכטיגער צענטער פון באזעצונג, האנדל און קולטור. אין דער תקופה פון דער [[אקאדישע מלוכה|אקאדישער מלוכה]] האט זי שוין געהאט א באדייט אלס א צענטער פון עבודה זרה, בפרט מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

איר גרעסטער בליה האט נינוה דערגרייכט אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג, ווען דער קעניג [[סנחריב]] האט איר פארוואנדלט אין די הויפטשטאט פון אשור. אונטער זיין הערשאפט איז די שטאט אויסגעברייטערט געווארן אויף א ריזיגן פארנעם, מיט גרויסע פאלאצן, טעמפלען, שטאטמויערן, טויערן, קאנאלן און וואסער סיסטעמען. די אנטוויקלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה איינגענומען געווארן דורך א בונד פון די מדי און בבלישע כוחות נאך א לאנגער באלאגערונג. דער פאל פון נינוה האט געברענגט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע און איז געווארן א סימבאל פון דער אונטערגאנג פון דער גרויסער אשורישער מאכט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

נינוה פארנעמט אויך א וויכטיגע פלאץ אין תנך און אין די אידישע טראדיציע. אין [[ספר יונה]] ווערט זי דערמאנט אלס א גרויסע שטאט וואס האט תשובה געטון נאך דער נבואה פון [[יונה הנביא]] און דערפאר געראטעוועט געווארן פון חורבן. זי ווערט אויך דערמאנט אין [[ספר טוביה]]. צוליב דעם האט נינוה באקומען א באזונדערע באדייט אין אידישער, קריסטליכער און איסלאמישער קולטור. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

== נאמען און עטימאלאגיע ==

דער נאמען '''נינוה''' איז באקאנט פון פארשידענע אלטע קוועלער אין פארשידענע שפראכן. אין העברעאיש ווערט זי געשריבן נינוה, און אין אלט [[גריכיש]] איז דער נאמען איבערגעגעבן געווארן אלס נינוע. אין [[אקאדיש]], די שפראך וואס איז גענוצט געווארן אין [[אשור]] און [[בבל]], ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער געטליכער פיגור [[אישתר]] (Ishtar) , די הויפט געטין פון ליבע, פרוכטבארקייט און קריג אין דער מעסאפאטאמישער רעליגיע.

לויט ארכעאלאגישע און שפראך פארשונגען איז דער נאמען נינוה שוין גענוצט געווארן אין די פריע תקופות פון דער שטאט'ס געשיכטע. דאס ווייזט אז די שטאט האט געהאט א באזונדערע אידענטיטעט שוין לאנג פאר זי איז געווארן די הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע.

אין אלטע אשורישע דאקומענטן ווערט נינוה דערמאנט אלס אן עלטערער שטאטישער און רעליגיעזער צענטער. איר נאמען איז פארבונדן מיט'ן טעמפל פון אישתר וואס איז געשטאנען אויפ'ן בערגל קויונדזשיק, און וואס האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. דער טעמפל איז אין פארשידענע תקופות פארבעסערט און באנייט געווארן דורך די אשורישע הערשער. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==

נינוה איז געווען ליגן אין צפון מעסאפאטאמיע, אויפ'ן מזרח ברעג פונעם טיגריס טייך, אין דער געגנט וואס היינט געהערט צום צפון טייל פון איראק. די שטאט איז געשטאנען קעגן איבער דער היינטיגער שטאט מאסול, וואס איז מיט די צייט געווארן דער הויפט שטאטישער צענטער פון דער געגנט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

די געאגראפישע לאגע פון נינוה האט געשאפן די יסוד פאר איר אנטוויקלונג. זי איז געווען געשטעלט אויפ'ן דורכגאנג פון וויכטיגע וועגען וואס האבן פארבונדן צפון מיט דרום און מזרח מיט מערב. דער נאנטקייט צום [[חידקל]] טייך האט צוגעשטעלט וואסער פאר טרינקען, לאנדווירטשאפט און טראנספארט, בשעת די נאנטע קאווסער (Khosr) טייך סיסטעם האט צוגעשטעלט נאך א וויכטיגע מקור פאר וואסער פארזארגונג. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

די נאטירליכע באדינגונגען ארום נינוה האבן ערלויבט די אנטוויקלונג פון לאנדווירטשאפט, בהמות פאשע און האנדל. די גוטע לאגע צווישן פארשידענע געגנטן פון דער נאנטער מזרח האט געמאכט די שטאט פון א לאקאלן צענטער צו א וויכטיגער שטאטישער און פאליטישער קראפט.

אין דער צייט פון סנחריב איז די שטאט באדייטנד פארגרעסערט געווארן. די שטאטישע שטח האט דערגרייכט בערך 750 העקטאר, און זי איז ארומגענומען געווארן מיט א גרויסער פעסטונג מויער פון בערך 12 קילאמעטער לענג. די מויערן און טויערן האבן געדינט סיי פאר פארטיידיגונג און סיי אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט פון אשור. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== פריע היסטאריע ==

די באזעצונג פון נינוה גייט צוריק צו די נייער שטיין תקופה. ארכעאלאגישע געפינסן ווייזן אז אין דער געגנט איז שוין געווען א ישוב ארום 6000 פאר זייער ציילונג, אין דער צייט וואס ווערט פארבונדן מיט דער חסונה קולטור  (Hassuna culture) אין צפון מעסאפאטאמיע. דאס מאכט נינוה איינע פון די עלטסטע באקאנטע שטאטישע באזעצונגען אין דער געגנט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער תקופה פון דער אורוק קולטור  (Uruk culture) , אין דעם פערטן טויזנט יאר פאר זייער ציילונג, איז נינוה שוין געווען א צענטער מיט סימנים פון ארגאניזירטער אדמיניסטראציע. געפינסן פון דער צייט ווייזן אז די שטאט האט געהאט א ראלע אין דער אנטוויקלונג פון פריע שטאטישע סיסטעמען אין צפון מעסאפאטאמיע.

די פריע געשיכטע פון נינוה ווייזט אז איר וויכטיגקייט איז נישט געקומען בלויז צוליב איר שפעטערע ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט. זי איז שוין לאנג פריער געווען א פלאץ מיט רעליגיעזע, עקאנאמישע און אדמיניסטראטיווע פונקציעס.

אין דער אקאדישער תקופה האט נינוה באקומען א גרעסערע רעליגיעזע באדייט. די שטאט איז געווארן שטארק פארבונדן מיט דער עבודה זרה אישתר, און דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע הייליגע פלעצער אין צפון מעסאפאטאמיע.

אין דער אכצנטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט דער אשורישער קעניג [[שמשי אדד דער ערשטער]] (Shamshi-Adad I) באנייט דעם טעמפל פון אישתר, וואס ווייזט אויף די וויכטיגע פלאץ וואס נינוה האט געהאט אין דער אשורישער קולטור און מלוכה. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== מיטל אשור תקופה ==

אין דער מיטל אשורישער תקופה האט נינוה ווייטער פארגעזעצט צו אנטוויקלען זיך אלס א וויכטיגער צענטער פון דער אשורישער מלוכה. אין יענע יארן איז די שטאט געווארן א קעניגליכע וואוינונג און אן אדמיניסטראטיווער צענטער פון דער מדינה, נאך פאר זי איז געווארן די אפיציעלע הויפטשטאט פון דער אימפעריע.

די קעניגן פון מיטל אשור האבן געזען אין נינוה נישט בלויז א שטאט מיט א רעליגיעזער באדייט, נאר אויך א פלאץ מיט א סטראַטעגישע וויכטיקייט. איר לאגע נעבן דעם טיגריס טייך און די הויפט וועגען פון מעסאפאטאמיע האט ערלויבט די אשורישע הערשער צו קאנטראלירן האנדל, פארקער און די אדמיניסטראציע פון די ארומיגע געגנטן.

דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט'ס רעליגיעזער לעבן. די המשך פון דער עבודת אישתר און די באנייען פון די הייליגע געביידעס האבן באוויזן די פארבינדונג צווישן דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע אינסטיטוציעס פון נינוה.

די אנטוויקלונג אין דער מיטל אשורישער תקופה האט געלייגט דעם יסוד פאר די שפעטערע פארוואנדלונג פון נינוה אין אן אימפערישע הויפטשטאט. די שטאט האט שוין פארמאגט די נויטיגע אינסטיטוציעס, קעניגליכע רעזידענצן און רעליגיעזע צענטערן וואס האבן שפעטער ערמעגליכט איר שנעלע אויסברייטונג אונטער די ניי אשורישע קעניגן. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

== סנחריב און די פארוואנדלונג אין קאפיטאל ==

די גרעסטע טויש אין דער געשיכטע פון נינוה איז פארגעקומען אונטער דער קעניג [[סנחריב]], וואס האט געהערשט אין אשור אין די יארן 704 ביז 681 פאר זייער ציילונג. נאך זיין אויפשטייג צום טראן האט ער באשלאסן צו פארוואנדלען נינוה אין דער הויפטשטאט פון דער אשורישער אימפעריע און זי אויסבויען אלס א שטאט וואס זאל פארטרעטן די גרויסקייט פון דער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

סנחריב האט דורכגעפירט א ברייטע שטאטישע בוי פראגראם וואס האט פארענדערט די אויסזען פון נינוה. ער האט פארגרעסערט די שטאט ביז בערך 750 העקטאר, געבויט מאסיווע שטאטמויערן, אויסגעברייטערט די קעניגליכע פאלאצן, אויפגעשטעלט נייע טעמפלען און פארבעסערט די וואסער פארזארגונג דורך קאנאלן און אנדערע אינזשענירונג ארבעט. &lt;ref&gt;https://ninive.uni-heidelberg.de/nin_history_en.html&lt;/ref&gt;

די שטאטמויער פון נינוה איז געווען בערך 12 קילאמעטער לאנג און האט אריינגענומען א רייע גרויסע טויערן. צווישן די באקאנטע טויערן זענען געווען די אשור טויער, אדד טויער, נרגל טויער, סין טויער און שמש טויער. די טויערן האבן געדינט אלס אריינגאנגען אין דער שטאט און האבן אויך געהאט א סימבאלישע באדייט אלס צייכן פון דער שטארקייט און סדר פון דער קעניגליכער הויפטשטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

א באזונדערע אויפמערקזאמקייט האט סנחריב געגעבן צו וואסער פארזארגונג. ער האט אויפגעבויט א ברייטע סיסטעם פון קאנאלן וואס האבן געפירט וואסער פון די ארומיגע געגנטן צו די שטאט. די ארבעט האט ערמעגליכט די אויסברייטונג פון לאנדווירטשאפט ארום נינוה און האט פארזארגט די וואקסנדע באפעלקערונג פון דער ריזיגער שטאט. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

סנחריב האט אויך אויפגעשטעלט דעם גרויסן קעניגליכן פאלאץ, באקאנט אלס דער פאלאץ אן א גלייכן (אין ענגליש: ''Palace Without a Rival'' ''אשוריש: Egalzagdinutukua''). די ווענט פון דעם פאלאץ זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע בילדער וואס האבן געשילדערט די קעניגליכע מלחמות, צערעמאניעס און דער מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

די פארוואנדלונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע אנטוויקלונגען פון דער אוראלטער וועלט. די שטאט איז געווארן א צענטער פון רעגירונג, קונסט, קולטור און מיליטערישער ארגאניזאציע, און האט אנגעהויבן צו דינען אלס דער הויפט סימבאל פון דער אשורישער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

== נינוה אין איר שפיץ ==

אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט נינוה דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון פאליטישער, מיליטערישער און קולטורעלער באדייט. אונטער סנחריב און זיינע נאכפאלגער, בפרט אונטער [[אסרחדון]] (Esarhaddon) און [[אשורבניפאל]] (Ashurbanipal), איז די שטאט געווארן דער צענטער פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס האט אין יענער תקופה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון דער נאנטער מזרח. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

די שטאט האט פארמאגט א ריזיגע שטאטישע סטרוקטור מיט פאלאצן, טעמפלען, אדמיניסטראטיווע געביידעס, וואוינונג געגנטן און גרויסע עפנטליכע פראיעקטן. די אויסברייטונג פון נינוה איז דורכגעפירט געווארן לויט א פלאנירטן שטאטישן סדר, וואס האט אריינגענומען ברייטע גאסן, שטארקע פעסטונגען און א סיסטעם פון טויערן וואס האבן צוגעשטעלט אריינגאנג צו די פארשידענע טיילן פון דער שטאט.

דער קעניגליכער צענטער פון נינוה האט געדינט אלס דער פלאץ פון וואו די אשורישע הערשער האבן געפירט די אימפעריע. פון דארט זענען ארויסגעגאנגען סאלדאטן פאר מיליטערישע קאמפן, אדמיניסטראטיווע באשלוסן און דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע לענדער.

איינס פון די מערסט באוואוסטע טיילן פון דער שטאט איז געווען דער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק. אין דעם פאלאץ זענען געפונען געווארן הונדערטער שטיינערנע רעליעפן וואס ווייזן די אשורישע מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע צערעמאניעס. די רעליעפן זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר'ן פארשטיין די קונסט און היסטאריע פון דער ניי אשורישער תקופה. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

אויך דער קעניג אשורבניפאל האט געגעבן א גרויסן שטיפ פאר דער קולטורעלער אנטוויקלונג פון נינוה. אונטער זיין הערשאפט איז אויפגעשטעלט געווארן די באוואוסטע [[ביבליאטעק פון אשורבניפל|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]], וואס האט אריינגענומען צענדליגער טויזנטער ליים טאבלעטן מיט טעקסטן אין דער [[אקאדיש|אקאדישער]] שפראך. די זאמלונג האט אריינגענומען ליטעראטור, היסטארישע דאקומענטן, געזעצן, רעליגיעזע טעקסטן און וויסנשאפטליכע שריפטן. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

די עקאנאמישע לעבן פון נינוה איז געווען געבויט אויף לאנדווירטשאפט, האנדל און די צוזאמענברענגונג פון פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע. צוליב איר ראלע אלס הויפטשטאט איז געקומען קיין נינוה א גרויסע צאל סופרים, קינסטלער, בעלי מלאכה, סוחרים און רעגירונג באאמטע.

די שטאט איז אויך געווארן א סימבאל פון דער אשורישער קעניגליכקייט. די גרויסע געביידעס, די ריזיגע מויערן און די אויסגעארבעטע קונסטווערק האבן געדינט צו ווייזן די שטארקייט און הערשאפט פון די אשורישע קעניגן איבער זייער ברייטן מלוכה שטח.

== חרבן פון נינוה ==

דער אונטערגאנג פון נינוה איז געקומען אין דער צייט ווען די [[אשורישע אימפעריע]] האט אנגעהויבן צו פארלירן איר מאכט. אין די לעצטע יארן פונעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן די מעדישע און בבלישע כוחות זיך פאראייניגט קעגן אשור און אנגעהויבן א קאמפיין צו צעשטערן די אשורישע הערשאפט.

אין יאר 612 פאר זייער ציילונג איז נינוה באלאגערט און איינגענומען געווארן דורך א בונד פון מדי און בבל. נאך א שווערער באלאגערונג איז די שטאט געפאלן, און די קעניגליכע צענטערן, בפרט די פאלאצן, זענען שווער געשעדיגט געווארן און טיילווייז פארברענט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

דער פאל פון נינוה האט באדייט דעם ענדע פון דער ניי אשורישער אימפעריע, וואס איז געווען איינע פון די גרעסטע מאכטן פון דער אוראלטער וועלט. נאך דער חרבן איז נינוה מער נישט געווען דער צענטער פון א גרויסער אימפעריע, און די אדמיניסטראטיווע סטרוקטור פון אשור האט זיך צעשפרייט.

נאך דער אייננעמונג איז נישט דא קיין באווייז אז עס האט זיך ווייטער געהאלטן א שטארקע אשורישע רעגירונג אין נינוה. טייל עפנטליכע געביידעס זענען מעגליך פארריכט געווארן און ווייטער גענוצט געווארן פאר א קורצע צייט, אבער די שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע וויכטיגקייט. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Nineveh-ancient-city-Iraq&lt;/ref&gt;

דער חורבן פון נינוה איז געווארן א באקאנטער סימבאל אין דער געשיכטע פון אוראלטע אימפעריעס, אלס א ביישפיל וויאזוי א שטארקע וועלט מאכט קען אין א קורצער צייט פארלירן איר צענטער און איר הערשאפט.

== שפעטערע היסטאריע ==

נאך דער חרבן פון נינוה אין 612 פאר זייער ציילונג האט די שטאט פארלוירן איר ראלע אלס אימפערישע הויפטשטאט, אבער דער ארט איז נישט אינגאנצן פארלאזט געווארן. אין די שפעטערע תקופות זענען פארגעקומען פארשידענע באנוצונגען פון טיילן פונעם אלטן שטאטישן פלאץ, בשעת די גרויסע פאליטישע באדייט פון נינוה איז אריבערגעגאנגען צו אנדערע שטעט אין דער געגנט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער צייט פון דער גריכישער וועלט איז דער גריכישער שרייבער [[קסענאפאן]] (xenophon) אריבער דורך דער געגנט ארום יאר 401 פאר זייער ציילונג, בעת זיין מארש מיט די צען טויזנט גריכישע זעלנער. אין זיין באשרייבונגען ווערט דער ארט דערמאנט אלס א פארלאזטער אלטער שטאטישע פלאץ, הגם ער האט אויך איבערגעגעבן לאקאלע מסורות וואס האבן פארבונדן דעם פלאץ מיט דער אלטער מדישער מאכט. זיינע באשרייבונגען געבן א בליק אויף דעם צושטאנד פון דער געגנט נאך דעם אונטערגאנג פון אשור, אבער זיי זענען נישט קיין פולשטענדיגע באריכט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין דער רוימישער און פארטישער תקופה האט די געגנט פון נינוה געהערט צו דער ברייטער געגנט פון אדיאבענע (Adiabene). די געגנט איז דעמאלט געווען אונטער דער השפעה פון פארשידענע אימפעריעס און האט געהאט א געמיש פון פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

ארום יאר 641 ציווילע ציילונג איז די געגנט איינגענומען געווארן דורך אראבישע כוחות. מיט דער צייט האט די נאנטע שטאט [[מאסול]], וואס האט זיך אנטוויקלט אויפ'ן מערב ברעג פונעם [[חידקל]], איבערגענומען די ראלע פון הויפט שטאטישער צענטער. דער אלטער ארט פון נינוה איז געבליבן אלס א היסטארישער און ארכעאלאגישער פלאץ נעבן דער וואקסנדיקער שטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אונטער די פארשידענע הערשאפטס תקופות, אריינגערעכנט די '''אומאיאדישע''' (Umayyad), '''סעלדזשוקישע''' (Seljuk), '''מאנגאלישע''' (Mongol), '''סאפאווידישע''' (Safavid), '''אטאמאנישע''' (Ottoman) און שפעטער '''איראקישע''' (Iraqi) הערשאפטן, איז די געגנט ארום '''נינוה''' (Nineveh) ווייטער באזעצט געווארן. אבער די אלטע שטאט האט מער נישט צוריקבאקומען איר פריערדיגע פאליטישע צענטער ראלע.

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==

די וויסנשאפטליכע אויספארשונג פון נינוה האט זיך אנגעהויבן אין דער ניינצנטער יארהונדערט, ווען אייראפעאישע פארשער האבן אנגעהויבן זוכן די פארלוירענע שטעט פון דער אשורישער וועלט. די ערשטע גרויסע אויסגראבונגען האבן אויפגעדעקט פאלאצן, שטיינערנע רעליעפן, אויפשריפטן און אנדערע איבערבלייבענישן פון דער ניי אשורישער תקופה.

איינע פון די וויכטיגסטע אויסגראבונגס ערטער איז געווען תל קויונדזשיק, וואס האט אנטהאלטן די איבערבלייבענישן פון די קעניגליכע פאלאצן און אנדערע וויכטיגע געביידעס. דארט זענען אנטדעקט געווארן פילע צימערן פון דעם פאלאץ פון סנחריב, אריינגערעכנט זאלן מיט גרויסע שטיינערנע בילדער וואס שילדערן מיליטערישע קאמפאניעס און קעניגליכע סצענעס. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

דער צווייטער הויפט בערגל איז תל נבי יונס, וואס ווערט פארבונדן מיט א טייל פון דער אלטער שטאט און אירע קעניגליכע געביידעס. דער נאמען נבי יונס איז פארבונדן מיט דער לאקאלער טראדיציע וואס זעט דעם ארט אלס דער מקום פון קבר [[יונה הנביא]].

די אויסגראבונגען אין נינוה האבן געגעבן היסטאריקער א ברייטע בילד איבער דער אשורישער געזעלשאפט. דורך די געפינסן קענען פארשער פארשטיין די קעניגליכע אדמיניסטראציע, מיליטערישע ארגאניזאציע, קונסט, רעליגיע און טאג טעגליכן לעבן פון די באוואוינער פון דער שטאט.

צווישן די וויכטיגסטע געפינסן זענען געווען די ליים טאבלעטן פון דער [[ביבליאטעק פון אשורבניפל|ביבליאטעק פון אשורבניפאל]], שטיינערנע רעליעפן, טויערן מיט שטיינערנע סטאטוען , ווי אויך פילע קעניגליכע אויפשריפטן וואס העלפן פארשן די געשיכטע פון דער אשורישער אימפעריע. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;
== שטאט פלאן און ארכיטעקטור ==

נינוה איז געווען איינע פון די מערסט אויסגעארבעטע שטעט פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. איר שטאטישער פלאן איז אנטוויקלט געווארן בעיקר אין דער צייט פון סנחריב, ווען די שטאט איז פארוואנדלט געווארן אין דער הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע. די שטאט האט פארמאגט א פלאנירטע סטרוקטור מיט גרויסע עפנטליכע געביידעס, קעניגליכע געגנטן, וואוינונג שטחים, טעמפלען, פארטיידיגונגס סיסטעמען און וואסער פראיעקטן. &lt;ref&gt;https://ninive.uni-heidelberg.de/nin_history_en.html&lt;/ref&gt;

דער גאנצער שטח פון נינוה איז געווען ארומגענומען מיט א מאסיווע פעסטונג סיסטעם. די הויפט מויער האט געהאט א לענג פון בערך 12 קילאמעטער און איז באגלייט געווארן מיט טורעמעס און גרויסע טויערן. די טויערן האבן געהאט סיי א מיליטערישע און סיי א סימבאלישע פונקציע, ווייל זיי האבן געוויזן די גרויסקייט פון דער קעניגליכער שטאט און האבן געדינט אלס אריינגאנג צו דער אימפערישער הויפטשטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

די שטאט איז צעטיילט געווארן אין פארשידענע טיילן, אריינגערעכנט די קעניגליכע געגנטן אויף קויונדזשיק און נבי יונס, וואו עס זענען געשטאנען פאלאצן און טעמפלען. דער חוואסר טייך איז דורכגעגאנגען דורך דער שטאט און האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין איר וואסער פארזארגונג און שטאטישער אנטוויקלונג.

איינס פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון נינוה'ס ארכיטעקטור איז געווען איר וואסער סיסטעם. די אשורישע אינזשענירן האבן געבויט קאנאלן און אנדערע פארזארגונג סיסטעמען וואס האבן געפירט וואסער פון ווייטע מקורות צו די שטאט. די פראיעקטן האבן ערמעגליכט די וואקסנדע באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט ארום דער שטאט און די אויפהאלטונג פון די גרויסע קעניגליכע גערטנער. &lt;ref&gt;https://www.unescochair.usi.ch/nineveh-iraq&lt;/ref&gt;

די ארכיטעקטור פון נינוה האט פאראייניגט פראקטישע און סימבאלישע עלעמענטן. די מאסיווע מויערן, ריזיגע טויערן און אויסגעארבעטע פאלאצן האבן נישט בלויז געדינט פאר זיכערהייט און וואוינונג, נאר האבן אויך ארויסגעשטעלט די מאכט פון דער אשורישער מלוכה.

== פאלאצן און טעמפלען ==

די פאלאצן און טעמפלען פון נינוה האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער קעניגליכער און רעליגיעזער לעבן פון דער שטאט. אונטער סנחריב זענען אויפגעשטעלט געווארן גרויסע קעניגליכע געביידעס וואס האבן געדינט אלס רעזידענצן, אדמיניסטראטיווע צענטערן און פלעצער פאר קעניגליכע צערעמאניעס.

דער בארימטער פאלאץ פון סנחריב אויף קויונדזשיק איז באקאנט אלס איינע פון די גרעסטע קעניגליכע געביידעס פון דער אוראלטער וועלט. דער פאלאץ האט אנטהאלטן צענדליגער צימערן און זאלן, וועמענס ווענט זענען געווען באדעקט מיט אויסגעקריצטע שטיינערנע פלאטעס. די בילדער האבן געשילדערט מלחמות, באלאגערונגען, קעניגליכע באזוכן און אנדערע סצענעס פון דער אימפערישער לעבן. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

נאך א וויכטיגער טייל פון דער שטאט איז געווען דער טעמפל פון אישתר אויף קויונדזשיק. דער טעמפל איז געווען איינע פון די עלטסטע און וויכטיגסטע רעליגיעזע פלעצער אין נינוה. ער איז אין פארשידענע תקופות באנייט געווארן דורך אשורישע הערשער, און האט פארבינדן די קעניגליכע מאכט מיט דער רעליגיעזער טראדיציע פון דער שטאט. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אויך אנדערע טעמפלען זענען געווען געווידמעט פאר די הויפט געטער פון דער אשורישער רעליגיע, אריינגערעכנט אשור, אדד, נרגל, סין און שמש. די נעמען פון עטליכע שטאט טויערן זענען אויך פארבונדן מיט די געטער, וואס ווייזט אויף די שטארקע פארבינדונג צווישן דער שטאטישער ארכיטעקטור און די רעליגיעזע וועלט פון אשור.

די קעניגליכע געביידעס פון נינוה זענען געווארן וויכטיגע קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. דורך די פאלאצן און טעמפלען קענען היסטאריקער נאכפארשן די פאליטישע סטרוקטור, רעליגיע, קונסט און טעכנישע דערגרייכונגען פון דער אשורישער אימפעריע.

== קונסט ==

די קונסט פון נינוה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער ניי אשורישער תקופה. די אשורישע קינסטלער האבן באשאפן גרויסע שטיינערנע רעליעפן וואס זענען גענוצט געווארן צו באצירן די ווענט פון די קעניגליכע פאלאצן.

די רעליעפן האבן געוויזן פארשידענע טעמעס, אריינגערעכנט מיליטערישע קאמפן, באלאגערונגען פון שטעט, קעניגליכע צערעמאניעס, האנטווערק ארבעט און בילדער פון נאטור. זיי זענען געווען א מיטל דורך וועלכן די קעניגן האבן פארשפרייט די דערציילונג פון זייערע נצחונות און זייער הערשאפט.

א באזונדערע באדייט האבן געהאט די געפליגלטע ביקן, באקאנט אלס לאמאסו, וואס זענען געשטעלט געווארן ביי די אריינגענג פון די פאלאצן. די פיגורן האבן געהאט א באשיצנדע סימבאלישע ראלע און האבן פארבינדן שטארקייט, חכמה און קעניגליכע מאכט. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

די קונסטווערק פון נינוה זענען היינט צווישן די וויכטיגסטע איבערבלייבענישן פון דער אשורישער ציוויליזאציע און האבן געהאלפן פארשידענע דורות פארשער פארשטיין די געשיכטע און קולטור פון דער אוראלטער מעסאפאטאמיע.

== ביבליאטעק פון אשורבניפאל ==

די '''ביבליאטעק פון אשורבניפאל''' איז געווען איינע פון די מערסט באדייטנדע קולטורעלע זאמלונגען פון דער אוראלטער וועלט און איז געווען באזירט אין נינוה אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג. זי איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דעם אשורישן קעניג [[אשורבניפאל]], וואס האט געהערשט בערך פון 668 ביז 631 פאר זייער ציילונג און איז געווען באקאנט פאר זיין אינטערעס אין שריפטן, וויסנשאפט און ליטעראטור. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

די ביבליאטעק האט אנטהאלטן מער ווי דרייסיג טויזנט ליים טאבלעטן און שטיקלעך פון טאבלעטן וואס זענען געשריבן געווארן אין דער אקאדישער שפראך מיט דער קיילשריפט . די זאמלונג האט אריינגענומען א ברייטע רייע טעמעס, צווישן זיי רעליגיעזע טעקסטן, געזעצן, היסטארישע באריכטן,  מעדיצינישע שריפטן, שטערן קענטענישן, מאגישע טעקסטן און ליטעראטור. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

צווישן די באוואוסטע ווערק וואס זענען געפונען געווארן אין דער ביבליאטעק איז די '''מעשה פון גילגמש''', איינע פון די עלטסטע באקאנטע ליטערארישע ווערק פון דער וועלט. די טעקסטן פון דער זאמלונג האבן צוגעשטעלט פאר היסטאריקער א גרויסן קוואל צו פארשטיין די שפראך, געדאנקען און געזעלשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

אשורבניפאל האט געשאפן די ביבליאטעק אלס א פלאץ וואו מען זאל זאמלען און אפהיטן די וויסן פון דער אשורישער וועלט. סופרים האבן קאפירט עלטערע טעקסטן פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע און זיי געברענגט קיין נינוה. דערמיט איז די שטאט געווארן נישט בלויז דער פאליטישער צענטער פון אשור, נאר אויך א הויפט פלאץ פון שריפט און קולטור.

די ליים טאבלעטן פון דער ביבליאטעק זענען אנטדעקט געווארן אין דער ניינצנטער יארהונדערט דורך ארכעאלאגישע אויסגראבונגען אין נינוה, בעיקר אין דער געגנט פון קויונדזשיק. היינט זענען פילע פון די געפינסן אויפגעהיט אין דער בריטישער מוזיאום אין לאנדאן און ווערן פאררעכנט אלס צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר דער פארשונג פון דער אוראלטער נאנטער מזרח. &lt;ref&gt;https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nineveh&lt;/ref&gt;

== נינוה אין תנ&quot;ך ==

נינוה ווערט דערמאנט אין תנ&quot;ך אלס א גרויסע און באדייטנדע שטאט. אין ספר [[ספר בראשית|בראשית]] ווערט זי דערמאנט אין דער רשימה פון די שטעט וואס זענען פארבונדן מיט [[נמרוד]] און די פריע שטעט פון דער געגנט. דארט ווערט אנגעוויזן אויף איר אלטער אפשטאם און איר ראלע צווישן די שטעט פון אשור. 

דער מערסט באקאנטער באצוג צו נינוה אין תנך געפינט זיך אין '''[[ספר יונה]]'''. לויט דער דערציילונג האט דער אויבערשטער געשיקט [[יונה הנביא]] צו גיין קיין נינוה און אויפצורופן די איינוואוינער צו תשובה. די אנשי נינוה האבן אנגענומען די נבואה, זיך אפגעקערט פון זייערע שלעכטע מעשים און דערפאר איז די שטאט געראטעוועט געווארן פון דעם חורבן. 

די דערציילונג פון יונה הנביא האט געמאכט נינוה צו איינע פון די באקאנטסטע שטעט אין דער תנ&quot;ך געשיכטע. איר נאמען איז פארבונדן מיט דעם געדאנק פון תשובה און מיט דער מעשה פון א גאנצע שטאט וואס האט געוויזן חרטה אויף אירע מעשים.

נינוה ווערט אויך דערמאנט אין '''[[ספר טוביה]]''', וואו די שטאט ווערט פארבונדן מיט דער גלות פון די [[עשרת השבטים]] און מיט דער תקופה פון אשורישער הערשאפט. די דערמאנונגען אין די כתובים האבן געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין אידישער זכרון איבער די אוראלטע אימפעריעס פון דער נאנטער מזרח.

== נינוה אין אידישער טראדיציע ==

אין אידישער טראדיציע איז נינוה בעיקר באקאנט דורך די נבואה פון יונה הנביא. די שטאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דער מעגליכקייט פון תשובה און פון דער כח פון פארבעסערונג אפילו פאר א גרויסע און ווייטע פאלק.

חז&quot;ל און די מפרשים האבן באהאנדלט די מעשה פון יונה אין פארשידענע מקומות און האבן ארויסגעברענגט די באדייט פון די תשובה פון אנשי נינוה. די שטאט איז געווארן א סימבאל פאר דעם געדאנק אז ווען מענטשן טוען תשובה מיט אמת קען זיך טוישן א באשערטער מצב.

לויט לאקאלע טראדיציעס וואס זענען פארשפרייט געווארן אין דער געגנט פון מאסול, איז דער ארט תל נבי יונס פארבונדן מיט קבר יונה הנביא. צוליב דעם איז דער ארט געווארן א באזונדער באקאנטער פלאץ פאר פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די אידישע באדייט פון נינוה שטאמט דעריבער נישט בלויז פון איר היסטארישער ראלע אלס אשורישע הויפטשטאט, נאר אויך פון איר פלאץ אין די כתובים און אין די מסורה איבער נביאים און תשובה.
== נינוה אין קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס ==

נינוה האט אויך געהאט א באדייט אין די קריסטליכע און איסלאמישע טראדיציעס. אין קריסטנטום איז די שטאט באקאנט דורך די דערציילונג פון יונה הנביא, וואס איז אריבער אין די קריסטליכע כתבים און ווערט דערמאנט אלס א ביישפיל פון תשובה און רחמנות. דער בילד פון נינוה אלס א שטאט וואס האט זיך געקערט פון אירע שלעכטע וועגן איז געווארן א וויכטיגער טייל פון קריסטליכע אויסלייגונגען איבער תשובה.

אין די שפעטערע יארהונדערטער האט זיך אין דער געגנט ארום נינוה אנטוויקלט א שטארקע קריסטליכע באזעצונג. אין די פינפטע און זעקסטע יארהונדערטער ציווילע ציילונג איז נינוה געווארן א צענטער פון דער מזרח קריסטליכער קירכע, און עס ווערט דערמאנט אלס דער ארט פון א בישאפס שטול. אויף דער מערב זייט פונעם [[חידקל]], קעגן איבער די אלטע חורבות, זענען אויפגעשטעלט געווארן קריסטליכע מאנאַסטירן. &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nineveh&lt;/ref&gt;

אין איסלאמישער טראדיציע איז נינוה באקאנט אלס דער ארט וואס איז פארבונדן מיט יונוס בן מתא, וואס איז דער איסלאמישער נאמען פאר יונה הנביא. די [[קוראן]] דערמאנט די מעשה פון יונוס און די תשובה פון זיין פאלק, און צוליב דעם איז נינוה געווארן א חשובער ארט אין דער מוסולמענישער זכרון.

דער ארט וואס ווערט אנגערופן תל נבי יונס האט במשך דורות געהאט א באזונדערע רעליגיעזע באדייט. דער נאמען איז פארבונדן מיט דער איבערגעגעבענער טראדיציע איבער דעם קבר פון יונה הנביא, און דער פלאץ איז באזוכט געווארן דורך פארשידענע רעליגיעזע גרופעס אין דער געגנט.

די פארשידענע טראדיציעס איבער נינוה ווייזן אויף די לאנגע קולטורעלע המשך פון דער שטאט. כאטש די אלטע [[אשורישע אימפעריע]] האט שוין לאנג אויפגעהערט צו עקזיסטירן, איז דער נאמען פון נינוה געבליבן באקאנט אין פארשידענע רעליגיעזע און היסטארישע מסורות.

== היסטארישע באדייט ==

נינוה פארנעמט א וויכטיגע פלאץ אין דער היסטאריע פון דער אוראלטער נאנטער מזרח צוליב איר לאנגע באזעצונגס געשיכטע, איר ראלע אלס הויפטשטאט פון דער ניי אשורישער אימפעריע און אירע רייכע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן.

די שטאט איז א באזונדערער ביישפיל וויאזוי אן אלטער ישוב קען זיך אנטוויקלען במשך טויזנטער יארן, פון א פריע דארף און קולטור צענטער ביז אן אימפערישער הויפטשטאט. איר געשיכטע ווייזט די פארבינדונג צווישן געאגראפיע, האנדל, רעליגיע, טעכניק און פאליטישע מאכט אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטע שטעט.

די אויסברייטונג פון נינוה אונטער סנחריב ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע שטאטישע פראיעקטן פון דער אוראלטער וועלט. די בוי פון די שטאטמויערן, די וואסער סיסטעמען, די פאלאצן און די עפנטליכע געביידעס געבן א בילד פון דער ארגאניזאציע און קראפט פון דער אשורישער מלוכה. &lt;ref&gt;https://www.metmuseum.org/essays/nineveh&lt;/ref&gt;

די קונסטווערק פון נינוה, בפרט די שטיינערנע רעליעפן און די געפליגלטע ביקן, זענען געווארן הויפט קוואלן פאר דער פארשטענדעניש פון דער אשורישער קולטור. זיי שילדערן נישט בלויז מיליטערישע געשעענישן, נאר אויך די וועלטבאנעם, רעליגיע און קעניגליכע אידעאלאגיע פון דער אימפעריע.

די ביבליאטעק פון אשורבניפאל האט געגעבן נינוה א באזונדערע פלאץ אין דער געשיכטע פון שריפט און וויסן. די ליים טאבלעטן וואס זענען געפונען געווארן דארט האבן ערמעגליכט פארשער צו פארשטיין שפראכן, ליטעראטור, געזעצן און וויסנשאפט פון אוראלטע מעסאפאטאמיע.

נינוה איז דעריבער וויכטיג נישט בלויז אלס אן אלטע שטאט, נאר אויך אלס א פלאץ וואס פארבינדט ארכעאלאגיע, היסטאריע און רעליגיעזע זכרון. זי שטעלט פאר איינע פון די וויכטיגסטע עדות אויף דער אנטוויקלונג פון ציוויליזאציע אין דער נאנטער מזרח.

== היינטיגע ארכעאלאגישע מצב ==

דער ארכעאלאגישער פלאץ פון נינוה געפינט זיך היינט אין דער געגנט פון מאסול אין צפון איראק. די צוויי הויפט בערגלען, תל קויונדזשיק און תל נבי יונס, זענען ביז היינט די וויכטיגסטע טיילן פון דער אלטער שטאט וואס זענען פארבליבן.

אין די לעצטע יארצענדלינגען זענען די חורבות פון נינוה אויסגעשטעלט געווארן פאר פארשידענע סכנות, אריינגערעכנט שטאטישע אנטוויקלונג, אומלעגאלע אויסגראבונגען און מלחמות אין דער געגנט. די שאדנס האבן באווירקט טיילן פון די אלטע געביידעס און ארכעאלאגישע סטרוקטורן.

אין יארן פון קאנפליקט אין צפון איראק זענען טייל פון די אלטע איבערבלייבענישן שווער געשעדיגט געווארן. ארכעאלאגן און אינטערנאציאנאלע קולטורעלע ארגאניזאציעס האבן זיך געארבעט צו דאקומענטירן די שאדנס און צו באשיצן די איבערגעבליבענע טיילן פון דער אלטער שטאט. &lt;ref&gt;https://archeologie.culture.gouv.fr/mossoul-museum/en/nineveh-1&lt;/ref&gt;

היינט ווערט נינוה ווייטער באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע ערטער פון דער וועלט. די פארשונג אויף דעם פלאץ גייט ווייטער, און נייע אויספארשונגען העלפן בעסער פארשטיין די שטאט'ס אנטוויקלונג, איר ארכיטעקטור און איר ראלע אין דער היסטאריע פון דער אשורישער אימפעריע.

== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[סנחריב]]
* [[אשורבניפאל]]
* [[ביבליאטעק פון אשורבניפל]]
* [[ספר יונה]]
* [[מאסול]]

== קוואלן ==

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע פלעצער]]
[[קאטעגאריע:אשור]]</text>
      <sha1>pkqurx7sw4y1kl2vb7kkuhcvebes25q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אשורישע אימפעריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55075</id>
    <redirect title="אשור" />
    <revision>
      <id>601787</id>
      <timestamp>2026-07-30T18:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[אשור]]</comment>
      <origin>601787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="gjrfubbfq7a0lysvr1vgixy14763ivl" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[אשור]]</text>
      <sha1>gjrfubbfq7a0lysvr1vgixy14763ivl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'קל&quot;ה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55076</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ק&#039; - ג&#039;קצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601790</id>
      <timestamp>2026-07-30T18:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'קי&quot;ב</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55077</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ק&#039; - ג&#039;קצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601791</id>
      <timestamp>2026-07-30T18:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'קס&quot;ג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55078</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ק&#039; - ג&#039;קצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601793</id>
      <timestamp>2026-07-30T19:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'קפ&quot;ה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55079</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ק&#039; - ג&#039;קצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601795</id>
      <timestamp>2026-07-30T20:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'קצ&quot;ח</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55080</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ק&#039; - ג&#039;קצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601796</id>
      <timestamp>2026-07-30T20:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>ozxp27ov9xb1c0w4whtgrn0uqv7zcb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55081</id>
    <revision>
      <id>601802</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>龙2000</username>
        <id>50410</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '  [[טעקע:Guadalajara, Jalisco, México 7.0.jpg|קליין|טעקסט=עקטאָראַט-געבוי פֿון דער גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט|עקטאָראַט-געבוי פֿון דער גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט]]  '''גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט''' (שפּאַניש: ''Universidad de Guadalajara'' - **UdeG**) איז אַ וויכטיקער עפ...'</comment>
      <origin>601802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="fgrwv7bd6va8152n9fkrkea5f7tr0ka" xml:space="preserve"> 
[[טעקע:Guadalajara, Jalisco, México 7.0.jpg|קליין|טעקסט=עקטאָראַט-געבוי פֿון דער גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט|עקטאָראַט-געבוי פֿון דער גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט]]

'''גוואַדאַלאַהאַראַ אוניווערסיטעט''' (שפּאַניש: ''Universidad de Guadalajara'' - **UdeG**) איז אַ וויכטיקער עפנטלעכער [[אוניווערסיטעט]] אין [[גוואדאלאהארא]], [[כאליסקא]], [[מעקסיקא]]. ער איז געגרינדעט געוואָרן דעם 3טן נאוועמבער 1792 ווי אַ קעניגלעכער אוניווערסיטעט, און איז ערנײַערט געוואָרן אין 1925. ער איז דער צווייטער עלטסטער אוניווערסיטעט אין מעקסיקא און איינער פון די גרעסטע לערן-אַנשטאַלטן אין לאַנד.

דער אוניווערסיטעט פֿאַרמאָגט אַ גרויסע נעץ פֿון קאַמפּוסן איבער דעם גאַנצן שטאַט כאַליסקאָ, ווי אויך אַ ווירטואעלע אוניווערסיטעט-סיסטעם און אַ ברייטע סיסטעם פֿון גימנאַזיעס (SEMS). זײַן מאָטאָ איז ''«Piensa y Trabaja»'' („דענק און אַרבעט“).

== באַרימטע תלמידים ==
* [[גיליערמא דעל טאָראָ]] – מעקסיקאַנער פילם-רעזשיסאָר און אָסקאַר-געווינער.
* [[מאַריאַנאָ אָטעראָ]] – מעקסיקאַנער פּאָליטיקער און יוריסט.

[[קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן]]
[[קאַטעגאָריע:מעקסיקא]]
[[קאַטעגאָריע:כאליסקא]]</text>
      <sha1>fgrwv7bd6va8152n9fkrkea5f7tr0ka</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>