בבל

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>בבל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2727</id>
    <revision>
      <id>601866</id>
      <parentid>601837</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>601866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88307" sha1="1x0i8xmg2qx5rfyk9ejce23qbjblcln" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:250px;&quot;
|+ '''בבל'''
|-
! אריגינעלער נאמען
| באב־אילי • באב־אילים
|-
! לשון קודש נאמען
| בבל
|-
! טיפּ
| אוראלטע שטאט
|-
! לאנד
| איראק
|-
! געגנט
| מעסאפאטאמיע
|-
! טייך
| פרת
|-
! לאקאציע
| 85 ק&quot;מ דרום פון באגדאד
|-
! גרינדונג
| בערך 1894 פאר זייער ציילונג
|-
! גרעסטע תקופה
| ניי־בבלישע אימפעריע
|-
! באפעלקערונג
| בערך 180,000
|-
! שטח
| בערך 900 העקטאר
|-
! וויכטיגע ערטער
| עסאגיל • עטעמענאנקי • אישתר טויער
|-
! הויפט־געטער
| מרדוך
|-
! סטאטוס
| יונעסקא וועלט ירושה ארט זינט 2019
|}
{{באצירק
| נאמען = בבל
| אמטשפראך נאמען = באב אילי • באב אילים • KÁ.DINGIR.RA.KI
| גרינדונג דאטע = צוויי טויזנט פאר זייער ציילונג
}}

'''בבל''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע און בארימטסטע שטעט אין דער אלטער וועלט. זי האט זיך געפונען אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]] אין [[איראק]]. במשך פון איר היסטאריע איז בבל געווען א קליינע שטאט לאנד און שפעטער געווארן די הויפטשטאט פון איינע פון די שטארקסטע אימפעריעס אין דער אלטער מזרח. אין איר גרעסטער בליענדיקער תקופה אונטער [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר]] דער צווייטער האט די שטאט באדעקט בערך 900 [[העקטאר]] און איר באפעלקערונג ווערט געשאצט אויף בערך 180,000 איינוואוינער, מאכנדיג איר איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire - Jamie Novotny and Frauke Weiershauser]&lt;/ref&gt;

בבל האט געדינט אלס א צענטער פון מלוכה, האנדל, רעליגיע, געזעץ, ליטעראטור, וויסנשאפט און קולטור. איר השפעה האט זיך ווייט פארשפרייט איבער גאנץ מעסאפאטאמיע און שפעטער אויך אויף אנדערע ציוויליזאציעס. די שטאט איז באזונדערס פארבונדן מיטן קעניג [[חאמוראבי|חאַמוראַבי]], מיט זיינע בארימטע געזעצן, מיט נבוכדנצר דער צווייטער, און מיט די געשעענישן פון [[חורבן בית ראשון]] און [[גלות בבל]], וועלכע נעמען אריין א הויפט פלאץ אין אידישער היסטאריע און טראדיציע.

אין [[2019]] איז דער ארכעאלאגישער פלאץ פון בבל אנערקענט געווארן דורך [[אונעסקא]] אלס א [[וועלט ירושה ארט]].

== נאמען ==
'''בבל''' איז דער נאמען וואס ווערט גענוצט פאר איינע פון די מערסט בארימטע שטעט פון דער אלטער וועלט. אין די אלטע מקורות איז די שטאט באקאנט געווען מיט פארשידענע נעמען אין פארשידענע שפראכן, וואס שפיגלען אפ איר ראלע אלס א פאליטישער, רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער אין מעסאפאטאמיע.

=== דער אַקאַדישער נאמען ===
דער הויפט [[אקאדיש|אַקאַדישער]] נאמען פון דער שטאט איז געווען '''באב אילי''' (Bāb ili) אדער '''באב אילים''' (Bāb ilim). דער נאמען ווערט בדרך כלל איבערגעזעצט אלס &quot;טויער פון גאט&quot; אדער &quot;טויער פון די געטער&quot;. דער נאמען איז געבויט פון צוויי אכדישע ווערטער: '''באב''' וואס באדייט טויער, און '''אילי''' וואס באדייט גאט.

אין אכדישע [[קונעאפארם]] שריפטן איז דער נאמען אויך געשריבן געווארן מיטן [[לאגאגראפישן]] סימבאל '''KÁ.DINGIR.RA.KI'''. דער סימבאל האט געהאט די זעלבע באדייט ווי דער פאנעטישער נאמען און איז גענוצט געווארן אין אפיציעלע מלוכה דאקומענטן, קעניגליכע אינסקריפציעס און רעליגיעזע טעקסטן.

דער נאמען האט אויך אויסגעדריקט די וויכטיגקייט וואס בבל האט געהאט אין דער רעליגיעזער וועלט פון אלט מעסאפאטאמיע. לויט דער בבלישער פארשטעלונג איז די שטאט געווען דער ארט וואו די געטער האבן זיך אנטפלעקט און וואו דער הויפט גאט [[מרדך|מְרֹדָךְ]] האט געהאט זיין הויפט מושב.

=== סומערישע נעמען ===
אין עלטערע [[סומערישע]] קוואלן ווערן פארשידענע טיילן פון דער שטאט דערמאנט מיט סומערישע נעמען. צווישן די באקאנטע נעמען זענען:

* '''שואנא''' (Šuanna)
* '''ערידו''' (Eridu)
* '''כוללאב''' (Kullab)
* '''טע''' (Tê)

די נעמען האבן אפט באצייכנט באזונדערע קווארטלעןאדער היסטארישע טיילן פון דער שטאט. בבל איז נישט פון אנהייב געווען א פאראייניגטע ריזיגע שטאט, נאר זי איז געווארן אזוי דורך דעם צוזאמענוואוקס פון פארשידענע עלטערע באזעצונגען און קווארטלען.

=== דער נאמען בבל אין תנ&quot;ך ===
אין לשון הקודש ווערט די שטאט אנגערופן '''בבל'''. דער נאמען שטייט פיל מאל אין תנ&quot;ך און האט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער טראדיציע.

אין [[ספר בראשית]] ווערט דער נאמען פארבונדן מיט דער דערציילונג פון [[מגדל בבל]]. לויט דעם איז דארט פארגעקומען דער צוטיילונג פון די שפראכן צווישן די מענטשן פון דער וועלט.

שפעטער ווערט בבל דערמאנט אלס די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]], וועלכער האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט א גרויסע טייל פון [[יהודה]] אין גלות. צוליב דעם האט דער נאמען בבל באקומען א שטארקן ארט אין אידישער היסטאריע, ליטעראטור און מסורה.

=== דער נאמען אין גריכישע און אנדערע שפראכן ===
אין גריכישע מקורות ווערט די שטאט אנגערופן '''Babylon''' (Βαβυλών), פון וועלכן איז דער נאמען אריבער אין די מערב וועלט. דער נאמען איז שפעטער געווארן דער אינטערנאציאנאלער נאמען פאר דער אלטער שטאט.

אין פארשידענע שפראכן זענען אנטוויקלט געווארן פארשידענע פארמען פונעם זעלבן נאמען, אבער רוב קומען צוריק צום אקאדישן באגריף פון &quot;באב אילי&quot;.

== געאגראפיע ==

=== פלאץ פון דער שטאט ===
בבל איז געווען פלאצירט אין דרום [[מעסאפאטאמיע]], -דאס לאנד צווישן די צוויי גרויסע טייכן [[פרת]] און [[חידקל]].- אויפן ברעג פונעם טייך פרת, אין דער היינטיגער איראק. די אוראלטע שטאט געפינט זיך בערך 85 קילאמעטער דרום פון דעם היינטיגן [[באגדאד]].

די שטאט האט זיך אנטוויקלט אין א געגנט וואס איז געווען באזונדערס פאסיג פאר לאנדווירטשאפט צוליב די וואסערן פונעם פרת און דעם נאענטן [[קאנאל]] סיסטעם. די פרוכטבארע ערד פון דרום מעסאפאטאמיע האט ערמעגליכט גרויסע גערעטענישן פון תבואה און האט צוגעשטעלט די יסוד פאר א שטארקע שטאטישע עקאנאמיע.

די פלאץ פון בבל אויפן פרת האט אויך געגעבן איר א גרויסע סטראטעגישע חשיבות. דער טייך האט געדינט אלס א הויפט וועג פאר האנדל און טראנספארט צווישן דרום און צפון מעסאפאטאמיע.

=== די ארומיגע געגנט ===
די שטאט איז געווען ארומגענומען מיט אנדערע וויכטיגע אלטע שטעט, אריינגערעכנט ניפור,

כּוּשׁ, [[אור כשדים|אוּר]], [[ארך|אֶרֶךְ]] און שפעטער אויך [[אשור]] און [[נינוה]] אין צפון.

די קאנטראל איבער בבל האט געמיינט קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס וועגן, וואס האט געמאכט די שטאט צו א ציל פאר פארשידענע אימפעריעס במשך פון טויזנטער יארן.

=== די שטאטישער אויסשטעלונג ===
אין איר גרעסטער תקופה, בפרט אונטער נבוכדנצר דער צווייטער, האט בבל זיך אויסגעשפרייט אויף בערך 900 העקטאר.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די שטאט האט אנטהאלטן א קאמפלעקס סיסטעם פון מויערן, טעמפלען, פאלאצן, גאסן, מארקפלעצער און וואוינונג געגנטן. דער פלאן פון דער שטאט האט פאראייניגט מיליטערישע פארטיידיגונג, רעליגיעזע צענטערן און קעניגליכע מאכט אין איין גרויסן שטאטישן סיסטעם.

== שטאטישע אנטוויקלונג אין דער פריערער תקופה ==
בבל האט נישט אנגעהויבן אלס א וועלט מאכט. אין די פריע תקופות פון איר געשיכטע איז זי געווען בלויז א קליינע שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע.

איר אויפשטייג איז געקומען אין א צייט ווען [[אמורי|אמורישע]] שבטים האבן אנגעהויבן באקומען מער איינפלוס אין דער געגנט. די אמורישע באוועגונג האט געברענגט נייע הערשער דינאסטיעס און האט באשאפן די יסודות פאר דער ערשטער גרויסער בבלישער מלוכה.

אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) האט [[סומו אבום]] געגרינדעט די ערשטע אמורישע דינאסטיע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

די געגרינדעטע דינאסטיע האט אין די קומענדיגע דורות פארוואנדלט בבל פון א לאקאלע שטאט אין א צענטער פון פאליטישע און קולטורעלע מאכט.

== די ערשטע בבלישע דינאסטיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אמורישער דינאסטיע (בבל)}}

=== דער אויפשטייג פון דער אמורישער דינאסטיע ===
די ערשטע בבלישע דינאסטיע, אויך באקאנט אלס די אמורישע דינאסטיע פון בבל, האט אנגעהויבן אין א צייט ווען אמורישע שבטים האבן באקומען א שטארקן איינפלוס אין דרום מעסאפאטאמיע.

די אמורישע באפעלקערונג איז געווען א מערב [[סעמיטיש|סעמיטישע]] גרופע וואס האט זיך אין די שפעטע יארן פונעם דריטן טויזנטל פאר זייער ציילונג ביסלעכווייז אריבערגעצויגן קיין מעסאפאטאמיע. אין דער צייט פון שַׁר-כָּאלִי-שַׁארִי, דער לעצטער שטארקער קעניג פון דער [[אכדישער אימפעריע]], צווישן 2254 און 2230 פאר זייער ציילונג, זענען שוין פארגעקומען באוועגונגען פון אמורישע גרופעס אין דער געגנט.

מיט דער צייט האבן אמורישע פירער איבערגענומען די הערשאפט אין פארשידענע שטעט און געגרינדעט נייע דינאסטיעס. בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון דער נייעם פאליטישער סדר.

סומו אבום, דער ערשטע קעניג פון דער דינאסטיע, האט אין 1894 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ז) אויפגעשטעלט א זעלבסטשטענדיגע אמורישע מלוכה אין בבל.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb The Rise and Fall of Babylon – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

אין די ערשטע דורות איז די שטאט נאך געווען א קליינע מאכט אין פארגלייך צו עלטערע צענטערן ווי אור און איסין, אבער איר סטראטעגישע פלאץ און אירע הערשער'ס פאליטישע טאלאנטן האבן איר ערמעגליכט צו שטייגן.

=== די פריערע קעניגן ===
נאך סומו אבום האבן זיינע נאכפאלגער ווייטער געארבעט צו פארזיכערן די זעלבסטשטענדיגקייט פון בבל און צו פארברייטערן איר השפעה.

די ערשטע קעניגן האבן געבויט שטאטישע סטרוקטורן, פארשטערקט די פארטיידיגונג און פארמערט די רעליגיעזע צענטערן פון דער שטאט. זיי האבן אויך געקעמפט קעגן ארומיגע שטעט און מלוכות פאר קאנטראל איבער די רייכע לאנדווירטשאפטליכע געגנטן פון דרום מעסאפאטאמיע.

מיט דער צייט איז בבל געווארן א צענטער פון האנדל. די מלוכה האט נאך נישט געהאט די אויסגעשפרייטקייט פון שפעטערדיגע תקופות, אבער די יסודות פאר איר שפעטערדיקער גרויסקייט זענען שוין געלייגט געווארן.

== חאַמוראַבי און דער גאלדענער תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|חאמוראבי}}
די גרעסטע פערזענליכקייט פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז געווען '''[[חאמוראבי|חאַמוראַבי]]''', דער זעקסטער קעניג פון דער דינאסטיע.

לויט דער מיטל כראנאלאגיע האט חאמוראבי געהערשט צווישן 1792 און 1750 פאר זייער ציילונג (ג' רס&quot;ט – ג' ש&quot;א). אנדערע כראנאלאגישע חשבונות שטעלן זיין הערשאפט פריער אדער שפעטער, און צווישן היסטאריקער עקזיסטירט נישט קיין פולע איינשטימיגקייט איבער די פונקטליכע יארן.&lt;ref&gt;[https://scholarworks.aub.edu.lb Appendix: The Chronology of the Second Millennium B.C. – AUB ScholarWorks]&lt;/ref&gt;

ווען חאַמוראַבי איז ארויפגעקומען אויפן טראן איז בבל געווען בלויז איינע פון עטליכע מאכטן אין מעסאפאטאמיע. דורך א קאמבינאציע פון מיליטערישע קאמפן, פאליטישע פארבונדונגען און גוטע פירערשאפט האט ער פארוואנדלט בבל אין די הויפט מאכט פון דער געגנט.

זיין אימפעריע האט זיך געצויגן פונעם [[פערסישע גאלף|פערסישן גאלף]] ביז צפון מעסאפאטאמיע. ער האט פאראייניגט שטחים וואס זענען פריער געווען צעטיילט צווישן פארשידענע שטאט מדינות און האט געמאכט בבל צום הויפט צענטער פון דער נייעם מעסאפאטאמישער וועלט.

=== די מלוכה פון חאַמוראַבי ===
[[טעקע:Hammurabi's Babylonia 1.svg|קליין|בבל אינטער חאַמוראַבי]]
חאַמוראַבי האט נישט בלויז פארברייטערט זיין שטח, נאר אויך פארשטערקט די אינערליכע סטרוקטור פון דער מלוכה.

ער האט אויפגעשטעלט א מער צענטראלע אדמיניסטראציע, באשטימט באאמטע אין פארשידענע געגנטן און געזארגט פאר א פאראייניגטע סיסטעם פון געזעץ און רעגירונג.

די קעניגליכע אידעאלאגיע פון יענער תקופה האט געזען דעם קעניג אלס דער מענטש וואס האט באקומען די פליכט צו האלטן סדר און גערעכטיגקייט צווישן די מענטשן.

דער באגריף פון '''קיטום ומישארום''' — אמת און גערעכטיגקייט — איז געווארן א הויפט טייל פון דער בבלישער פארשטעלונג פון מלוכה. דער קעניג האט געדארפט פארזיכערן אז די שוואכע ווערן באשיצט, אז די געזעצן ווערן מקוים און אז דער געזעלשאפטליכער סדר ווערט געהאלטן.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== די געזעצן פון חאַמוראַבי ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאדעקס כאמוראבי}}
איינער פון די גרעסטע ירושות פון חאַמוראַבי זענען די באקאנטע '''[[קאדעקס כאמוראבי|געזעצן פון חאַמוראַבי]]'''.

די געזעצן זענען איינגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיין שטעלע און אנטהאלטן א ברייטע זאמלונג פון געזעצן איבער פארשידענע געביטן פון לעבן. זיי באהאנדלען ענינים ווי פארמעגן, האנדל, ארבעט, משפחה, חתונה, ירושה, שאדן און קרימינאלע פארברעכנס.

די הקדמה צו די געזעצן באשרייבט חאַמוראַבי אלס א קעניג וואס איז באשטימט געווארן צו ברענגען גערעכטיגקייט אין לאנד. די געטער מארדוך און שמש ווערן דערמאנט אלס די קוואלן פון דער געטליכער אויטאריטעט וואס האט געגעבן דעם קעניג זיין אחריות.

די געזעצן האבן נישט בלויז געדינט אלס א ליסטע פון שטראפן, נאר אויך אלס א דערקלערונג פון דער קעניגליכער פליכט צו האלטן געזעלשאפטליכע סדר.

די זאמלונג ווערט היינט גערעכנט צווישן די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין די געזעלשאפט און געזעץ סיסטעם פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

=== אינהאלט פון די געזעצן ===
די געזעצן פון חאַמוראַבי האבן באדעקט א גרויסן טייל פון טעגליכן לעבן:

* געזעצן איבער פארמעגן און לאנד.
* רעגולאציעס פאר סוחרים און האנדל.
* אחריות פון בעלי מלאכה פאר זייער ארבעט.
* געזעצן איבער חתונה און משפחה.
* ירושה און איבערגעבן פארמעגן.
* באשטראפונג פאר שאדן און פארברעכנס.

זיי געבן היינטיגע פארשער א טיפן בליק אין דער עקאנאמישער און געזעלשאפטליכער סטרוקטור פון בבל.

=== בבל אלס אימפעריאלער צענטער ===
אונטער חאַמוראַבי איז בבל געווארן נישט בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון רעליגיע און וויסן.

די שטאט האט אנטהאלטן טעמפלען, שולעס פון שרייבער, אדמיניסטראטיווע צענטערן און האנדלס פלאצן. די  שרייבער פון בבל האבן פארשריבן געזעצן, קעניגליכע באפעלן, רעליגיעזע טעקסטן און עקאנאמישע דאקומענטן.

די אכדישע שפראך, געשריבן מיט קונעאפארם שריפט, איז געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון דיפלאמאטיע און אדמיניסטראציע אין דער אלטער מזרח.

== דער סוף פון דער ערשטער דינאסטיע ==
נאך חאַמוראַבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

זיינע נאכפאלגער האבן נישט געקענט אויפהאלטן די זעלבע שטאפל פון קאנטראל איבער די גאנצע אימפעריע. עטליכע פראווינצן האבן זיך באפרייט און נייע כחות האבן אנגעהויבן באקומען איינפלוס.

אין 1595 פאר זייער ציילונג (ג' קס&quot;ו) האט דער קעניג פון די [[חיתים]] '''[[מורשיליש דער ערשטער]]''' דורכגעפירט א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן בבל. ער האט איינגענומען די שטאט און דערמיט געברענגט צום סוף פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע.

הגם די דינאסטיע איז געפאלן, איז בבל נישט פארשוואונדן געווארן פון דער געשיכטע. די שטאט האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגער רעליגיעזער און קולטורעלער צענטער, און איר נאמען איז געבליבן פארבונדן מיט מאכט, וויסן און ציוויליזאציע.

== די קאסיטישע תקופה ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|קאסיטישע תקופה (בבל)}}
[[טעקע:Kassite Babylonia EN.svg|קליין|בבל אין די קאסיטישע תקופה]]
נאך דעם פאל פון דער ערשטער בבלישער דינאסטיע איז בבל אריין אין א נייע תקופה, וועלכע ווערט באקאנט אלס די [[קאסיטישע תקופה]]. די קאסיטן, א פאלק פון די בערגיגע געגנטן מזרח פון מעסאפאטאמיע, האבן איבערגענומען די הערשאפט אין בבל און האבן געגרינדעט איינע פון די לענגסטע דינאסטיעס אין דער געשיכטע פון דער שטאט.

די קאסיטישע הערשאפט האט אנגעהלטן הונדערטער יארן און האט געהאלטן בבל אלס דער צענטער פון דער דרום מעסאפאטאמישער קולטור. כאטש די קאסיטישע קעניגן זענען נישט געווען אמוריש פון שטאם, האבן זיי זיך צוגעפאסט צו דער בבלישער קולטור, גענוצט די אכדישע שפראך אין אפיציעלע דאקומענטן און געצויגן ווייטער די רעליגיעזע טראדיציעס פון מארדוך.

=== רעליגיע און קולטור אין דער קאסיטישער תקופה ===
די קאסיטישע קעניגן האבן פארשטאנען אז בבל'ס שטארקייט איז פארבונדן מיט איר רעליגיעזער און קולטורעלער ירושה. זיי האבן געשטיצט די טעמפלען, באשיצט די כהנים און פארגעזעצט די טראדיציעס פון דער בבלישער רעליגיע.

דער טעמפל פון מארדוך, עסאגיל, איז געבליבן דער צענטער פון דער שטאט. די קעניגן האבן געמאכט גרויסע שענקונגען פאר טעמפל אינסטיטוציעס און האבן פארשטערקט די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט און רעליגיעזער אויטאריטעט.

אין דער תקופה זענען אויך פארזעצט געווארן די מסורות פון סופרים, קונעאפארם שריפט און וויסנשאפט. די בבלישע שרייבער האבן קאפירט עלטערע טעקסטן, באארבעט ליטערארישע ווערק און פארשריבן נייע דאקומענטן.

=== אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען ===
אין דער קאסיטישער תקופה האט בבל געהאט ברייטע פארבינדונגען מיט אנדערע גרויסע מלוכות פונעם אוראלטן מזרח.

די בבלישע קעניגן האבן געהאלטן דיפלאמאטישע באציאונגען מיט [[מצרים]], די חיתיטישע מלוכה און אנדערע מאכטן. קעניגליכע בריוו און אפיציעלע דאקומענטן פון יענער צייט ווייזן אויף א ברייטע נעץ פון אינטערנאציאנאלע פארקער און פאליטישע פארבינדונגען.

בבל'ס קולטורעלער השפעה איז ווייטער געווען שטארק. אפילו ווען די פאליטישע מאכט איז געווען ווייניגער ווי אין דער צייט פון חאַמוראַבי, איז בבל פארבליבן א סימבאל פון חכמה, שרייבן און רעליגיעזער אויטאריטעט.

== בבל אונטער אשור ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|אשור}}
אין דעם ערשטן טויזנטל פאר זייער ציילונג איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע שטארק פארענדערט געווארן. די [[אשורישע אימפעריע]] אין צפון האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר השפעה איבער בבל, און די דרום מלוכה האט זיך געפונען אונטער שטענדיקן דרוק פון דער שטארקער צפון שכנה.

די באציאונג צווישן [[אשור]] און בבל איז געווען קאמפליצירט. ביידע פעלקער האבן געהאט נאענטע קולטורעלע און רעליגיעזע פארבינדונגען, און די אשורישע קעניגן האבן זיך אפט געזען זיך אלס יורשים פון דער בבלישער קולטור. אבער פאליטיש האט אשור שטענדיג געקוקט אויף בבל אלס א שטח וואס מוז זיין אונטער איר פולער קאנטראל.

=== די ערשטע אשורישע אריינמישונג ===
אין 745 פאר זייער ציילונג ([[ג'ט&quot;ו]]) האט דער אשורישער קעניג '''[[תגלת פלאסר דער דריטער]]''' אנגעהויבן אקטיווע מיליטערישע אינטערווענץ אין בבל צוליב די דארטיגע אינערליכע אומרוען און פאליטישע אומסטאביליטעט.

ער האט פרובירט צו פארזיכערן אז בבל בלייבט אונטער אשורישער השפעה און האט אריינגעשטעלט מיליטערישע און אדמיניסטראטיווע קאנטראל איבער דער געגנט.

אין 729 פאר זייער ציילונג ([[ג'ל&quot;א]]) איז תגלת פלאסר אריין אין בבל און איז געווארן געקרוינט אלס קעניג פון בבל. דערמיט איז די שטאט אריין אין א תקופה וואו די אשורישע און בבלישע קעניגליכע טיטלען זענען אפט פאראייניגט געווארן אין איין מענטש.

=== די שוואכקייט פון בבל ===
צווישן 747 און 626 פאר זייער ציילונג האט בבל דורכגעלעבט איינע פון אירע שוואכסטע תקופות. די פאליטישע מאכט איז געווען צעטיילט צווישן שוואכע צענטראלע רעגירונגען, שטארקע לאקאלע שטעט, און אומאפהענגיקע שבטים וואס האבן צעטיילט זייער השפעה איבערן ראיאן.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

די אשורישע הערשאפט האט געברענגט א שווערן פאליטישן און עקאנאמישן דרוק אויף בבל. כאטש בבל איז געבליבן א גרויסער רעליגיעזער צענטער, איז איר זעלבסטשטענדיגע מאכט שטארק געפאלן.

די אשורישע קעניגן האבן זיך געמיט צו באלאנסירן צוויי קעגנגעזעצטע צילן: פון איין זייט האבן זיי געוואלט האלטן בבל אונטער שטרענגער קאנטראל, אבער פון דער אנדערער זייט האבן זיי אנערקענט איר גרויסע רעליגיעזע און קולטורעלע חשיבות.

== סנחריב און דער חורבן פון בבל ==
דער אשורישער קעניג '''[[סנחריב]]''' האט אנגענומען א פיל שטרענגערע פאליטיק קעגן בבל.

נאך יארן פון מרידות און פאליטישע קאנפליקטן האט סנחריב באשלאסן צו צעשטערן די שטאט אלס א שטראף פאר איר ווידערשטאנד.

אין 689 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;א]]), דעם ערשטן טאג פון חודש כסלו ([[א' כסלו]]), האט סנחריב איינגענומען בבל און באפוילן איר צעשטערונג.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

לויט די אשורישע קעניגלעכע איינקריצונגען, האט סנחריב אינגאנצן חרוב געמאכט די געביידעס, געלאזט דאס וואסער פון די קאנאלן פארפלייצן די שטאט, און פרובירט צו פארניכטן אפילו דעם שטאטישן בערגל אויף וועלכן בבל איז געשטאנען.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org The Cambridge Ancient History – Sennacherib (704-681 B.C.)]&lt;/ref&gt;

די אשורישע באשרייבונגען זענען אבער געשריבן געווארן אלס קעניגליכע נצחון באריכטן, און היינטיגע פארשער האלטן אז טייל פון דער שילדערונג קען זיין איבערגעטריבן. ארכעאלאגישע אויסגראבונגען האבן געפונען שיכטן פון פארניכטונג און איבערבויאונג, אבער נישט קיין קלארע באווייזן אז די גאנצע שטאט איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן אין איין מאסיווע חורבן.

== די אויפבוי אונטער אסרחדון ==
נאך דעם טויט פון סנחריב אין 681 פאר זייער ציילונג ([[ג'ע&quot;ט]]) איז  זיין זון '''[[אסר-חדן|אֵסַר־חַדֹּן]]''' געווארן קעניג פון אשור און האט אנגעהויבן א פראגראם פון אויפבויען בבל 

ער האט איבערגעבויט די הויפט טעמפלען, אריינגערעכנט דעם עסאַגיל און דעם עטעמענאַנקי, און האט פארבעסערט די שטאטישע מויערן. זיין ציל איז געווען צוריקצוברענגען בבל'ס ראלע אלס א וויכטיגע שטאט פאר האנדל און רעליגיע.

די איבערקערעניש פון סנחריב'ס פאליטיק האט געוויזן אז אפילו די אשורישע קעניגן האבן אנערקענט אז בבל'ס קולטורעלע חשיבות איז געווען צו גרויס צו איגנארירן.

== די גרויסע  רעוואלט און דער סוף פון דער אשורישער הערשאפט ==

=== די  רעוואלט קעגן אשורבניפל ===
נאך דער אויפבוי פון בבל אונטער אסרחדון איז די שטאט ווידער געווארן א וויכטיגער צענטער, אבער די באציאונג צווישן בבל און אשור איז געבליבן אנגעשטרענגט.

אשורבניפל, דער זון פון אסרחדון וואס האט איבערגענומען די מאכט אין 668 פאר זייער ציילונג, האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער בבל און די ארומיגע געגנטן. אין אנהייב האט ער געהאלטן א מער פארזיכטיגע פאליטיק און האט געגעבן א געוויסע מאס זעלבסטשטענדיגקייט פאר בבל.

אבער די אנגעצויגענע באציאונגען צווישן די צוויי מלוכות האבן ווייטער אנגעהאלטן. די בבלישע עליטע און טייל פון די שטאטישע פירער האבן געזוכט מער זעלבסטשטענדיגקייט, און אין 652 פאר זייער ציילונג (ג' ק&quot;ח) האט זיך אויפגעהויבן א גרויסע  רעוואלט קעגן אשור.

די רעוואלט איז אנגעפירט געווארן דורך '''שמאש שומא אוכין''', דער ברודער פון אשורבניפל, וועלכער איז געווען באשטימט געווארן אלס קעניג פון בבל אונטער אשורישער השגחה.

די  רעוואלט האט באקומען שטיצע פון פארשידענע גרופעס אין דער געגנט, אריינגערעכנט [[עילם|עלימער]], [[ארם|אראמישע]] שבטים און אנדערע קעגנער פון דער אשורישער מאכט.

=== די באלאגערונג פון בבל ===
אשורבניפל האט רעאגירט מיט א גרויסער מיליטערישער קאמפיין קעגן די  רעוואלט.

דער קאנפליקט האט זיך פארצויגן עטליכע יאר, און בבל איז געשטעלט געווארן אונטער א שווערער באלאגערונג. אין 648 פאר זייער ציילונג ([[ג'קי&quot;ב]]) איז די שטאט צום סוף איינגענומען געווארן דורך די אשורישע ארמיי.

די נאכפאלגנדע תקופה איז געווען שווער פאר בבל. די שטאט האט געליטן פון עקאנאמישע שוועריקייטן און פאליטישע אומזיכערקייט, אבער זי איז ווייטער געבליבן א רעליגיעזער צענטער מיט א שטארקע קולטורעלע ירושה.

== דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דעם זיבעטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג האט זיך דער מאכט באלאנס אין מעסאפאטאמיע ווידער געטוישט.

די אשורישע אימפעריע, וואס אז זי האט במשך פון מערערע יארהונדערטער געהערשט איבער א גרויסן טייל פונעם אוראלטן מזרח, האט אנגעהויבן פארלירן איר שטארקייט. אינערליכע קאנפליקטן און מיליטערישער דרוק פון נייע כוחות האבן געברענגט צו איר צוזאמענפאל.

איינער פון די הויפט פיגורן ביים אויפקום פון דער נייער בבלישער מאכט איז געווען '''[[נבופלאסאר]]'''.

=== נבופלאסאר ===
דעם 26סטן טאָג אין חודש מרחשון (אראכשמנו) (VIII) אין יאָר 626 פאר זייער ציילונג (ג' קל&quot;ד), האט נבופלאסאר אפיציעל אנגעהויבן זיין הערשאפט אלס קעניג פון בבל.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

זיין ארויפקום אויפן טראן איז געווען א באדייטנדע ווענדפּונקט אין דער געשיכטע פון בבל, וואס האט אנגעצייכנט דעם סוף פון די לאנגע אשורישע קאנטראל איבער דער שטאט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

אין חודש ניסן 625 פאר זייער ציילונג ([[ג'קל&quot;ה]]) האט נבופלאסאר דורכגעפירט דעם טראדיציאנעלן ריטואל פון '''''נעמען די האנט פון מארדוך''''' ביי דעם אקיתו יום טוב. דער ריטואל האט סימבאליזירט אז דער קעניג האט באקומען די רעליגיעזע אנערקענונג פון דער הויפט גאט פון בבל.

דער שריט האט געהאט א טיפן פאליטישן באדייט: בבל האט זיך ווידער געשטעלט אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער פאל פון אשור ===
נבופלאסאר האט געשלאסן אן אליאנץ מיט די [[מדי|מדישע]] קרעפטן קעגן אשור. צוזאמען האבן זיי געקעמפט קעגן די אשורישע הויפטשטעט.

אין 612 פאר זייער ציילונג איז [[נינוה]], די הויפטשטאט פון אשור, געפאלן. די צוזאמענפאל פון דער אשורישער אימפעריע האט געגעבן בבל די געלעגנהייט צו ווערן די צענטראלע מאכט אין מעסאפאטאמיע.

די נייע בבלישע אימפעריע, אויך גערופן די [[כלדישע אימפעריע]], האט פאראייניגט גרויסע שטחים פון דעם אוראלטן מזרח און האט געברענגט בבל צו איר גרעסטער תקופה פון פאליטישער און קולטורעלער גרויסקייט.

== נבוכדנצר דער צווייטער און די גרויסקייט פון בבל ==
[[טעקע:Nebukadnessar II.jpg|קליין|'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''']]
נאך נבופלאסאר'ס טויט איז זיין זון '''[[נבוכדנאצר דער צווייטער]]''' געווארן קעניג.

דעם 8טן טאָג אין חודש אב אין יאָר 605 פאר זייער ציילונג ([[ג'קנ&quot;ה]]), איז נבופלאסאר געשטארבן און נבוכדנצר האט איבערגענומען די הערשאפט. דעם ערשטן טאג חודש אלול  פון יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען קיין בבל און זיך געזעצט אויפן קעניגליכן טראן.

נבוכדנאצר דער צווייטער ווערט פאררעכנט אלס דער גרעסטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע. אונטער זיין הערשאפט האט בבל דערגרייכט איר העכסטן שטאפל פון מאכט, רייכקייט און קולטור.

=== די פארשענערונג פון דער שטאט ===
נבוכדנצר האט איבערגעבויט און פארשענערט בבל מיט א ריזיגן בוי פראגראם.

ער האט פארגרעסערט די שטאטישע מויערן, אויפגעבויט פאלאצן, פארבעסערט די טעמפלען און באשאפן גרויסע פראצעסיעס גאסן און טויערן.

אונטער זיין הערשאפט איז בבל געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט. די שטאט האט דערגרייכט א שטח פון בערך 900 העקטאר און האט געהאט א געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

די פראכט פון דער שטאט אונטער נבוכדנצר איז געווארן דער סימבאל פון דער ניי בבלישער אימפעריע.

=== נבוכדנצר'ס מיליטערישע קאמפאניעס ===
[[טעקע:Neo-Babylonian Empire under Nebuchadnezzar II.png|קליין|בבל אינטער נבוכדנצר]]
נבוכדנצר דער צווייטער האט נישט בלויז פארשענערט די הויפטשטאט בבל, נאר אויך אויסגעברייטערט די גרעניצן פון דער ניי בבלישער אימפעריע דורך א סעריע מיליטערישע קאמפאניעס.

נאך זיין נצחון קעגן די מצרישע כחות ביי [[כרכמש|כַרְכְּמִשׁ]] אין 605 פאר זייער ציילונג האט בבל איבערגענומען די הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון סיריע און ארץ ישראל. די געגנטן זענען געווארן וויכטיגע טיילן פון דער אימפעריע און האבן צוגעשטעלט שטייערן, ארבעטס קראפט און מיליטערישע מאכט פאר בבל.&lt;ref&gt;ירמיהו מו:ב לְמִצְרַיִם עַל־חֵיל פַּרְעֹה נְכוֹ מֶלֶךְ מִצְרַיִם אֲשֶׁר־הָיָה עַל־נְהַר־פְּרָת '''בְּכַרְכְּמִשׁ''' אֲשֶׁר הִכָּה נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל בִּשְׁנַת הָרְבִיעִית לִיהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה׃&lt;/ref&gt;

=== די אייננעמונג פון ירושלים ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}
די הערשאפט פון נבוכדנצר דער צווייטער איז באזונדערס באקאנט אין דער אידישער געשיכטע צוליב זיינע קאמפן קעגן [[מלכות יהודה]].

דעם 2טן טאָג אין חודש אדר אין יאָר 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), האט נבוכדנצר איינגענומען [[ירושלים]]. דער מלך [[יהויכין]] איז געפאנגען געווארן און מיט אים זענען געפירט געווארן אין גלות א טייל פון דער אידישער עליטע, בעלי מלאכות און חשובע מענטשן פון ירושלים.

די צווייטע גרויסע קאמפיין קעגן ירושלים האט זיך געענדיגט אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]). נאך אן 18 חדשים לאנגער באלאגערונג איז די שטאט איינגענומען געווארן, דער [[בית המקדש הראשון]] איז חרוב געווארן און א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געפירט געווארן אין גלות בבל.

די געשעענישן האבן געשאפן דעם היסטארישן באגריף פון '''[[גלות בבל]]''', וועלכער האט געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער ווייטערדיגער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן, תורה לערנען און קהילות אויסער ארץ ישראל.

=== דער בוי פון דער בבלישער הויפטשטאט ===
די צייט פון נבוכדנצר ווערט פאררעכנט אלס די גאלדענע תקופה פון בבל.

דער קעניג האט פארוואנדלט די שטאט אין א אימפעריאלער הויפטשטאט מיט ריזיגע פראיעקטן:

* פארגרעסערן די שטאטישע מויערן.
* אויפבויען און פארשענערן די טעמפלען.
* אויפבוי פון קעניגליכע פאלאצן.
* פארבעסערונג פון גאסן און וועגן.
* אנטוויקלונג קאנאלן און וואסער סיסטעמען.

די פראכטפולע בנינים פון דער שטאט האבן געדינט נישט בלויז פאר פראקטישע צוועקן, נאר אויך אלס א סימבאל פון דער קעניגליכער מאכט און די רעליגיעזע ראלע פון בבל אלס די שטאט פון מארדוך.

=== די באלאגערונג פון צור ===
איינער פון די לענגסטע מיליטערישע אונטערנעמונגען פון נבוכדנצר איז געווען די באלאגערונג פון צור.

די שטאט צור, א וויכטיגער פיניקישער האנדלס צענטער אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, האט זיך אנטקעגנגעשטעלט קעגן בבל. די קאמפיין האט געדויערט ארום 13 יאר און האט זיך געענדיגט אין 575 אדער 574 פאר זייער ציילונג ([[ג'קפ&quot;ה]]).

די קאנטראל איבער צור האט געגעבן בבל א שטארקן איינפלוס איבער די האנדלס וועגן פון דער מערב וועלט.

== די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע ==
נאך דער טויט פון נבוכדנצר האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער שטארקייט.

=== די נאכפאלגער פון נבוכדנצר ===
אין 562 פאר זייער ציילונג ([[ג'קצ&quot;ח]]) איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן. זיין זון '''[[אויל מרודך]]''' האט איבערגענומען דעם בבלישן טראן.

די קומענדיגע יארן זענען געווען באצייכנט מיט פאליטישע אומזיכערקייט און אומסטאביליטעט. עטליכע קעניגן האבן נאכגעפאלגט אין א קורצע צייט, און די קעניגליכע אויטאריטעט איז געווארן שוואכער.

=== נבונאיד ===
דער לעצטער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז געווען '''[[נבונאיד]]'''.

זיין הערשאפט איז געווען אומגעווענליך אין פארגלייך צו די פריערדיגע קעניגן. ער האט געלייגט א גרויסן דגש אויף דער רעליגיע פון דער לבנה גאט [[סין]] פון [[חרן]], וואס האט גורם געווען אנגעצויגענע באציאונגען מיט די כהנים פון מארדוך אין בבל.

בעת נבונאיד איז געווען אוועק פון דער הויפטשטאט פאר לאנגע תקופות, האט זיין זון '''[[בעלשאצאר]]''' געפירט די אדמיניסטראציע אין בבל.

די אינערלעכע פאליטישע און רעליגיעזע שוואכקייט פון דער מלוכה האט געשאפן א געלעגנהייט פאר דער [[פערסישע אימפעריע|פערסישער אימפעריע]] אונטער [[כורש דער צווייטער|כורש דער גרויסער]] (כורש דער צווייטער), וועלכער האט שנעל אויסגעברייטערט זיין השפעה און עווענטועל איינגענומען בבל.

== דער פאל פון בבל צו די פערסישע אימפעריע ==
אין די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז דער פערסישער קעניג ''כורש דער צווייטער'' געווארן די גרעסטע געפאר פאר די בבלישע הערשאפט.

אין 539 פאר זייער ציילונג ([[ג'רי&quot;א]]) האט די פערסישע ארמיי אונטער דער פירונג פון '''''אוגבארו''''' זיך באוועגט קעגן בבל.

דעם 13טן אקטאבער (כ&quot;ד תשרי) איז די פערסישע ארמיי אריין אין בבל כמעט אן א קאמף. לויט די היסטארישע מקורות איז בעלשאצאר אומגעקומען און די שטאט איז אריבער אונטער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

דעם 30סטן אקטאבער (י&quot;א חשון) איז כורש אליין אריין אין בבל און האט פראקלאמירט שלום פאר די איינוואוינער פון דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

מיט דעם האט זיך געענדיגט די ניי בבלישע אימפעריע, אבער בבל אליין איז ווייטער געבליבן א וויכטיגער צענטער אונטער דער פערסישער מלוכה.

== בבל אונטער דער פערסישער הערשאפט ==
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער איז די שטאט אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון דער פערסישער אימפעריע.

כאטש בבל האט פארלוירן איר זעלבסטשטענדיגע קעניגליכע מלוכה, האט זי ווייטער פארבליבן איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער גאנצער אימפעריע. די פערסישע קעניגן האבן אנערקענט די רעליגיעזע און עקאנאמישע חשיבות פון בבל און האבן ווייטער גענוצט די שטאט אלס אן אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער.

=== כורש דער צווייטער און זיין פאליטיק ===
כורש דער צווייטער האט אנגענומען א מער פארזיכטיגע פאליטיק קעגן די באפעלקערונגען פון זיינע נייע שטחים. אנשטאט צו צעשטערן די לאקאלע טראדיציעס האט ער אין פילע פלעצער געשטיצט די רעליגיעזע אינסטיטוציעס און לאקאלע מנהגים.

אין בבל האט ער געלאזט ווייטער אנגיין די רעליגיע פון מארדוך און די טעמפל סיסטעם. דער שריט האט געהאלפן פארזיכערן די שטילע אריבערגאנג פון מאכט פון דער בבלישער אימפעריע צו דער פערסישער הערשאפט.
[[טעקע:Cyrus Cylinder.jpg|קליין]]
דער באקאנטער '''כורש צילינדער''' באשרייבט כורש אלס א רחמנותדיגער און טאלערירענדער הערשער. ער האט צוריקגעגעבן פאר פארשידענע  פעלקער זייערע רעליגיעזע סימבאלן און ערלויבט פארשידענע גרופעס (אריינגערעכנט די אידן) צוריקצוקומען צו זייערע היימלענדער. היסטאריקער באהאנדלען דעם דאקומענט מיט פארשידענע אנאליזן און זעען אין אים א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער אידעאלאגיע.

=== בבל אלס פערסישע פראווינץ ===
אונטער דער פערסישער אימפעריע איז בבל געווארן איינע פון די רייכסטע פראווינצן פון דער מלוכה.

די שטאט האט ווייטער געדינט אלס א צענטער פאר:

* האנדל צווישן מזרח און מערב.
* [[קונעאפארם]] שרייבן און  שרייבער קולטור.
* רעליגיעזע צערעמאניעס.
* וויסנשאפט און אסטראנאמישע באמערקונגען.

די בבלישע  שרייבער האבן ווייטער פארשריבן קעניגליכע דאקומענטן, עקאנאמישע רעקארדס און וויסנשאפטליכע טעקסטן.

== די העלעניסטישע תקופה ==
אין 331 פאר זייער ציילונג האט '''[[אלכסנדר מוקדון]]''' איינגענומען די פערסישע אימפעריע און בבל איז אריבער אונטער זיין הערשאפט.

אלכסנדר האט באטראכט בבל אלס א שטאט מיט א ריזיגע היסטארישע און קולטורעלע חשיבות. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט און געמאכט פלענער צו פארשענערן און צוריקברענגען טייל פון אירע אלטע בנינים.

=== אלכסנדר מוקדון אין בבל ===
לויט די [[גריכנלאנד|גריכישע]] מקורות איז אלכסנדר מוקדון געשטארבן אין בבל אין 323 פאר זייער ציילונג.

זיין טויט האט געברענגט צו א צעטיילונג פון זיין אימפעריע צווישן זיינע נאכפאלגער. בבל איז צום סוף אריבער אונטער דער הערשאפט פון די [[סעלעוקידישע מלכים.]]

=== בבל אונטער די סעלעוקידן ===
די סעלעוקידישע הערשער האבן געגרינדעט נייע צענטערן אין זייער אימפעריע, בפרט די שטאט סעלעוקיע אויפן [[חידקל]] טייך.

ווען די פאליטישע און עקאנאמישע וויכטיגקייט האט זיך ביסלעכווייז אריבערגעצויגן צו נייע שטעט, האט בבל אנגעהויבן פארלירן טייל פון איר פריערדיקער ראלע.

אבער די שטאט איז נאך לאנג געבליבן א פלאץ מיט א שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע מסורה.

== די לעצטע תקופות פון בבל ==
אין די [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]] און שפעטערע תקופות האט בבל ווייטער עקזיסטירט, אבער איר ראלע ווי א וועלט הויפטשטאט איז ביסלעכווייז פארקלענערט געווארן.

די שטאט איז געבליבן באוואוינט און אירע טעמפלען זענען אין געוויסע תקופות ווייטער גענוצט געווארן. אבער די נייע פאליטישע צענטערן פון מעסאפאטאמיע האבן זיך אריבערגעצויגן צו אנדערע שטעט.

מיט דער צייט איז בבל אינגאנצן פארלאזט געווארן און פארוואנדלט געווארן פון א פראכטפולע הויפטשטאט פון וועלט-אימפעריעס אין אן ארכעאלאגישן ארט, וואס טראגט ביז היינט דעם זכרון פון טויזנטער יארן היסטאריע און קולטור.

== בבל אין דער אידישער טראדיציע ==
בבל פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב דער תקופה פון גלות בבל נאך דער [[חורבן בית ראשון]].

{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|גלות בבל}}

=== גלות בבל ===
נאך דער צעשטערונג פון [[ירושלים]] דורך [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]] זענען פילע אידן אריבערגעפירט געווארן קיין בבל.

די גלות האט נישט בלויז געמיינט א פארלוסט פון זייער היימלאנד, נאר האט אויך געשאפן א נייע תקופה אין אידישן לעבן. אין בבל האבן זיך אנטוויקלט נייע צענטערן פון תורה לערנען און קהילה לעבן.

די אידישע באפעלקערונג אין בבל איז געבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער וועלט אפילו נאך דער דערלויבעניש פון כורש צו צוריקקומען קיין ארץ ישראל.

=== בבל און די תורה ===
אין די כתבי הקודש ווערט בבל באשריבן אלס די מאכט וואס האט חרוב געמאכט ירושלים און געפירט די אידן אין גלות.

אין דער זעלבער צייט ווערט בבל אויך פארבונדן מיט די שפעטערע תקופה פון [[שיבת ציון]], ווען כורש דער צווייטער האט ארויסגעגעבן א דערלויבעניש פאר אידן צוריקצוקומען און אויפצובויען דעם בית המקדש.

די דערמאנונגען פון בבל אין [[ספרי הנביאים]], בפרט אין [[ספר ירמיה|ספר ירמיהו]], [[ספר יחזקאל]] און [[ספר דניאל]], האבן געמאכט דעם נאמען בבל צו איינעם פון די באקאנטסטע נעמען אין אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.

== אידן אין בבל ==
די אידישע באפעלקערונג אין בבל האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער צעשטערונג פון בית ראשון. די גלות תקופה האט זיך נישט פארענדיקט בלויז מיט א פיזישער אריבערפירונג פון מענטשן פון איין לאנד צום צווייטן, נאר האט געברענגט צו א טיפן טויש אין דער ארגאניזאציע פון אידישע געזעלשאפט.

די אידן אין בבל האבן אויפגעשטעלט קהילות, בתי מדרשים און צענטערן פון תורה לערנען. די נייע באדינגונגען האבן געברענגט צו נייע פארמען פון קהילה לעבן, און בבל איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער חכמה אין דער אלטער וועלט.

=== די ערשטע גלות ===
די ערשטע גרויסע גרופעס אידן זענען געקומען קיין בבל אין דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער.

אין 597 פאר זייער ציילונג ([[ג'קס&quot;ג]]), נאך דאס אייננעמען פון ירושלים, האט נבוכדנצר אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג [[יהויכין]], מיט טייל פון די הויכע באאמטע, בעלי מלאכות און פירנדע מענטשן פון יהודה.

אין 587 פאר זייער ציילונג ([[ג'קע&quot;ג]]), נאך דער צווייטער אייננעמען פון ירושלים און דער [[חורבן בית ראשון]], איז א גרעסערע צאל פון דער באפעלקערונג פון [[יהודה]] געפירט געווארן אין גלות.

אין בבל האבן די אידן זיך באזעצט אין פארשידענע געגנטן און האבן זיך געשטעלט אויף צו בויען א נייעם לעבן אונטער דער הערשאפט פון דער בבלישער אימפעריע.

=== קהילה לעבן אין בבל ===
די גלות האט געפירט צו א נייע פארעם פון אידישער ארגאניזאציע. צוליב דעם וואס דער [[בית המקדש]] איז נישט געשטאנען, האט די תורה לערנען און די קהילה באקומען א צענטראלע פלאץ אין אידישן לעבן.

נביאים ווי [[יחזקאל]] האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם תקופה דורך מחזק זיין דעם אידישן פאלק און העלפן האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד.

=== שיבת ציון און די ווייטערדיגע אידישע אנוועזנהייט ===
נאך דאס אייננעמען פון בבל דורך כורש דער צווייטער האט ער דערלויבט פארשידענע פארפעלקערונגען צוריקצוקומען צו זייערע היימלאנדן.

א טייל אידן זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל און האבן זיך באטייליגט אין דער אויפבוי פון בית שני. אנדערע האבן אבער פארבליבן אין בבל.

די אידישע אנוועזנהייט אין בבל האט זיך ווייטער פארגעזעצט אין די פערסישע, [[העלעניסטן|העלעניסטישע]] און פארטישע תקופות. שפעטער איז בבל געווארן דער ארט וואו עס איז אנטוויקלט געווארן דער [[תלמוד בבלי]], וועלכער איז געווארן איינע פון די הויפט יסודות פון דער [[תורה שבעל פה]].

== ארכעאלאגישע אויסגראבונגען ==
[[טעקע:Babylon, 1932.jpg|קליין]]
די מאדערנע פארשטאנד פון בבל איז שטארק פארבעסערט געווארן דורך [[ארכעאלאגיע|ארכעאלאגישע]] אויסגראבונגען וואס האבן אנטדעקט די איבערבלייבענישן פון דער אלטער שטאט.

=== די ערשטע אויסגראבונגען ===
[[טעקע:مـدينة بابل 03.jpg|קליין]]
אין די ניינצנטע יארהונדערט האבן אייראפעאישע ארכעאלאגן אנגעהויבן שטודירן די חורבות פון בבל. די געגנט האט אנטהאלטן גרויסע ערד בערג וואס האבן באהאלטן די איבערבלייבענישן פון די אלטע בנינים.

איינע פון די וויכטיגסטע פיגורן אין די אויסגראבונגען איז געווען דער דייטשער ארכעאלאג '''[[ראבערט קאלדעווי]]''', וועלכער האט אנגעפירט גרויסע אויסגראבונגען אין בבל פון [[1899]] ביז [[1917]].

קאלדעווי'ס ארבעט האט אנטדעקט גרויסע טיילן פון דער ניי בבלישער שטאט, אריינגערעכנט די מויערן, אישתר טויער, גאסן און טיילן פונעם דרומדיגן פאלאץ.

=== אנטדעקונגען פון די ניי בבלישע שטאט ===
די ארכעאלאגישע געפינסן האבן באשטעטיגט אז אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז בבל געווארן א ריזיגע און פלאנירטע הויפטשטאט.

צווישן די וויכטיגסטע אנטדעקונגען זענען:

* די צווייפאכיגע שטאט מויערן.
* די אישתר טויער.
* די פראצעסיעס גאס.
* די איבערבלייבענישן פון קעניגליכע פאלאצן.
* די טעמפל געגנטן פון מארדוך.

די געפינסן האבן געגעבן פאר היסטאריקער א קלארער בילד איבער דער ארכיטעקטור און שטאטישער פלאנירונג פון בבל.

== די הויפט בנינים פון בבל ==

=== עסאגיל טעמפל ===
'''עסאגיל''' איז געווען דער הויפט טעמפל פון מארדוך און איינער פון די וויכטיגסטע רעליגיעזע קאמפלעקסן אין גאנץ מעסאפאטאמיע.

דער טעמפל איז געווען דער צענטער פון דער מארדוך רעליגיע און דער פלאץ וואו די הויפט רעליגיעזע צערעמאניעס זענען פארגעקומען.

די אקיתו יום טוב, דער בבלישער נייער יאר פייערונג, האט זיך פארבונדן מיט עסאגיל. דער קעניג האט געדארפט דארט דורכפירן דעם ריטואל פון נעמען די האנט פון מארדוך כדי באשטעטיגן זיין הערשאפט.

נאך סנחריב'ס צעשטערונג פון בבל האט אסרחדון אנגעהויבן אויפבויען דעם טעמפל. שפעטער האט נבוכדנצר דער צווייטער פארגרעסערט און פארשענערט דעם גאנצן קאמפלעקס.

=== עטעמענאנקי ===
נעבן עסאגיל איז געשטאנען דער ריזיגער זיגוראט '''עטעמענאנקי''', געווידמעט פאר מארדוך.

דער נאמען באדייט בערך &quot;הויז פון די יסודות פון הימל און ערד&quot;. דער בנין איז געווען א שטאפליגע טורעם געבויט פון ציגל, וועלכער האט געדינט אלס דער הויפט [[זיגוראט]] פון בבל.

די באזע פון עטעמענאנקי האט געמאסטן בערך 91.5 אויף 91.5 מעטער, מיט א שטח פון ארום 8,400 קוואדראט מעטער.

אין שפעטערע צייטן איז דער בנין געווארן פארבונדן מיט דער מסורה פון מגדל בבל, אבער היסטאריקער האלטן אז עס איז נישט מעגליך צו באשטעטיגן מיט זיכערקייט אז עטעמענאנקי איז געווען דער זעלבער בנין וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה.

=== אישתר טויער ===
דער '''אישתר טויער''' איז געווען איינער פון די מערסט בארימטע אריינגענג פון בבל.

דער טויער איז געבויט געווארן אונטער נבוכדנצר דער צווייטער און איז געווען באדעקט מיט בלויע גלאזירטע ציגל. אויף די ווענט זענען געווען אויסגעפארעמטע בילדער פון לייבן, אקסן און מיסטישע באשעפענישן.

דער אכדישער נאמען פון דעם טויער איז געווען '''אישתר סאקיפת טעבישא''', וואס באדייט &quot;אישתר צעווארפט אירע אטאקירער&quot;.

ארכעאלאגן שאצן אז מיליאנען געברענטע ציגל זענען גענוצט געווארן אין דעם אויפבוי, און דער טויער איז געווארן איינע פון די סימבאלן פון דער פראכט פון נבוכדנצר'ס בבל.

== דער דרומדיגער פאלאץ און די קעניגליכע בנינים ==

=== דער דרומדיקער פאלאץ ===
דער '''דרומדיגער פאלאץ''' איז געווען דער הויפט קעניגליכער וואוינונג קאמפלעקס פון נבוכדנצר דער צווייטער אין בבל.

דער פאלאץ האט געהאט דעם אכדישן צערעמאניעלן נאמען '''ביט טבראתי נישי''', וואס באדייט &quot;דאס הויז וואס איז געווען אן אביעקט פון וואונדער&quot;.

דער פאלאץ איז געווען איינע פון די גרעסטע בנינים אין דער שטאט און האט געדינט אלס דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע, צערעמאניעס און רעגירונג.

דער גאנצער קאמפלעקס האט אריינגענומען ארום 45,000 קוואדראט מעטער און האט אנטהאלטן בערך 600 צימערן. די גרויסע צאל צימערן ווייזט אויף דעם פארנעם פון דער קעניגליכער הויף, וועלכער האט אריינגענומען באאמטע, באדינער, גאסט וואוינונגען און אפיציעלע זאלן.

אין דעם פאלאץ געגנט זענען געפונען געווארן אויך טיילן פון דער פראצעסיעס גאס און אנדערע צערעמאניעלע געביידעס וואס האבן פארבונדן דעם קעניגליכן צענטער מיט די רעליגיעזע געגנטן פון דער שטאט.

== די מויערן פון בבל ==
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון בבל'ס שטאטישע פלאנירונג זענען געווען אירע ריזיגע פארטיידיגונגס מויערן.

די אינערליכע מויער האט געהייסן '''אימגור ענליל''' און די אויסערליכע מויער '''נעמעטי ענליל'''. די צוויי מויערן האבן געשאפן א ברייטן פארטיידיגונגס סיסטעם ארום דער שטאט.

די מויערן זענען געבויט געווארן פון געברענטע ציגל און ערד ציגל, און האבן נישט בלויז געדינט פאר מיליטערישע צוועקן, נאר אויך ארויסגעוויזן די רייכקייט און מאכט פון דער שטאט.

אונטער נבוכדנצר דער צווייטער זענען די מויערן פארגרעסערט און פארבעסערט געווארן אלס טייל פון זיין גרויסן בוי פראגראם.

== די הענגענדיגע גערטנער פון בבל ==
די '''הענגענדיגע גערטנער פון בבל''' ווערן גערעכנט צווישן די זיבן וואונדער פון דער אלטער וועלט.

לויט דער אלטער גריכישער טראדיציע זענען די גערטנער געווען א ריזיגע קעניגליכע געביידע מיט פארשידענע שטאפלען פון פלאנצונגען, וואס זענען געווארן באוואסערד דורך א קאמפליצירטע סיסטעם.

די טראדיציע האט פארבונדן די גערטנער מיט בבל און מיט דער צייט פון נבוכדנצר דער צווייטער, אבער די ארכעאלאגישע באווייזן זענען נישט גענוג צו באשטעטיגן אז אזא געביידע האט טאקע עקזיסטירט אין בבל.

די פארשערין ד&quot;ר [[סטאפני דעלי]] האט פארגעשלאגן אז די גערטנער זענען אין פאקט געווען אין נינוה, די הויפטשטאט פון אשור, בערך 600 קילאמעטער צפון פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

לויט אירע שטודיעס האט נינוה נאכדעם וואס סנחריב האט געבויט אירע גרויסע פראיעקטן באקומען דעם נאמען &quot;נייע בבל&quot;, און דערפאר קען די מסורה איבער די גערטנער פארבינדן געווארן מיט בבל.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of ‘Babylon’ – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

== שטאטישע לעבן אין בבל ==
בבל אונטער נבוכדנצר דער צווייטער איז געווען א גרויסע שטאט מיט א פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די שטאט האט אנטהאלטן קעניגליכע באאמטע, סוחרים, בעלי מלאכות, כהנים, שרייבער און ארבעטער פון פארשידענע געגנטן פון דער אימפעריע.

די גרויסע שטח פון דער שטאט, בערך 900 העקטאר, און די געשאצטע באפעלקערונג פון בערך 180,000 מענטשן האבן געמאכט בבל איינע פון די גרעסטע שטעט פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Introduction: The Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

=== האנדל און עקאנאמיע ===
בבלס געאגראַפישע לאגע אויפן טייך פרת האט איר געגעבן א וויכטיגע ראלע אין האנדל.

די שטאט איז געווען א פארבינדונגס פונקט צווישן די לענדער פון מעסאפאטאמיע, דער פערסישער געגנט, סיריע און די מערב וועלט.

די בבלישע עקאנאמיע האט זיך באזירט אויף:

* לאנדווירטשאפט ארום די קאנאלן פון פרת.
* האנדל מיט ווייטע געגנטן.
* פראדוקציע פון האנטווערקער.
* פארוואלטונג פון קעניגליכע און טעמפל פארמעגן.

די טעמפלן, בפרט עסאגיל, זענען געווען נישט בלויז רעליגיעזע צענטערן, נאר אויך גרויסע עקאנאמישע אינסטיטוציעס מיט לאנד, ארבעטער און פארמעגן.

== וויסנשאפט און חכמה אין בבל ==
בבל איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון וויסנשאפט און אינטעלעקטועלער אנטוויקלונג אין דער אלטער וועלט. די בבלישע  שרייבער האבן במשך פון מערערע דורות געזאמלט, קאפירט און פארבעסערט וויסנשאפט אין פארשידענע געביטן, אריינגערעכנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, מעדיצין און געאמאטריק חשבונות.

די  שרייבער שולעס פון בבל האבן געשפילט א הויפט ראלע אין אפהיטן אלטע טעקסטן און פארשפרייטן נייע ידיעות. צוליב דעם וואס די אכדישע קונעאפארם שריפט איז גענוצט געווארן פאר אדמיניסטראציע, רעליגיע און וויסנשאפט, האבן בבלישע טעקסטן איבערגעלעבט ביז די היינטיגע צייטן.

=== בבלישע אסטראנאמיע ===
איינער פון די גרעסטע דערגרייכונגען פון דער שפעטערער בבלישער קולטור איז געווען אין דעם געביט פון אסטראנאמיע.

בבלישע אסטראנאמען האבן במשך פון יארהונדערטער באמערקט און פארשריבן די באוועגונגען פון דער זון, לבנה און פלאנעטן. די פארשריפטן האבן אנטהאלטן גענויע באמערקונגען איבער ליקויים, פלאנעטישע שטעלונגען און צייט אפשאצונגען.

פון בערך דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג און ווייטער האט די בבלישע אסטראנאמיע אנטוויקלט קאמפליצירטע חשבונות וואס האבן שפעטער געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די גריכישע וויסנשאפט און שפעטערע אייראפעאישע אסטראנאמיע.

די גריכישע געלערנטע האבן באקומען טייל פון זייער וויסן פון מעסאפאטאמישע מקורות, און דורך זיי איז דער בבלישער וויסנשאפטליכער ירושה אריבער צו דער מיטל אלטער וועלט.

=== מאטעמאטיק ===
די בבלישע מאטעמאטיק איז געווען באזירט אויף א זעכציגער סיסטעם, וואס האט גענוצט דעם צאל 60 אלס יסוד.

די סיסטעם האט דערמעגליכט גענויע חשבונות אין געאמאטריע, האנדל, אסטראנאמיע און קאלענדארן.

פילע מאטעמאטישע טעקסטן פון בבל ווייזן אז די געלערנטע האבן געקענט אויסרעכענען קאמפליצירטע פראבלעמען, אריינגערעכנט שטח, וואליום און פראצענט חשבונות.

== בבלישע ליטעראטור ==
בבל איז געווען א וויכטיגער צענטער פון דער אלטער מעסאפאטאמישער ליטעראטור.

די בבלישע שרייבער האבן איבערגעגעבן א רייכע ירושה פון עפּישע ווערק, מיטאלאגישע דערציילונגען, תפילות, חכמה טעקסטן און היסטארישע פארשריפטן.

=== דער עפּאָק פון גילגמש ===
איינער פון די מערסט באקאנטע ווערק פון דער מעסאפאטאמישער ליטעראטור איז דער '''עפּאָק פון גילגמש'''.

דער ווערק איז פארמירט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס איבער א לאנגע תקופה, און די באקאנטסטע סטאנדארט ווערסיע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

דער עפּאָק באהאנדלט די געשיכטע פון דעם קעניג גילגמש, זיין זוכן נאך חכמה און זיין באגעגעניש מיט דער פראגע איבער לעבן און טויט.

די ווערק איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ביישפילן פון דער אלטער וועלט ליטעראטור.

=== דער עפּאָק פון עררא ===
אן אנדער באקאנטער בבלישער ליטערארישער ווערק איז דער '''עפּאָק פון עררא'''.

דער טעקסט, וואס ווערט אפגעשאצט צו זיין פארפאסט ארום 765 פאר זייער ציילונג, באהאנדלט א צייט פון אומגליק און מגפות און גיט א רעליגיעזע ערקלערונג פאר שווערע היסטארישע געשעענישן.

== דער רעליגיע פון מארדוך ==
דער הויפט גאט פון בבל איז געווען '''[[מארדוך]]''', וועלכער איז באטראכט געווארן אלס דער שומר און הער פון דער שטאט.

לויט דער בבלישער רעליגיעזער פארשטעלונג איז מארדוך געווען דער גאט וואס האט געגעבן סדר אין דער וועלט און וואס האט פארמאגט א הויפט פלאץ צווישן די געטער.

זיין ווייב, '''[[זרפניתו]]''', איז געווען פארבונדן מיט זיין קולט, און אנדערע וויכטיגע געטער ווי '''נבו''', דער גאט פון שרייבן און חכמה, '''אשתר''' און '''שמש''', דער גאט פון יושר, האבן אויך פארנומען א וויכטיגע פלאץ אין דער בבלישער רעליגיע.

=== אקיתו יום טוב ===
דער '''אקיתו''' יום טוב איז געווען דער וויכטיגסטער רעליגיעזער פייערונג אין בבל.

דער יום טוב איז געפייערט געווארן אין אנהייב פונעם יאר און האט פארבונדן די שטאט, דעם קעניג און דעם רעליגיע פון מארדוך.

א הויפט טייל פון דער פייערונג איז געווען דער ריטואל וואו דער קעניג האט &quot;גענומען די האנט פון מארדוך&quot;. דער מעשה האט סימבאליזירט אז דער קעניג באקומט די רשות און ברכה פונעם הויפט גאט צו הערשן.

דער אקיתו יום טוב האט געהאט נישט בלויז א רעליגיעזן באדייט, נאר אויך א שטארקן פאליטישן באדייט, ווייל ער האט באשטעטיגט די לעגיטימאציע פון דער קעניגליכער מאכט.

== היסטארישע מקורות און דער פארשטאנד פון בבל ==
די היסטארישע בילד פון בבל איז געבויט געווארן אויף א גרויסער צאל מקורות, אריינגערעכנט קעניגליכע אינסקריפציעס, כרוניקעס, ליטערארישע ווערק און ארכעאלאגישע געפינסן.

צוליב דעם וואס פילע פון די אלטע מקורות זענען געשריבן געווארן דורך קעניגן און זייערע  שרייבער, דארפן היסטאריקער באטראכטן זייערע באשרייבונגען מיט פארזיכטיגקייט. די טעקסטן האבן אפט געהאט דעם ציל צו באהויפטן די מאכט, צדקות און נצחונות פון דעם הערשער.

=== די נאבונאיד בוך ===
איינער פון די וויכטיגסטע מקורות פאר די לעצטע יארן פון דער ניי בבלישער אימפעריע איז די '''נאבונאיד בוך'''.

דער טעקסט באשרייבט געשעענישן פון דער הערשאפט פון נבונאיד און דאס אייננעמען פון בבל דורך די פערסישע כחות אונטער כורש דער צווייטער.

היסטאריקער באטראכטן היינט די בוך נישט בלויז אלס א פשוטע ליסטע פון פאקטן און אויך נישט בלויז אלס פאליטישע פראפאגאנדע, נאר אלס א היסטארישע באשרייבונג וואס ווייזט וויאזוי א ציוויליזאציע האט פארשטאנען און געשאפן איר אייגענע פארגאנגענהייט.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

=== דער כורש צילינדער און דער פאל פון בבל ===
אן אנדער באקאנטער מקור איז דער '''כורש צילינדער''', וואס איז פארבונדן מיט דער פערסישער אייננאם פון בבל.

דער דאקומענט שילדערט כורש דער צווייטער ווי א הערשער וואס ברענגט צוריק סדר און רעליגיעזע רואיגקייט נאך דער תקופה פון נבונאיד.

היסטאריקער שטודירן דעם טעקסט אלס א ביישפיל פון פערסישער קעניגליכער פארשטעלונג און פון דער וועג וויאזוי הערשער האבן געשאפן זייער פאליטישן בילד.

== בבל אין דער אלטער וועלט ==
בבל איז נישט געווען בלויז א פאליטישע הויפטשטאט, נאר אויך א צענטער פון קולטור, רעליגיע און וויסנשאפט.

די שטאט האט געהאט א ברייטע השפעה איבער די ארומיגע לענדער דורך אירע שרייבער, סוחרים, כהנים און געלערנטע.

די בבלישע קולטור האט איבערגעלאזט א ירושה אין פארשידענע געביטן:

* די אנטוויקלונג פון געזעצן און אדמיניסטראציע.
* די פארשריט אין אסטראנאמיע און מאטעמאטיק.
* די אפהיטונג פון אלטע ליטערארישע ווערק.
* די רעליגיעזע און פילאזאפישע טראדיציעס פון מעסאפאטאמיע.

די שטאט איז געווארן א ביישפיל פון וויאזוי א שטאט קען פארלירן איר פאליטישע מאכט אבער ווייטער האלטן א ריזיגע קולטורעלע השפעה.

== די היינטיגע ארכעאלאגישע פלאץ ==
די חורבות פון בבל געפינען זיך היינט אין איראק, אויפן ברעג פונעם טייך [[פרת]], בערך 85 קילאמעטער דרום פון דער היינטיגער שטאט [[באגדאד]].

די ארכעאלאגישע פלאץ אנטהאלט איבערבלייבענישן פון מערערע תקופות, פון דער ערשטע בבלישער דינאסטיע ביז די ניי בבלישע אימפעריע און די שפעטערע תקופות.

די אויסגראבונגען האבן אנטדעקט א גרויס טייל פון דער שטאטישער סטרוקטור, אריינגערעכנט די טויערן, מויערן, טעמפל געגנטן און קעניגליכע בנינים.

=== יונעסקא וועלט ירושה ארט ===
אין [[2019]] איז די אלטע שטאט בבל אריינגענומען געווארן אין דער ליסטע פון '''[[יונעסקא]] [[וועלט ירושה ארט|וועלט ירושה ערטער]]'''.

די אנערקענונג איז געגעבן געווארן צוליב דער אויסערגעווענליכער היסטארישער און קולטורעלער וויכטיגקייט פון דער שטאט, וועלכע האט געשפילט א הויפט ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אוראלטער ציוויליזאציע.
== זעט אויך ==

* [[אשור]]
* [[פערסישע אימפעריע]]
* [[מלכות יהודה]]
* [[נבוכדנאצר]]
* [[אשור]]
* [[מעסאפאטאמיע]]
* [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]]
* [[פערסישע אימפעריע]]

== ליטעראטור ==

* Caroline Waerzeggers, '''Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle''', 2015.&lt;ref&gt;[https://bibleinterpretation.com Facts, Propaganda, or History? Shaping Political Memory in the Nabonidus Chronicle – Caroline Waerzeggers]&lt;/ref&gt;

* Martha T. Roth, '''Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi''', Chicago Kent Law Review, 1995.&lt;ref&gt;[https://scholarship.kentlaw.iit.edu/cklawreview/vol71/iss1/3 Mesopotamian Legal Traditions and the Laws of Hammurabi – Martha T. Roth]&lt;/ref&gt;

* Jamie Novotny און Frauke Weiershäuser, '''The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, Kings of Babylon''', Eisenbrauns, 2024.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo The Royal Inscriptions of Nabopolassar and Nebuchadnezzar II – Jamie Novotny and Frauke Weiershäuser]&lt;/ref&gt;

* J. A. Brinkman, '''Babylonia in the Shadow of Assyria (747–626 B.C.)''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia in the Shadow of Assyria (747-626 B.C.) – J. A. Brinkman]&lt;/ref&gt;

* D. J. Wiseman, '''Babylonia 605–539 B.C.''', אין The Cambridge Ancient History.&lt;ref&gt;[https://www.cristoraul.org Babylonia 605-539 B.C. – D. J. Wiseman]&lt;/ref&gt;

== וועב לינקען ==

* Electronic Babylonian Literature – Ludwig Maximilian University of Munich.&lt;ref&gt;[https://www.lmu.de/en/newsroom/news-overview/news/electronic-babylonian-literature-playing-with-the-source-of-world-literature-4d9706d5.html Electronic Babylonian Literature – Playing with the source of world literature]&lt;/ref&gt;

* Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire.&lt;ref&gt;[http://oracc.org/ribo Royal Inscriptions of the Neo Babylonian Empire]&lt;/ref&gt;

* The Hanging Gardens of Babylon – Royal Geographical Society Hong Kong.&lt;ref&gt;[https://www.rgshk.org.hk The Hanging Gardens of Babylon – Finding the Mysterious Lost Seventh Wonder of the Ancient World]&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:בבל|*]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
[[קאַטעגאָריע:בית המקדש]]
[[קאַטעגאָריע:מלכות יהודה]]
[[קאטעגאריע:אלטע שטעט]]
[[קאטעגאריע:מעסאפאטאמיע]]
[[קאטעגאריע:ארכעאלאגישע ערטער]]
[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>1x0i8xmg2qx5rfyk9ejce23qbjblcln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאדעקס כאמוראבי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7180</id>
    <revision>
      <id>601870</id>
      <parentid>590748</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T13:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>וויקילינק</comment>
      <origin>601870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1609" sha1="18lab8k8vffklh0e65aigyut637xi2s" xml:space="preserve">[[טעקע:CodeOfHammurabi.jpg|left|250px]]
'''קאדעקס כאמוראבי''' איז אן אוראלטער [[מגילה]] געשריבן אויף [[אקאדיש]] אויסגעטשעטשעט אויף א [[שטיין]] פון די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

די [[מגילה]] איז [[שרייבן|געשריבן]] געווארן אויף א [[שטיין]] דורך [[כאמוראבי]] דער קעניג פון [[בבל]] ([[א'תתקס&quot;ח]] - [[ב'י]]) דערגרייכט 281 [[געזעץ|געזעצן]] ווען א סך חוקים פון זיי וואס געהערט צו [[בין אדם לחבירו]] זיינען געראטן צו די [[חוקי התורה]] (וואס איז געשריבן געווארן ארום 450 יאר שפעטער).

== דרוסנדיקע לינקן ==
* [http://lib.cet.ac.il/Pages/item.asp?item=7887&amp;kwd=4026 לייענט מער וועגן די געראטנקייט צווישן די געזעצן פון כאמוראבי צו די תורה (העברעיש)]
* [http://www.manof.org.il/Index.asp?ArticleID=319&amp;CategoryID=113&amp;Page=1 לייענט אין &quot;מנוף&quot; וועבזייט די אפפרעג פון די רעליגיע צו די תנכישע פארשער (העברעיש)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312025910/http://www.manof.org.il/Index.asp?ArticleID=319&amp;CategoryID=113&amp;Page=1 |date=2007-03-12 }}

[[קאַטעגאָריע:ארכעאלאגיע]]
[[קאַטעגאָריע:תקופת אברהם אבינו]]
[[קאַטעגאָריע:געזעץ]]
[[קאַטעגאָריע:תנ&quot;ך]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאריע]]</text>
      <sha1>18lab8k8vffklh0e65aigyut637xi2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תרצ&quot;ד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9195</id>
    <revision>
      <id>601893</id>
      <parentid>597798</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="ifv77i2vbp5w2i7nbrniv46jq9uyjkt" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5694|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=21|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=9|צאל פון די טעג=354}}

== נפטר ==

* [[ז' חשוון]] – רבי [[מאיר שפירא]], גרינדער און [[ראש ישיבה]] פון [[ישיבת חכמי לובלין]] גרינדער פון [[דף היומי]]
* [[י' כסלו]] – רבי [[משה מרדכי עפשטיין]], ראש [[ישיבת חברון]]

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5694}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1933|9|21|1978|1|55131|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1933|10|21|1978|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1933|11|19|1978|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1933|12|19|1978|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1934|1|17|1973|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1934|2|16|1973|0|11111|11111|11344|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1934|3|17|1973|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1934|4|16|1973|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1934|5|15|1973|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1934|6|14|1973|0|11111|11111|11111|11311|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1934|7|13|1973|1|11111|11113|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1934|8|12|1973|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

==געשעענישן==

==געבוירן==
[[ג' סיון]] - רבי [[משה בער בעק]], הויפט אנפירער פון דער [[נטורי קרתא]] גרופע אין [[אמעריקא]]

ר׳ [[משה גרין]] ראש ישיבה דמאנסי

==נפטר געווארן==
* דער גרויסער [[מדינת ישראל|ישראלישער]] [[שרייבער]] '''[[חיים נחמן ביאליק]]'''.

{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5694}}</text>
      <sha1>ifv77i2vbp5w2i7nbrniv46jq9uyjkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וועסט ווירדזשיניע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13410</id>
    <revision>
      <id>601886</id>
      <parentid>569815</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="75rab21an9ya6m19tjkrdy6jycvlomp" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''וועסט ווירדזשיניע''' איז פלאצירט דרום אין די [[פאראייניגטע שטאטן]] און איז דער צענטער שטאַט פון די 50 שטאטן אין [[פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע|אמעריקע]]. איר הויפטשטאט איז [[טשארלסטאן]]. די ארומיגע שטאטן זענן [[פענסילוועניע]] צו צפון, [[אהאיא]] צו צפון און מערב, [[קענטאקי]] צו מערב, [[מארילאנד]] צו צפון און מזרח, און [[ווירדזשיניע]] צו מזרח און דרום.

די [[אהאיא טייך|אהייא]] און [[פאנאמא|פאטאמאק]] [[טייך|טייכן]] זענען א טייל פון אירע גרענעצן.

די [[באפעלקערונג]] פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,793,716

== שטאטשאפט ==
וועסט ווירדזשיניע איז געווארן א שטאט אין [[1863]].

וועסט ווירדזשיניע איז אמאל געווען א טייל פון ווירדזשיניע. ביים אנהייב פונעם [[אמעריקאנער ברידערקריג]], האט ווירדזשיניע מיט אנדערע דרומדיגע שטאטן ארויסגעטרעטן פון די פאראייניקטע שטאטן. די איינוואוינער פון דעם מערבדיגן טייל פונעם שטאט האבן געשפירט אז זיי האבן נישט קיין השפעה אין די ענינים וואס ווערן געפירט אינעם שטאט, בפרט דעם באשלוס ארויסצוטרעטן. זיי האבן דעמאלסט ארויסגעטרעטן פון ווירדזשיניע צו שאפן אן אייגענעם שטאט, וועסט ווירדזשיניע, אין די פאראייניגטע שטאטן. נאך דער מלחמה זענען די פאראייניגטע שטאטן צוריק צוזאמען, אבער וועסט ווירדזשיניע האט נישט צוריקגעקערט צו ווירדזשיניע.

== געאגראפיע ==
וועסט ווירדזשיניע ווערט אפט גערופן דער &quot;באַרג שטאַט&quot; ווייל זי איז אינגאנצן אין דער אפאלאשיען בארגן קייט, און ס'זענען דא פילע בערגלעך און בערג דורכאויס דעם שטאט. דער העכסטער איז ספרוס 4863 פיס (1482 מעטער) איבערן ים־פלאך.

 
{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}
{{געא-שטומף}}</text>
      <sha1>75rab21an9ya6m19tjkrdy6jycvlomp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאלעריי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18880</id>
    <revision>
      <id>601883</id>
      <parentid>599828</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2171" sha1="40htiis9ujh9i8yfy3mveny47y8l0pv" xml:space="preserve">{{איבערשרייבן}}
[[טעקע:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|קליין|200px|די [[מאנא ליסע]] איז איינע פון די מערסטע באקאנטסטע מאלעריי אין דער [[מערב וועלט]].]]
'''מאלעריי''' איז די [[קונסט]] פון אראפמאלן [[פארב]] אדער [[פיגמענט]] אויף אן אויבערפלאך, צו שאפן א [[בילד]] פון א [[זאך]] אדער[[פנים]]. די אויבערפלאך קען זיין א וואנט, פאפיר, האלץ, גלאז און נאך.

די פראקטיק פון מאלעריי דינט בעיקר אלס א מיטל צו רעפרעזענטירן, דאקומענטירן און אויסדרוקן [[געדאנק|געדאנקען]], [[געפיל|געפילן]] און [[געשעעניש|געשעענישן]]. אירע צילן און טעמעס זענען גאר פארשידנארטיג, לויט די כוונה פון יעדן מאלער. 

מאלעריי קען זיין נאטור-געטריי, ווי א [[לאנדשאפט]] אדער [[פאנאראמע]]; [[רעאליסטיש]]; [[אבסטראקט]]; דערציילנדיג א געשיכטע; פאליטיש; אדער באשטימט צו אויפוועקן באזונדערע געפילן ביים באטראכטער. 

דורכאויס דעם גרעסטן טייל פון דער היסטאריע האבן אבער מאלערייען זיך אפט באשעפטיגט מיט רעליגיעזע טעמעס, אריינגערעכנט סצענעס פון תנ&quot;ך, פיגורן און סימבאלן פון אמונה און מיטאלאגיע, וועלכע האבן אפגעשפיגלט די רעליגיעזע און קולטורעלע באגריפן פון זייער תקופה. אזעלכע מאלערייען באצירן נאך היינט אסאך בתי מדרשים, בתי כנסיות און אנדערע רעליגיעזע אינסטיטוציעס, וואו זיי דינען צו פארשטארקן דעם רגש פון יראת שמים און צו דערהייבן דעם רוחניות'דיגן אטמאספער.

[[קאַטעגאָריע:מאלעריי|*]]</text>
      <sha1>40htiis9ujh9i8yfy3mveny47y8l0pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פאקיסטאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22677</id>
    <revision>
      <id>601901</id>
      <parentid>601808</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>392</id>
      </contributor>
      <comment>באט: אראפגענומען די טעקע National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg, זי איז געווארן אויסגעמעקט פון וויקי־קאמאנס דורך [[c:User:Yann|Yann]] צוליב: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]].</comment>
      <origin>601901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16601" sha1="0ggy4azuklgpb1fcv3nmaqbynqel6wa" xml:space="preserve">{{מדינה
| נאמען = פאַקיסטאַן
| שטאַט = איסלאַמישע רעפובליק פֿון פאַקיסטאַן
| פאן בילד = Flag of Pakistan.svg
| סימבאל בילד = Coat of arms of Pakistan.svg
| מאפע = Pakistan (orthographic projection).svg
| זינגליד = 
| קאנטינענט = [[אזיע]]
| אפיציעלע שפראך = [[אורדו]], [[ענגליש]]
| הויפטשטאט = [[איסלאמאבאד]]
| רעגירונג = פעדעראלע דעמאקראטישע רעפובליק
| פרעמיער מיניסטער =[[נאוואז שאריף]] 
| פרעזידענט =[[אסיף אלי זארדארי]] 
| גרינדונג דאטום = דעם 14טן אויגוסט 1947
| וועלט גראדונג פלאך = טער36
| פלאך מאס = 803,940
| פראצענט וואסער = 3.1
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 6טער
| באפעלקערונג צאל =201,995,540 
| באפעלקערונג ענגקייט = 244.4
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 25
| פראדוקט ווערדע = $1.060 טריליאן
| וואלוטע = [[פאקיסטאנישע רופי]] PKR
| צייט זאנע = [[UTC]]+5
| אינטערנעט דאמיין = pk
| טעלעפאן קאד = 92
| באמערקונגען = 
}}
'''פּאַקיסטאַן''' ({{שפראך-ur| پاکِستان}}; פארמאל: '''[[איסלאם|איסלאמישע]] [[רעפובליק]] פון פאקיסטאן''') איז א [[לאנד]] אין דרום [[אזיע]] מיט מער פון 220 מיליאן איינוווינערס. עס איז דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט פון דער באפעלקערונגס פונקט. צו דרום האט פאקיסטאן א בארטן לאנג 1,046 ק&quot;מ אויפן [[אראבישער ים|אראבישן ים]] און דעם [[איינגאס פון אמאן]]; עס גרענעצט [[איראן]] און [[אפגאניסטאן]] צו מערב, [[אינדיע]] צו דרום און [[כינע]] צו צפון־מזרח.

פאקיסטאן באדעקט א שטח פון סה״כ  880,940 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (איינשליסנדיק די טעריטאריעס אזאד קאשמיר און גילגיט באלטיסטאן). אזוי איז פאקיסטאן דאס  34סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. פאקיסטאן האט די זיבעטע גרעסטע מיליטער אין דער וועלט.

די הויפטשטאט פון פאקיסטאן איז [[איסלאמאבאד]], און די גרעסטע שטאט איז די פארט־שטאט [[קאראטשי]], די געוועזענע הויפטשטאט פון לאנד. דער פריערדיקער [[פרעזידענט]] איז געווען [[פערוועז מושאראף]]. דער היינטיקער פרעזידענט איז [[אסיף אלי זארדארי]].

ביז 1971 האט פאקיסטאן געהאט צוויי טיילן, מזרח פאקיסטאן און מערב פאקיסטאן, אבער אין 1971 האט זיך מזרח פאקיסטאן אפגעשיידט און דערקלערט זיין אומאפהענגיקייט, און געווארן דאס לאנד [[באנגלאדעש]].

אין 1973 האט פאקיסטאן איינגעפירט א נייע קאנסטיטוצע וואס האט אויפגעשטעלט א פעדעראלע רעגירונג באזירט אין איסלאמאבאד וואס באשטייט פון פיר פראווינצן און פיר פעדעראלע טעריאטאריעס. לויט דער נייער קאנסטיטוציע דארפן אלע געזעצן שטימען מיט [[איסלאם]] אזוי ווי עס שטייט אין [[קאראן]].

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ נאציאנאלע סימבאלן פון פאקיסטאן (אפיציעל)
|-
! '''נאציאנאלער בעל־חי'''
| 
| [[Image:Markhor.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלער פֿויגל'''
| 
| [[Image:Keklik.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלער בוים'''
| 
| [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלע בלום'''
| 
| [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]]
|-
! '''נאציאנאלע ירושה בעל־חי'''
| 
| [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלע ירושה פֿויגל'''
| 
| [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]]
|-
! '''נאציאנאלער ים־זויגער'''
| 
| 
|-
! '''נאציאנאלע רעפטיליע'''
| 
| [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלע אמפֿיביע'''
| 
| [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלע פרי'''
| 
| [[Image:Chaunsa.JPG|50px]]
|-
! '''נאציאנאלער מעטשעט'''
| 
| [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]]
|-
! '''נאציאנאלער מאווזאליי'''
| 
|
|-
! '''נאציאנאלער טייך'''
| 
| [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]]
|-
! '''נאציאנאלער בארג'''
| 
| [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]]
|-
|}

== שפראַכן פֿון פאַקיסטאַן ==
אין פאקיסטאן רעדט מען אסאך שפראכן. די אפיציעלע שפראך איז [[ענגליש]] און די נאציאנאלע שפראך איז [[אורדו]]. צווישן די נישט-אפיציעלע שפראכן זענען [[פונזשאבי]] מיט 60 מיליאן רעדערס,&lt;ref name=Punjabi&gt; [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pnb Ethnologue Western Punjabi]&lt;/ref&gt; [[פאשטא]], [[סינדהי]], [[סארייקי]], און  [[באלאכי]]; געבילדעטע מענטשן רעדן  [[ענגליש]].&lt;ref name=&quot;VOA News&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080517100456/http://www.voanews.com/specialenglish/Wordmaster/2008-05-08-voa3.cfm In Pakistan, a Big Push to Teach English; Local Versions Flourish] VOA News. URL דערגרייכט דעם [[18טן מיי]] [[2008]].&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
די מענטשן וואס האבן געוואוינט אין אוראלט פאקיסטאן זענען געווען א טייל פון דער אינדוס טאל ציוויליזאציע.

ביז 1946 איז פאקיסטאן געווען א טייל פון דער אינדישער אימפעריע אונטער בריטישער הערשאפט. אין 1946 איז פאקיסטאן געווארן אומאפהענגיק. פון 1946 ביז 1971 האט פאקיסטאן באשטאנען פון צווי באזונדערע טיילן. איז 1971 איז דער מזרח טייל פון פאקיסטאן געווארן א באזונדער לאנד, [[באנגלאדעש]].

נאך דער סאוועטישער אינוואזיע פון [[אפגאניסטאן]] אין 1979 האט פאקיסטאן געהאלפן די פארטיזאנער קעגן די סאוועטן. דערנאך אין די 1990ער יארן האט פאקיסטאן געשטיצט די [[טאליבאן]] רעגירונג אין אפגאניסטאן.

אין 2007 האט מען דערהרגעט די געוועזענע פרעמיער מיניסטארקע, [[בענאזיר בהוטא]].

פאקיסטאן איז א מיטגליד אין דער [[קאמאנוועלט]].

===פאקיסטאנ׳ס קערן-פראגראם===
פאקיסטאן האט אנגעהויבן אנטוויקלען א נוקלעארע פראגראם אין די [[1970ער]] יארן, אין די שפורן פון אן ענלעכער אנטוויקלונג פראגראם דורך דעם שכן-לאנד [[אינדיע]], אין ליכט פון דער לאנגיעריגער קעגנערשאפט צווישן די צוויי לענדער, וואס האט איינגעשלאסן דריי מלחמות. אין מיי [[1998]] האט פאקיסטאן געהאלטן זיין ערשטן אויסגעשפראכענעם אויספרואוו פון א קערן־אויפרייס. פאקיסטאן האט זיך נישט איינגעשלאסן אין דעם אינטערנאציאנאלן אפמאך צו פארמיידן די פארשפרייטונג פון קערן־וואפן (NPT). אויסער דעם וואס פאקיסטאן אנטוויקלט [[נוקלעארער וואפן|נוקלעארע וואפן]] באשעפטיקט זיך פאקיסטאן אויך מיט אנטוויקלען די אפשיק-מיטלען, ווי למשל [[באליסטישע מיסיל|באליסטישע מיסילס]] וואס קענען טראגן נוקלעארישע אויפרייס שפיצן.

== געאגראפיע, סביבה און קלימאט ==
די געאגראפיע און קלימאט פון פאקיסטאן זענען שטארק פארשיידנדיק, און דאס לאנד איז די היים פון כלערליי ווילד-באשעפענישן. פאקיסטאן באדעקט א שטח פון  881,913 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, בערך גלייך צו די שטחים פון פראנקרייך און דאס פאראייניגטע קעניגרייך צוזאמען. עס איז דאס [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|33סטן גרעסטע לאנד לויט שטח]]. פאקיסטאן האט א בארטנליניע לאנג 1,046 ק״מ לענגאויס דעם [[אראבישער ים|אראבישן ים]] און דעם [[איינגאס פון אמאן]] אין דרום, און לאנד גרענעצן פון 6,774 ק״מ אינגאנצן: 2,430 ק״מ מיט אפגהאניסטאן , 523 ק״מ מיט [[כינע]], 2,912 ק״מ מיט אינדיע און  909 ק״מ מיט [[איראן]]. עס טיילט א ים־גרענעץ מיט אמאן, און איז צעטיילט פון טאדזשיקיסטאן מיטן קאלטן שמאלן וואקהאן קארידאר. פאקיסטאן אקופירט א וויכטיקע לאקאציע געאפאליטיש ביים שיידוועג פון דרום אזיע, דעם מיטל מזרח און [[צענטראל אזיע]].

פאקיסטאן ווערט צעטיילט אין דריי הויפט געגגראפישע געגנטן: די צפון הויכלענדער, דער [[אינדוס]] פלוין און דער באלאכיסטאן פלאטא. 

די קלימאט אין פאקיסטאן איז קאלט אין [[ווינטער]] און ווארעם אין [[זומער]]. די טעמפעראטורן ענדערן זיך א סך צווישן די פארשידענע ראיאנען אין לאנד. אין דרום לעבן דעם ים איז די וועטער גוט ווארעם אבער די הימאלייע בערג אין צפון  זענען באדעקט מיט שניי א גאנץ יאר. נידריגער אין די בערג איז זייער פרוכפער ווייל זיי באקומען א שיינעם [[אפזעץ]], ווי אבער גרויסע טיילן אין מערב פון לאנד זענען טרוקענער מדבר.

== רעגירונג און פאליטיק ==
פאקיסטאן איז א דעמאקראטישע [[פארלאמענטארע דעמאקראטיע|פארלאמענטארישע]] [[פעדעראלע רעפובליק]], מיט [[איסלאם]] ווי די שטאַט רעליגיע. די ערשטע קאנסטיטוציע איז געווארן אדאפטירט אין 1956. אין 1958 האט [[איוב קהאן]] זי אפגעהאלטן, און האט זי געביטן מיט דער צווייטער קאנסטיטוציע אין 1962. די היינטיקע קאנסטיטוציע האט מען אדאפטירט צום ערשטן מאל אין 1973.

פרעמיער מיניסטארן:
* [[בענאזיר בוטא]]
{{-}}

=== אויסלענדישע פארהעלטענישן ===
פאקיסטאן איז די צווייטע מערסט באפעלקערטע איסלאמישע מדינה אין דער וועלט ([[אינדאנעזיע]] איז די גרעסטע) און די איינציגע מיט [[קערנקראפט]] אין דער מוסולמענישער וועלט.


===אדמיניסטראטיווע אפטיילונגען===
פאקיסטאן איז א פעדעראציע פון פיר פראווינצן (פונדזשאב, כייבער פאכטונכווא, סינדה און באלאכיסטאן) און פיר טעריטאריעס (טריבאלע שטחים, איסלאמאבאד הויפטשטאט טעריטאריע, גילגיט-באלטיסטאן און אזאד קאשמיר.

==מיליטער==
די מיליטערישע קראפטן פון פאקיסטאן זענען די אכט גרעסטע אין דער וועלט, מיט אומגעפער  617,000 זעלנער און  513,000 רעזערוויסטן (געשאצט אין 2010). מען האט געגרינדעט די מיליטער נאך אומאפהענגיקייט אין 1947, און די מיליטער האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף נאציאנאלע פאליטיק זייט דעמאלסט.

== עקאנאמיע ==
פאקיסטאן האט א האלב־אינדוסטריאליזירטע עקאנאמיע. די עיקר וואוקס פונקנטן פון דער עקאנאמיע זענען לענגאויס דעם טייך [[אינדוס]]. אין 1947 איז פאקיסטאן געווען גאר אן ארים לאנד אבער זייט דעמאלסט האט די עקאנאמיע געוואקסן גיכער ווי דער וועלט דורכשניט. אין די 1990ער יארן האט די עקאנאמיע  אויפגעהערט וואקסן צוליב נישט אויסגעהאלטענעם פאליטיק.

ווי אין 2016 האט פאקיסטאן א געשאצטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט פון US$271 ביליאן; דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט לויטן קויפן קראפט איז US$946,667 מיליאן. 21.04% פון די איינוואוינער לעבן אונטער דער אינטערנאציאנאלער ארימקייט ליניע פון US$1.25 א טאג. לאנדווירשטאפט איז 20.9% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.

פאקיסטאן איז איינע פון די גרעסטע פראדוצירער אין דער וועלט פון נאטירלעכע סחורות.

==דעמאגראפיע==
פאקיסטאן איז די זעקסט מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט מיט א באפעלקערונג בערך 199,085,847 (199.1 מיליאן) ווי אין 2015,[523] וואס איז גלייך צו 2.57% פון דער וועלט באפעלקערונג. בערך 35% פון מענטשן זענען אלט אונטער 15 יאר. דער דערווארטערטער לעבנס־געדויער, ריכטיק פאר [[2011]], איז 64 יאר פאר מענער און 68 יאר פאר פרויען.

אומגעפער 95% פון פאקיסטאנער זענען [[מוסולמענער]]. מערסטנס [[סוניס]], מיט א [[שיא איסלאם|שיא]] מינדערהייט פון עטלעכע 10% צו 20% פון דער באפעלקערונג, און אויך 2% [[אכמאדיע]]ר. עס וואוינען אין לאנד א באגרענעצטע צאל פון פארשידענע מינדערהייטן, מערסטנב [[הינדואיזם|הינדוער]] (1.6%), [[קריסטנטום|קריסטן]] (1.6%) און ווייניק [[סיקהיזם|סיקהן]] און [[בודהיזם|בודהיסטן]].

===יידנטום אין פאקיסטאן===
אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט זענען געווען אין [[קאראטשי]] בערך 2,500 יידן, און נאך צענדליגער יידן אין דער שטאט [[פעשאוואר]]. כמעט אלע פון זיי האבן עמיגרירט קיין [[ישראל]] נאך ווען די מדינה פון ישראל איז געווארן אויפגעשטעלט. ס׳איז געבליבן א קליינע קהילה יידן אין קאראטשי.

===שפראכן===
מען רעדט אין פאקיסטאן מער ווי 60 שפראכן. די אפיציעלע שפראכן פונעם לאנד איז א [[אורדו]]. אין דער רעגירונג ווערט [[ענגליש]] געניצט, ווי אויך אין די גרויסע געשעפטן און צווישן די אינטעליגענציע. אלע אוניווערסיטעטן אין לאנד לערנען ענגליש. אורדו ווערט גערעדט דורך די עמך מענטשן. אחוץ די שפראכן רעדן אויך כמעט אלע פאקיסטאנער אן אנדער שפראך, ווי למשל [[פאשטו]] און [[פונדזשאבי]].

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{אזיע שטאטן}}
{{לענדער ארום דעם אראבישן ים}}

[[קאַטעגאָריע:פאקיסטאן|*]]</text>
      <sha1>0ggy4azuklgpb1fcv3nmaqbynqel6wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ד'תתקצ&quot;ה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23161</id>
    <revision>
      <id>601899</id>
      <parentid>468678</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* געבוירן */</comment>
      <origin>601899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="eug3t70tuvacen7czs86jx6p9ouy14a" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=4995|גוישער חודש אנפאנג=8|גוישער טאג אנפאנג=26|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=14|צאל פון די טעג=385}}


==קאלענדאר==


==געשעענישן==

== געבוירן ==
* [[רשב&quot;א]] - רבי שלמה בן אברהם אדרת.

== נפטר ==

* רבי [[דוד קמחי]] (רד&quot;ק), פון די גרויסע מפרשי המקרא, געוואוינט אין [[פראוואנץ, פראנקרייך|פּראָוואַנץ]]


{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|4995}}</text>
      <sha1>eug3t70tuvacen7czs86jx6p9ouy14a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'שס&quot;ב</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23464</id>
    <revision>
      <id>601894</id>
      <parentid>501773</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2133" sha1="ck5163pf0p0m9iyqblcm2thgdm4ide4" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5362|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=27|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=15|צאל פון די טעג=354}}

== נפטר ==

* רבי [[שלמה בן אברהם הכהן]] (מהרש&quot;ך) –  פון די גרויסע חכמי יוון, און רב אין מאנאסטיר און סאלאניקי.

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 14/06/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5362}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1601|9|27|1973|1|55131|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1601|10|27|1973|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1601|11|25|1973|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1601|12|25|1973|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1602|1|23|1974|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1602|2|22|1974|0|11111|11111|11344|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1602|3|23|1974|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1602|4|22|1974|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1602|5|21|1974|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1602|6|20|1974|0|11111|11111|11111|11311|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1602|7|19|1974|1|11111|11113|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1602|8|18|1974|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

==געשעענישן==

==געבוירן==

==נפטר געווארן==

{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5362}}</text>
      <sha1>ck5163pf0p0m9iyqblcm2thgdm4ide4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>י&quot;א כסלו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23938</id>
    <revision>
      <id>601891</id>
      <parentid>490335</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="jco6xa1z5ujnahlzs1ppro7v9x25t73" xml:space="preserve">{{כסלו}}
== געשעענישן ==
* [[ה'תש&quot;ג]] - 7,000 [[מינסק]]ער יידן דערמארדעט דורך די נאציס

== געבוירן ==

* [[ה'תקע&quot;ה]] – רבי [[הלל ליכטנשטיין]], רב אין [[קאלאמיי|קאלאמייא]] (נפטר [[י' אייר]] [[ה'תרנ&quot;א]])
* [[ה'שצ&quot;ג]] - [[ברוך שפינאזא]], [[יוד]]ישער [[פילאזאף]]

== יארצייטן ==
* [[ה'תקכ&quot;ג]] - רבי יעקב יצחק בן יקותיאל זלמן הלוי פון [[דוקלא]] און [[פרעשבורג]], מחבר פון &quot;אמרי רברבי&quot;
* [[ה'תקמ&quot;ו]] - רבי [[שמחה דעסויער]], מחבר פון הגהות אויף ש&quot;ס
* [[ה'תרכ&quot;ב]] - רבי [[יחיאל העלער]], מחבר פון &quot;עמודי אור&quot;
* [[ה'תרצ&quot;ב]] - רבי [[יחיא קאפח]] - [[תימן|תימנער]] מארי
* [[ה'תרפ&quot;ה]] - רבי [[יצחק פרידמאן (רימאנאוו)|יצחק פרידמאן]] פון [[רימאנאוו]], [[ברוקלין]]</text>
      <sha1>jco6xa1z5ujnahlzs1ppro7v9x25t73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דעעש (הויף)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26446</id>
    <revision>
      <id>601897</id>
      <parentid>599049</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7724" sha1="kgxf0ond926zb5iiwwz3n2yfgmyn427" xml:space="preserve">[[טעקע:אדמורי דעש.jpg|קליין|ציונים פון די דעעשער רביס{{ש}}פון רעכטס אויף לינקס: רבי יחזקאל, דער גרינדער פונעם חסידות; רבי משה, דער דריטער רבי; און רבי מנחם, דער צווייטער רבי|300px]]{{אנדערע באדייטן|דאס=די הויף|זעט=דעעש}}
'''דעעש''' איז דער נאמען פון א רעבישן הויף פון דער שטאט [[דעזש]] אין [[זיבנבערגן]] געגרינדעט דורך רבי [[יחזקאל פאנעט]], א תלמיד פון רבי [[מענדעלע פון רימאנאוו]], פון וועמען שטאמען די דעעשער רביס.

== רבי יחזקאל פאנעט ==
{{הויפט ארטיקל|יחזקאל פאנעט}}
דער ערשטער דעעשער רבי איז געווען הרה&quot;צ '''יחזקאל פאנעט''' (תקמ&quot;ג - כ' ניסן תר&quot;ה), מחבר פון [[מראה יחזקאל]], וואס ער איז געווען דער הויפט רב פון [[טראנסילוואניע]], און ער האט דארט אריין געברענגט [[יודישקייט]] ביי די אלגעמיינע פשוט'ע מאסן. ער געווען פון די גרויסע תלמידים פון הרה&quot;ק [[מנחם מענדיל פון רימאנאוו]]. עס איז פארהאן א [[שו&quot;ת|תשובה]] וואו ער גיבט אראפ די גדלות פון זיין רבי'ן;  דער [[חיים האלבערשטאם|צאנזער רב]] פלעגט דאס לערנען אום דער [[יארצייט]] פון רבי מענדלע מיט [[טרערן]] און די [[אויג]]ן.{{מקור}} 

== רבי מנחם פאנעט ==
[[טעקע:ציון האבני צדק מדעעש.jpg|קליין|ציון פונעם &quot;אבני צדק&quot; פון דעעש|250px]]
{{הויפט ארטיקל| מנחם מענדל פאנעט}}
דער צווייטער רבי איז געווען רבי '''מנחם פאנעט''' ([[ה'תקע&quot;ח]] - [[י&quot;ג תשרי]] [[ה'תרמ&quot;ה]]), דער יונגסטער זון פונעם &quot;מראה יחזקאל&quot;. ער האט מחבר געווען די ספרים &quot;מעגלי צדק&quot;, &quot;שערי צדק&quot; און &quot;אבני צדק&quot;. ער איז געווען רב אין [[דעזש]], און איז געווען א תלמיד און נגלה פונעם  [[חתם סופר]] און אין [[חסידות]] פונעם [[משה טייטלבוים (ישמח משה)|ישמח משה]]. {{מקור}} 

== רבי משה פאנעט ==
דער דריטער רבי  איז געווען הרה&quot;ק ר' '''משה''' פון דעזש ([[תר&quot;ג]] - [[כ&quot;ד כסלו]] [[ה'תרס&quot;ג]]). חסידים פארציילן אז דער בעל [[דברי יחזקאל]] האט אים געהאלטן פאר [[צדיק הדור]].{{מקור}}

== רבי יחזקאל (דער צווייטער) ==
דער פערטער רבי איז געווען רבי '''יחזקאל פאנעט''' (ב' טבת ה'תר&quot;ל - כ&quot;ב כסלו ה'תר&quot;ץ), דער בעל [[כנסת יחזקאל]], וואס איז געווען א זון פון רבי משה. 
רבי יחזקאל האט געהאט דריי זין: רבי '''יעקב אלימלך''', רבי משה און רבי יוסף.

== רבי יעקב אלימלך ==
דער לעצטער דעזשער רב פאר דער [[חורבן אייראפע]] איז געווען רבי יעקב אלימלך זי&quot;ע, בעל &quot;זכרון יעקב&quot;, וואס האט בשום אופן נישט געוואלט איבערלאזן זיין קהילה אין איז אומגעקומען אויף [[קידוש השם]] און [[אוישוויץ]] י&quot;ד סיון תש&quot;ד. ער איז געווען אן איידעם ביי רבי [[יעקב שמשון קאנער]] פון טשכויוו. 


== די דעעשער דינאסטיע ==
* רבי '''[[יחזקאל פאנעט]]''' (תקמ&quot;ג - כ' ניסן תר&quot;ה), רב אין [[קארלסבורג]] און גאנץ [[זימבערגן]], מחבר ספר ״מראה יחזקאל״
** רבי חיים בצלאל פאנעט (כ&quot;ג סיון תקס&quot;ג - י&quot;ט ניסן תרל&quot;ד), אב&quot;ד [[טושנאד]]
** רבי '''[[מנחם מענדל פאנעט]]''' (תקע&quot;ח - י&quot;ג תשרי תרמ&quot;ה) פון '''דעעש''', מחבר ספר ״מעגלי צדק״
*** רבי '''משה פאנעט''' (תר&quot;ג - כ&quot;ד כסלו תרס&quot;ג) פון '''דעעש'''
**** רבי '''יצחק יחיאל מיכל פאנעט''' (תרכ&quot;ג - י&quot;ד שבט ת&quot;ש) פון '''דעעש'''
***** רבי '''אלימלך פאנעט''' (תרנ&quot;ה - י&quot;ח סיון תש&quot;ד) פון '''דעעש'''
***** רבי '''יחזקאל מנחם פאנעט''' (תרנ&quot;ז - תש&quot;ד) פון '''דעעש'''
**** רבי '''יחזקאל פאנעט''' (תר&quot;ל - כ&quot;ב כסלו תר&quot;ץ) פון '''דעעש''' מחבר ספר ״כנסת יחזקאל״
***** רבי '''יעקב אלימלך פאנעט''' (י' כסלו תרמ&quot;ט - י&quot;ח סיון תש&quot;ד) פון '''דעעש''', מחבר ספר ״זכרון יעקב״
***** רבי '''משה פאנעט''' (נפ' ז' אב תש&quot;ל) פון '''שאץ'''
****** רבי '''נחום מאיר פאנעט''' (נפ' געווארן י' בשבט ה'תשע&quot;ח) פון '''דעעש-שאץ''' אין [[בארא פארק]] 
***** רבי '''[[יוסף פאנעט (דעעש-אילאנדא)|יוסף פאנעט]]''' (כ&quot;א אב תרנ&quot;ה -י' אב תשכ&quot;ב) פון '''דעעש''' (אילאנדע)
****** רבי '''צבי מאיר פאנעט''' פון '''דעעש וויליאמסבורג'''
******* רבי יצחק יחיאל פאנעט אין בני ברק
****** רבי '''שמואל יהודה פאנעט''' פון דעעש מיאמי, איידעם פון רבי יחזקאל מנחם
****** רבי '''אלימלך אלטער פאנעט''' פון דעעש בארא פארק
****** רבי '''דוב בעריש פאנעט''' פון חיפה
****** מרת העסא די ווייב פון [[נפתלי צבי האלבערשטאם]] רבי פון [[באבאוו (הויף)|באבוב]]
****** מרת ריזל די ווייב פון [[אלעזר מייזליש]] פון איהעל.
****** די ווייב פון [[צבי הירש מייזליש (ווייטצען)]] בזוו״ש פון ווייטצען בעל מקדשי השם, זון פון [[דוד דוב מייזליש]] פון איהעל.
***** די ווייב פון הרב [[יהושע גרינוואלד]], אב&quot;ד [[חוסט]]
**** רבי '''חיים מנחם מענדיל פאנעט''' (תרנ&quot;ד - י&quot;ח סיון תש&quot;ד) פון '''דעעש'''
**** די ווייב פון רבי יהודה פרידלענדער אב&quot;ד בארגא-פרונד
** רבי לייביש פון [[טערצאל]]
** די ווייב פון רבי יצחק אייזיק כהנא פון [[מונקאטש]], אייניקל פונעם &quot;קונטרס הספקות&quot;
*** רבי אריה לייביש כהנא פון [[אפאהידע]]
**** '''חיים בצלאל כהנא''' פון '''אפאהידע'''
** די ווייב פון רבי יוסף לייב כהנא פון [[סיגעט]], אייניקל פונעם &quot;קונטרס הספקות&quot;
*** די ווייב פון רבי לייביש היילפרין
**** רבי '''יחזקאל היילפרין''' (אומגעקומען תש&quot;ד) פון '''סיגעט'''
**** רבי '''ישראל יעקב היילפרין''' (נפ' תרצ&quot;ז) פון '''מונקאטש'''
***** רבי '''יוסף מאיר היילפרין''' (אומגעקומען תש&quot;ד) פון '''מונקאטש'''
** די ווייב פון רבי יהודה כהנא-העלער פון סיגעט, , אייניקל פונעם &quot;קונטרס הספקות&quot;
** די ווייב פון רבי אברהם ישראל ראטמאן פון [[טאלטשאווע]]

{{חסידישע הויפן|דעעש{{!}}*}}</text>
      <sha1>kgxf0ond926zb5iiwwz3n2yfgmyn427</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דעזש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26450</id>
    <revision>
      <id>601898</id>
      <parentid>584837</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="f87ecya5b3b7twed7e6sw7pvi322exy" xml:space="preserve">{{באצירק}}{{אנדערע באדייטן|דאס=די שטאט|זעט=דעעש (הויף)}}

'''דעזש''' אדער '''דעעש''' ({{שפראך-ro|Dej}}; {{שפראך-hu|Dés}}; {{שפראך-de|Desch, Burglos}})  איז א שטאט אין [[זיבנבורגן]], צפון-מערב [[רומעניע]], 60 ק&quot;מ צפון פון [[קלויזענבורג (שטאט)|קלויזענבורג]], אין [[קלוזש פראווינץ]]. זי געפינט זיך וואו דער [[סאָמעשול מיטש טייך]] טרעפט אן דעם [[סאָמעשול מארע טייך]]. די שטאט געפינט זיך ביי א וויכטיגן שיידוועג פון באנען און שאסייען וואס באהעפטן צו קלויזנבורג, [[באיא-מארע]], [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], [[דעדא]], [[ביסטריץ]] און [[וואטרא דארניי]].

==היסטאריע==
דעזש איז אן אלטע [[זאלץ]] גראבן שטאט געבויט אויף בערגישער ערד. די ערשטע דאקומענטן וואס דערמאנען די שטאט גייען צוריק ביז די יארן 1061 און 1214. שוין אין  [[אוראלטע רוים|רוימישע]] צייטן האט מען געפינען אין דעם ראיאן גרויסע זאפאסן פון זאלץ. די דעזש פעסטונג האט מען געבויט צווישן 1214 און 1235. 

פון 1876 ביז 1920 איז דעזש געווען די הויפטשטאט פון  [[סזאלנאק-דאבאקא]] פראווינץ; פון 1920 ביז 1940, די הויפטשטאט פון [[סאָמעש פראווינץ]].

{{קאמאנסקאט|Dej|דעזש}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין רומעניע]]
[[קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]</text>
      <sha1>f87ecya5b3b7twed7e6sw7pvi322exy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דעעש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26623</id>
    <redirect title="דעזש" />
    <revision>
      <id>601896</id>
      <parentid>168670</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>געענדערט ווייטערפירונג ציל פון בלאט [[דעעש (הויף)]] צו בלאט [[דעזש]]</comment>
      <origin>601896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tjrqlhw2zxzsj489by61eb3nztmwqmk" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[דעזש]]</text>
      <sha1>tjrqlhw2zxzsj489by61eb3nztmwqmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שינקאנסען</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27179</id>
    <revision>
      <id>601895</id>
      <parentid>576684</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="c7hbj5136chmynknoz4nxs7mkm4gudh" xml:space="preserve">{{באן ליניע ניי}}

'''שינקאַנסען''' ([[יאפאניש]]: '''新幹線''') איז דער [[נאָמען]] פֿון דער עקספּרעס-[[באַן]] [[סיסטעם]] פֿון [[יאַפּאַן]]. דער שינקאַנסען איז די גיכסטע און זיכערסטע באַן אין דער [[װעלט]]. זינט איר אָנהײב, האָט די שינקאַנסען אַפֿילו ניט אײן מאָל געהאַט אַן אומגליק. אַפֿילו בײַ [[ערדציטערניש]] די פּאַסאַזשירן זײַנען געבליבן אומפֿאַרװוּנדעט. דער שינקאַנסען-נעץ געפֿינט זיך אױף די אינדזלען [[האנשו|האָנשו]] און [[קיושו]].[[טעקע:Series-N700A-F20.jpg|250px|קליין|א שינקאַנסען באן מאדעל N700]]

{{טראנספארט-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:באן]]
[[קאַטעגאָריע:יאפאן]]</text>
      <sha1>c7hbj5136chmynknoz4nxs7mkm4gudh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שטעפאנעשט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34452</id>
    <revision>
      <id>601887</id>
      <parentid>525584</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="ta0thd8h7nj9j766gjmm7jcvh82yr25" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''שטעפֿאַנעשט''' ({{שפראך-ro|Ştefăneşti}}) איז א [[שטעטל]] אין [[באטאשאן פראווינץ]], [[רומעניע]], מיט 5,700 איינוואוינער. רוב איינוואוינער זענען באשעפטיקט מיט [[לאנדווירטשאפט]].

== אידן ==
אידן זענען געקומען קיין שטעפאנעשט אין סוף פונעם [[19טער י&quot;ה|19טן יארהונדערט]]. די קהילה האט געוויילט הרב [[מנחם נחום פרידמאן]], א זון פון דעם [[ישראל פון רוזשין|רוזשינער]], צו ווערן זייער רב.

רבי מנחם נחום איז געווארן רב ביים עלטער פון 29 און האט געדינט אין דעם אמט 17 יאר.

נאך רבי מנחם נחום'ס פטירה האט זיין זון רבי [[אברהם מתתיהו פרידמאן|אברהם מתתיהו]] איבערגענומען דאס רבנות.

{{אייראפע-געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין רומעניע]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]</text>
      <sha1>ta0thd8h7nj9j766gjmm7jcvh82yr25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וואלט קאר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35879</id>
    <revision>
      <id>601900</id>
      <parentid>496523</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1705" sha1="nqn6mxb61upk9sl05orj8vx64e1mlmx" xml:space="preserve">{{יתום}}
'''שעווראלע וואלט''' איז א [[פלאג אין הייבריד]] עלעקטרישער אויטא,  פאבריצירט דורך דער [[שעווראָלעט|שעווראלעי]] אפטיילונג פון [[דזשענעראל מאטארס]]. ''דער אויטא ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע מאסן פראדוצירטע פלאג אין הייבריד אויטאס, און איז ביי פילע באשריבן געווארן אלס דער אמעריקאנער אויטא אינדוסטריע'ס ענטפער צו דער וואקסנדיקער נאכפראגע פאר ברענשטאף שפארנדיקע און עלעקטרישע פארמיטלען. אוי'' ווערט באצייכנט אלס ''אמעריקע'ס ענטפער פאר [[אפעק]]''
[[טעקע:Chevrolet Volt (first generation) DSC 8229.jpg|קליין]]
דער הויפט אויפטי פונעם שעווראלע וואלט איז זיין פלאג אין הייבריד סיסטעם, וועלכע ערמעגליכט דעם אויטא צו פארן אויף [[עלעקטריע|עלעקטרישער קראפט]] אליין פאר א באשטימטע ווייטקייט, איידער דער אינערלעכער מאטאר הייבט אן צו פראדוצירן עלעקטרישע ענערגיע פאר ווייטערדיגן פארן. אונטער געווענליכע טאג טעגליכע פאר אומשטענדן קענען פילע דרייווערס דורכפירן זייערע טעגלעכע רייזעס אן נוצן קיין גאזאלין, אויב די באטעריע ווערט רעגולער אנגעפילט.
[[קאַטעגאָריע:אויטאמאבילן]]</text>
      <sha1>nqn6mxb61upk9sl05orj8vx64e1mlmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מעסאפאטאמיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36268</id>
    <revision>
      <id>601872</id>
      <parentid>582440</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T13:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>601872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="kugga3l8wisgbrphgrh8r46xrfcvxs0" xml:space="preserve">[[טעקע:N-Mesopotamia and Syria english.svg|קליין|מעסאפאטאמיע]]
[[טעקע:Mesopotamia-HE.png|קליין|מעסאפאטאמיער ראיאן]]
'''מעסאָפּאָטאַמיע''' (פון [[גריכיש]]: ''מעסאס'' μέσος - &quot;צווישן&quot;; ''פּאטאַמיע''  ποτάμια  - &quot;טייכן&quot;) איז דער ראיאן וואס שפרייט זיך אויס צווישן די צוויי גרויסע [[טייך|טייכן]] דער [[פרת]] און דער [[חידקל]]. די צוויי טייכן הייבן זיך אן אין מזרח [[טערקיי]]; דער פרת הייבט זיך אן אין מיטל מזרח טערקיי און דער חדקל הייבט זיך אן אין דרום מזרח טערקיי, און ביידע גיסן זיך אריין אונעם [[פערסישער איינגאס|פערסישן איינגאס]]. צווישן די צוויי טייכן וואס ציען זיך פון דרום טערקיי ביז אראפ גאנץ [[איראק]] ביזן פערסישן איינגאס, ווערט אנגערופן מעסאפאטאמיע, וואס דארטן האט זיך אנגעהויבן די ערשטע ציוויליזאציע. דער ראיאן איז דער מזרח טייל פון דער &quot;פֿרוכטבארער האלבער לבנה&quot;. פריער האט מען גערופן נאר דעם צפון טייל צווישן די טייכן מיטן נאמען מעסאפאטאמיע; אין [[תנ&quot;ך]] ווערט דער ראיאן אנגערופן [[ארם נהריים]]. היינט ניצט מען דעם נאמען פארן גאנצן שטח צווישן די צוויי טייכן.

מעסאפאטעמיע איז אנגענומען צו זיין די ערשטע ברייט פארשפרייטע פלאץ פון [[שריפט]], די [[שומער]] שריפט, גערופן די &quot;כתב יתידות&quot; ווייל זיי פרעגן שרייבן מיט סימנים פון [[נאגל (בויען)|נעגל]] ארייגעקריצט אין [[קעראמיק|ליים]].

== געאגראפיע ==
דער נאמען מעסאפאטאמיע באדייט דעם ראיאן פון די בארגאראפן פון די [[זאגראס]] בערג און די בערג פון [[קורדיסטאן]] צו מזרח און צפון, און די מדבריות פון [[סיריע]] און דעם [[אראבישער האלבאינדזל|אראבישן האלבאינדזל]] אין מערב און דרום ביזן בארטן פונעם [[פערסישער איינגאס|פערסישן איינגאס]]. היינט איז דער ראיאן מערסטנס אין [[איראק]], און א טייל אין סיריע און [[איראן]].

דער ראיאן צעטיילט זיך אויף צוויי: אין צפון א נידעריגער פלאטא הויך פון 200 ביז 400 מעטער. די טייכן זענען עטלעכע צענדליגע מעטער נידעריגע פונעם פלאטא. דער דרום טייל הייבט אן אין געגנט פון [[באגדאד]] איז א נידעריגער פלוין וואס נידערט זיך צום פערסישן איינגאס. די טייך־געלעגערן זענען גראד מיט דער הייך פונעם פלוין, אזוי טוען די טייכן פארפלייצן דעם ראיאן.

די צוויי הויפט טייכן אינעם ראיאן זענען דער [[פרת]] אין מערב—זיין מקור איז אין [[טערקיי]] און זיין לענג איז 2,781 ק&quot;מ, און דער [[חידקל]] מזרח פונעם פרת—זיין מקור איז אין מזרח טערקיי און זיין לענג 1,740 ק&quot;מ. די גרעסטע דיסטאנץ צווישן די צוויי טייכן איז  250 ק&quot;מ, און די קלענסטע דיסטאנץ איז 10 ק&quot;מ.

אין דרום איז פאראן א גרויסער מאנגל פון וואסער, ווייל די רעגן געבן נאר 70-300 מ&quot;מ א יאר.

== היסטאריע ==
אין דער היסטארישער וועלט די ערשטע [[ציוויליזאציע]] וואס מ'ווייסט דערפון (ווייל דאס איז באמת די ערשטע ציוויליזאציע נאכן מבול) איז די ציוויליזאציע פון מעסאפאטאמיע. היסטאריקער געבן אן כל מיני סיבות פארוואס דווקא דארט, אבער אונז דארפן מיר נישט צוקומען צי דעם, זייער פשוט, די [[נח'ס תיבה|תיבה]] האט גערוהט אויף די הרי אררט, זאגט דער תרגום אויף דעם אז דאס איז הרי קרדו, די [[קורדיסטאן|קורדישע]] בערג, דאס איז אין צפון מעריב [[סיריע]], פון דארטן זענען זיי געגאנגען מזרח, צום נענסטן גרעסטן טייך (הנהר הגדול נהר פרת, אלע יענע ישובים זענען געווען ארום טייכן) און זיי זענען אנגעקומען און זיך באזעצט אין דעם גאנצן ארם נהרים געגנט.

די צייוויליזאציע אין מעסאפאטאמיע, פאר פינף הונדערט יאר, איז צוטיילט אין א פאר פעלקער, די ערשטע וואס מ'ווייסט, איז די [[שומער]] באפעלקערונג, זייער ציוויליזאציע איז געווען בעיקר סטאנציאנירט, ביים מער דרום חלק פון מעסאפאטאמיע, טייל פין זייערע באקאנטע שטעט זענען אור (געבורט-שטאט פון [[אברהם אבינו]]), ארק, און ימדת ניסר.

די צווייטע גרויסע באפעלקערונג, איז געווען די קעניגרייך פון אכד, (אכד ואלכד מארץ שנער) דאס איז שוין געווען מער א קעניגרייך, זיי זענען געווען סטאנציאנירט מער צפון פון די שמירים, אבער האבן זיך שפעטער זייער אויסגעשפרייט, אייננעמענדיג גאנץ שמיר אונטער זיך, מיט א שמיץ אריבער, פון זייערע באקאנטע שטעט איז כוש און שיפור.

פין די ציוויליזאציעס איז געבליבן אסאך קונסט, ווי אויך געשריבענע ווערק, זייער לעבן איז געווען געבויט ארום אגריקולטור, וואס צוליב דעם האבן זיי אלע געוואנט ארום די טייכן, זיי האבן אויכט געמאכט אזוינע יאורות פין די טייכן ביז זייערע פעלדער, אזויווי די מצריים, זיי זענען פארשטייט זיך געווען פוסטע [[אפגאט|געצן]] דינער.

די מלכות פון אַכַד האט זיך עווענטועל אויסגעשפרייט, אין איינגענומען די גאנצע געגנט אראפ, און דרום, ביז נאכן [[אראבישער האלבאינדזל|אראבישן האלב אינזל]], און אין מזרח זענען זיי אנגעקומען ביז [[כנען (מיטל־עלטערישע לענדער)|כנען]]. ס'זענען געווען אין יענער געגנט נאך אסאך קלענערע מלוכות.

אין יאר 1792 פאר דער ציווילער רעכענונג האט [[כאמוראבי]] געהערשט אינעם שטאָט־לאַנד [[בבל]] און האט אָנגעהויבן אייננעמען נאך געגענטן ביז ער האט כמעט פֿאראייניגט גאנץ מעסאפאטאמיע אונטער זיך אין דער [[ערשטע בבלישע אימפעריע|ערשטער בבֿלישער אימפעריע]].


די צווייט־גרעסטע ציוויליזאציע איז געווען [[עגיפטן|מצרים]] און כוש.

[[קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ&quot;ך]]
[[קאַטעגאָריע:מיטל מזרח]]
[[קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער]]</text>
      <sha1>kugga3l8wisgbrphgrh8r46xrfcvxs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באדווייזער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37675</id>
    <revision>
      <id>601888</id>
      <parentid>599954</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* היסטאריע */</comment>
      <origin>601888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3185" sha1="diut8ihw8doenida19gwk596af8onfs" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}
'''באָדווייזער''' ([[ענגליש]]: Budweiser) איז א באקאנטע פאפולערע פינעף פראצענטיגער [[בלאסע לאגער]] [[ביר]] ברענד. אינדארסיהרט דורך [[אדאלפוס בוש]] אום [[1876]] אין [[מיזורי]], [[פאראייניגטע שטאטן]].
[[טעקע:Budweiser beer.jpg|קליין|לינקס|א פלאש באדווייזער]]

== היסטאריע ==
ביי די [[פראהבישן]] האבן זיי דאס אויפגעהערט צו פראדוציהרן, און אנשטאט ארויסגעגעבן א נישט-אלקאהאלישע געטראנק.

ווען די פארבאט איז צירוקגעדריייט געווארן האבן זיי עס צוריק אנגעהויבן פראדוציהרן מיט אביסל א זיסערן טעם. אין די [[וועלט ווירטשאפט קריזיס|גרויסע דעפרעסיע]] האבן זיי געהאט פראבלעהמען, אבער צוליב וואס זיי האבן ערפינדן די טרינקען-קען האבן זיך זייערע פארדינסטן שטארק פארגרעסערט.

== דער נאמען און טרעידמארק ==

דער נאמען '''באדווייזער''' איז נאך דער שטאדט [[באדווייז]] אין [[טשעכיי]].

די אמעריקאנער [[אנהאוזער בוש]] ביר פירמע, וועלכע באלאנגט שוין יעצט צו דער [[בעלגיע|בעלגישער]] [[אינבעוו]] ביר פירמע, האט איבערגענומען קאנטראל פון דער טשעכישער [[בי. עם. פי.]] ביר פירמע צו וועהמען די באדווייזער ברענד באלאנגט.

די טשעכישע בי. עם. פי. פירמע קריעגט זיך שוין לאנג מיט די רעגירונגס-אנגעפירטע ביר פירמע אין טשעכיי, איבער די רעכטן צום נאמען באדווייזער. דעריבער יעצט אז די אנהאוזער בוש האט אפגעקויפט די טשעכישע בי. עם. פי., ברעהנגט דאס איהר אין דירעקטן קאנפליקט מיט דער טשעכישער רעגירונג.

אין [[אייראפע]] ווערט עס דערפאר פארקויפט אונטערן נאמען '''באד'''.

== וועב לינקען ==
* אפיציעהלער [[וועב זייטל]] http://www.budweiser.com/

{{אלקאהאלישע געטראנקען|[[אראק]] {{·}} [[אייער ליקער]] {{·}} [[אוזו]] {{·}}  [[באדווייזער]] {{·}} [[בלאסע לאגער]] {{·}} [[ביר]] {{·}} [[בראנפן]] {{·}} [[בערבעין]] {{·}} [[ברענדי]] {{·}} [[דזשין (געטראנק)|דזשין]] {{·}} [[וואדקע]] {{·}} 
[[וויין]] {{·}} [[וויסקי]] {{·}}  [[ליקער]] {{·}} [[מעד]] {{·}} [[קאניאק (בראנפן)|קאניאק]] {{·}}  [[קאקטייל]] {{·}} [[ראם]] {{·}} [[שאמפאניע]] {{·}} [[שליוואוויץ]]}}
[[קאַטעגאָריע:ביר]]
[[קאַטעגאָריע:נעמען]]
[[קאטעגאריע:פירמעס]]
[[קאטעגאריע:אלקאהאלישע געטראנקען]]</text>
      <sha1>diut8ihw8doenida19gwk596af8onfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סאוט פאלסבורג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39530</id>
    <revision>
      <id>601884</id>
      <parentid>600965</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2123" sha1="bfsmwy21zab53fe374rsmni83h7o1vo" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''סאוט־פאלסבורג''' (ענגליש: ''South Fallsburg'') איז א דארף אין דעם שטעטל פאלסבורג, [[סאליוואן קאונטי]], [[ניו יארק]]. לויטן צענזוס פון 2010 האט דער ארט געהאט א באפֿעלקערונג פון 2,879 איינוואוינער.

זיין זיפקאד איז '''12779'''.

די קאארדינאטן פון סאוט־פאלסבורג זענען '''41°42′32″N 74°37′45″W'''.

== געאגראפיע ==
סאוט־פאלסבורג געפינט זיך אין דער קאצקיל־געגנט פון דרום־מזרח ניו יארק, אין סאליוואן קאונטי.

== אידיש לעבן ==
עס געפינט זיך דארטן א גאנץ יאר א חרדישע געמיינדע, וועלכע דרייט זיך בעיקר ארום דער ארטיגער '''[[ישיבה זכרון משה]]'''. אין שטעטל געפינען זיך אויך שולן, בתי־מדרשים, מקוואות און כשר'ע געשעפטן, וועלכע דינען די ארטיגע איינוואוינער און די פילע זומער־געסט.

אין די זומער־חדשים וואקסט די באפעלקערונג באדייטנד, ווען טויזנטער חרדישע און חסידישע משפחות קומען פארברענגען אין די קאצקיל־בערג.

== געשיכטע ==
סאוט־פאלסבורג איז געווען א טייל פון דער אמאליגער באָרשט־גארטל־געגנט, באקאנט מיט אירע האטעלן און זומער־רעזארטן, וועלכע האבן געצויגן אסאך אידישע געסט במשך פונעם 20סטן יארהונדערט.

== זעט אויך ==

* [[פאלסבורג]]
* [[סאליוואן קאונטי]]
* [[קאצקיל־בערג]]

[[קאטעגאריע:דערפער אין ניו יארק]]
[[קאטעגאריע:אידישע ישובים אין די פאראייניגטע שטאטן]]


[[קאַטעגאָריע:ניו יארק]]
[[קאַטעגאָריע:סאליוואן קאונטי, ניו יארק]]</text>
      <sha1>bfsmwy21zab53fe374rsmni83h7o1vo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שומער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40406</id>
    <revision>
      <id>601871</id>
      <parentid>474439</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T13:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>צוגעלייגט א ביסל</comment>
      <origin>601871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="sumhe96msyasaz7ldox4xeghmn7mxig" xml:space="preserve">'''שומער''' (פון [[אקאדיש]] ''שומערו'' (Šumeru), און [[סומעריש]] ''קי-ען-גי'' (ki-en-gi), וואס שטאמט פון &quot;קי=לאנד, ען=קעניג, גי=איידל&quot; אדער &quot;לאנד פון איידלע קעניגן&quot;) איז געווען א היסטארישע תחום פון [[מיטל מזרח]] אין דער דרום-זייט פון [[מעסאפאטאמיע]], צווישן די טייכן [[חידקל]] און [[פרת]]. עס איז דא א סאך היפאטעזן וועגן דעם מקור פון סומערישער ציוויליזאציע.

אויף לשון־קודש הייסט דאס לאנד &quot;שִׁנעָר&quot;.

די תקופה פון שומער האט געענדיגט ווען דער בבֿלישער קעניג [[כאמוראבי]] האט איינגענומען דאס לאנד. כאמוראבי האט פארטגעזעצט ניצן דעם טיטל  '''מלך''' '''פון שומער און אקאד.'''

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}

[[קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער]]
[[קאַטעגאָריע:מיטל מזרח]]

{{היסט-שטומף}}</text>
      <sha1>sumhe96msyasaz7ldox4xeghmn7mxig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>הלל ליכטנשטיין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45335</id>
    <revision>
      <id>601889</id>
      <parentid>589778</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4947" sha1="ia41dmgp7boabyfpruxr2ndr2fpb2yi" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}

רבי '''הילל ליכטנשטיין''' (באקאנט ווי &quot;'''רבי הילל קאלאמייער'''&quot;; [[י&quot;א כסלו]] [[ה'תקע&quot;ה|תקע&quot;ה]], [[1815]] – [[י' אייר]] [[ה'תרנ&quot;א|תרנ&quot;א]], [[1891]]) איז געווען שטאטס־רב אין [[מארגארעטין]] און [[קאלאמייא]]. ער איז געווען א תלמיד פונעם [[חתם סופר]] און א חסיד פונעם [[דברי חיים]] פון צאנז.

== לעבנסגעשיכטע ==
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט [[וועטש]], [[אונגארן]] (היינט אין [[סלאוואקיי]]) צו זיין פאטער רבי ברוך בענדיט ליכטנשטיין. ער האט געלערנט אין [[בראטיסלאווא|פרעשבורג]], וואו זיין פאטער איז געווען אב בית הדין, אן אפשטאמלינג פון 26 דורות פון פוילישע רבנים. פינף יאר האט ער געלערנט ביים חתם סופר. אין יאר [[ה'תקצ&quot;ז|תקצ&quot;ז]] ([[1837]]) האט ער געהייראט רייזל, טאכטער פונעם נגיד דוד בן קלונימוס קאליש פון [[גאלאנטע]]. זיי האבן געהאט פיר קינדער: ברוך בענדיט, יונתן בנימין, ליבא און הדסה.

ער איז געבליבן אין גאלאנטע 13 יאר. אין דער צייט האט ער געענפט א ישיבה וואס ער האט געפירט מיט 30 תלמידים צווישן די יארן 1850-1837. ווען די רבנות שטעלע פון מארגארעטין איז געווארן ליידיג נאכדעם ווען הרב שלמה זלמן מינצענט האט פארלאזט די שטאט, האבן די פירער פון דער קהילה געוואלט באשטימען הרב יהושע אהרן צבי וויינבערגער (דער מהריא&quot;ץ) רב. הרב וויינבערגער, אויך א חתם סופר׳ס א תלמיד, האט אפגעזאגט ווייל זיין שווער האט געבעטן זיינע איידעמעס נישט נעמען קיין רבנות שטעלע בחייו; דערפאר האט ער געפועלט אז זיין חבר, הרב ליכטנשטיין, זאל באקומען די שטעלע, און אין תר&quot;י (1850) האט מען אים באשטימט &quot;ראב&quot;ד מארגארעטין והגליל&quot; .

א יאר נאכהער האט מען אים געקליבן צו ווערן רב פון [[קלויזנבורג]], וואו ער איז ארויסגעשטאנען מיט זיין קעגנערשאפט צו די [[נעאלאגן]]. דאס האט געברענגט צו א ראנגל מיט אברהם פרידמן, נאכדעם וואס ער איז באשטימט געווארן הויפט רב פון [[זימבערגן]] אין קארלסבורג מטעם דער רעגירונג. הרב ליכטנשטיין האט נישט מסכים געווען ווערן אונטער זיין אויטאריטעט און האט אים חושד געווען אז ער פאלגט נאך [[אהרן חארינער]] פון [[ארד (עיר)|אראד]].

אין [[ה'תר&quot;ך|תר&quot;ך]] ([[1860]]) איז נפטר געווארן דער רייכער שווער פון הרב וויינבערגער, וואס איז דאן געבליבן בחוסר כל. הרב ליכטנשטיין האט אין [[ה'תרכ&quot;ב|תרכ&quot;ב]] איבערגעגעבן צו אים דאס רבנות אין מארגארעטין און ער אליין איז אריבער צו דינען ווי רב אין [[סיקסא]] (Szikszó) אין צפון-מזרח אונגארן. אין [[ה'תרכ&quot;ח|תרכ&quot;ח]] ([[1868]]) איז ער באשטימט געווארן שטאטס־רב פון [[קאלאמיי]] אין  [[גאליציע]], פון דערוועגן ווערט ער באקאנט ווי &quot;רבי הילל קאלאמייער&quot;.

== זיינע ספרים ==
הרב ליכטנשטיין האט פארעפנטלעכט די פאלגנדע מוסר ספרים: 
* [http://www.hebrewbooks.org/35191 '''שירי משכיל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/34043 '''משכיל אל דל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/26849 '''אבקת רוכל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/36884 '''עת לעשות''']
* [http://www.hebrewbooks.org/34002 '''מקרי דרדקי''']
* '''מראה הילדים'''

== ביבליאגראפיע ==
* הרב פנחס מילער,''' [[עולמו של אבא]]''', הוצאת הוד, ירושלים תשד&quot;מ
* הרב אברהם חיים לוינסאן, '''קודש הילולים לה', קורות חייו''', ירושלים תשנ&quot;א
* צבי הרש העלער, '''בית הלל''', מונקאטש, 1893

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{גרונטסארטיר:ליכטנשטיין, הלל}}
[[קאַטעגאָריע:גאליציאנער רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:רבני אונגארן]]</text>
      <sha1>ia41dmgp7boabyfpruxr2ndr2fpb2yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601890</id>
      <parentid>601889</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4962" sha1="ms2u45z9nbyeio7on6fav4wj497l5mc" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}

רבי '''הילל ליכטנשטיין''' (באקאנט ווי &quot;'''רבי הילל קאלאמייער'''&quot;; [[י&quot;א כסלו]] [[ה'תקע&quot;ה|תקע&quot;ה]], [[1815]] – [[י' אייר]] [[ה'תרנ&quot;א|תרנ&quot;א]], [[1891]]) איז געווען שטאטס־רב אין [[מארגארעטין]] און [[קאלאמיי|קאלאמייא]]. ער איז געווען א תלמיד פונעם [[חתם סופר]] און א חסיד פונעם [[דברי חיים]] פון צאנז.

== לעבנסגעשיכטע ==
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט [[וועטש]], [[אונגארן]] (היינט אין [[סלאוואקיי]]) צו זיין פאטער רבי ברוך בענדיט ליכטנשטיין. ער האט געלערנט אין [[בראטיסלאווא|פרעשבורג]], וואו זיין פאטער איז געווען אב בית הדין, אן אפשטאמלינג פון 26 דורות פון פוילישע רבנים. פינף יאר האט ער געלערנט ביים חתם סופר. אין יאר [[ה'תקצ&quot;ז|תקצ&quot;ז]] ([[1837]]) האט ער געהייראט רייזל, טאכטער פונעם נגיד דוד בן קלונימוס קאליש פון [[גאלאנטע]]. זיי האבן געהאט פיר קינדער: ברוך בענדיט, יונתן בנימין, ליבא און הדסה.

ער איז געבליבן אין גאלאנטע 13 יאר. אין דער צייט האט ער געענפט א ישיבה וואס ער האט געפירט מיט 30 תלמידים צווישן די יארן 1850-1837. ווען די רבנות שטעלע פון מארגארעטין איז געווארן ליידיג נאכדעם ווען הרב שלמה זלמן מינצענט האט פארלאזט די שטאט, האבן די פירער פון דער קהילה געוואלט באשטימען הרב יהושע אהרן צבי וויינבערגער (דער מהריא&quot;ץ) רב. הרב וויינבערגער, אויך א חתם סופר׳ס א תלמיד, האט אפגעזאגט ווייל זיין שווער האט געבעטן זיינע איידעמעס נישט נעמען קיין רבנות שטעלע בחייו; דערפאר האט ער געפועלט אז זיין חבר, הרב ליכטנשטיין, זאל באקומען די שטעלע, און אין תר&quot;י (1850) האט מען אים באשטימט &quot;ראב&quot;ד מארגארעטין והגליל&quot; .

א יאר נאכהער האט מען אים געקליבן צו ווערן רב פון [[קלויזנבורג]], וואו ער איז ארויסגעשטאנען מיט זיין קעגנערשאפט צו די [[נעאלאגן]]. דאס האט געברענגט צו א ראנגל מיט אברהם פרידמן, נאכדעם וואס ער איז באשטימט געווארן הויפט רב פון [[זימבערגן]] אין קארלסבורג מטעם דער רעגירונג. הרב ליכטנשטיין האט נישט מסכים געווען ווערן אונטער זיין אויטאריטעט און האט אים חושד געווען אז ער פאלגט נאך [[אהרן חארינער]] פון [[ארד (עיר)|אראד]].

אין [[ה'תר&quot;ך|תר&quot;ך]] ([[1860]]) איז נפטר געווארן דער רייכער שווער פון הרב וויינבערגער, וואס איז דאן געבליבן בחוסר כל. הרב ליכטנשטיין האט אין [[ה'תרכ&quot;ב|תרכ&quot;ב]] איבערגעגעבן צו אים דאס רבנות אין מארגארעטין און ער אליין איז אריבער צו דינען ווי רב אין [[סיקסא]] (Szikszó) אין צפון-מזרח אונגארן. אין [[ה'תרכ&quot;ח|תרכ&quot;ח]] ([[1868]]) איז ער באשטימט געווארן שטאטס־רב פון [[קאלאמיי]] אין  [[גאליציע]], פון דערוועגן ווערט ער באקאנט ווי &quot;רבי הילל קאלאמייער&quot;.

== זיינע ספרים ==
הרב ליכטנשטיין האט פארעפנטלעכט די פאלגנדע מוסר ספרים: 
* [http://www.hebrewbooks.org/35191 '''שירי משכיל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/34043 '''משכיל אל דל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/26849 '''אבקת רוכל''']
* [http://www.hebrewbooks.org/36884 '''עת לעשות''']
* [http://www.hebrewbooks.org/34002 '''מקרי דרדקי''']
* '''מראה הילדים'''

== ביבליאגראפיע ==
* הרב פנחס מילער,''' [[עולמו של אבא]]''', הוצאת הוד, ירושלים תשד&quot;מ
* הרב אברהם חיים לוינסאן, '''קודש הילולים לה', קורות חייו''', ירושלים תשנ&quot;א
* צבי הרש העלער, '''בית הלל''', מונקאטש, 1893

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{גרונטסארטיר:ליכטנשטיין, הלל}}
[[קאַטעגאָריע:גאליציאנער רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:רבני אונגארן]]</text>
      <sha1>ms2u45z9nbyeio7on6fav4wj497l5mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רוי ריטשארד שיידער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50906</id>
    <revision>
      <id>601885</id>
      <parentid>553652</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="955" sha1="ppugf67lduemcuuctobodvwan045hml" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

'''רוי ריטשאַרד שיידער''' ([[10טן נאוועמבער]] [[1932]] - [[10טן פעברואר]] [[2008]]), איז געווען אַן [[אמעריקאנער]] פילם [[אקטיאר]] וואס איז נאמינירט געווארן צו צוויי אקאדעמיע אויסצייכענאנגען פאר זײנע ראלעס אין די פילמען &quot;[[דער פראנצויזישער פארבינדונג (פילם)|דער פראנצויזישער פארבינדונג]]&quot; און &quot;כל יזרז&quot; און אויך באַקאַנט ווי שעריף מארטין בראָדי אין &quot;דזשאָז&quot; קינאָ און קאַפּיטאַן נתן ברידגער אין דער &quot;סיקוועסט&quot; וויסנשאַפֿט בעלעטריסטיק סעריע.

{{ביא-שטומף}}
{{DEFAULTSORT:שיידער, רוי ריטשארד}}
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער]]
[[קאַטעגאָריע:אקטיארן]]</text>
      <sha1>ppugf67lduemcuuctobodvwan045hml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יהושע בן יהוצדק כהן גדול</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51950</id>
    <revision>
      <id>601880</id>
      <parentid>601357</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T16:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="n7x024laga71cxa8hup1y1m5zygag98" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

יְהוֹשֻׁעַ (יֵשׁוּעַ) בֶּן יְהוֹצָדָק איז געווען אַ כהן גדול, איינער פון די גרינדערס פון די [[בית המקדש השני]].

[[קאַטעגאָריע:כהנים גדולים]]
[[קאַטעגאָריע:תנ&quot;ך]]</text>
      <sha1>n7x024laga71cxa8hup1y1m5zygag98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>HEC Paris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53367</id>
    <revision>
      <id>601892</id>
      <parentid>578349</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="7sqe22fi84nu15z7o8a0bozr2zesw71" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}[[טעקע:Chateau, HEC Paris, Jouy-en-Josas, South view 20160501 1.jpg |קליין|250px]]
'''HEC Paris''' איז א ביזנעס שולע געגרינדעט געווארן אין יאר 1881 מיט 57 תלמידים, היינט פארמאגט זי 4,500 תלמידים מיט 1,500 איינגעשטעלטע. HEC געפינט זיך אין [[פאריז]]. 

[[קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן]]</text>
      <sha1>7sqe22fi84nu15z7o8a0bozr2zesw71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יארן ג'ק' - ג'קצ&quot;ט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53642</id>
    <revision>
      <id>601865</id>
      <parentid>601854</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>/* געשעענישן */</comment>
      <origin>601865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="891" sha1="0j0hn0na5xcu1o59ckpumgdqeya3wal" xml:space="preserve">== געשעענישן ==
* '''ג'קכ&quot;א''' - [[יאשיהו]] ווערט קעניג אויף [[מלכות יהודה]] ווען ער איז נישט מער 8 יאר אלט
* '''ג'קל&quot;ג''' - [[ירמיהו]] האט אנגעפֿאנגען זאגן [[נביא|נבואה]]
* '''ג'קנ&quot;א''' - יאשיהו ווערט דעמארדעט אין מגידו
* '''ג'קנ&quot;ה''' - [[אשור]] גיט זיך אונטער צו [[מצרים]]
* '''ג'קס&quot;ד''' - [[צדקיהו]] ווערט (דער לעצטער) [[קעניג]] אויף [[מלכות יהודה]]
* '''ג'קע&quot;ג''' - חורבן [[בית המקדש|בית ראשון]]
* '''ג'קע&quot;ד''' - [[מלכות יהודה]] וואנדערט קיין [[בבל]]
די אלע יארן זענען נישט לויט די אנגענומענע יארן פון [[סדר עולם]]
[[קאַטעגאָריע:פריערדיגע יידישע יארן]]</text>
      <sha1>0j0hn0na5xcu1o59ckpumgdqeya3wal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שעווראלעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53739</id>
    <revision>
      <id>601902</id>
      <parentid>598042</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>601902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1230" sha1="2h34zongm6kbx0llon2xpcy6ztkmfko" xml:space="preserve">'''טשעווראָלעט ('''ארויסגזאגט שעווראלעי) איז אַן אמעריקאנער אויטאָמאָביל אפטיילונג פון דער אמעריקאנער פאַבריקאַנט גענעראל מאָטאָרס (GM) געגרינדעט דעם 3טן נאוועמבער 1911.

{{פירמע
|קאמפאני נאמען=שעווראָלעט
|בילד=[[טעקע:Chevy logo2.jpg|200px]]
|קאמפאני=Chevrolet
|טיפ=פובליק
|געגרינדעט=[[1911]]
|געגרינדער=
|סלאגאן=
|וועבזייטל=[https://www.chevrolet.com chevrolet.com]
|שפראך=
}}

טשעווראָלעט-ברענד אויטאמאבילן ווערן פארקויפט אין רובֿ אָטאַמאָוטיוו מארקפלעצער אלוועלטליך. טשעווראָלעט פּראָדוצירט און פאַרקויפט אַ גרויסע אויסוואל פון אויטאמבילן, פֿון סאָבקאָמפּאַקט אָטאַמאָובילז צו מיטל-פליכט געשעפט טראַקס.

==וועבלינקען== 

*

* [https://www.chevrolet.com אפֿיציעלע וועבזייַטל]

[[קאַטעגאָריע:אויטאמאביל פירמעס]]

{{DEFAULTSORT:שעווראָלעט}}</text>
      <sha1>2h34zongm6kbx0llon2xpcy6ztkmfko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>כאמוראבי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54145</id>
    <revision>
      <id>601867</id>
      <parentid>591732</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>601867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="g8uf4lb9om402ydlujnr4nf7o6a8hzp" xml:space="preserve">'''כאַמוראַבי''' איז געווען א מלך אין [[בבל]] אין לערך די יאָרן 2060 ביז 2025 פאַר דער געוויינלעכער צייטרעכענונג; לויט טייל מיינונגען זאָל ער האָבן געלעבט אין דער צייט פון [[אברהם אבינו]] און ער זאָל זיין דער &quot;אמרפל מלך שנער&quot; קעגן וועלכן אברהם אבינו האָט מלחמה־געהאַלטן (בראשית י&quot;ד), פאַר דער פאָרשונג פון חכמת ישראל האָט אַ גרויסע באדייטונג זיין &quot;בוך פון געזעצן&quot;, װאָס מען האָט אין יאָר 1902 געפינען אויף זיילן אין שושן, און װאָס אַנטהאַלט [[געזעץ|געזעצן]], וועלכע זענען ענלעך צו די געזעצן אין חומש, סדרה [[פרשת משפטים|משפּטים]]; מען האָט אָנגעװיזן אַז אַ סך געזעצן פון כאַמוראַבי זענען זייער ענדלעך צו געזעצן, װאָס געפינען זיך אין [[משניות|משנה]] און [[תוספתא]] אין [[מסכת בבא מציעא|בבא מציעא]]; די כאַמוראַבי־געזעצן געבן אונז אױך אַ בילד פון לעבן אין בבל און בכלל אין די נאָענטע לענדער פון [[אזיע|אַזיע]] אין יענער צייט און דורך זיי קאָן מען דערקלערן אַ סך קאַפּיטלעך פון תנ&quot;ך: װעגן די כאַמוראַבי־געזעצן אין פאַרגלייך מיט חומש זענען געשריבן געװאָרן פיל ביכער און אָפּהאַנדלונגען אַמײסטן אין [[דייטש]] פון די געלערנטע דוד היינריך מילער, יערעמיאַס, יטלי, ווינקלער און אַנדערע.

==קוואלן==
{{פאלקס-ענצ}}

[[קאַטעגאָריע:מלכים]]
[[קאַטעגאָריע:בבל]]</text>
      <sha1>g8uf4lb9om402ydlujnr4nf7o6a8hzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601868</id>
      <parentid>601867</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T13:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>פוילישער האט באוועגט בלאט [[חאמוראבי]] צו [[כאמוראבי]]: יידיש אויסלייג מיט ״כ״</comment>
      <origin>601867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="g8uf4lb9om402ydlujnr4nf7o6a8hzp" xml:space="preserve">'''כאַמוראַבי''' איז געווען א מלך אין [[בבל]] אין לערך די יאָרן 2060 ביז 2025 פאַר דער געוויינלעכער צייטרעכענונג; לויט טייל מיינונגען זאָל ער האָבן געלעבט אין דער צייט פון [[אברהם אבינו]] און ער זאָל זיין דער &quot;אמרפל מלך שנער&quot; קעגן וועלכן אברהם אבינו האָט מלחמה־געהאַלטן (בראשית י&quot;ד), פאַר דער פאָרשונג פון חכמת ישראל האָט אַ גרויסע באדייטונג זיין &quot;בוך פון געזעצן&quot;, װאָס מען האָט אין יאָר 1902 געפינען אויף זיילן אין שושן, און װאָס אַנטהאַלט [[געזעץ|געזעצן]], וועלכע זענען ענלעך צו די געזעצן אין חומש, סדרה [[פרשת משפטים|משפּטים]]; מען האָט אָנגעװיזן אַז אַ סך געזעצן פון כאַמוראַבי זענען זייער ענדלעך צו געזעצן, װאָס געפינען זיך אין [[משניות|משנה]] און [[תוספתא]] אין [[מסכת בבא מציעא|בבא מציעא]]; די כאַמוראַבי־געזעצן געבן אונז אױך אַ בילד פון לעבן אין בבל און בכלל אין די נאָענטע לענדער פון [[אזיע|אַזיע]] אין יענער צייט און דורך זיי קאָן מען דערקלערן אַ סך קאַפּיטלעך פון תנ&quot;ך: װעגן די כאַמוראַבי־געזעצן אין פאַרגלייך מיט חומש זענען געשריבן געװאָרן פיל ביכער און אָפּהאַנדלונגען אַמײסטן אין [[דייטש]] פון די געלערנטע דוד היינריך מילער, יערעמיאַס, יטלי, ווינקלער און אַנדערע.

==קוואלן==
{{פאלקס-ענצ}}

[[קאַטעגאָריע:מלכים]]
[[קאַטעגאָריע:בבל]]</text>
      <sha1>g8uf4lb9om402ydlujnr4nf7o6a8hzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רבי עזריה מן האדומים</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55082</id>
    <redirect title="מאור עינים (ר&#039; עזריה מן האדומים)" />
    <revision>
      <id>601863</id>
      <parentid>601816</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7281</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>פארראכטן פארטאפלטע ווייטערפירונג → [[מאור עינים (ר' עזריה מן האדומים)]]</comment>
      <origin>601863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="kye3kkf0tknr0frbolmun168wyeceb7" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[מאור עינים (ר' עזריה מן האדומים)]]</text>
      <sha1>kye3kkf0tknr0frbolmun168wyeceb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גלות בבל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55087</id>
    <revision>
      <id>601864</id>
      <parentid>601856</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>601864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71603" sha1="05lgcib5wxi6nr9x6bqa5mvjvvra1um" xml:space="preserve">{{אינפובאקס געשעעניש|נאמען=גלות בבל|אנדערע נעמען=בבלישע געפאנגענשאפט, בבלישע גלות|טאג=|יאר=597 פאר זייער ציילונג – 538 פאר זייער ציילונג|לאנד=בבל, אור אלטע מסופוטאמיע|לאקאציע=בבל, ניפר, אל יהודו|גורם=נבוכדנצר דער צווייטער און די בבלישע מלוכה|באפרייער=כורש מלך פרס|רעזולטאט=חורבן בית המקדש הראשון, גלות יהודה, און שפעטער שיבת ציון}}

'''גלות בבל''' איז דער נאמען פאר דער תקופה אין דער אידישער היסטאריע ווען א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון [[מלכות יהודה|מלכת יהודה]] זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און אריבערגעפירט געווארן קיין [[בבל]] דורך דער בבלישער מלוכה אונטער דער הערשאפט פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]]. דאס גלות האט זיך אנגעהויבן מיט דער ערשטער פארטרייבונג אין יאר  [[ג'שכ&quot;ז]], ווען דער קעניג [[יהויכין]], זיין משפחה, די חשובע פערזענליכקייטן, און בעלי מלאכות זענען געפירט געווארן קיין בבל, און האט זיך פארענדיגט מיט דער ערלויבעניש פון [[כורש]] קעניג פון פרס אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]], וואס האט ערלויבט די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם [[בית המקדש]].

די תקופה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע איבערקערענישן אין דער אידישער געשיכטע. צוליב דעם חורבן פון [[ירושלים]] און [[בית המקדש הראשון]] איז פארגעקומען א טיפע רוחניות'דיגע און געזעלשאפטליכע טוישונג אינעם לעבן פון כלל ישראל. אין דער צייט זענען זיך פארמירט געווארן וויכטיגע יסודות פון דער שפעטערדיקער אידישער קולטור, אריינגערעכנט א שטערקערער באדייט פון תורה לערנען, תפילה בציבור, און די אנטוויקלונג פון די [[בית הכנסת]] אלס א צענטער פון עבודת השם אין צייטן ווען איז נישט דא דער בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס גלות איז פארגעקומען אין דער תקופה ווען די [[בבל#דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע|נייע בבלישע מלוכה]] האט איבערגענומען די הערשאפט אין דער נאנטער מזרח נאכדעם וואס די [[אשורישע אימפעריע]] איז צוזאמגעפאלן. די אידישע מלוכה פון [[יהודה]] איז געווארן אונטערטעניגט אונטער בבל, און נאך עטליכע מרידות קעגן דער בבלישער הערשאפט האט נבוכדנצר דער צווייטער חרוב געמאכט ירושלים, חרוב געמאכט דעם ערשטן בית המקדש, און אריבערגעפירט גרויסע טיילן פון דער באפעלקערונג קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== היסטארישער הינטערגרונט ==

=== די אשורישע תקופה און די צעשפרייטונג פון ישראל ===
פאַרן בבֿלישן גלות איז שוין דער צפון מלכות ישראל חרוב געווארן דורך דער ניי אשורישער אימפעריע אין יאר 722 פאר זייער ציילונג. די אשורישע קעניגן האבן פארשפרייט פילע איינוואוינער פון די [[עשרת השבטים|צען שבטים]] איבער פארשידענע געגנטן פון [[מעסאפאטאמיע]], און דאס האט געשאפן א פריערדיגע פארעם פון גלות צווישן די בני ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

אין יאר 701 פאר זייער ציילונג איז דער אשורישער קעניג [[סנחריב]] ארויסגעקומען קעגן [[ירושלים]]. דער קעניג [[חזקיהו]] פון [[מלכות יהודה|יהודה]] האט איבערגעלעבט די אינוואזיע, און דאס האט געשאפן ביי אסאך פון די באפעלקערונג א שטארקע גלויבן אז ירושלים און [[הר ציון]] קענען קיינמאל נישט חרוב ווערן צוליב דער קדושה פון דעם בית המקדש און דער הבטחה וואס איז געווען פארבונדן מיט דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== אויפקום פון בבל און נבוכדנצר דער צווייטער ===
נאך דער פאל פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג האט די ניי בבלישע מלוכה אונטער [[נבופולאסר]] און שפעטער זיין זון נבוכדנצר דער צווייטער איבערגענומען די הערשאפט פון דער נאנטער מזרח. בבל האט ערזעצט [[אשור]] אלס די הויפט [[אימפעריע]] אין דער געגנט און האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר הערשאפט איבער [[ארץ ישראל]].&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין דער [[קאמף ביי כרכמיש]] אין יאר 605 פאר זייער ציילונג האט נבוכדנצר דער צווייטער באזיגט דעם מצרישן [[פרעה]] [[נכה השני]]. דער נצחון האט געגעבן בבל די פולע קאנטראל איבער [[סיריע]] און ארץ ישראל, און דער קעניג [[יהויקים]] פון יהודה איז געווארן אינטערטעניגט צו בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== די סיבות פארן גלות ==
לויט דער אידישער מסורה און די נביאים פון יענער תקופה איז דער חורבן געקומען צוליב [[עבירות]] פון די אידן, אריינגערעכנט [[עבודה זרה]], אומגערעכטיקייט און נישט אפהיטן די [[מצוה|מצוות]] התורה. [[נביאים]] ווי [[ירמיהו]] און [[יחזקאל]] האבן געווארנט אז אויב ירושלים וועט נישט תשובה טון וועט זי חרוב ווערן דורך בבל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

אין דער אלטער נאנט מזרח איז געווען א געוויינליכע השגה אז א לאנד און אירע געטער זענען שטארק פארבונדן איינער מיטן אנדערן. א פאלק וואס איז באזיגט געווארן אין מלחמה האט אפט געזען דעם געווינער'ס געט ווי דער שטארקער. דער חורבן פון בית המקדש האט דעריבער געשאפן א טיפע אמונה קריזיס, אבער די אידישע נביאים האבן ארויסגעוויזן אז דער אייבערשטער איז נישט באגרעניצט צו איין לאנד אדער איין פלאץ.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

== דער סדר פונעם גלות ==

=== די ערשטע פארטרייבונג ===
אין יאר [[ג'שכ&quot;ד]] האט נבוכדנצר דער צווייטער באקומען די מלוכה פון בבל און נאכדעם וואס ער האט געשטארקט זיין הערשאפט נאך דער קאמף ביי כרכמיש, האט ער געצווינגען יהודה צו ווערן אונטערגעווארפן אונטער בבל. דער קעניג יהויקים פון יהודה האט געדינט אלס א פארטרעטער קעניג פון בבל, אבער אין יאר [[ג'שכ&quot;ז]], נאך א דורכגעפאלענע פרואוו פון נבוכדנצר צו באזיגן מצרים, האט יהויקים זיך אויפגעהויבן קעגן בבלישע הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דערנאך איז נבוכדנצר דער צווייטער ארויפגעקומען מיט זיין מיליטער קיין ירושלים און האט אנגעהויבן א באלאגערונג קעגן דער שטאט. בשעת דער באלאגערונג איז דער קעניג יהויקים געשטארבן, און זיין זון [[יהויכין]], וואס איז געווען אכצן יאר אלט, איז געווארן דער נייער קעניג פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

ב' אדר [[ג'שכ&quot;ז]] האט יהויכין זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר. דער בבלישער קעניג האט אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, זיין משפחה, די הויפט באאמטע פון דער מלוכה, מיליטערישע פירער, בעלי מלאכות און ארום צען טויזנט געפאנגענע. נאכדעם האט ער געשטעלט [[צדקיהו]], א פעטער פון יהויכין, אלס קעניג אין ירושלים אונטער דער בבלישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס ערשטע גלות האט אריינגענומען בעיקר די עליטע פון יהודה, מענטשן וואס האבן געהאט וויכטיגע פאזיציעס אין מלוכה, מיליטער און האנטווערק. די בבלישע אימפעריע האט גענוצט די פארטרייבונג אלס א וועג צו שוואכן די פאליטישע און מיליטערישע כח פון אונטערגעווארפענע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== די מרידה פון צדקיהו און דער חורבן פון ירושלים ===
נאך עטליכע יאר פון בבלישער הערשאפט האט צדקיהו, דער לעצטער קעניג פון יהודה, געשלאסן א בונד מיט מצרים אונטער פרעה [[חפרע]] און זיך אויפגעהויבן קעגן בבל אין יאר 589 פאר זייער ציילונג (ג'קע&quot;ב). נבוכדנצר דער צווייטער האט רעאגירט מיט א נייעם מיליטערישן קאמפיין קעגן ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דעם י' טבת ג'קע&quot;ג (588 פאר זייער ציילונג) האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות אנגעהויבן א פולשטענדיגע באלאגערונג ארום ירושלים. די שטאט איז געווארן אפגעשניטן פון עסנווארג און הילף, בשעת די בבלישע זעלנער האבן גענוצט באלאגערונג מאשינען, ברעכערס און ערד רעמפעס צו דורכברעכן די מויערן.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

דעם ט' תמוז ג'תקס&quot;ו  (586 פאר זייער ציילונג) האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות דורכגעבראכן די צפון מויער פון ירושלים נעבן דעם מיטל טויער. די איינדרינגער האבן דורכגעפירט א מיליטערישע אייננעמונג פון דער שטאט נאך א לאנגע באלאגערונג.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

צווישן ז' און י' אב יאר 586 פאר זייער ציילונג (ג'תקס&quot;ו; לויט דער מסורה ט' באב ג'של&quot;ח) האט נבוזראדן, דער הויפט איבער די מיליטערישע וואך פון נבוכדנצר, פארברענט דעם ערשטן בית המקדש, חרוב געמאכט די מויערן פון ירושלים, גענומען די כלי קודש און פארטריבן א גרויסן טייל פון די איבערגעבליבענע איינוואוינער פון יהודה קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דער חורבן פון ירושלים און בית המקדש איז געווארן דער צענטראלער פונקט פון גלות בבל. דער פאל פון דער שטאט האט פאראורזאכט א טיפע איבערקערעניש אין דאס לעבן פון כלל ישראל, ווייל דער בית המקדש, וואס איז געווען דער צענטער פון דער עבודת השם אין ארץ ישראל, איז מער נישט געשטאנען.

=== די דריטע פארטרייבונג ===
אין יאר 582 פאר זייער ציילונג (ג'קע&quot;ט) איז פארגעקומען א דריטע, קלענערע פארטרייבונג פון אידן קיין בבל. דאס איז געקומען נאך דער מארד פון גדליה בן אחיקם, דער בבלישער אנגעשטעלטער גענעראל פון יהודה, וואס איז געשטעלט געווארן צו פירן דאס לאנד נאכן חורבן.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

== דאס לעבן אין בבל ==

=== די מצב פון די גולים ===
דאס לעבן פון די אידישע גולים אין בבל ווערט באשריבן אין פארשידענע מקורות אויף פארשידענע וועגן. דער ספר תהלים באשרייבט דעם ווייטאג און בענקעניש פון די גולים, באזונדערס אין דעם פסוק &quot;על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו בזכרנו את ציון&quot;, וואס איז געווארן א סימבאל פון דעם צער איבער דער פארלוירענער היימלאנד.

אבער ארכעאלאגישע און היסטארישע מקורות ווייזן אז דער לעבן אין בבל איז נישט געווען בלויז א מצב פון קנעכטשאפט און אומבאגרעניצטע ליידן. קיילישע דאקומענטן פון בבל, אריינגערעכנט די אל יהודו טאבלעטן און דער ארכיוו פון דער משפחת מוראשו אין ניפר, ווייזן אז פילע אידישע משפחות האבן געהאט רעכטן פון אייגנטום, געשעפטן, לאנד און עקאנאמישע מעגליכקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די משפחת מוראשו אין ניפר איז געווען א רייכע און איינפלוסרייכע געשעפטליכע משפחה אין פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. זייערע דאקומענטן געבן א בילד פון אידן וואס האבן זיך אריינגעגלידערט אין דער בבלישער עקאנאמיע אלס לאנד אייגנטימער, האנדלער און פארוואלטער.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

=== ירמיהו'ס בריוו צו די גולים ===
דער נביא ירמיהו האט געשיקט א בריוו צו די גולים אין בבל, אין וועלכן ער האט זיי געבעטן צו בויען הייזער, פלאנצן גערטנער און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי געפינען זיך. דער בריוו האט געגעבן דעם געדאנק אז אידן זאלן קענען היטן זייער אמונה און תורה אפילו ווען זיי לעבן ווייט פון ארץ ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== רוחניות'דיגע און קולטורעלע אנטוויקלונגען אין דער גלות ==

=== דער באדייט פון חורבן בית המקדש און דער נייעם פארשטאנד פון אמונה ===
דער חורבן פון ירושלים און בית המקדש הראשון האט געברענגט א טיפע טויש אין דעם פארשטאנד פון די אידישע אמונה. אין דער אלטער נאנט מזרח איז געווען פארשפרייט דער געדאנק אז יעדער פאלק האט א באזונדערן געט וואס איז פארבונדן מיט זיין לאנד און מיט א געוויסן הייליגן פלאץ. דער פאל פון א מלוכה איז דעריבער אפט פארשטאנען געווארן ווי א באזיגונג פון איר געט דורך דעם געט פון דער זיגנדיקער מלוכה.

די גלות בבל האט אבער געפירט צו א נייעם פארשטאנד אין אידישן געדאנק, אז דער אייבערשטער איז נישט באגרעניצט צו איין לאנד אדער איין בית המקדש, נאר איז דער הערשער איבער דער גאנצער וועלט. דער חורבן האט נישט געברענגט צו א פארלאזן פון אמונה, נאר האט געשטארקט דעם געדאנק פון א אוניווערסאלן באשעפער וואס פירט אלע פעלקער.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

דער נביא יחזקאל, וואס האט אליין געלעבט אין דער תקופה פון גלות, האט אויסגעדריקט די האפענונג פון א נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אויפשטייג. זיין חזון פון די טרוקענע ביינער אין קאפיטל ל&quot;ז ווערט פארשטאנען אלס א בילד פון די טיפע פארצווייפלונג פון די גולים און זייער האפענונג אויף א צוריקקער און ווידערגעבורט פון כלל ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.thetorah.com/ The Valley of Dry Bones and the Resurrection of the Dead Devorah Dimant]&lt;/ref&gt;

=== תורה, כתבי קודש און שמירת הזהות ===
די גלות בבל האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער פארזאמלונג, אויסארבעטונג און איבערגעבונג פון גרויסע טיילן פון די כתבי קודש. אין דער צייט זענען פארשריבן געווארן און איבערגעארבעט געווארן וויכטיגע חלקים פון די נביאים און אנדערע ספרים, אריינגערעכנט ספר ירמיהו, ספר יחזקאל און די חלקים פון ישעיהו וואס באשרייבן די נחמה און גאולה.

דער צורך צו האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד האט געשטארקט דעם באדייט פון לערנען תורה, האלטן שבת און היטן די מצוות. די גלות האט דעריבער געשאפן נייע וועגן וויאזוי כלל ישראל קען לעבן אלס א קהילה אפילו אן דעם בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== די אנטוויקלונג פון בית הכנסת און תפילה בציבור ===
צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז חרוב געווארן, איז מער נישט געווען מעגליך צו פירן די עבודת הקרבנות ווי פריער. אין די גולה האבן זיך דעריבער אנטוויקלט נייע צענטערן פון עבודת השם, אריינגערעכנט אסיפות פון אידן פאר תפילה, קריאת התורה און לימוד.

די בית הכנסת האט אנגעהויבן באקומען א גרעסערע ראלע אלס א פלאץ וואו אידן האבן זיך געקענט פארזאמלען, לערנען און האלטן זייער קשר מיט דער תורה. די אנטוויקלונג האט געהאט א לאנגווייריגע השפעה אויף די שפעטערדיקע אידישע קהילות איבער דער וועלט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== די ארמישע שפראך און אשורישער כתב ===
א וויכטיגע קולטורעלע טוישונג וואס איז פארגעקומען אין דער צייט פון גלות איז געווען דער אריבערגאנג פון לשון הקודש אלס די איינציגע טאג טעגליכע שפראך צו א ברייטערן באנוץ פון ארמיש אין דער אדמיניסטראציע און טאג טעגליכן לעבן.

די אידן האבן אין דער בבלישער תקופה אנגענומען דעם קוואדראטן אשורישן כתב פאר שרייבן. דער כתב, וואס איז געווארן דער באקאנטער כתב אשורית וואס ווערט גענוצט אין ספרי תורה און אידישע כתבים, האט זיך אויסגעפארעמט אין דער תקופה נאך דער גלות.&lt;ref&gt;[https://www.JesusSpokeAramaic.com Learn The ARAMAIC Alphabet 'Hebrew' Ashuri Script Ewan MacLeod]&lt;/ref&gt;

דער באנוץ פון ארמיש האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער שפראך וועלט, און א טייל פון די שפעטערדיקע ספרים און דאקומענטן זענען געשריבן געווארן אין ארמיש אדער מיט השפעה פון ארמיש.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== די פאל פון בבל און דער צוריקקער פון די גולים ==

=== דער טויט פון נבוכדנצר און די שוואכונג פון בבל ===
אין יאר 562 פאר זייער ציילונג (ג'קצ&quot;ט) איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן. נאך אים האט אמל מרדוך (אויך באקאנט אלס אויל מרודך) איבערגענומען די בבלישע מלוכה. איינער פון זיינע באקאנטע מעשים איז געווען אז ער האט ארויסגענומען יהויכין מלך יהודה פון תפיסה און אים געגעבן א באזונדערן כבוד און א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

די שפעטערדיקע בבלישע מלכים האבן נישט געקענט האלטן די שטארקייט פון דער אימפעריע אויף דער זעלבער מדרגה ווי נבוכדנצר. די פאליטישע שוואכונג פון בבל האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה אונטער כורש הגדול.

=== כיבוש בבל דורך כורש ===
דעם ט&quot;ז תשרי יאר 539 פאר זייער ציילונג (ג'רכ&quot;ב) האט כורש השני, מלך פרס, איינגענומען די שטאט בבל אן א גרויסער קאמף און געענדיגט די הערשאפט פון דער ניי בבלישער מלוכה.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

נאכדעם וואס די אכעמענידישע פרסישע מלוכה האט איבערגענומען בבל, האט כורש איינגעפירט א פאליטיק פון גרעסערער רעליגיעזער טאלעראנץ אין פארשידענע טיילן פון זיין אימפעריע. דער כורש צילינדער באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעגעבן הייליגע פלעצער און ערלויבט פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן צו זייערע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

=== דער כורש'ס דערלויבעניש און שיבת ציון ===
אין יאר 538 פאר זייער ציילונג (ג'רכ&quot;ג; לויט דער מסורה ג'ש&quot;ץ) האט כורש געגעבן זיין דערלויבעניש פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש. דער באפעל ווערט דערמאנט אין ספר עזרא און ווערט פארבונדן מיט דער פאליטיק פון דער פרסישער מלוכה צו לאזן פארטריבענע פעלקער צוריקשטעלן זייערע הייליגע פלעצער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

אין יאר 537 פאר זייער ציילונג (ג'רכ&quot;ד) איז די ערשטע גרופע פון צוריקקערנדע גולים, באקאנט אלס שיבת ציון, אנגעקומען קיין ירושלים אונטער דער פירערשאפט פון זרובבל בן שאלתיאל און יהושע בן יהוצדק הכהן גדול.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

די אויפבוי פון בית המקדש השני האט זיך פארענדיגט אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (ג'רמ&quot;ה) אין די צייט פון קעניג דריוש דער ערשטער. די געשעעניש איז פארבונדן מיט דער נבואה פון ירמיהו איבער א תקופה פון זיבעציג יאר ביז דער גאולה פון ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== די ווייטערדיקע אנטוויקלונג פון די אידישע קהילות אין בבל ==

=== די וואס זענען געבליבן אין בבל ===
נישט אלע אידישע גולים האבן אויסגענוצט די ערלויבעניש פון כורש צו צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל. א באדייטנדע טייל פון די אידן זענען געבליבן אין מעסאפאטאמיע, און די קהילות האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אונטער דער פרסישער הערשאפט און אין די שפעטערדיקע תקופות.

די פארבליבענע קהילות אין בבל זענען געווארן דער אנהייב פון דער ערשטע שטענדיגע אידישע תפוצה אויסער ארץ ישראל. די אידן האבן אויפגעבויט א געזעלשאפט וואס האט געהאט אייגענע קהילות, מסחר און מוסדות, און די בבלישע אידנטום איז שפעטער געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה און אידיש לעבן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין די געגנט פון ניפר און אנדערע פלעצער אין בבל זענען געפונען געווארן קיילישע דאקומענטן וואס געבן א בליק אויף דעם לעבן פון די אידישע איינוואוינער. די אל יהודו טאבלעטן ווייזן אויף א אידישע קהילה וואס האט געהאט באציאונגען מיט דער לאקאלער עקאנאמיע און אדמיניסטראציע.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== עקאנאמישע לעבן און די ארכיוון פון מוראשו ===
די ארכיוו פון דער משפחת מוראשו אין ניפר, וואס שטאמט פון דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, גיט וויכטיגע ידיעות איבער די עקאנאמישע באדינגונגען פון אידן אין בבל. די דאקומענטן באווייזן אז אידישע מענטשן האבן געקענט פארמאגן אייגנטום, פירן געשעפטן און זיך באטייליגן אין דער עקאנאמישער לעבן פון דער געגנט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די משפחת מוראשו איז געווען א רייכע און באקאנטע געשעפטליכע משפחה אין ניפר. זייערע רעקארדן אנטהאלטן קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן וואס באשרייבן פארשידענע פארמען פון הלוואות, לאנד באנוץ, געשעפטן און פארוואלטונג פון אייגנטום.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די דאקומענטן ווייזן אז כאטש די גלות איז אנגעקומען דורך א טראגישער פארטרייבונג, האבן אסאך פון די אידישע משפחות מיט דער צייט געקענט בויען א נייעם לעבן אין בבל און זיך אריינגלידערן אין דער געזעלשאפט אן פארלירן זייער אידישע אידענטיטעט.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע אפשאצונג פון דער גלות ==

=== דער געדאנק פון א פארוויסטער לאנד ===
אין דער עלטערער פארשטעלונג פון דער גלות בבל ווערט אפט באשריבן אז ארץ יהודה איז אינגאנצן אויסגעליידיגט געווארן פון אירע איינוואוינער און איז געבליבן א פארוויסטע מדבר ביז דער צוריקקער פון די גולים.

אבער מאדערנע ארכעאלאגישע שטודיעס האבן געוויזן אז דער בילד איז מער קאמפליצירט. כאטש ירושלים און די שטעטלישע צענטערן זענען שווער געשעדיגט געווארן, זענען געבליבן טיילן פון דער לאנדווירטשאפטליכער באפעלקערונג אין יהודה, באזונדערס די פשוטע מענטשן פון לאנד וואס האבן ווייטער אנגעהאלטן א געוויסן פארעם פון לעבן און ארבעט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

דעריבער ווערט די גלות היינט באטראכט נישט אלס א פולשטענדיגע אויסמעקונג פון דאס אידישע לעבן אין ארץ ישראל, נאר אלס א שווערע טוישונג וואס האט צעשטערט די מלוכה און בית המקדש, בשעת טייל באפעלקערונג איז געבליבן אין לאנד.

=== געפאנגענשאפט און פרייהייט אין בבל ===
די טראדיציאנעלע באשרייבונג פון דער גלות, באזירט אויף מקורות ווי תהלים קל&quot;ז, שטעלט פאר די גולים אלס מענטשן וואס האבן געליטן פון שווערע באדינגונגען און האבן זיך געוויינט ביים נהר בבל.

ארכעאלאגישע מקורות געבן אבער א מער פארשידנארטיגן בילד. די אל יהודו און מוראשו דאקומענטן ווייזן אז פילע אידן האבן געהאט א לעגאלע סטאטוס, געקענט פארמאגן אייגנטום, האבן געקענט פירן געשעפטן און האבן געהאט עקאנאמישע מעגליכקייטן אין דער בבלישער געזעלשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דאס מיינט נישט אז די ערשטע פארטרייבונג און דער חורבן זענען נישט געווען א טראגעדיע פאר כלל ישראל, נאר עס ווייזט אז די לעבנסשטייגער פון די גולים האט זיך במשך די יארן פארשידנארטיג אנטוויקלט.

== דער באדייט פון גלות בבל אין אידישער געשיכטע ==

=== דער אנהייב פון דער גרויסער תפוצה ===
די גלות בבל ווערט פאררעכנט אלס דער אנהייב פון דער גרויסער אידישער תפוצה אויסער ארץ ישראל. כאטש אידישע גרופעס האבן שוין פריער געלעבט אין אנדערע לענדער, האט די בבלישע גלות געשאפן די ערשטע גרויסע און שטענדיגע אידישע קהילה אויסער דער היימלאנד.

די קהילה האט ווייטער עקזיסטירט נאכדעם וואס טייל גולים זענען צוריקגעקומען קיין יהודה, און אין די קומענדיגע דורות איז בבל געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער רוחניות, וואס האט שפעטער געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון תורה שבעל פה און אידישע קולטור.

=== די ראלע פון גלות אין דער אידישער זכרון ===
די גלות בבל האט באקומען א צענטראלן פלאץ אין דער אידישער זכרון. דער ט' באב, דער טאג וואס ווערט פארבונדן מיטן חורבן בית המקדש הראשון, איז געווארן א טאג פון טרויער און תענית לזכר די פארניכטונג פון ירושלים און די נאכפאלגנדע גלות.

אין אידישע תפילות און ספרים ווערט די גלות בבל דערמאנט אלס א תקופה פון שווערע נסיונות, אבער אויך אלס א צייט וואס האט געברענגט נייע כוחות פון תורה, אמונה און קהילת.

== פארשידענע דייטונגען איבער דער גלות ==

=== דער היסטארישער חשבון און דער חז&quot;ל'דיגער חשבון ===
עס עקזיסטירן פארשידענע וועגן צו רעכענען די צייטן פון דער גלות בבל. אין דער מאדערנער היסטארישער פארשונג ווערט אנגענומען אז דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג האט פארגעקומען אין יאר 597 פאר זייער ציילונג, דער חורבן פון ירושלים און בית המקדש איז געווען אין יאר 586 פאר זייער ציילונג, און דער ערלויבעניש פון כורש איז ארויסגעגעבן געווארן אין יאר 538 פאר זייער ציילונג.

לויט דער מסורה און דער חשבון פון ספר סדר עולם רבה זענען די יארן פון דער פרסישער תקופה אנדערש גערעכנט געווארן, און דער חורבן בית המקדש הראשון ווערט געשטעלט אין יאר ג'של&quot;ח, וואס שטימט בערך מיט 423 פאר זייער ציילונג לויט דער היינטיגער ציילונג. דער חילוק צווישן די צוויי חשבונות ווערט באקאנט אלס די &quot;שנים חסרות&quot; אדער &quot;פארלוירענע יארן&quot;, צוליב דעם וואס דער סדר עולם רעכנט די תקופה פון די פרסישע מלכים מיט ווייניגער יארן ווי דער אנגענומענער היסטארישער חשבון.

די צוויי חשבונות ווערן גענוצט אין פארשידענע מסגרות. דער היסטארישער חשבון איז באזירט אויף בבלישע, פרסישע און ארכעאלאגישע מקורות, בשעת דער מסורת'דיגער חשבון איז באזירט אויף חז&quot;ל'דיגע מקורות און זייער סדר פון די דורות.

== מקורות און ארכעאלאגישע עדות'ן ==

=== בבלישע כראָניקן ===
א וויכטיגער מקור פאר דער באשרייבונג פון די בבלישע קאמפיינס קעגן ירושלים זענען די בבלישע כראָניקן, אריינגערעכנט דער באקאנטער ירושלים כראָניק. די דאקומענטן באשרייבן די מיליטערישע באוועגונגען פון נבוכדנצר דער צווייטער און די פארשידענע קאמפיינס אין דער געגנט פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

די כראָניקן צושטעלן א היסטארישן באגריף פון די פאליטישע געשעענישן פון דער תקופה, און ווערן גענוצט צוזאמען מיט אידישע מקורות צו פארשטיין די סדר פון די געשעענישן.

=== דער כורש צילינדער ===
דער כורש צילינדער איז א בבלישער קיילישער אויפשריפט פון דער צייט ווען כורש הגדול האט איבערגענומען בבל. דער דאקומענט באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעשטעלט פארשידענע הייליגע פלעצער און ערלויבט פאר פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן אין זייערע געביטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

אין פאפולערע באשרייבונגען ווערט דער כורש צילינדער אמאל אנגערופן דער &quot;ערשטער קאמפעטענטע פון מענטשנרעכט&quot;, אבער אין וויסנשאפטליכע פארשונג ווערט ער באטראכט אלס א טראדיציאנעלער בבלישער קעניגליכער אויפשריפט וואס האט געדינט צו בארעכטיגן כורש'ס הערשאפט און זיין באציאונג צו דער בבלישער גאטהייט מרדוך.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

דער צילינדער דערמאנט נישט באזונדער די אידן אדער יהודה, אבער זיין באשרייבונג שטימט מיט דער באקאנטער פרסישער פאליטיק פון לאזן פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקקומען און אויפשטעלן זייערע הייליגע פלעצער.

=== אל יהודו און אנדערע קיילישע דאקומענטן ===
די אל יהודו טאבלעטן זענען א זאמלונג פון קיילישע דאקומענטן וואס שטאמען פון דער צייט נאך דער בבלישער פארטרייבונג. זיי געבן אינפארמאציע איבער אידישע משפחות אין בבל, זייערע לעגאלע באציאונגען, אייגנטום און עקאנאמישע טעטיגקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די דאקומענטן ווייזן אז אידישע איינוואוינער האבן געלעבט אין פארשידענע געגנטן פון מעסאפאטאמיע און האבן זיך באטייליגט אין די לאקאלע געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע סטרוקטורן.

=== דער מוראשו ארכיוו פון ניפר ===
דער מוראשו ארכיוו פון ניפר איז איינע פון די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין דאס עקאנאמישע לעבן אין בבל אין פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. די דאקומענטן שטאמען פון דער געשעפטליכע פירמע פון דער משפחת מוראשו און אנטהאלטן רעקארדן איבער פינאנצן, לאנד, הלוואות און פארשידענע געשעפטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

דער ארכיוו ווייזט אז די אידישע באפעלקערונג האט נישט בלויז עקזיסטירט אלס א פארטריבענע גרופע, נאר האט אין פילע פעלער געהאט אקטיווע ראלעס אין דער עקאנאמיע פון דער בבלישער געזעלשאפט.

== השפעה אויף שפעטערדיקן אידישן לעבן ==

=== תורה און קהילה נאכן חורבן ===
די גלות בבל האט געברענגט א נייעם סדר אין אידישן לעבן. אן דער בית המקדש אלס צענטער פון עבודת השם האט זיך דער צענטער אריבערגעצויגן צו תורה, תפילה און קהילה.

די דערפארונג פון לעבן אין א פרעמדן לאנד האט געוויזן אז כלל ישראל קען היטן זיין אידענטיטעט נישט בלויז דורך א לאנד און א מלוכה, נאר אויך דורך תורה, מנהגים און קהילתישע מוסדות.

=== בבל אלס צענטער פון תורה ===
אין די קומענדיגע דורות נאך דער גלות איז בבל געבליבן א וויכטיגער פלאץ פאר אידישע קהילות. פילע יארהונדערטער שפעטער זענען דארט ארויסגעוואקסן גרויסע צענטערן פון תורה, און די בבלישע אידנטום האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן אין דער תפוצה.

די זכרון פון גלות בבל איז דעריבער נישט בלויז פארבונדן מיט חורבן און פארלוסט, נאר אויך מיט דער מעגליכקייט פון אויפבויען א שטארקע אידישע קהילה אפילו אונטער פרעמדער הערשאפט.

== קולטורעלע און היסטארישע אפשאצונג ==
די גלות בבל ווערט אין דער היסטאריע באטראכט אלס א דריי פונקט אין דער אנטוויקלונג פון אידנטום. די צעשטערונג פון דער ערשטער אידישער מלוכה האט געברענגט צו א נייעם פארשטאנד פון אמונה, א נייעם פארעם פון קהילת לעבן און א פארשפרייטונג פון אידן אויסער ארץ ישראל.

דער איבערגאנג פון א מלוכה באזירטע געזעלשאפט צו א תורה באזירטע קהילה האט געשאפן די יסודות אויף וועלכע שפעטערדיקע דורות פון אידישע קהילות האבן זיך געבויט.

== זכרון און באדייט אין אידישער טראדיציע ==

=== די גלות אלס נסיון און תיקון ===
אין דער אידישער טראדיציע ווערט די גלות בבל נישט בלויז באטראכט אלס א היסטארישע פארטרייבונג, נאר אויך אלס א צייט פון א טיפן נסיון פאר כלל ישראל. דער חורבן בית המקדש און די פארלוסט פון דער מלוכה האבן געברענגט א גרויסן צער, אבער די נביאים האבן אויסגעדריקט אז דער ציל פון די שווערע געשעענישן איז געווען צו ברענגען דעם פאלק צוריק צו תשובה און א נענטערן קשר מיטן אייבערשטן.

דער נביא ירמיהו האט באשריבן די צייט פון גלות מיט א בליק פון תקוה. ער האט געבעטן די גולים זיך צו באזעצן אין בבל, בויען הייזער, פלאנצן גערטנער און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי וואוינען, בשעת זיי האלטן אן זייער אמונה און ווארטן אויף דער גאולה.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

דער געדאנק האט געשאפן א יסוד אין אידישן לעבן, אז אפילו אין א צייט פון פארטרייבונג קען מען דינען דעם אייבערשטן און בויען א רוחניות'דיגע קהילה.

=== דער טאג פון ט' באב ===
דער חורבן ירושלים און בית המקדש הראשון איז געווארן א הויפט טייל פון דעם אידישן זכרון. דער ט' באב איז געבליבן א טאג פון תענית און טרויער אויף די חורבנות וואס זענען פארבונדן מיט ירושלים.

אין די קינות און תפילות פון ט' באב ווערט דער חורבן דערמאנט אלס א צייט פון גרויס פארלוסט, בשעת דער אינהאלט פון די תפילות האלט אויך ארויס די האפענונג אז ירושלים וועט ווידער אויפגעבויט ווערן.

=== די באדייט פון שיבת ציון ===
דער צוריקקער פון די גולים אונטער כורש איז באקאנט אלס שיבת ציון. דאס האט אנגעהויבן א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע, ווען אידן האבן ווידער אויפגעשטעלט א קהילה אין ארץ ישראל און אנגעהויבן אויפצובויען דעם בית המקדש השני.

אבער די שיבת ציון האט נישט געמיינט אז אלע אידן פון בבל האבן זיך צוריקגעקערט. א גרויסער טייל פון דער אידישער באפעלקערונג איז געבליבן אין בבל און האט געשאפן א קהילה וואס האט ווייטער עקזיסטירט במשך פון פילע דורות.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== באציאונגען צווישן די גלות בבל און דער אידישער שפראך ==

=== ארמיש אין אידישן לעבן ===
די צייט פון גלות בבל האט געברענגט א שטארקע השפעה פון ארמיש אויף דעם אידישן שפראך באנוץ. ארמיש איז געווארן א וויכטיגע שפראך אין דער אדמיניסטראציע און אין טאג טעגליכן לעבן אין גרויסע טיילן פון דער פריערדיקער בבלישער און פרסישער אימפעריע.

אסאך אידישע טעקסטן פון די שפעטערדיקע תקופות אנטהאלטן ארמישע חלקים, און די שפראך האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישער שרייב קולטור.

=== כתב אשורית ===
איינער פון די וויכטיגע קולטורעלע טוישונגען אין דער תקופה איז געווען דער באנוץ פון כתב אשורית, דער קוואדראטער כתב וואס איז שפעטער געווארן דער סטאנדארטער כתב פאר ספרי תורה און אידישע שריפטן.

לויט פארשידענע שטודיעס האבן אידן אנגענומען דעם כתב אין דער צייט פון גלות און נאכדעם, אין פלאץ פון דעם פריערדיגן כתב וואס איז געווען אין באנוץ אין די צייטן פון בית ראשון.&lt;ref&gt;[https://www.JesusSpokeAramaic.com Learn The ARAMAIC Alphabet 'Hebrew' Ashuri Script Ewan MacLeod]&lt;/ref&gt;

דער טויש איז געווען א וויכטיגער טייל פון דער לינגוויסטישער און קולטורעלער אנטוויקלונג פון אידנטום.

== פאליטישע באדייט פון דער גלות ==

=== דער סוף פון מלכות יהודה ===
מיטן חורבן פון ירושלים אין יאר 586 פאר זייער ציילונג (ג'תקס&quot;ו) האט זיך געענדיגט די הערשאפט פון דער בית דוד מלוכה אין יהודה אין איר אלטער פארעם. דער לאנד איז געווארן א טייל פון דער בבלישער אימפעריע, און די פאליטישע צענטער פון אידישן לעבן האט זיך אריבערגעצויגן צו דער גלות.

דער פארלוסט פון א זעלבסטשטענדיגע מלוכה האט געברענגט א נייעם סארט אידישע עקזיסטענץ, וואס איז נישט געווען באזירט אויף א מלוכה מיט א לאנד, נאר אויף תורה, קהילה און אמונה.

=== די ראלע פון פרס ===
די אויפקום פון דער פרסישער אימפעריע האט געברענגט א נייעם מצב פאר די אידישע באפעלקערונג. כורש און זיינע נאכפאלגער האבן נאכגעפאלגט א פאליטיק וואס האט אין פילע פעלקער ערלויבט מער רעליגיעזע און קולטורעלע זעלבסטשטענדיגקייט.

די אידישע צוריקקער קיין יהודה איז געווען א טייל פון דעם ברייטערן פראצעס אין וועלכן די פרסישע מלוכה האט ערלויבט פארשידענע פארטריבענע פעלקער צו צוריקשטעלן זייערע הייליגע צענטערן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

== פארשונג איבער דער גלות בבל אין דער מאדערנער תקופה ==

=== די טראדיציאנעלע באשרייבונג ===
אין דער טראדיציאנעלער פארשטעלונג ווערט די גלות בבל באשריבן אלס א תקופה פון גרויס צער, אין וועלכער אידן זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד, בית המקדש איז חרוב געווארן און ירושלים איז געבליבן פארוויסט.

די באשרייבונג שטעלט ארויס דעם גרויסן רוחניות'דיגן און נאציאנאלן פארלוסט וואס איז פארגעקומען ווען דער צענטער פון אידישן לעבן איז חרוב געווארן.

=== די ארכעאלאגישע פארשטעלונג ===
מאדערנע ארכעאלאגישע פארשונגען האבן צוגעגעבן נייע פרטים איבער דאס לעבן פון די גולים. די קיילישע דאקומענטן פון בבל ווייזן אויף א מער קאמפליצירטן בילד, אין וועלכן אידישע משפחות האבן אין פילע פעלער געהאט אייגנטום, געשעפטן און א לעגאלע שטעלע אין דער געזעלשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די היינטיגע פארשונג באטראכט דעריבער די גלות בבל אלס א תקופה מיט צוויי זייטן: פון איין זייט א טראגעדיע מיט חורבן און פארטרייבונג, און פון דער צווייטער זייט א צייט וואס האט געברענגט נייע פארמען פון אידישער קהילה און רוחניות.

== זעט פון דער גלות אין דער אלטער וועלט ==

=== יהודה אונטער דער פרסישער הערשאפט ===
נאך דער דערלויבעניש פון כורש מלך פרס אין יאר 538 פאר זייער ציילונג (ג'רכ&quot;ג; לויט דער מסורה ג'ש&quot;ץ), איז יהודה געווארן א טייל פון דער פרסישער אימפעריע אונטער דער נאמען יהוד מדינתא. די אידישע איינוואוינער האבן צוריקגעבאקומען די מעגליכקייט צו אויפשטעלן זייערע קהילות און באנייען די עבודת השם מיט דער אויפבוי פון דעם בית המקדש השני.

די פרסישע הערשאפט האט נישט צוריקגעברענגט די אלטע מלוכה פון בית דוד אין איר פריערדיקן פארעם, אבער זי האט ערלויבט אז די אידישע קהילה זאל ווייטער עקזיסטירן מיט א געוויסער אינערליכע הנהגה אונטער די פרסישע אדמיניסטראציע.

די צווייטע בית המקדש תקופה וואס האט זיך אנגעהויבן נאך שיבת ציון איז געווארן די יסוד פאר פילע וויכטיגע אנטוויקלונגען אין אידישן לעבן, אריינגערעכנט די שטארקונג פון די תורה לערנען, די ראלע פון כהונה און די פארמונג פון קהילתישע מוסדות.

=== די פארבליבענע אידישע באפעלקערונג אין בבל ===
כאטש אסאך אידן האבן זיך געפרייט מיט דער מעגליכקייט צוריקצוקערן קיין ירושלים, האבן פילע אויסגעקליבן צו בלייבן אין בבל. טייל האבן שוין געהאט אויפגעבויט א נייעם לעבן מיט אייגנטום, געשעפטן און געזעלשאפטליכע פארבינדונגען.

די פארבליבענע קהילה האט נישט באטראכט זיך אלס א פארלוירענע גרופע, נאר האט געקענט האלטן איר אידישע אידענטיטעט אין א פרעמדער סביבה. דאס לעבן אין בבל האט געוויזן אז אידישע קיום קען זיך האלטן אפילו ווען די פאליטישע הערשאפט און די געאגראפישע צענטערן טוישן זיך.

== היסטארישע פערזענליכקייטן פון דער גלות תקופה ==

=== נבוכדנצר דער צווייטער ===
'''נבוכדנצר דער צווייטער''' איז געווען דער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע און דער הויפט פיגור אין דער גלות בבל. אונטער זיין הערשאפט האט בבל פארברייטערט איר הערשאפט איבער דער נאנטער מזרח און האט דורכגעפירט די קאמפיינס קעגן יהודה.

ער האט איינגענומען ירושלים אין יאר 597 פאר זייער ציילונג און ווידער אין יאר 586 פאר זייער ציילונג, ווען די שטאט איז חרוב געווארן און דער ערסטער בית המקדש איז פארברענט געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== יהויכין מלך יהודה ===
'''יהויכין''' איז געווען דער קעניג פון יהודה אין דער צייט פון דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג. נאכדעם וואס ער האט זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר אין יאר 597 פאר זייער ציילונג, איז ער מיט זיין משפחה און פילע אנדערע אידישע פירער געפירט געווארן קיין בבל.

שפעטער, נאך דעם טויט פון נבוכדנצר, האט אמל מרדוך אים ארויסגענומען פון תפיסה און אים געגעבן א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== צדקיהו מלך יהודה ===
'''צדקיהו''' איז געווען דער לעצטער קעניג פון יהודה פאר דער חורבן פון ירושלים. ער האט זיך אויפגעהויבן קעגן בבל, וואס האט געפירט צו דער לעצטער באלאגערונג פון ירושלים און דעם חורבן פון בית המקדש.

נאכדעם וואס די בבלישע מיליטער האט איינגענומען די שטאט, איז די מלכות יהודה געענדיגט געווארן און די הויפט טיילן פון דער באפעלקערונג זענען פארטריבן געווארן.

=== ירמיהו הנביא ===
'''ירמיהו הנביא''' האט געשפילט א וויכטיגע ראלע פאר און בשעת דער חורבן תקופה. ער האט געווארנט די איינוואוינער פון יהודה אז די פאל פון ירושלים וועט קומען צוליב זייערע מעשים, און ער האט געגעבן א הדרכה פאר די גולים וויאזוי צו לעבן אין בבל.

זיין בריוו צו די גולים, וואס ווערט דערמאנט אין ספר ירמיהו, האט באטאנט אז זיי זאלן זיך באזעצן, בויען א לעבן און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי זענען פארטריבן געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

=== יחזקאל הנביא ===
'''יחזקאל הנביא''' האט געלעבט צווישן די גולים אין בבל און האט געגעבן נבואות פון חורבן און נחמה. זיין חזון פון די טרוקענע ביינער איז געווארן א סימבאל פון די האפענונג אויף דער ווידעראויפשטעלונג פון כלל ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.thetorah.com/ The Valley of Dry Bones and the Resurrection of the Dead Devorah Dimant]&lt;/ref&gt;

=== כורש הגדול ===
'''כורש הגדול''' איז געווען דער גרינדער פון דער אכעמענידישער פרסישער אימפעריע. נאכדעם וואס ער האט איינגענומען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג, האט ער ארויסגעגעבן די באפעל וואס האט ערלויבט פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש.

זיין פאליטיק פון לאזן פארשידענע פעלקער צוריקשטעלן זייערע הייליגע פלעצער ווערט באשריבן אין פארשידענע קיילישע מקורות, אריינגערעכנט דעם כורש צילינדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

== נאכווירקונגען פון דער גלות בבל ==

=== א נייע פארעם פון אידישע קיום ===
די גלות בבל האט פארענדערט דעם וועג וויאזוי אידן האבן פארשטאנען זייער נאציאנאלע און רוחניות'דיגע עקזיסטענץ. ביז דעמאלטס איז דער בית המקדש און די מלוכה געווען דער צענטער פון דעם פאלק'ס לעבן; נאך דער גלות זענען תורה, תפילה און קהילה געווארן די הויפט יסודות פון אידישן לעבן.

די דערפארונג פון גלות האט געוויזן אז כלל ישראל קען ווייטער עקזיסטירן און היטן זיין אמונה אפילו אן א זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער יסוד פאר דער תפוצה ===
די אידישע קהילות וואס זענען געבליבן אין בבל זענען געווארן דער אנהייב פון א גרויסער אידישער תפוצה אויסער ארץ ישראל. אין די קומענדיגע דורות האט בבל געבליבן א צענטער פון אידישן לעבן און שפעטער אויך א וויכטיגער פלאץ פון תורה.

די גלות בבל איז דעריבער נישט בלויז א קאפיטל פון חורבן, נאר אויך א נקודה אין דער היסטאריע וואס האט געשאפן נייע וועגן פאר אידן צו לעבן און האלטן זייער מסורה איבער דער וועלט.

== באדייט פון גלות בבל פאר די אידישע געשיכטע ==

=== א איבערגאנג פון מלוכה צו קהילה ===
די גלות בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע איבערגאנג פאזעס אין דער אידישער געשיכטע. פארן חורבן איז דער צענטער פון אידישן לעבן געווען דער בית המקדש אין ירושלים און די מלכות יהודה אונטער דער הנהגה פון בית דוד. נאך דער חורבן איז דער צענטער געווארן די תורה, די בתי מדרשות, די קהילות און די מוסדות וואס האבן געקענט עקזיסטירן אויך אין דער תפוצה.

דער איבערגאנג האט געוויזן אז אידישקייט איז נישט אנגעוויזן בלויז אויף א לאנד אדער א פאליטישע הערשאפט, נאר קען זיך האלטן דורך אמונה, תורה און קהילתישע פארבינדונגען. די דערפארונג פון דער גלות איז געווארן א יסוד פאר די שפעטערדיקע אידישע קהילות וואס האבן געלעבט אין פארשידענע לענדער.

=== דער חורבן אלס א נקודת מפנה ===
דער חורבן בית המקדש הראשון איז געווען א טיפע נקודת מפנה אין אידישער געשיכטע. דער פארלוסט פון דעם בית המקדש האט פארענדערט דעם סדר פון עבודת השם און געברענגט נייע פארמען פון רוחניות'דיגע הנהגה.

אין דער צייט האט זיך געשטארקט דער באדייט פון לימוד התורה, נבואה, תפילה און שמירת המצוות אלס די יסודות וואס קענען האלטן דעם קשר צווישן כלל ישראל און דעם אייבערשטן אפילו אין שווערע אומשטענדן.

=== דער השפעה אויף ספרי הקודש ===
די צייט פון גלות בבל האט געהאט א גרויסע ראלע אין דער איבערגעבונג און פארמירונג פון פילע חלקים פון די כתבי הקודש. די גולים האבן געזוכט צו האלטן זייער אמונה און זכרון דורך שרייבן, לערנען און פארשפרייטן די דברי הנביאים.

ספרים און נבואות וואס באשרייבן דעם חורבן, דעם גלות און די נחמה האבן געהאט א ספעציעלן פלאץ אין דעם רוחניות'דיגן לעבן פון די גולים. די ווערטער פון ירמיהו, יחזקאל און אנדערע נביאים האבן געגעבן פאר די אידישע קהילה א וועג צו פארשטיין זייער מצב און האפן אויף דער צוקונפט.

== גלות בבל אין דער היינטיגער היסטארישער פארשונג ==

=== פארשידענע בליקן אויף דער תקופה ===
די היינטיגע פארשונג באטראכט די גלות בבל דורך א ברייטע רייע מקורות, אריינגערעכנט אידישע ספרים, בבלישע קיילישע דאקומענטן און ארכעאלאגישע געפינסן.

די מקורות געבן צוזאמען א בילד פון א תקופה וואס האט אנטהאלטן ביידע גרויסע פארלוסטן און נייע מעגליכקייטן. פון איין זייט איז געווען דער חורבן פון ירושלים, די פארטרייבונג און דער פארלוסט פון דער זעלבסטשטענדיגער מלוכה; פון דער אנדערער זייט ווייזן די דאקומענטן אויף א קהילה וואס האט זיך געקענט אנטוויקלען און זיך צופאסן צו נייע אומשטענדן.

=== דער באלאנס צווישן טראגעדיע און אויפבוי ===
אין די פריערדיקע באשרייבונגען פון דער גלות איז דער דגש געווען בעיקר אויפן ווייטאג און פארלוסט. מאדערנע שטודיעס האבן צוגעגעבן מער פרטים איבער די סאציאלע און עקאנאמישע באדינגונגען פון די גולים.

די אל יהודו טאבלעטן און דער מוראשו ארכיוו האבן געוויזן אז אסאך אידישע משפחות האבן נישט בלויז איבערגעלעבט, נאר אויך געקענט בויען א נייעם לעבן אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די נייע פארשונג נעמט אבער נישט אוועק פון דעם גרויסן באדייט פון דער חורבן. דער פארלוסט פון ירושלים און בית המקדש איז געבליבן א צענטראלע טייל פון דעם אידישן זכרון און טראדיציע.

== פארגלייכן מיט אנדערע גלות תקופות ==

=== דער חילוק צווישן גלות בבל און שפעטערדיקע תפוצות ===
די גלות בבל איז אנדערש פון שפעטערדיקע אידישע תפוצות, ווייל זי איז פארגעקומען אין א צייט ווען די אידישע מלוכה איז נאך געווען א זעלבסטשטענדיגע פאליטישע איינהייט וואס איז חרוב געווארן דורך א פרעמדע אימפעריע.

שפעטערע אידישע תפוצות זענען פארשידנארטיג געווען אין זייערע אומשטענדן, אבער די בבלישע גלות האט געדינט אלס א פריערדיגע מוסטער וויאזוי א אידישע קהילה קען זיך האלטן אן א לאנד און אן א מלוכה.

=== דער באדייט פאר די צווייטע בית המקדש תקופה ===
די חזרה קיין ארץ ישראל האט געברענגט דעם אויפקום פון דער צווייטער בית המקדש תקופה. די נייע קהילה איז אויפגעשטאנען מיט א שטארקער באדייט פון תורה און הנהגה פון די חכמים.

די דערפארונג פון דער גלות האט פארמירט די וועג וויאזוי אידן האבן געזען זייער באציאונג צום לאנד, צום בית המקדש און צו זייערע קהילות.

== ליטעראטור און מקורות ==
די היסטאריע פון גלות בבל איז באזירט אויף א צוזאמענשטעל פון פארשידענע סארטן מקורות:

* די ספרי הנביאים, באזונדערס ירמיהו און יחזקאל, וואס באשרייבן די רוחניות'דיגע און נאציאנאלע דערפארונג פון דער תקופה.
* די בבלישע כראָניקן, וואס באשרייבן די מיליטערישע קאמפיינס פון נבוכדנצר דער צווייטער.
* דער כורש צילינדער, וואס באשרייבט די פאליטיק פון כורש נאך דער אייננעמונג פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;
* די אל יהודו טאבלעטן און דער מוראשו ארכיוו, וואס געבן א בליק אויף דעם געזעלשאפטלעכן און עקאנאמישן לעבן פון אידן אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;
{{רעפערענצן}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>05lgcib5wxi6nr9x6bqa5mvjvvra1um</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601879</id>
      <parentid>601864</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T16:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* די מרידה פון צדקיהו און דער חורבן פון ירושלים */</comment>
      <origin>601879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69329" sha1="0s94j538s6wntvsa0yfzs4hxx55voku" xml:space="preserve">{{אינפובאקס געשעעניש|נאמען=גלות בבל|אנדערע נעמען=בבלישע געפאנגענשאפט, בבלישע גלות|טאג=|יאר=597 פאר זייער ציילונג – 538 פאר זייער ציילונג|לאנד=בבל, אור אלטע מסופוטאמיע|לאקאציע=בבל, ניפר, אל יהודו|גורם=נבוכדנצר דער צווייטער און די בבלישע מלוכה|באפרייער=כורש מלך פרס|רעזולטאט=חורבן בית המקדש הראשון, גלות יהודה, און שפעטער שיבת ציון}}

'''גלות בבל''' איז דער נאמען פאר דער תקופה אין דער אידישער היסטאריע ווען א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון [[מלכות יהודה|מלכת יהודה]] זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און אריבערגעפירט געווארן קיין [[בבל]] דורך דער בבלישער מלוכה אונטער דער הערשאפט פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]]. דאס גלות האט זיך אנגעהויבן מיט דער ערשטער פארטרייבונג אין יאר  [[ג'שכ&quot;ז]], ווען דער קעניג [[יהויכין]], זיין משפחה, די חשובע פערזענליכקייטן, און בעלי מלאכות זענען געפירט געווארן קיין בבל, און האט זיך פארענדיגט מיט דער ערלויבעניש פון [[כורש]] קעניג פון פרס אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]], וואס האט ערלויבט די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם [[בית המקדש]].

די תקופה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע איבערקערענישן אין דער אידישער געשיכטע. צוליב דעם חורבן פון [[ירושלים]] און [[בית המקדש הראשון]] איז פארגעקומען א טיפע רוחניות'דיגע און געזעלשאפטליכע טוישונג אינעם לעבן פון כלל ישראל. אין דער צייט זענען זיך פארמירט געווארן וויכטיגע יסודות פון דער שפעטערדיקער אידישער קולטור, אריינגערעכנט א שטערקערער באדייט פון תורה לערנען, תפילה בציבור, און די אנטוויקלונג פון די [[בית הכנסת]] אלס א צענטער פון עבודת השם אין צייטן ווען איז נישט דא דער בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס גלות איז פארגעקומען אין דער תקופה ווען די [[בבל#דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע|נייע בבלישע מלוכה]] האט איבערגענומען די הערשאפט אין דער נאנטער מזרח נאכדעם וואס די [[אשורישע אימפעריע]] איז צוזאמגעפאלן. די אידישע מלוכה פון [[יהודה]] איז געווארן אונטערטעניגט אונטער בבל, און נאך עטליכע מרידות קעגן דער בבלישער הערשאפט האט נבוכדנצר דער צווייטער חרוב געמאכט ירושלים, חרוב געמאכט דעם ערשטן בית המקדש, און אריבערגעפירט גרויסע טיילן פון דער באפעלקערונג קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== היסטארישער הינטערגרונט ==

=== די אשורישע תקופה און די צעשפרייטונג פון ישראל ===
פאַרן בבֿלישן גלות איז שוין דער צפון מלכות ישראל חרוב געווארן דורך דער ניי אשורישער אימפעריע אין יאר 722 פאר זייער ציילונג. די אשורישע קעניגן האבן פארשפרייט פילע איינוואוינער פון די [[עשרת השבטים|צען שבטים]] איבער פארשידענע געגנטן פון [[מעסאפאטאמיע]], און דאס האט געשאפן א פריערדיגע פארעם פון גלות צווישן די בני ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

אין יאר 701 פאר זייער ציילונג איז דער אשורישער קעניג [[סנחריב]] ארויסגעקומען קעגן [[ירושלים]]. דער קעניג [[חזקיהו]] פון [[מלכות יהודה|יהודה]] האט איבערגעלעבט די אינוואזיע, און דאס האט געשאפן ביי אסאך פון די באפעלקערונג א שטארקע גלויבן אז ירושלים און [[הר ציון]] קענען קיינמאל נישט חרוב ווערן צוליב דער קדושה פון דעם בית המקדש און דער הבטחה וואס איז געווען פארבונדן מיט דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== אויפקום פון בבל און נבוכדנצר דער צווייטער ===
נאך דער פאל פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג האט די ניי בבלישע מלוכה אונטער [[נבופולאסר]] און שפעטער זיין זון נבוכדנצר דער צווייטער איבערגענומען די הערשאפט פון דער נאנטער מזרח. בבל האט ערזעצט [[אשור]] אלס די הויפט [[אימפעריע]] אין דער געגנט און האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר הערשאפט איבער [[ארץ ישראל]].&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין דער [[קאמף ביי כרכמיש]] אין יאר 605 פאר זייער ציילונג האט נבוכדנצר דער צווייטער באזיגט דעם מצרישן [[פרעה]] [[נכה השני|נכה דער צווייטער]] . דער נצחון האט געגעבן בבל די פולע קאנטראל איבער [[סיריע]] און ארץ ישראל, און דער קעניג [[יהויקים]] פון יהודה איז געווארן אינטערטעניגט צו בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== די סיבות פארן גלות ==
לויט דער אידישער מסורה און די נביאים פון יענער תקופה איז דער חורבן געקומען צוליב [[עבירות]] פון די אידן, אריינגערעכנט [[עבודה זרה]], אומגערעכטיקייט און נישט אפהיטן די [[מצוה|מצוות]] התורה. [[נביאים]] ווי [[ירמיהו]] און [[יחזקאל]] האבן געווארנט אז אויב ירושלים וועט נישט תשובה טון וועט זי חרוב ווערן דורך בבל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

אין דער אלטער נאנט מזרח איז געווען א געוויינליכע השגה אז א לאנד און אירע געטער זענען שטארק פארבונדן איינער מיטן אנדערן. א פאלק וואס איז באזיגט געווארן אין מלחמה האט אפט געזען דעם געווינער'ס גאט ווי דער שטארקער. דער חורבן פון בית המקדש האט דעריבער געשאפן א טיפע אמונה קריזיס, אבער די אידישע נביאים האבן ארויסגעוויזן אז דער אייבערשטער איז נישט באגרעניצט צו איין לאנד אדער איין פלאץ.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

== דער סדר פונעם גלות ==

=== די ערשטע פארטרייבונג ===
אין יאר [[ג'שכ&quot;ד]] האט נבוכדנצר דער צווייטער באקומען די מלוכה פון בבל און נאכדעם וואס ער האט געשטארקט זיין הערשאפט נאך דער קאמף ביי כרכמיש, האט ער געצווינגען יהודה צו ווערן אונטערגעווארפן אונטער בבל. דער קעניג יהויקים פון יהודה האט געדינט אלס א פארטרעטער קעניג פון בבל, אבער אין יאר [[ג'שכ&quot;ז]], נאך א דורכגעפאלענע פרואוו פון נבוכדנצר צו באזיגן מצרים, האט יהויקים זיך אויפגעהויבן קעגן בבלישע הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דערנאך איז נבוכדנצר דער צווייטער ארויפגעקומען מיט זיין מיליטער קיין ירושלים און האט אנגעהויבן א באלאגערונג קעגן דער שטאט. בשעת דער באלאגערונג איז דער קעניג יהויקים געשטארבן, און זיין זון [[יהויכין]], וואס איז געווען אכצן יאר אלט, איז געווארן דער נייער קעניג פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

ב' אדר [[ג'שכ&quot;ז]] האט יהויכין זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר. דער בבלישער קעניג האט אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, זיין משפחה, די הויפט באאמטע פון דער מלוכה, מיליטערישע פירער, בעלי מלאכות און ארום צען טויזנט געפאנגענע. נאכדעם האט ער געשטעלט [[צדקיהו]], א פעטער פון יהויכין, אלס קעניג אין ירושלים אונטער דער בבלישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס ערשטע גלות האט אריינגענומען בעיקר די עליטע פון יהודה, מענטשן וואס האבן געהאט וויכטיגע פאזיציעס אין מלוכה, מיליטער און האנטווערק. די בבלישע אימפעריע האט גענוצט די פארטרייבונג אלס א וועג צו שוואכן די פאליטישע און מיליטערישע כח פון אונטערגעווארפענע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== די מרידה פון צדקיהו און דער חורבן פון ירושלים ===
נאך עטליכע יאר פון בבלישער הערשאפט האט צדקיהו, דער לעצטער קעניג פון יהודה, געשלאסן א בונד מיט מצרים אונטער פרעה [[חפרע]] און זיך אויפגעהויבן קעגן בבל אין יאר [[ג'של&quot;ה]]. נבוכדנצר דער צווייטער האט רעאגירט מיט א מיליטערישן קאמפיין קעגן ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דעם [[י' טבת]] [[ג'של&quot;ו]] האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות אנגעהויבן א פולשטענדיגע באלאגערונג ארום ירושלים. די שטאט איז געווארן אפגעהאקט פון דרוסענדיגע עסנווארג און הילף, בשעת די בבלישע זעלנער האבן גענוצט באלאגערונג מאשינען, מויער ברעכערס און ערד בערגלעך צו דורכברעכן די מויערן.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

דעם [[ט' תמוז]] [[ג'של&quot;ח]]  האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות דורכגעבראכן די צפון מויער פון ירושלים נעבן דעם מיטל טויער. אייננעמענדיג דעם שטאט נאך א לאנגע באלאגערונג.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

[[ז' אב|ז' באב]] איז [[נבוזראדן]], דער הויפט איבער די מיליטערישע וואך פון נבוכדנצר און די בבליים זענען אריינגעקומען אינעם היכל און אנגעהויבן מטמא זיין און חרוב מאכן.

[[ט' אב|ט' באב]] ג'של&quot;ח האט [[נבוזראדן]], נאכן דארט זייין און חרוב מאכן דעם בית המקדש פון [[ז' אב|ז' באב]] עס אנגעצינדע און פארברענטאון עס איז געבליבן ברענען דעם גאנצן טאג ביז די זון איז אינטערגעגאנגען צומארגנס [[י' אב]],

דערנאך האט ער גענומען די כלי קודש, חרוב געמאכט די מויערן פון ירושלים,און פארטריבן א גרויסן טייל פון די איבערגעבליבענע איינוואוינער פון [[יהודה]] קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== די דריטע פארטרייבונג ===
א דריטע, קלענערע פארטרייבונג פון אידן קיין בבל. איז געקומען נאך דער מארד פון [[גדליהו בן אחיקם|גדליה בן אחיקם]], דער בבלישער [[גאווערנער|גובערנאטאר]] פון יהודה, וואס איז געשטעלט געווארן צו פירן דאס לאנד נאכן חורבן.דאס איז פארגעקומען [[ראש השנה]] קנאפע צוויי חודשים נאכן חורבן בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

עס איז דא א צווייטע דעה אין [[חז&quot;ל]], ווי [[רבי שמעון בר יוחאי|רבי שמעון בן יוחאי]] אין דער [[גמרא]], וואס האלט אז ער איז געהרגעט געווארן צוויי יאר שפעטער, אין יאר [[ג'ש&quot;מ]]&lt;ref&gt;סדר עולם רבה (פרק כו / כח)&lt;/ref&gt;

== דאס לעבן אין בבל ==

=== די מצב פון די גולים ===
דאס לעבן פון די אידישע גולים אין בבל ווערט באשריבן אין פארשידענע מקורות אויף פארשידענע וועגן. און [[תהילים|תהלים]] ווערט באשריבן דעם ווייטאג און בענקעניש פון די גולים, באזונדערס אין דעם פסוק &quot;על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו בזכרנו את ציון&quot;, וואס איז געווארן א סימבאל פון דעם צער איבער דער פארלוירענער היימלאנד.

אבער ארכעאלאגישע און היסטארישע מקורות ווייזן אז דער לעבן אין בבל איז נישט געווען בלויז א מצב פון קנעכטשאפט און אומבאגרעניצטע ליידן. דאקומענטן פון בבל, אריינגערעכנט די [[אל יהודו טאבלעטן]] און דער ארכיוו פון דער [[משפחת מוראשו]] אין [[ניפר]], ווייזן אז פילע אידישע משפחות האבן געהאט רעכטן פון אייגנטום, געשעפטן, לאנד און עקאנאמישע מעגליכקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די משפחת מוראשו אין ניפר איז געווען א רייכע און איינפלוסרייכע געשעפטליכע משפחה אין פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. זייערע דאקומענטן געבן א בילד פון אידן וואס האבן זיך אריינגעגלידערט אין דער בבלישער עקאנאמיע אלס לאנד אייגנטימער, האנדלער און פארוואלטער.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

=== ירמיהו'ס בריוו צו די גולים ===
דער נביא [[ירמיהו]] האט געשיקט א בריוו צו די גולים אין בבל, אין וועלכן ער האט זיי געבעטן צו בויען הייזער, פלאנצן גערטנער און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי געפינען זיך. דער בריוו האט געגעבן דעם געדאנק אז אידן זאלן קענען היטן זייער אמונה און תורה אפילו ווען זיי לעבן ווייט פון ארץ ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== רוחניות'דיגע און קולטורעלע אנטוויקלונגען אין דער גלות ==

=== תורה, כתבי קודש און שמירת הזהות ===
די גלות בבל האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער פארזאמלונג, אויסארבעטונג און איבערגעבונג פון גרויסע טיילן פון די כתבי קודש. אין דער צייט זענען פארשריבן געווארן און איבערגעארבעט געווארן וויכטיגע חלקים פון די נביאים און אנדערע ספרים, אריינגערעכנט [[ספר ירמיה|ספר ירמיהו]], [[ספר יחזקאל|יחזקאל]] און די חלקים פון [[ספר ישעיה|ישעיהו]] וואס באשרייבן די נחמה און גאולה.

דער געברויך צו האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד האט געשטארקט דעם באדייט פון לערנען תורה, האלטן שבת און היטן די מצוות. די גלות האט דעריבער געשאפן נייע וועגן וויאזוי כלל ישראל קען לעבן אלס א פאלק אפילו אן דעם בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== די אנטוויקלונג פון בית הכנסת און תפילה בציבור ===
צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז חרוב געווארן, איז מער נישט געווען מעגליך צו פירן די עבודת הקרבנות ווי פריער. אין גלות האבן זיך דעריבער אנטוויקלט נייע צענטערן פון [[עבודת ה']], אריינגערעכנט פאר [[תפילה]], [[קריאת התורה]] און לימוד [[תורה|התורה]].

די [[בית הכנסת]] האט אנגעהויבן באקומען א גרעסערע ראלע אלס א פלאץ וואו אידן האבן זיך געקענט פארזאמלען, לערנען און האלטן זייער קשר מיט דער תורה. די אנטוויקלונג האט געהאט א השפעה אויף די שפעטערדיקע אידישע [[קהילות]] איבער דער וועלט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== די ארמישע שפראך און אשורישער כתב ===
א וויכטיגע קולטורעלע טוישונג וואס איז פארגעקומען אין דער צייט פון גלות איז געווען דער אריבערגאנג פון [[לשון קודש|לשון הקודש]] אלס די איינציגע טאג טעגליכע שפראך צו א ברייטערן באנוץ פון [[אראמיש|ארמיש]] אין דער אדמיניסטראציע און טאג טעגליכן לעבן.

די אידן האבן אין דער בבלישער תקופה אנגענומען דעם פירעקעדיג אשורישן כתב פאר שרייבן. דער כתב, וואס איז געווארן דער באקאנטער [[כתב אשורית]] וואס ווערט גענוצט אין ספרי תורה און אידישע כתבים, האט זיך אויסגעפארעמט אין דער תקופה נאך דער גלות.&lt;ref&gt;[https://www.JesusSpokeAramaic.com Learn The ARAMAIC Alphabet 'Hebrew' Ashuri Script Ewan MacLeod]&lt;/ref&gt;

דער באנוץ פון ארמיש האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער שפראך וועלט, און א גרויס טייל פון די שפעטערדיקע ספרים און דאקומענטן זענען געשריבן געווארן אין ארמיש אדער מיט השפעה פון ארמיש.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== די פאל פון בבל און דער צוריקקער פון די גולים ==

=== דער טויט פון נבוכדנצר און די שוואכונג פון בבל ===
[[כ&quot;ה אדר]] [[ג'שס&quot;ג]] איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן.און צוויי טעג שפעטער, [[כ&quot;ז אדר]] האט [[אוִיל מרדך|אֱוִיל מְרֹדַךְ]] (אויך באקאנט אלס אמל מרדוך) וואס האט איבערגענומען די בבלישע מלוכה. ארויסגענומען יהויכין מלך יהודה פון תפיסה און אים געגעבן א באזונדערן כבוד און א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

די שפעטערדיקע בבלישע מלכים האבן נישט געקענט האלטן די שטארקייט פון דער אימפעריע אויף דער זעלבער מדרגה ווי נבוכדנצר. די פאליטישע שוואכונג פון בבל האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון דער [[פערסישע אימפעריע]] אונטער כורש .

=== כיבוש בבל דורך כורש ===
דעם [[ט&quot;ז תשרי]] [[ג'שפ&quot;ט]] האט [[כורש דער צווייטער]], מלך פרס, איינגענומען די שטאט בבל אן א גרויסער קאמף און געענדיגט די הערשאפט פון דער ניי בבלישער מלוכה.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

נאכדעם וואס די אכעמענידישע פרסישע מלוכה האט איבערגענומען בבל, האט כורש איינגעפירט א פאליטיק פון גרעסערער רעליגיעזער טאלעראנץ אין פארשידענע טיילן פון זיין אימפעריע. דער [[כורש צילינדער]] באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעגעבן הייליגע פלעצער און ערלויבט פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן צו זייערע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

=== דער כורש'ס דערלויבעניש און שיבת ציון ===
אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]] האט כורש געגעבן זיין דערלויבעניש פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש. דער באפעל ווערט דערמאנט אין [[ספר עזרא]].&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

אין יענעם יאר איז די ערשטע גרופע פארטריבענע, באקאנט אלס [[שיבת ציון]], אנגעקומען קיין ירושלים אונטער דער פירערשאפט פון [[זרובבל בן שאלתיאל]] און [[יהושע בן יהוצדק כהן גדול|יהושע בן יהוצדק הכהן גדול]].&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

די אויפבוי פון [[בית המקדש השני]] האט זיך פארענדיגט אין יאר [[ג'ת&quot;ח]] אין די צייט פון קעניג [[דריווש דער ערשטער|דריוש דער ערשטער]]. די געשעעניש איז פארבונדן מיט דער נבואה פון [[ירמיהו]] איבער א תקופה פון זיבעציג יאר ביז דער גאולה פון ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== די ווייטערדיקע אנטוויקלונג פון די אידישע קהילות אין בבל ==

=== די וואס זענען געבליבן אין בבל ===
נישט אלע אידישע גולים האבן אויסגענוצט די ערלויבעניש פון כורש צו צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל. א באדייטנדע טייל פון די אידן זענען געבליבן אין מעסאפאטאמיע, און די קהילות האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אונטער דער פרסישער הערשאפט און אין די שפעטערדיקע תקופות.

די פארבליבענע קהילות אין בבל זענען געווארן דער אנהייב פון דער ערשטע שטענדיגע אידישע תפוצה אויסער ארץ ישראל. די אידן האבן אויפגעבויט א געזעלשאפט וואס האט געהאט אייגענע קהילות, מסחר און מוסדות, און די בבלישע אידנטום איז שפעטער געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה און אידיש לעבן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין די געגנט פון ניפר און אנדערע פלעצער אין בבל זענען געפונען געווארן קיילישע דאקומענטן וואס געבן א בליק אויף דעם לעבן פון די אידישע איינוואוינער. די אל יהודו טאבלעטן ווייזן אויף א אידישע קהילה וואס האט געהאט באציאונגען מיט דער לאקאלער עקאנאמיע און אדמיניסטראציע.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== עקאנאמישע לעבן און די ארכיוון פון מוראשו ===
די ארכיוו פון דער משפחת מוראשו אין ניפר, וואס שטאמט פון דעם פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, גיט וויכטיגע ידיעות איבער די עקאנאמישע באדינגונגען פון אידן אין בבל. די דאקומענטן באווייזן אז אידישע מענטשן האבן געקענט פארמאגן אייגנטום, פירן געשעפטן און זיך באטייליגן אין דער עקאנאמישער לעבן פון דער געגנט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די משפחת מוראשו איז געווען א רייכע און באקאנטע געשעפטליכע משפחה אין ניפר. זייערע רעקארדן אנטהאלטן קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן וואס באשרייבן פארשידענע פארמען פון הלוואות, לאנד באנוץ, געשעפטן און פארוואלטונג פון אייגנטום.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די דאקומענטן ווייזן אז כאטש די גלות איז אנגעקומען דורך א טראגישער פארטרייבונג, האבן אסאך פון די אידישע משפחות מיט דער צייט געקענט בויען א נייעם לעבן אין בבל און זיך אריינגלידערן אין דער געזעלשאפט אן פארלירן זייער אידישע אידענטיטעט.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע אפשאצונג פון דער גלות ==

=== דער געדאנק פון א פארוויסטער לאנד ===
אין דער עלטערער פארשטעלונג פון דער גלות בבל ווערט אפט באשריבן אז ארץ יהודה איז אינגאנצן אויסגעליידיגט געווארן פון אירע איינוואוינער און איז געבליבן א פארוויסטע מדבר ביז דער צוריקקער פון די גולים.

אבער מאדערנע ארכעאלאגישע שטודיעס האבן געוויזן אז דער בילד איז מער קאמפליצירט. כאטש ירושלים און די שטעטלישע צענטערן זענען שווער געשעדיגט געווארן, זענען געבליבן טיילן פון דער לאנדווירטשאפטליכער באפעלקערונג אין יהודה, באזונדערס די פשוטע מענטשן פון לאנד וואס האבן ווייטער אנגעהאלטן א געוויסן פארעם פון לעבן און ארבעט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

דעריבער ווערט די גלות היינט באטראכט נישט אלס א פולשטענדיגע אויסמעקונג פון דאס אידישע לעבן אין ארץ ישראל, נאר אלס א שווערע טוישונג וואס האט צעשטערט די מלוכה און בית המקדש, בשעת טייל באפעלקערונג איז געבליבן אין לאנד.

=== געפאנגענשאפט און פרייהייט אין בבל ===
די טראדיציאנעלע באשרייבונג פון דער גלות, באזירט אויף מקורות ווי תהלים קל&quot;ז, שטעלט פאר די גולים אלס מענטשן וואס האבן געליטן פון שווערע באדינגונגען און האבן זיך געוויינט ביים נהר בבל.

ארכעאלאגישע מקורות געבן אבער א מער פארשידנארטיגן בילד. די אל יהודו און מוראשו דאקומענטן ווייזן אז פילע אידן האבן געהאט א לעגאלע סטאטוס, געקענט פארמאגן אייגנטום, האבן געקענט פירן געשעפטן און האבן געהאט עקאנאמישע מעגליכקייטן אין דער בבלישער געזעלשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דאס מיינט נישט אז די ערשטע פארטרייבונג און דער חורבן זענען נישט געווען א טראגעדיע פאר כלל ישראל, נאר עס ווייזט אז די לעבנסשטייגער פון די גולים האט זיך במשך די יארן פארשידנארטיג אנטוויקלט.

== דער באדייט פון גלות בבל אין אידישער געשיכטע ==

=== דער אנהייב פון דער גרויסער תפוצה ===
די גלות בבל ווערט פאררעכנט אלס דער אנהייב פון דער גרויסער אידישער תפוצה אויסער ארץ ישראל. כאטש אידישע גרופעס האבן שוין פריער געלעבט אין אנדערע לענדער, האט די בבלישע גלות געשאפן די ערשטע גרויסע און שטענדיגע אידישע קהילה אויסער דער היימלאנד.

די קהילה האט ווייטער עקזיסטירט נאכדעם וואס טייל גולים זענען צוריקגעקומען קיין יהודה, און אין די קומענדיגע דורות איז בבל געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון אידישער רוחניות, וואס האט שפעטער געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון תורה שבעל פה און אידישע קולטור.

=== די ראלע פון גלות אין דער אידישער זכרון ===
די גלות בבל האט באקומען א צענטראלן פלאץ אין דער אידישער זכרון. דער ט' באב, דער טאג וואס ווערט פארבונדן מיטן חורבן בית המקדש הראשון, איז געווארן א טאג פון טרויער און תענית לזכר די פארניכטונג פון ירושלים און די נאכפאלגנדע גלות.

אין אידישע תפילות און ספרים ווערט די גלות בבל דערמאנט אלס א תקופה פון שווערע נסיונות, אבער אויך אלס א צייט וואס האט געברענגט נייע כוחות פון תורה, אמונה און קהילת.

== פארשידענע דייטונגען איבער דער גלות ==

=== דער היסטארישער חשבון און דער חז&quot;ל'דיגער חשבון ===
עס עקזיסטירן פארשידענע וועגן צו רעכענען די צייטן פון דער גלות בבל. אין דער מאדערנער היסטארישער פארשונג ווערט אנגענומען אז דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג האט פארגעקומען אין יאר 597 פאר זייער ציילונג, דער חורבן פון ירושלים און בית המקדש איז געווען אין יאר 586 פאר זייער ציילונג, און דער ערלויבעניש פון כורש איז ארויסגעגעבן געווארן אין יאר 538 פאר זייער ציילונג.

לויט דער מסורה און דער חשבון פון ספר סדר עולם רבה זענען די יארן פון דער פרסישער תקופה אנדערש גערעכנט געווארן, און דער חורבן בית המקדש הראשון ווערט געשטעלט אין יאר ג'של&quot;ח, וואס שטימט בערך מיט 423 פאר זייער ציילונג לויט דער היינטיגער ציילונג. דער חילוק צווישן די צוויי חשבונות ווערט באקאנט אלס די &quot;שנים חסרות&quot; אדער &quot;פארלוירענע יארן&quot;, צוליב דעם וואס דער סדר עולם רעכנט די תקופה פון די פרסישע מלכים מיט ווייניגער יארן ווי דער אנגענומענער היסטארישער חשבון.

די צוויי חשבונות ווערן גענוצט אין פארשידענע מסגרות. דער היסטארישער חשבון איז באזירט אויף בבלישע, פרסישע און ארכעאלאגישע מקורות, בשעת דער מסורת'דיגער חשבון איז באזירט אויף חז&quot;ל'דיגע מקורות און זייער סדר פון די דורות.

== מקורות און ארכעאלאגישע עדות'ן ==

=== בבלישע כראָניקן ===
א וויכטיגער מקור פאר דער באשרייבונג פון די בבלישע קאמפיינס קעגן ירושלים זענען די בבלישע כראָניקן, אריינגערעכנט דער באקאנטער ירושלים כראָניק. די דאקומענטן באשרייבן די מיליטערישע באוועגונגען פון נבוכדנצר דער צווייטער און די פארשידענע קאמפיינס אין דער געגנט פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

די כראָניקן צושטעלן א היסטארישן באגריף פון די פאליטישע געשעענישן פון דער תקופה, און ווערן גענוצט צוזאמען מיט אידישע מקורות צו פארשטיין די סדר פון די געשעענישן.

=== דער כורש צילינדער ===
דער כורש צילינדער איז א בבלישער קיילישער אויפשריפט פון דער צייט ווען כורש הגדול האט איבערגענומען בבל. דער דאקומענט באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעשטעלט פארשידענע הייליגע פלעצער און ערלויבט פאר פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן אין זייערע געביטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

אין פאפולערע באשרייבונגען ווערט דער כורש צילינדער אמאל אנגערופן דער &quot;ערשטער קאמפעטענטע פון מענטשנרעכט&quot;, אבער אין וויסנשאפטליכע פארשונג ווערט ער באטראכט אלס א טראדיציאנעלער בבלישער קעניגליכער אויפשריפט וואס האט געדינט צו בארעכטיגן כורש'ס הערשאפט און זיין באציאונג צו דער בבלישער גאטהייט מרדוך.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

דער צילינדער דערמאנט נישט באזונדער די אידן אדער יהודה, אבער זיין באשרייבונג שטימט מיט דער באקאנטער פרסישער פאליטיק פון לאזן פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקקומען און אויפשטעלן זייערע הייליגע פלעצער.

=== אל יהודו און אנדערע קיילישע דאקומענטן ===
די אל יהודו טאבלעטן זענען א זאמלונג פון קיילישע דאקומענטן וואס שטאמען פון דער צייט נאך דער בבלישער פארטרייבונג. זיי געבן אינפארמאציע איבער אידישע משפחות אין בבל, זייערע לעגאלע באציאונגען, אייגנטום און עקאנאמישע טעטיגקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די דאקומענטן ווייזן אז אידישע איינוואוינער האבן געלעבט אין פארשידענע געגנטן פון מעסאפאטאמיע און האבן זיך באטייליגט אין די לאקאלע געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע סטרוקטורן.

=== דער מוראשו ארכיוו פון ניפר ===
דער מוראשו ארכיוו פון ניפר איז איינע פון די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין דאס עקאנאמישע לעבן אין בבל אין פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. די דאקומענטן שטאמען פון דער געשעפטליכע פירמע פון דער משפחת מוראשו און אנטהאלטן רעקארדן איבער פינאנצן, לאנד, הלוואות און פארשידענע געשעפטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

דער ארכיוו ווייזט אז די אידישע באפעלקערונג האט נישט בלויז עקזיסטירט אלס א פארטריבענע גרופע, נאר האט אין פילע פעלער געהאט אקטיווע ראלעס אין דער עקאנאמיע פון דער בבלישער געזעלשאפט.

== השפעה אויף שפעטערדיקן אידישן לעבן ==

=== תורה און קהילה נאכן חורבן ===
די גלות בבל האט געברענגט א נייעם סדר אין אידישן לעבן. אן דער בית המקדש אלס צענטער פון עבודת השם האט זיך דער צענטער אריבערגעצויגן צו תורה, תפילה און קהילה.

די דערפארונג פון לעבן אין א פרעמדן לאנד האט געוויזן אז כלל ישראל קען היטן זיין אידענטיטעט נישט בלויז דורך א לאנד און א מלוכה, נאר אויך דורך תורה, מנהגים און קהילתישע מוסדות.

=== בבל אלס צענטער פון תורה ===
אין די קומענדיגע דורות נאך דער גלות איז בבל געבליבן א וויכטיגער פלאץ פאר אידישע קהילות. פילע יארהונדערטער שפעטער זענען דארט ארויסגעוואקסן גרויסע צענטערן פון תורה, און די בבלישע אידנטום האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן אין דער תפוצה.

די זכרון פון גלות בבל איז דעריבער נישט בלויז פארבונדן מיט חורבן און פארלוסט, נאר אויך מיט דער מעגליכקייט פון אויפבויען א שטארקע אידישע קהילה אפילו אונטער פרעמדער הערשאפט.

== קולטורעלע און היסטארישע אפשאצונג ==
די גלות בבל ווערט אין דער היסטאריע באטראכט אלס א דריי פונקט אין דער אנטוויקלונג פון אידנטום. די צעשטערונג פון דער ערשטער אידישער מלוכה האט געברענגט צו א נייעם פארשטאנד פון אמונה, א נייעם פארעם פון קהילת לעבן און א פארשפרייטונג פון אידן אויסער ארץ ישראל.

דער איבערגאנג פון א מלוכה באזירטע געזעלשאפט צו א תורה באזירטע קהילה האט געשאפן די יסודות אויף וועלכע שפעטערדיקע דורות פון אידישע קהילות האבן זיך געבויט.

== זכרון און באדייט אין אידישער טראדיציע ==

=== די גלות אלס נסיון און תיקון ===
אין דער אידישער טראדיציע ווערט די גלות בבל נישט בלויז באטראכט אלס א היסטארישע פארטרייבונג, נאר אויך אלס א צייט פון א טיפן נסיון פאר כלל ישראל. דער חורבן בית המקדש און די פארלוסט פון דער מלוכה האבן געברענגט א גרויסן צער, אבער די נביאים האבן אויסגעדריקט אז דער ציל פון די שווערע געשעענישן איז געווען צו ברענגען דעם פאלק צוריק צו תשובה און א נענטערן קשר מיטן אייבערשטן.

דער נביא ירמיהו האט באשריבן די צייט פון גלות מיט א בליק פון תקוה. ער האט געבעטן די גולים זיך צו באזעצן אין בבל, בויען הייזער, פלאנצן גערטנער און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי וואוינען, בשעת זיי האלטן אן זייער אמונה און ווארטן אויף דער גאולה.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

דער געדאנק האט געשאפן א יסוד אין אידישן לעבן, אז אפילו אין א צייט פון פארטרייבונג קען מען דינען דעם אייבערשטן און בויען א רוחניות'דיגע קהילה.

=== דער טאג פון ט' באב ===
דער חורבן ירושלים און בית המקדש הראשון איז געווארן א הויפט טייל פון דעם אידישן זכרון. דער ט' באב איז געבליבן א טאג פון תענית און טרויער אויף די חורבנות וואס זענען פארבונדן מיט ירושלים.

אין די קינות און תפילות פון ט' באב ווערט דער חורבן דערמאנט אלס א צייט פון גרויס פארלוסט, בשעת דער אינהאלט פון די תפילות האלט אויך ארויס די האפענונג אז ירושלים וועט ווידער אויפגעבויט ווערן.

=== די באדייט פון שיבת ציון ===
דער צוריקקער פון די גולים אונטער כורש איז באקאנט אלס שיבת ציון. דאס האט אנגעהויבן א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע, ווען אידן האבן ווידער אויפגעשטעלט א קהילה אין ארץ ישראל און אנגעהויבן אויפצובויען דעם בית המקדש השני.

אבער די שיבת ציון האט נישט געמיינט אז אלע אידן פון בבל האבן זיך צוריקגעקערט. א גרויסער טייל פון דער אידישער באפעלקערונג איז געבליבן אין בבל און האט געשאפן א קהילה וואס האט ווייטער עקזיסטירט במשך פון פילע דורות.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== באציאונגען צווישן די גלות בבל און דער אידישער שפראך ==

=== ארמיש אין אידישן לעבן ===
די צייט פון גלות בבל האט געברענגט א שטארקע השפעה פון ארמיש אויף דעם אידישן שפראך באנוץ. ארמיש איז געווארן א וויכטיגע שפראך אין דער אדמיניסטראציע און אין טאג טעגליכן לעבן אין גרויסע טיילן פון דער פריערדיקער בבלישער און פרסישער אימפעריע.

אסאך אידישע טעקסטן פון די שפעטערדיקע תקופות אנטהאלטן ארמישע חלקים, און די שפראך האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישער שרייב קולטור.

=== כתב אשורית ===
איינער פון די וויכטיגע קולטורעלע טוישונגען אין דער תקופה איז געווען דער באנוץ פון כתב אשורית, דער קוואדראטער כתב וואס איז שפעטער געווארן דער סטאנדארטער כתב פאר ספרי תורה און אידישע שריפטן.

לויט פארשידענע שטודיעס האבן אידן אנגענומען דעם כתב אין דער צייט פון גלות און נאכדעם, אין פלאץ פון דעם פריערדיגן כתב וואס איז געווען אין באנוץ אין די צייטן פון בית ראשון.&lt;ref&gt;[https://www.JesusSpokeAramaic.com Learn The ARAMAIC Alphabet 'Hebrew' Ashuri Script Ewan MacLeod]&lt;/ref&gt;

דער טויש איז געווען א וויכטיגער טייל פון דער לינגוויסטישער און קולטורעלער אנטוויקלונג פון אידנטום.

== פאליטישע באדייט פון דער גלות ==

=== דער סוף פון מלכות יהודה ===
מיטן חורבן פון ירושלים אין יאר 586 פאר זייער ציילונג (ג'תקס&quot;ו) האט זיך געענדיגט די הערשאפט פון דער בית דוד מלוכה אין יהודה אין איר אלטער פארעם. דער לאנד איז געווארן א טייל פון דער בבלישער אימפעריע, און די פאליטישע צענטער פון אידישן לעבן האט זיך אריבערגעצויגן צו דער גלות.

דער פארלוסט פון א זעלבסטשטענדיגע מלוכה האט געברענגט א נייעם סארט אידישע עקזיסטענץ, וואס איז נישט געווען באזירט אויף א מלוכה מיט א לאנד, נאר אויף תורה, קהילה און אמונה.

=== די ראלע פון פרס ===
די אויפקום פון דער פרסישער אימפעריע האט געברענגט א נייעם מצב פאר די אידישע באפעלקערונג. כורש און זיינע נאכפאלגער האבן נאכגעפאלגט א פאליטיק וואס האט אין פילע פעלקער ערלויבט מער רעליגיעזע און קולטורעלע זעלבסטשטענדיגקייט.

די אידישע צוריקקער קיין יהודה איז געווען א טייל פון דעם ברייטערן פראצעס אין וועלכן די פרסישע מלוכה האט ערלויבט פארשידענע פארטריבענע פעלקער צו צוריקשטעלן זייערע הייליגע צענטערן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

== פארשונג איבער דער גלות בבל אין דער מאדערנער תקופה ==

=== די טראדיציאנעלע באשרייבונג ===
אין דער טראדיציאנעלער פארשטעלונג ווערט די גלות בבל באשריבן אלס א תקופה פון גרויס צער, אין וועלכער אידן זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד, בית המקדש איז חרוב געווארן און ירושלים איז געבליבן פארוויסט.

די באשרייבונג שטעלט ארויס דעם גרויסן רוחניות'דיגן און נאציאנאלן פארלוסט וואס איז פארגעקומען ווען דער צענטער פון אידישן לעבן איז חרוב געווארן.

=== די ארכעאלאגישע פארשטעלונג ===
מאדערנע ארכעאלאגישע פארשונגען האבן צוגעגעבן נייע פרטים איבער דאס לעבן פון די גולים. די קיילישע דאקומענטן פון בבל ווייזן אויף א מער קאמפליצירטן בילד, אין וועלכן אידישע משפחות האבן אין פילע פעלער געהאט אייגנטום, געשעפטן און א לעגאלע שטעלע אין דער געזעלשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

די היינטיגע פארשונג באטראכט דעריבער די גלות בבל אלס א תקופה מיט צוויי זייטן: פון איין זייט א טראגעדיע מיט חורבן און פארטרייבונג, און פון דער צווייטער זייט א צייט וואס האט געברענגט נייע פארמען פון אידישער קהילה און רוחניות.

== זעט פון דער גלות אין דער אלטער וועלט ==

=== יהודה אונטער דער פרסישער הערשאפט ===
נאך דער דערלויבעניש פון כורש מלך פרס אין יאר 538 פאר זייער ציילונג (ג'רכ&quot;ג; לויט דער מסורה ג'ש&quot;ץ), איז יהודה געווארן א טייל פון דער פרסישער אימפעריע אונטער דער נאמען יהוד מדינתא. די אידישע איינוואוינער האבן צוריקגעבאקומען די מעגליכקייט צו אויפשטעלן זייערע קהילות און באנייען די עבודת השם מיט דער אויפבוי פון דעם בית המקדש השני.

די פרסישע הערשאפט האט נישט צוריקגעברענגט די אלטע מלוכה פון בית דוד אין איר פריערדיקן פארעם, אבער זי האט ערלויבט אז די אידישע קהילה זאל ווייטער עקזיסטירן מיט א געוויסער אינערליכע הנהגה אונטער די פרסישע אדמיניסטראציע.

די צווייטע בית המקדש תקופה וואס האט זיך אנגעהויבן נאך שיבת ציון איז געווארן די יסוד פאר פילע וויכטיגע אנטוויקלונגען אין אידישן לעבן, אריינגערעכנט די שטארקונג פון די תורה לערנען, די ראלע פון כהונה און די פארמונג פון קהילתישע מוסדות.

=== די פארבליבענע אידישע באפעלקערונג אין בבל ===
כאטש אסאך אידן האבן זיך געפרייט מיט דער מעגליכקייט צוריקצוקערן קיין ירושלים, האבן פילע אויסגעקליבן צו בלייבן אין בבל. טייל האבן שוין געהאט אויפגעבויט א נייעם לעבן מיט אייגנטום, געשעפטן און געזעלשאפטליכע פארבינדונגען.

די פארבליבענע קהילה האט נישט באטראכט זיך אלס א פארלוירענע גרופע, נאר האט געקענט האלטן איר אידישע אידענטיטעט אין א פרעמדער סביבה. דאס לעבן אין בבל האט געוויזן אז אידישע קיום קען זיך האלטן אפילו ווען די פאליטישע הערשאפט און די געאגראפישע צענטערן טוישן זיך.

== היסטארישע פערזענליכקייטן פון דער גלות תקופה ==

=== נבוכדנצר דער צווייטער ===
'''נבוכדנצר דער צווייטער''' איז געווען דער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע און דער הויפט פיגור אין דער גלות בבל. אונטער זיין הערשאפט האט בבל פארברייטערט איר הערשאפט איבער דער נאנטער מזרח און האט דורכגעפירט די קאמפיינס קעגן יהודה.

ער האט איינגענומען ירושלים אין יאר 597 פאר זייער ציילונג און ווידער אין יאר 586 פאר זייער ציילונג, ווען די שטאט איז חרוב געווארן און דער ערסטער בית המקדש איז פארברענט געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== יהויכין מלך יהודה ===
'''יהויכין''' איז געווען דער קעניג פון יהודה אין דער צייט פון דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג. נאכדעם וואס ער האט זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר אין יאר 597 פאר זייער ציילונג, איז ער מיט זיין משפחה און פילע אנדערע אידישע פירער געפירט געווארן קיין בבל.

שפעטער, נאך דעם טויט פון נבוכדנצר, האט אמל מרדוך אים ארויסגענומען פון תפיסה און אים געגעבן א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== צדקיהו מלך יהודה ===
'''צדקיהו''' איז געווען דער לעצטער קעניג פון יהודה פאר דער חורבן פון ירושלים. ער האט זיך אויפגעהויבן קעגן בבל, וואס האט געפירט צו דער לעצטער באלאגערונג פון ירושלים און דעם חורבן פון בית המקדש.

נאכדעם וואס די בבלישע מיליטער האט איינגענומען די שטאט, איז די מלכות יהודה געענדיגט געווארן און די הויפט טיילן פון דער באפעלקערונג זענען פארטריבן געווארן.

=== ירמיהו הנביא ===
'''ירמיהו הנביא''' האט געשפילט א וויכטיגע ראלע פאר און בשעת דער חורבן תקופה. ער האט געווארנט די איינוואוינער פון יהודה אז די פאל פון ירושלים וועט קומען צוליב זייערע מעשים, און ער האט געגעבן א הדרכה פאר די גולים וויאזוי צו לעבן אין בבל.

זיין בריוו צו די גולים, וואס ווערט דערמאנט אין ספר ירמיהו, האט באטאנט אז זיי זאלן זיך באזעצן, בויען א לעבן און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי זענען פארטריבן געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

=== יחזקאל הנביא ===
'''יחזקאל הנביא''' האט געלעבט צווישן די גולים אין בבל און האט געגעבן נבואות פון חורבן און נחמה. זיין חזון פון די טרוקענע ביינער איז געווארן א סימבאל פון די האפענונג אויף דער ווידעראויפשטעלונג פון כלל ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.thetorah.com/ The Valley of Dry Bones and the Resurrection of the Dead Devorah Dimant]&lt;/ref&gt;

=== כורש הגדול ===
'''כורש הגדול''' איז געווען דער גרינדער פון דער אכעמענידישער פרסישער אימפעריע. נאכדעם וואס ער האט איינגענומען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג, האט ער ארויסגעגעבן די באפעל וואס האט ערלויבט פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש.

זיין פאליטיק פון לאזן פארשידענע פעלקער צוריקשטעלן זייערע הייליגע פלעצער ווערט באשריבן אין פארשידענע קיילישע מקורות, אריינגערעכנט דעם כורש צילינדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

== נאכווירקונגען פון דער גלות בבל ==

=== א נייע פארעם פון אידישע קיום ===
די גלות בבל האט פארענדערט דעם וועג וויאזוי אידן האבן פארשטאנען זייער נאציאנאלע און רוחניות'דיגע עקזיסטענץ. ביז דעמאלטס איז דער בית המקדש און די מלוכה געווען דער צענטער פון דעם פאלק'ס לעבן; נאך דער גלות זענען תורה, תפילה און קהילה געווארן די הויפט יסודות פון אידישן לעבן.

די דערפארונג פון גלות האט געוויזן אז כלל ישראל קען ווייטער עקזיסטירן און היטן זיין אמונה אפילו אן א זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

=== דער יסוד פאר דער תפוצה ===
די אידישע קהילות וואס זענען געבליבן אין בבל זענען געווארן דער אנהייב פון א גרויסער אידישער תפוצה אויסער ארץ ישראל. אין די קומענדיגע דורות האט בבל געבליבן א צענטער פון אידישן לעבן און שפעטער אויך א וויכטיגער פלאץ פון תורה.

די גלות בבל איז דעריבער נישט בלויז א קאפיטל פון חורבן, נאר אויך א נקודה אין דער היסטאריע וואס האט געשאפן נייע וועגן פאר אידן צו לעבן און האלטן זייער מסורה איבער דער וועלט.

== באדייט פון גלות בבל פאר די אידישע געשיכטע ==

=== א איבערגאנג פון מלוכה צו קהילה ===
די גלות בבל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע איבערגאנג פאזעס אין דער אידישער געשיכטע. פארן חורבן איז דער צענטער פון אידישן לעבן געווען דער בית המקדש אין ירושלים און די מלכות יהודה אונטער דער הנהגה פון בית דוד. נאך דער חורבן איז דער צענטער געווארן די תורה, די בתי מדרשות, די קהילות און די מוסדות וואס האבן געקענט עקזיסטירן אויך אין דער תפוצה.

דער איבערגאנג האט געוויזן אז אידישקייט איז נישט אנגעוויזן בלויז אויף א לאנד אדער א פאליטישע הערשאפט, נאר קען זיך האלטן דורך אמונה, תורה און קהילתישע פארבינדונגען. די דערפארונג פון דער גלות איז געווארן א יסוד פאר די שפעטערדיקע אידישע קהילות וואס האבן געלעבט אין פארשידענע לענדער.

=== דער חורבן אלס א נקודת מפנה ===
דער חורבן בית המקדש הראשון איז געווען א טיפע נקודת מפנה אין אידישער געשיכטע. דער פארלוסט פון דעם בית המקדש האט פארענדערט דעם סדר פון עבודת השם און געברענגט נייע פארמען פון רוחניות'דיגע הנהגה.

אין דער צייט האט זיך געשטארקט דער באדייט פון לימוד התורה, נבואה, תפילה און שמירת המצוות אלס די יסודות וואס קענען האלטן דעם קשר צווישן כלל ישראל און דעם אייבערשטן אפילו אין שווערע אומשטענדן.

=== דער השפעה אויף ספרי הקודש ===
די צייט פון גלות בבל האט געהאט א גרויסע ראלע אין דער איבערגעבונג און פארמירונג פון פילע חלקים פון די כתבי הקודש. די גולים האבן געזוכט צו האלטן זייער אמונה און זכרון דורך שרייבן, לערנען און פארשפרייטן די דברי הנביאים.

ספרים און נבואות וואס באשרייבן דעם חורבן, דעם גלות און די נחמה האבן געהאט א ספעציעלן פלאץ אין דעם רוחניות'דיגן לעבן פון די גולים. די ווערטער פון ירמיהו, יחזקאל און אנדערע נביאים האבן געגעבן פאר די אידישע קהילה א וועג צו פארשטיין זייער מצב און האפן אויף דער צוקונפט.

== גלות בבל אין דער היינטיגער היסטארישער פארשונג ==

=== פארשידענע בליקן אויף דער תקופה ===
די היינטיגע פארשונג באטראכט די גלות בבל דורך א ברייטע רייע מקורות, אריינגערעכנט אידישע ספרים, בבלישע קיילישע דאקומענטן און ארכעאלאגישע געפינסן.

די מקורות געבן צוזאמען א בילד פון א תקופה וואס האט אנטהאלטן ביידע גרויסע פארלוסטן און נייע מעגליכקייטן. פון איין זייט איז געווען דער חורבן פון ירושלים, די פארטרייבונג און דער פארלוסט פון דער זעלבסטשטענדיגער מלוכה; פון דער אנדערער זייט ווייזן די דאקומענטן אויף א קהילה וואס האט זיך געקענט אנטוויקלען און זיך צופאסן צו נייע אומשטענדן.

=== דער באלאנס צווישן טראגעדיע און אויפבוי ===
אין די פריערדיקע באשרייבונגען פון דער גלות איז דער דגש געווען בעיקר אויפן ווייטאג און פארלוסט. מאדערנע שטודיעס האבן צוגעגעבן מער פרטים איבער די סאציאלע און עקאנאמישע באדינגונגען פון די גולים.

די אל יהודו טאבלעטן און דער מוראשו ארכיוו האבן געוויזן אז אסאך אידישע משפחות האבן נישט בלויז איבערגעלעבט, נאר אויך געקענט בויען א נייעם לעבן אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די נייע פארשונג נעמט אבער נישט אוועק פון דעם גרויסן באדייט פון דער חורבן. דער פארלוסט פון ירושלים און בית המקדש איז געבליבן א צענטראלע טייל פון דעם אידישן זכרון און טראדיציע.

== פארגלייכן מיט אנדערע גלות תקופות ==

=== דער חילוק צווישן גלות בבל און שפעטערדיקע תפוצות ===
די גלות בבל איז אנדערש פון שפעטערדיקע אידישע תפוצות, ווייל זי איז פארגעקומען אין א צייט ווען די אידישע מלוכה איז נאך געווען א זעלבסטשטענדיגע פאליטישע איינהייט וואס איז חרוב געווארן דורך א פרעמדע אימפעריע.

שפעטערע אידישע תפוצות זענען פארשידנארטיג געווען אין זייערע אומשטענדן, אבער די בבלישע גלות האט געדינט אלס א פריערדיגע מוסטער וויאזוי א אידישע קהילה קען זיך האלטן אן א לאנד און אן א מלוכה.

=== דער באדייט פאר די צווייטע בית המקדש תקופה ===
די חזרה קיין ארץ ישראל האט געברענגט דעם אויפקום פון דער צווייטער בית המקדש תקופה. די נייע קהילה איז אויפגעשטאנען מיט א שטארקער באדייט פון תורה און הנהגה פון די חכמים.

די דערפארונג פון דער גלות האט פארמירט די וועג וויאזוי אידן האבן געזען זייער באציאונג צום לאנד, צום בית המקדש און צו זייערע קהילות.

== ליטעראטור און מקורות ==
די היסטאריע פון גלות בבל איז באזירט אויף א צוזאמענשטעל פון פארשידענע סארטן מקורות:

* די ספרי הנביאים, באזונדערס ירמיהו און יחזקאל, וואס באשרייבן די רוחניות'דיגע און נאציאנאלע דערפארונג פון דער תקופה.
* די בבלישע כראָניקן, וואס באשרייבן די מיליטערישע קאמפיינס פון נבוכדנצר דער צווייטער.
* דער כורש צילינדער, וואס באשרייבט די פאליטיק פון כורש נאך דער אייננעמונג פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;
* די אל יהודו טאבלעטן און דער מוראשו ארכיוו, וואס געבן א בליק אויף דעם געזעלשאפטלעכן און עקאנאמישן לעבן פון אידן אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;
{{רעפערענצן}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>0s94j538s6wntvsa0yfzs4hxx55voku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601881</id>
      <parentid>601879</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T16:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* די וואס זענען געבליבן אין בבל */</comment>
      <origin>601881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44438" sha1="c08u9w6enud02rf3qjpdnfem8ny2wiw" xml:space="preserve">{{אינפובאקס געשעעניש|נאמען=גלות בבל|אנדערע נעמען=בבלישע געפאנגענשאפט, בבלישע גלות|טאג=|יאר=597 פאר זייער ציילונג – 538 פאר זייער ציילונג|לאנד=בבל, אור אלטע מסופוטאמיע|לאקאציע=בבל, ניפר, אל יהודו|גורם=נבוכדנצר דער צווייטער און די בבלישע מלוכה|באפרייער=כורש מלך פרס|רעזולטאט=חורבן בית המקדש הראשון, גלות יהודה, און שפעטער שיבת ציון}}

'''גלות בבל''' איז דער נאמען פאר דער תקופה אין דער אידישער היסטאריע ווען א גרויסער טייל פון די איינוואוינער פון [[מלכות יהודה|מלכת יהודה]] זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד און אריבערגעפירט געווארן קיין [[בבל]] דורך דער בבלישער מלוכה אונטער דער הערשאפט פון [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]]. דאס גלות האט זיך אנגעהויבן מיט דער ערשטער פארטרייבונג אין יאר  [[ג'שכ&quot;ז]], ווען דער קעניג [[יהויכין]], זיין משפחה, די חשובע פערזענליכקייטן, און בעלי מלאכות זענען געפירט געווארן קיין בבל, און האט זיך פארענדיגט מיט דער ערלויבעניש פון [[כורש]] קעניג פון פרס אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]], וואס האט ערלויבט די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם [[בית המקדש]].

די תקופה ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע איבערקערענישן אין דער אידישער געשיכטע. צוליב דעם חורבן פון [[ירושלים]] און [[בית המקדש הראשון]] איז פארגעקומען א טיפע רוחניות'דיגע און געזעלשאפטליכע טוישונג אינעם לעבן פון כלל ישראל. אין דער צייט זענען זיך פארמירט געווארן וויכטיגע יסודות פון דער שפעטערדיקער אידישער קולטור, אריינגערעכנט א שטערקערער באדייט פון תורה לערנען, תפילה בציבור, און די אנטוויקלונג פון די [[בית הכנסת]] אלס א צענטער פון עבודת השם אין צייטן ווען איז נישט דא דער בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס גלות איז פארגעקומען אין דער תקופה ווען די [[בבל#דער אויפקום פון דער ניי בבלישער אימפעריע|נייע בבלישע מלוכה]] האט איבערגענומען די הערשאפט אין דער נאנטער מזרח נאכדעם וואס די [[אשורישע אימפעריע]] איז צוזאמגעפאלן. די אידישע מלוכה פון [[יהודה]] איז געווארן אונטערטעניגט אונטער בבל, און נאך עטליכע מרידות קעגן דער בבלישער הערשאפט האט נבוכדנצר דער צווייטער חרוב געמאכט ירושלים, חרוב געמאכט דעם ערשטן בית המקדש, און אריבערגעפירט גרויסע טיילן פון דער באפעלקערונג קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

== היסטארישער הינטערגרונט ==

=== די אשורישע תקופה און די צעשפרייטונג פון ישראל ===
פאַרן בבֿלישן גלות איז שוין דער צפון מלכות ישראל חרוב געווארן דורך דער ניי אשורישער אימפעריע אין יאר 722 פאר זייער ציילונג. די אשורישע קעניגן האבן פארשפרייט פילע איינוואוינער פון די [[עשרת השבטים|צען שבטים]] איבער פארשידענע געגנטן פון [[מעסאפאטאמיע]], און דאס האט געשאפן א פריערדיגע פארעם פון גלות צווישן די בני ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

אין יאר 701 פאר זייער ציילונג איז דער אשורישער קעניג [[סנחריב]] ארויסגעקומען קעגן [[ירושלים]]. דער קעניג [[חזקיהו]] פון [[מלכות יהודה|יהודה]] האט איבערגעלעבט די אינוואזיע, און דאס האט געשאפן ביי אסאך פון די באפעלקערונג א שטארקע גלויבן אז ירושלים און [[הר ציון]] קענען קיינמאל נישט חרוב ווערן צוליב דער קדושה פון דעם בית המקדש און דער הבטחה וואס איז געווען פארבונדן מיט דער שטאט.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== אויפקום פון בבל און נבוכדנצר דער צווייטער ===
נאך דער פאל פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג האט די ניי בבלישע מלוכה אונטער [[נבופולאסר]] און שפעטער זיין זון נבוכדנצר דער צווייטער איבערגענומען די הערשאפט פון דער נאנטער מזרח. בבל האט ערזעצט [[אשור]] אלס די הויפט [[אימפעריע]] אין דער געגנט און האט אנגעהויבן אויסברייטערן איר הערשאפט איבער [[ארץ ישראל]].&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין דער [[קאמף ביי כרכמיש]] אין יאר 605 פאר זייער ציילונג האט נבוכדנצר דער צווייטער באזיגט דעם מצרישן [[פרעה]] [[נכה השני|נכה דער צווייטער]] . דער נצחון האט געגעבן בבל די פולע קאנטראל איבער [[סיריע]] און ארץ ישראל, און דער קעניג [[יהויקים]] פון יהודה איז געווארן אינטערטעניגט צו בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== די סיבות פארן גלות ==
לויט דער אידישער מסורה און די נביאים פון יענער תקופה איז דער חורבן געקומען צוליב [[עבירות]] פון די אידן, אריינגערעכנט [[עבודה זרה]], אומגערעכטיקייט און נישט אפהיטן די [[מצוה|מצוות]] התורה. [[נביאים]] ווי [[ירמיהו]] און [[יחזקאל]] האבן געווארנט אז אויב ירושלים וועט נישט תשובה טון וועט זי חרוב ווערן דורך בבל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

אין דער אלטער נאנט מזרח איז געווען א געוויינליכע השגה אז א לאנד און אירע געטער זענען שטארק פארבונדן איינער מיטן אנדערן. א פאלק וואס איז באזיגט געווארן אין מלחמה האט אפט געזען דעם געווינער'ס גאט ווי דער שטארקער. דער חורבן פון בית המקדש האט דעריבער געשאפן א טיפע אמונה קריזיס, אבער די אידישע נביאים האבן ארויסגעוויזן אז דער אייבערשטער איז נישט באגרעניצט צו איין לאנד אדער איין פלאץ.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

== דער סדר פונעם גלות ==

=== די ערשטע פארטרייבונג ===
אין יאר [[ג'שכ&quot;ד]] האט נבוכדנצר דער צווייטער באקומען די מלוכה פון בבל און נאכדעם וואס ער האט געשטארקט זיין הערשאפט נאך דער קאמף ביי כרכמיש, האט ער געצווינגען יהודה צו ווערן אונטערגעווארפן אונטער בבל. דער קעניג יהויקים פון יהודה האט געדינט אלס א פארטרעטער קעניג פון בבל, אבער אין יאר [[ג'שכ&quot;ז]], נאך א דורכגעפאלענע פרואוו פון נבוכדנצר צו באזיגן מצרים, האט יהויקים זיך אויפגעהויבן קעגן בבלישע הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דערנאך איז נבוכדנצר דער צווייטער ארויפגעקומען מיט זיין מיליטער קיין ירושלים און האט אנגעהויבן א באלאגערונג קעגן דער שטאט. בשעת דער באלאגערונג איז דער קעניג יהויקים געשטארבן, און זיין זון [[יהויכין]], וואס איז געווען אכצן יאר אלט, איז געווארן דער נייער קעניג פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

[[ב' אדר]] ג'שכ&quot;ז האט יהויכין זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר. דער בבלישער קעניג האט אריבערגעפירט קיין בבל דעם קעניג יהויכין, זיין משפחה, די הויפט באאמטע פון דער מלוכה, מיליטערישע פירער, בעלי מלאכות און ארום צען טויזנט געפאנגענע. נאכדעם האט ער געשטעלט [[צדקיהו]], א פעטער פון יהויכין, אלס קעניג אין ירושלים אונטער דער בבלישער הערשאפט.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

דאס ערשטע גלות האט אריינגענומען בעיקר די עליטע פון יהודה, מענטשן וואס האבן געהאט וויכטיגע פאזיציעס אין מלוכה, מיליטער און האנטווערק. די בבלישע אימפעריע האט גענוצט די פארטרייבונג אלס א וועג צו שוואכן די פאליטישע און מיליטערישע כח פון אונטערגעווארפענע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== די מרידה פון צדקיהו און דער חורבן פון ירושלים ===
נאך עטליכע יאר פון בבלישער הערשאפט האט צדקיהו, דער לעצטער קעניג פון יהודה, געשלאסן א בונד מיט מצרים אונטער פרעה [[חפרע]] און זיך אויפגעהויבן קעגן בבל אין יאר [[ג'של&quot;ה]]. נבוכדנצר דער צווייטער האט רעאגירט מיט א מיליטערישן קאמפיין קעגן ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

דעם [[י' טבת]] [[ג'של&quot;ו]] האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות אנגעהויבן א פולשטענדיגע באלאגערונג ארום ירושלים. די שטאט איז געווארן אפגעהאקט פון דרוסענדיגע עסנווארג און הילף, בשעת די בבלישע זעלנער האבן גענוצט באלאגערונג מאשינען, מויער ברעכערס און ערד בערגלעך צו דורכברעכן די מויערן.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

דעם [[ט' תמוז]] [[ג'של&quot;ח]]  האבן די בבלישע מיליטערישע כוחות דורכגעבראכן די צפון מויער פון ירושלים נעבן דעם מיטל טויער. אייננעמענדיג דעם שטאט נאך א לאנגע באלאגערונג.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

[[ז' אב|ז' באב]] איז [[נבוזראדן]], דער הויפט איבער די מיליטערישע וואך פון נבוכדנצר און די בבליים זענען אריינגעקומען אינעם היכל און אנגעהויבן מטמא זיין און חרוב מאכן.

[[ט' אב|ט' באב]] ג'של&quot;ח האט [[נבוזראדן]], נאכן דארט זייין און חרוב מאכן דעם בית המקדש פון [[ז' אב|ז' באב]] עס אנגעצינדע און פארברענטאון עס איז געבליבן ברענען דעם גאנצן טאג ביז די זון איז אינטערגעגאנגען צומארגנס [[י' אב]],

דערנאך האט ער גענומען די כלי קודש, חרוב געמאכט די מויערן פון ירושלים,און פארטריבן א גרויסן טייל פון די איבערגעבליבענע איינוואוינער פון [[יהודה]] קיין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

=== די דריטע פארטרייבונג ===
א דריטע, קלענערע פארטרייבונג פון אידן קיין בבל. איז געקומען נאך דער מארד פון [[גדליהו בן אחיקם|גדליה בן אחיקם]], דער בבלישער [[גאווערנער|גובערנאטאר]] פון יהודה, וואס איז געשטעלט געווארן צו פירן דאס לאנד נאכן חורבן.דאס איז פארגעקומען [[ראש השנה]] קנאפע צוויי חודשים נאכן חורבן בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

עס איז דא א צווייטע דעה אין [[חז&quot;ל]], ווי [[רבי שמעון בר יוחאי|רבי שמעון בן יוחאי]] אין דער [[גמרא]], וואס האלט אז ער איז געהרגעט געווארן צוויי יאר שפעטער, אין יאר [[ג'ש&quot;מ]]&lt;ref&gt;סדר עולם רבה (פרק כו / כח)&lt;/ref&gt;

== דאס לעבן אין בבל ==

=== די מצב פון די גולים ===
דאס לעבן פון די אידישע גולים אין בבל ווערט באשריבן אין פארשידענע מקורות אויף פארשידענע וועגן. און [[תהילים|תהלים]] ווערט באשריבן דעם ווייטאג און בענקעניש פון די גולים, באזונדערס אין דעם פסוק &quot;על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו בזכרנו את ציון&quot;, וואס איז געווארן א סימבאל פון דעם צער איבער דער פארלוירענער היימלאנד.

אבער ארכעאלאגישע און היסטארישע מקורות ווייזן אז דער לעבן אין בבל איז נישט געווען בלויז א מצב פון קנעכטשאפט און אומבאגרעניצטע ליידן. דאקומענטן פון בבל, אריינגערעכנט די [[אל יהודו טאבלעטן]] און דער ארכיוו פון דער [[משפחת מוראשו]] אין [[ניפר]], ווייזן אז פילע אידישע משפחות האבן געהאט רעכטן פון אייגנטום, געשעפטן, לאנד און עקאנאמישע מעגליכקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די משפחת מוראשו איז געווען א רייכע און באקאנטע געשעפטליכע משפחה אין ניפר. זייערע רעקארדן אנטהאלטן קאנטראקטן און פינאנציעלע דאקומענטן וואס באשרייבן פארשידענע פארמען פון הלוואות, לאנד באנוץ, געשעפטן און פארוואלטונג פון אייגנטום.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

=== ירמיהו'ס בריוו צו די גולים ===
דער נביא [[ירמיהו]] האט געשיקט א בריוו צו די גולים אין בבל, אין וועלכן ער האט זיי געבעטן צו בויען הייזער, פלאנצן גערטנער און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי געפינען זיך. דער בריוו האט געגעבן דעם געדאנק אז אידן זאלן קענען היטן זייער אמונה און תורה אפילו ווען זיי לעבן ווייט פון ארץ ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== רוחניות'דיגע און קולטורעלע אנטוויקלונגען אין דער גלות ==

=== תורה, כתבי קודש און שמירת הזהות ===
די גלות בבל האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער פארזאמלונג, אויסארבעטונג און איבערגעבונג פון גרויסע טיילן פון די כתבי קודש. אין דער צייט זענען פארשריבן געווארן און איבערגעארבעט געווארן וויכטיגע חלקים פון די נביאים און אנדערע ספרים, אריינגערעכנט [[ספר ירמיה|ספר ירמיהו]], [[ספר יחזקאל|יחזקאל]] און די חלקים פון [[ספר ישעיה|ישעיהו]] וואס באשרייבן די נחמה און גאולה.

דער געברויך צו האלטן די נאציאנאלע און רוחניות'דיגע אידענטיטעט אין א פרעמדן לאנד האט געשטארקט דעם באדייט פון לערנען תורה, האלטן שבת און היטן די מצוות. די גלות האט דעריבער געשאפן נייע וועגן וויאזוי כלל ישראל קען לעבן אלס א פאלק אפילו אן דעם בית המקדש.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== די אנטוויקלונג פון בית הכנסת און תפילה בציבור ===
צוליב דעם וואס דער בית המקדש איז חרוב געווארן, איז מער נישט געווען מעגליך צו פירן די עבודת הקרבנות ווי פריער. אין גלות האבן זיך דעריבער אנטוויקלט נייע צענטערן פון [[עבודת ה']], אריינגערעכנט פאר [[תפילה]], [[קריאת התורה]] און לימוד [[תורה|התורה]].

די [[בית הכנסת]] האט אנגעהויבן באקומען א גרעסערע ראלע אלס א פלאץ וואו אידן האבן זיך געקענט פארזאמלען, לערנען און האלטן זייער קשר מיט דער תורה. די אנטוויקלונג האט געהאט א השפעה אויף די שפעטערדיקע אידישע [[קהילות]] איבער דער וועלט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== די ארמישע שפראך און אשורישער כתב ===
א וויכטיגע קולטורעלע טוישונג וואס איז פארגעקומען אין דער צייט פון גלות איז געווען דער אריבערגאנג פון [[לשון קודש|לשון הקודש]] אלס די איינציגע טאג טעגליכע שפראך צו א ברייטערן באנוץ פון [[אראמיש|ארמיש]] אין דער אדמיניסטראציע און טאג טעגליכן לעבן.

די אידן האבן אין דער בבלישער תקופה אנגענומען דעם פירעקעדיג אשורישן כתב פאר שרייבן. דער כתב, וואס איז געווארן דער באקאנטער [[כתב אשורית]] וואס ווערט גענוצט אין ספרי תורה און אידישע כתבים, האט זיך אויסגעפארעמט אין דער תקופה נאך דער גלות.&lt;ref&gt;[https://www.JesusSpokeAramaic.com Learn The ARAMAIC Alphabet 'Hebrew' Ashuri Script Ewan MacLeod]&lt;/ref&gt;

דער באנוץ פון ארמיש האט ווייטער פארבליבן א וויכטיגע טייל פון דער אידישער שפראך וועלט, און א גרויס טייל פון די שפעטערדיקע ספרים און דאקומענטן זענען געשריבן געווארן אין ארמיש אדער מיט השפעה פון ארמיש.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

== די פאל פון בבל און דער צוריקקער פון די גולים ==

=== דער טויט פון נבוכדנצר און די שוואכונג פון בבל ===
[[כ&quot;ה אדר]] [[ג'שס&quot;ג]] איז נבוכדנצר דער צווייטער געשטארבן.און צוויי טעג שפעטער, [[כ&quot;ז אדר]] האט [[אוִיל מרדך|אֱוִיל מְרֹדַךְ]] (אויך באקאנט אלס אמל מרדוך) וואס האט איבערגענומען די בבלישע מלוכה. ארויסגענומען יהויכין מלך יהודה פון תפיסה און אים געגעבן א באזונדערן כבוד און א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

די שפעטערדיקע בבלישע מלכים האבן נישט געקענט האלטן די שטארקייט פון דער אימפעריע אויף דער זעלבער מדרגה ווי נבוכדנצר. די פאליטישע שוואכונג פון בבל האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון דער [[פערסישע אימפעריע]] אונטער כורש .

=== כיבוש בבל דורך כורש ===
דעם [[ט&quot;ז תשרי]] [[ג'שפ&quot;ט]] האט [[כורש דער צווייטער]], מלך פרס, איינגענומען די שטאט בבל אן א גרויסער קאמף און געענדיגט די הערשאפט פון דער ניי בבלישער מלוכה.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

נאכדעם וואס די אכעמענידישע פרסישע מלוכה האט איבערגענומען בבל, האט כורש איינגעפירט א פאליטיק פון גרעסערער רעליגיעזער טאלעראנץ אין פארשידענע טיילן פון זיין אימפעריע. דער [[כורש צילינדער]] באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעגעבן הייליגע פלעצער און ערלויבט פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן צו זייערע לענדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

=== דער כורש'ס דערלויבעניש און שיבת ציון ===
אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]] האט כורש געגעבן זיין דערלויבעניש פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש. דער באפעל ווערט דערמאנט אין [[ספר עזרא]].&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

אין יענעם יאר איז די ערשטע גרופע פארטריבענע, באקאנט אלס [[שיבת ציון]], אנגעקומען קיין ירושלים אונטער דער פירערשאפט פון [[זרובבל בן שאלתיאל]] און [[יהושע בן יהוצדק כהן גדול|יהושע בן יהוצדק הכהן גדול]].&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

די אויפבוי פון [[בית המקדש השני]] האט זיך פארענדיגט אין יאר [[ג'ת&quot;ח]] אין די צייט פון קעניג [[דריווש דער ערשטער|דריוש דער ערשטער]]. די געשעעניש איז פארבונדן מיט דער נבואה פון [[ירמיהו]] איבער א תקופה פון זיבעציג יאר ביז דער גאולה פון ירושלים.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== יהודה אונטער דער פרסישער הערשאפט ===
נאך דער דערלויבעניש פון כורש מלך פרס אין יאר ג'ש&quot;ץ, איז יהודה געווארן א טייל פון דער פרסישער אימפעריע אונטער דער נאמען '''''יהוד מדינתא'''''. די אידישע איינוואוינער האבן צוריקגעבאקומען די מעגליכקייט צו אויפשטעלן זייערע קהילות און באנייען די עבודת השם מיט דער אויפבוי פון דעם בית המקדש השני.

די פרסישע הערשאפט האט נישט צוריקגעברענגט די אלטע מלוכה פון בית דוד אין איר פריערדיקן פארעם, אבער זי האט ערלויבט אז די אידישע קהילה זאל ווייטער עקזיסטירן מיט א געוויסער אינערליכע הנהגה אונטער די פרסישע אדמיניסטראציע.

די צווייטע בית המקדש תקופה וואס האט זיך אנגעהויבן נאך שיבת ציון איז געווארן די יסוד פאר פילע וויכטיגע אנטוויקלונגען אין אידישן לעבן, אריינגערעכנט די שטארקונג פון די תורה לערנען, די ראלע פון כהונה און די פארמונג פון קהילתישע מוסדות.

== די ווייטערדיקע אנטוויקלונג פון די אידישע קהילות אין בבל ==

=== די וואס זענען געבליבן אין בבל ===
נישט אלע אידישע גולים האבן אויסגענוצט די ערלויבעניש פון כורש צו צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל. א באדייטנדע טייל פון די אידן זענען געבליבן אין מעסאפאטאמיע, און די קהילות האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אונטער דער פרסישער הערשאפט און אין די שפעטערדיקע תקופות.

די פארבליבענע קהילות אין בבל זענען געווארן דער אנהייב פון דער ערשטע שטענדיגע אידישע תפוצה אויסער ארץ ישראל. די אידן האבן אויפגעבויט א געזעלשאפט וואס האט געהאט אייגענע קהילות, מסחר און מוסדות, און די בבלישע אידנטום איז שפעטער געווארן איינע פון די וויכטיגסטע צענטערן פון תורה און אידיש לעבן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

אין די געגנט פון ניפר און אנדערע פלעצער אין בבל זענען געפונען געווארן דאקומענטן וואס געבן א בליק אויף דעם לעבן פון די אידישע איינוואוינער. די אל יהודו טאבלעטן ווייזן אויף א אידישע קהילה וואס האט געהאט באציאונגען מיט דער לאקאלער עקאנאמיע און אדמיניסטראציע.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע אפשאצונג פון דער גלות ==

=== דער געדאנק פון א פארוויסטער לאנד ===
טראץ וואס אין דער עלטערער פארשטעלונג פון דער גלות בבל ווערט אפט באשריבן אז ארץ יהודה איז אינגאנצן אויסגעליידיגט געווארן פון אירע איינוואוינער און איז געבליבן א פארוויסטע מדבר ביז דער צוריקקער פון די גולים. איז אבער דער בילד איז מער קאמפליצירט. כאטש ירושלים און די שטעטלישע צענטערן זענען שווער געשעדיגט געווארן, זענען געבליבן טיילן פון דער לאנדווירטשאפטליכער באפעלקערונג אין יהודה, באזונדערס די פשוטע מענטשן פון לאנד וואס האבן ווייטער אנגעהאלטן א געוויסן פארעם פון לעבן און ארבעט.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

דעריבער ווערט די גלות היינט באטראכט נישט אלס א פולשטענדיגע אויסמעקונג פון דאס אידישע לעבן אין ארץ ישראל, נאר אלס א שווערע טוישונג וואס האט צעשטערט די מלוכה און בית המקדש, בשעת טייל באפעלקערונג איז געבליבן אין לאנד.

== דער באדייט פון גלות בבל אין אידישער געשיכטע ==

=== דער אנהייב פון דער גרויסער תפוצה ===
די גלות בבל ווערט פאררעכנט אלס דער אנהייב פון דער גרויסער אידישער תפוצה אויסער ארץ ישראל. כאטש אידישע גרופעס האבן שוין פריער געלעבט אין אנדערע לענדער, האט די בבלישע גלות געשאפן די ערשטע גרויסע און שטענדיגע אידישע קהילה אויסער דער היימלאנד.

=== די ראלע פון גלות אין דער אידישער זכרון ===
די גלות בבל האט באקומען א צענטראלן פלאץ אין דער אידישער זכרון. דער טאג ט' באב, וואס ווערט פארבונדן מיטן חורבן בית המקדש הראשון, איז געווארן א טאג פון טרויער און תענית לזכר די פארניכטונג פון ירושלים און די נאכפאלגנדע גלות.

אין אידישע תפילות און ספרים ווערט די גלות בבל דערמאנט אלס א תקופה פון שווערע נסיונות, אבער אויך אלס א צייט וואס האט געברענגט נייע כוחות פון תורה, אמונה און קהילת.

== פארשידענע דייטונגען איבער דער גלות ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די פעלענדע יארן}}

=== דער היסטארישער חשבון און דער חז&quot;ל'דיגער חשבון ===
עס עקזיסטירן פארשידענע וועגן צו רעכענען די צייטן פון דער גלות בבל. 

לויט דער מסורה און דער חשבון פון ספר [[סדר עולם רבה]] זענען די יארן פון דער פרסישער תקופה אנדערש גערעכנט געווארן, און דער חורבן בית המקדש הראשון ווערט געשטעלט אין יאר ג'של&quot;ח, וואס שטימט בערך מיט 423 פאר זייער ציילונג לויט דער היינטיגער ציילונג. דער חילוק צווישן די צוויי חשבונות ווערט באקאנט אלס די &quot;Missing years&quot; אדער &quot;פארלוירענע יארן&quot;, צוליב דעם וואס דער סדר עולם רעכנט די תקופה פון די פרסישע מלכים מיט ווייניגער יארן ווי דער אנגענומענער היסטארישער חשבון.

אין דער מאדערנער היסטארישער פארשונג ווערט אנגענומען אז דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג האט פארגעקומען אין יאר 597 פאר זייער ציילונג, דער חורבן פון ירושלים און בית המקדש איז געווען אין יאר 586 פאר זייער ציילונג, און דער ערלויבעניש פון כורש איז ארויסגעגעבן געווארן אין יאר 538 פאר זייער ציילונג.

די צוויי חשבונות ווערן גענוצט אין פארשידענע מסגרות. דער היסטארישער חשבון איז באזירט אויף בבלישע, פרסישע און ארכעאלאגישע מקורות, בשעת דער מסורת'דיגער חשבון איז באזירט אויף חז&quot;ל'דיגע מקורות און זייער סדר פון די דורות.

== מקורות און ארכעאלאגישע עדות'ן ==

=== בבלישע כראָניקן ===
א וויכטיגער מקור פאר דער באשרייבונג פון די בבלישע קאמפיינס קעגן ירושלים זענען די בבלישע כראָניקן, אריינגערעכנט דער באקאנטער [[נבוכדנצר כראניק|נבוכדנצר כראָניק]]. די דאקומענטן באשרייבן די מיליטערישע באוועגונגען פון נבוכדנצר דער צווייטער און די פארשידענע קאמפיינס אין דער געגנט פון יהודה.&lt;ref&gt;[https://www.generationword.com/jerusalem101/26-middle-gate.html Breaching the Walls: Military Strategy in the Babylonian Siege of Jerusalem UNC Charlotte Department of History]&lt;/ref&gt;

די כראָניקן שטעלן צו א היסטארישן באגריף פון די פאליטישע געשעענישן פון דער תקופה, און ווערן גענוצט צוזאמען מיט אידישע מקורות צו פארשטיין די סדר פון די געשעענישן.

=== דער כורש צילינדער ===
דער [[כורש צילינדער]] איז א בבלישער קיילישער אויפשריפט פון דער צייט ווען כורש דער גרויסער האט איבערגענומען בבל. דער דאקומענט באשרייבט ווי כורש האט צוריקגעשטעלט פארשידענע הייליגע פלעצער און ערלויבט פאר פארטריבענע פעלקער צוריקצוקערן אין זייערע געביטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

דער צילינדער דערמאנט נישט באזונדער די אידן אדער יהודה, אבער זיין באשרייבונג שטימט מיט דער באקאנטער פרסישער פאליטיק פון לאזן פארשידענע פארטריבענע פעלקער צוריקקומען און אויפשטעלן זייערע הייליגע פלעצער.

=== אל יהודו און אנדערע קיילישע דאקומענטן ===
די [[אל יהודו טאבלעטן]] זענען א זאמלונג פון אריינגעקריצטע ליימענע דאקומענטן וואס שטאמען פון דער צייט נאך דער בבלישער פארטרייבונג. זיי געבן אינפארמאציע איבער אידישע משפחות אין בבל, זייערע לעגאלע באציאונגען, אייגנטום און עקאנאמישע טעטיגקייטן.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/blog How Bad Was the Babylonian Exile? Biblical Archaeology Society]&lt;/ref&gt;

די דאקומענטן ווייזן אז אידישע איינוואוינער האבן געלעבט אין פארשידענע געגנטן פון מעסאפאטאמיע און האבן זיך באטייליגט אין די לאקאלע געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע סטרוקטורן.

=== דער מוראשו ארכיוו פון ניפר ===
דער [[מוראשו ארכיוו]] פון ניפר איז איינע פון די וויכטיגסטע קוואלן פאר פארשטיין דאס עקאנאמישע לעבן אין בבל אין פינפטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג. די דאקומענטן שטאמען פון דער געשעפטליכע פירמע פון דער משפחת מוראשו און אנטהאלטן רעקארדן איבער פינאנצן, לאנד, הלוואות און פארשידענע געשעפטן.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;

דער ארכיוו ווייזט אז די אידישע באפעלקערונג האט נישט בלויז עקזיסטירט אלס א פארטריבענע גרופע, נאר האט אין פילע פעלער געהאט אקטיווע ראלעס אין דער עקאנאמיע פון דער בבלישער געזעלשאפט.

== היסטארישע פערזענליכקייטן פון דער גלות תקופה ==

=== נבוכדנצר דער צווייטער ===
'''[[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]]''' איז געווען דער קעניג פון דער ניי בבלישער אימפעריע און דער הויפט פיגור אין דער גלות בבל. אונטער זיין הערשאפט האט בבל פארברייטערט איר הערשאפט איבער דער נאנטער מזרח און האט דורכגעפירט די קאמפיינס קעגן יהודה.

ער האט איינגענומען ירושלים אין יאר [[ג'שכ&quot;ז]] און ווידער אין יאר [[ג'ש&quot;ץ]] , ווען די שטאט איז חרוב געווארן און דער ערסטער בית המקדש איז פארברענט געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/ Babylonian Captivity | History EBSCO Research Starters]&lt;/ref&gt;

=== יהויכין מלך יהודה ===
'''[[יהויכין]]''' איז געווען דער קעניג פון יהודה אין דער צייט פון דער ערשטער גרויסער פארטרייבונג. נאכדעם וואס ער האט זיך אונטערגעגעבן פאר נבוכדנצר אין יאר ג'שכ&quot;ז, איז ער מיט זיין משפחה און פילע אנדערע אידישע פירער געפירט געווארן קיין בבל.

שפעטער, נאך דעם טויט פון נבוכדנצר, האט אויל מרדוך אים ארויסגענומען פון תפיסה און אים געגעבן א קעניגליכע שטיצע אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.fabriziomusacchio.com/weekend_stories/told/2025/2025-01-06-god_becomes_placeless/ The consequence of the Babylonian exile: The placeless god and a religious revolution Fabrizio Musacchio]&lt;/ref&gt;

=== צדקיהו מלך יהודה ===
'''[[צדקיהו]]''' איז געווען דער לעצטער קעניג פון יהודה פאר דער חורבן פון ירושלים. ער האט זיך אויפגעהויבן קעגן בבל, וואס האט געפירט צו דער לעצטער באלאגערונג פון ירושלים און דעם חורבן פון בית המקדש.

נאכדעם וואס די בבלישע מיליטער האט איינגענומען די שטאט, איז די מלכות יהודה געענדיגט געווארן און די הויפט טיילן פון דער באפעלקערונג זענען פארטריבן געווארן.

=== ירמיהו הנביא ===
'''[[ירמיהו|ירמיהו הנביא]]''' האט געשפילט א וויכטיגע ראלע פאר און בשעת דער חורבן תקופה. ער האט געווארנט די איינוואוינער פון יהודה אז די פאל פון ירושלים וועט קומען צוליב זייערע מעשים, און ער האט געגעבן א הדרכה פאר די גולים וויאזוי צו לעבן אין בבל.

זיין בריוו צו די גולים, וואס ווערט דערמאנט אין ספר ירמיהו, האט באטאנט אז זיי זאלן זיך באזעצן, בויען א לעבן און זוכן דעם שלום פון דער שטאט וואו זיי זענען פארטריבן געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.tyndale.com/ Jeremiah's Letter to the Exiles: God's Blessing Upon Responsible Action Ron Lindo]&lt;/ref&gt;

=== יחזקאל הנביא ===
'''[[יחזקאל הנביא]]''' האט געלעבט צווישן די גולים אין בבל און האט געגעבן נבואות פון חורבן און נחמה. זיין חזון פון די טרוקענע ביינער איז געווארן א סימבאל פון די האפענונג אויף דער ווידעראויפשטעלונג פון כלל ישראל.&lt;ref&gt;[https://www.thetorah.com/ The Valley of Dry Bones and the Resurrection of the Dead Devorah Dimant]&lt;/ref&gt;

=== כורש דער גרויסער ===
'''[[כורש דער גרויסער]]''' איז געווען דער גרינדער פון דער אכעמענידישער פרסישער אימפעריע. נאכדעם וואס ער האט איינגענומען בבל אין יאר [[ג'שפ&quot;ט]], האט ער ארויסגעגעבן די באפעל וואס האט ערלויבט פאר די אידישע גולים צוריקצוקערן קיין יהודה און אויפצובויען דעם בית המקדש.

זיין פאליטיק פון לאזן פארשידענע פעלקער צוריקשטעלן זייערע הייליגע פלעצער ווערט באשריבן אין פארשידענע קיילישע מקורות, אריינגערעכנט דעם כורש צילינדער.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;

== ליטעראטור און מקורות ==
די היסטאריע פון גלות בבל איז באזירט אויף א צוזאמענשטעל פון פארשידענע סארטן מקורות:

* די ספרי הנביאים, באזונדערס ירמיהו און יחזקאל, וואס באשרייבן די רוחניות'דיגע און נאציאנאלע דערפארונג פון דער תקופה.
* די בבלישע כראָניקן, וואס באשרייבן די מיליטערישע קאמפיינס פון נבוכדנצר דער צווייטער.
* דער כורש צילינדער, וואס באשרייבט די פאליטיק פון כורש נאך דער אייננעמונג פון בבל.&lt;ref&gt;[https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-near-eastern-world/the-cyrus-cylinder/ The Cyrus Cylinder Nathan Steinmeyer]&lt;/ref&gt;
* די אל יהודו טאבלעטן און דער מוראשו ארכיוו, וואס געבן א בליק אויף דעם געזעלשאפטלעכן און עקאנאמישן לעבן פון אידן אין בבל.&lt;ref&gt;[https://www.kesherjournal.com/ Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur Joshua Brumbach]&lt;/ref&gt;
{{רעפערענצן}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע היסטאריע]]</text>
      <sha1>c08u9w6enud02rf3qjpdnfem8ny2wiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בית המקדש הראשון</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55090</id>
    <redirect title="בית המקדש" />
    <revision>
      <id>601862</id>
      <parentid>601843</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7281</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>פארראכטן פארטאפלטע ווייטערפירונג → [[בית המקדש#בית ראשון]]</comment>
      <origin>601862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="0m4t2gfjak0hnb5wzxgewq70c993ymr" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[בית המקדש#בית ראשון]]</text>
      <sha1>0m4t2gfjak0hnb5wzxgewq70c993ymr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 מערץ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55100</id>
    <redirect title="21סטן מערץ" />
    <revision>
      <id>601860</id>
      <timestamp>2026-08-04T12:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט 'ֱ#ווייטערפירן [[21סטן מערץ]]'</comment>
      <origin>601860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="fjjnu6eued1nc4j2w2rqa5lwo7jx738" xml:space="preserve">ֱ#ווייטערפירן [[21סטן מערץ]]</text>
      <sha1>fjjnu6eued1nc4j2w2rqa5lwo7jx738</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601861</id>
      <parentid>601860</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[21סטן מערץ]]</comment>
      <origin>601861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="r0s4lu41tfg2w51vjkh1vcg1scez4py" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[21סטן מערץ]]</text>
      <sha1>r0s4lu41tfg2w51vjkh1vcg1scez4py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>חאמוראבי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55101</id>
    <redirect title="כאמוראבי" />
    <revision>
      <id>601869</id>
      <timestamp>2026-08-04T13:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>פוילישער האט באוועגט בלאט [[חאמוראבי]] צו [[כאמוראבי]]: יידיש אויסלייג מיט ״כ״</comment>
      <origin>601869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="cq2pffzzyop1o7hf8tbg4o1lc16wxz3" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[כאמוראבי]]</text>
      <sha1>cq2pffzzyop1o7hf8tbg4o1lc16wxz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גובערנאטאר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55102</id>
    <redirect title="גאווערנער" />
    <revision>
      <id>601873</id>
      <timestamp>2026-08-04T15:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[גאווערנער]]</comment>
      <origin>601873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="as9txndhzdvk5ueev1br88sadr2yizk" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[גאווערנער]]</text>
      <sha1>as9txndhzdvk5ueev1br88sadr2yizk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'ש&quot;מ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55103</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ש&#039; - ג&#039;שצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601874</id>
      <timestamp>2026-08-04T15:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'של&quot;ו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55104</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ש&#039; - ג&#039;שצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601875</id>
      <timestamp>2026-08-04T15:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'של&quot;ה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55105</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ש&#039; - ג&#039;שצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601876</id>
      <timestamp>2026-08-04T15:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'שס&quot;ג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55106</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ש&#039; - ג&#039;שצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601877</id>
      <timestamp>2026-08-04T16:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בית המקדש השני</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55107</id>
    <redirect title="בית המקדש" />
    <revision>
      <id>601878</id>
      <timestamp>2026-08-04T16:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[בית המקדש#בית שני]]</comment>
      <origin>601878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="mneqa8jpadsjafayn710pld6rlxlbyz" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[בית המקדש#בית שני]]</text>
      <sha1>mneqa8jpadsjafayn710pld6rlxlbyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ג'שפ&quot;ט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55108</id>
    <redirect title="יארן ג&#039;ש&#039; - ג&#039;שצ&quot;ט" />
    <revision>
      <id>601882</id>
      <timestamp>2026-08-04T17:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</comment>
      <origin>601882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[יארן ג'ש' - ג'שצ&quot;ט]]</text>
      <sha1>mj0hwqd6gfnkgigo3cbdmcrxflj49oy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>