װיקיפּעדיע yiwiki https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter מעדיע באַזונדער רעדן באַניצער באַניצער רעדן װיקיפּעדיע װיקיפּעדיע רעדן טעקע טעקע רעדן מעדיעװיקי מעדיעװיקי רעדן מוסטער מוסטער רעדן הילף הילף רעדן קאַטעגאָריע קאַטעגאָריע רעדן פארטאל פארטאל רעדן TimedText TimedText talk יחידה שיחת יחידה אירוע שיחת אירוע 0 2131 601988 545918 2026-08-09T17:55:23Z InternetArchiveBot 40859 Add 4 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601988 wikitext text/x-wiki '''פֿיזיק''' (פון [[אלטגריכיש]]:{{ר}}(φυσική (ἐπιστήμη, ''פיזיקע (עפיסטעמע)'', וויסן פון נאטור<ref name="feynmanleightonsands1963-atomic">At the start of ''The Feynman Lectures on Physics'', [[ריטשארד פיינמאן|Richard Feynman]] offers the [[Atomic theory|atomic hypothesis]] as the single most important scientific concept, that ''all things are made up of atoms&nbsp;– little particles that move around in perpetual motion, attracting each other when they are a little distance apart, but repelling upon being squeezed into one another''&nbsp;..."</ref>) איז די [[וויסנשאַפֿט]] וואס פארנעמט זיך מיט די [[נאטור]] באנעמונגען - [[מאטעריאל]] און [[קראפט]]. געוויינטלעך, ווערט זי באשריבן מיט [[מאטעמאטיק|מאטעמאטישע]] [[פארמולע]]ס. דער ציל פון פיזיק איז אויפקלערן וויאזוי אביעקטן באוועגן זיך אין רוים און צייט און צו פארשטיין וויאזוי דער [[אוניווערס]] פירט זיך. אויך קען פיזיק זיין דעפינירט ווי "דער אפטייל פון וויסן וואס איז שייך צום סדר פון נאטור, אדער, אין אנדער ווערטער, צום רעגולערן נאכאנאנד פון געשעענישן".<ref>[[דזשיימס קלארק מאקסוועל|Maxwell J.C.]] 1878. ''Matter and motion''. Van Nostrand, p9. {{ISBN|0-486-66895-9}}</ref> [[אסטראנאמיע]], די עלטסטע וויסנשאפט, איז א טייל פון פיזיק. אין דער פארגאנגענהייט איז פיזיק געווען א טייל פון [[נאטור-פילאסאפיע]], צוזאמען מיט אנדערע פעלדער פון וויסנשאפט, ווי [[כעמיע]] און [[ביאלאגיע]]. בשעת דער [[וויסנשאפטלעכע רעוואלוציע|וויסנשאפטלעכער רעוואלוציע]] אין דעם 17טן יארהונדערט זענען די דאזיגע פעלדער געווארן באזונדער, און יעדע איינע איז געווארן אן אייגענער דיסציפלין. פיזיק איז זייער וויכטיק אין דער אנטוויקלונג פון נייע [[טעכנאלאגיע|טעכנאלאגיעס]], ווי [[עראפלאן|עראפלאנען]], [[טעלעוויזיע|טעלעוויזיעס]], [[קאמפיוטער|קאמפיוטערס]] און [[נוקלעארער וואפן|יאדערישע וואפן]]. [[מעכאניק]], א צווייג פון פיזיק, האט געהאלפן אנטוויקלען דאס מאטעמאטישע פעלד פון [[קאלקולוס]]. מאדערנע פיזיק פארבינדט אידעען וועגן די פיר געזעצן פון [[סימעטריע]] מיט קאנסערוואציע פון [[ענערגיע]], [[אימפעט]], [[עלעקטרישע לאדונג|לאדונג]], און [[פאריטעט]]. == היסטאריע פון פיזיק == === אוראלטע אסטראנאמיע === אסטראנאמיע איז די עלטסטע [[נאטור-וויסנשאפטן|נאטור-וויסנשאפט]]. די [[שומער|שומערן]] און די [[אוראלט עגיפטן|אוראלטע עגיפטער]] האבן שטודירט די שטערן, מערסטנס כדי פאראויסזען געשעענישן און ווי א טייל פון זייער רעליגיע. די ערשטע [[בבל|בבלישע]] שטערן מאפעס האט מען געמאכט בערך אין יאר 1200 פאר דער רעכענונג. אז אסטראנאמישע געשעענישן זענען פעריאדיש האבן שוין די בבליים געוואוסט.<ref>Aaboe A. 1991. ''Mesopotamian mathematics, astronomy, and astrology''. The Cambridge Ancient History. Volume III (2nd ed). Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-22717-9}}</ref> זייער פארשטאנד איז נישט געווען וויסנשאפטליש, אזוי ווי מען פארשטייט דאס היינט, אבער זייערע אבזערוואציעס האבן באאיינפלוסט שפעטערע אסטראנאמיע. פיל אסטראנאמיע שטאמט פון [[מעסאפאטאמיע]], [[מלכות בבל]], אוראלט עגיפטן און [[אוראלט גריכנלאנד]]. אסטראנאמען פון עגיפטן האבן געבויט מאנומענטן וואס האבן געוויזן ווי הימלישע קערפערס באוועגן זיך. די נעמען פון די שטערן־גרופעס אין דעם [[צפון האלבקיילעך]] שטאמען מערסטן פון גריכישע אסטראנאמען. === פיזיק אין דער מיטל־עלטערישער אייראפעאישער און איסלאמישער וועלט === === קלאסישע פיזיק === [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|קליין|upright|סיר [[אייזיק ניוטאן]] (1643–1727), וועמענ׳ס [[ניוטאנ׳ס געזעצן פון באוועגונג|געזעצן פון באוועגונג]] און [[ניוטאנ׳ס געזעץ פון אוניווערסאלע גראוויטאציע|אוניווערסאלע גראוויטאציע]] זענען געווען הויפט מיילשטיינער אין קלאסישער פיזיק]] פיזיק איז געווארן א באזונדערע וויסנשאפט ווען די פריער־מאדערנע אייראפעער האבן געניצט עקספערימענטאלישע און קוואנטיטאווע מעטאדן צו אנטפלעקן וואס מען רופט היינט די געזעצן פון פיזיק.<ref name="benchaim2004">{{Harvard citation no brackets|Ben-Chaim|2004}}</ref> די הויפט אנטוויקלונגען אין דער דאזיגער תקופה שליסן איין טוישן דעם [[געאצענטרישער מאדעל|געאצענטרישן מאדעל]] פון דער [[זון סיסטעם|זון-סיסטעם]] מיט דעם העליאצענטרישן [[קאפערניק מאדעל]], די [[קעפלער'ס געזעצן|געזעצן פון דער באוועגונג פון פלאנעטארישע קערפערס]] וואס [[יאהאנעס קעפלער]] האט פעסטגעשטעלט צווישן 1609 און 1619, פיאנער-ארבעט אויף [[טעלעסקאפ|טעלעסקאפן]] און אבסערווירטע אסטראנאמיע דורך [[גאלילעא גאלילעי|גאלילעא גאלילעאי]] אין די 16טער און 17טער יארהונדערטער, און אייזיק ניוטאנ׳ס אנטדעקונג און פאראייניקונג פון די [[געזעצן פון באוועגונג]] און [[אוניווערסאלע גראוויטאציע]] וואס טראגן היינט זיין נאמען.<ref>{{Harvard citation no brackets|Guicciardini|1999}}</ref> ניוטאן האט אויך אנטוויקלט דעם [[קאלקולוס]],{{efn|קאלקולוס איז געווארן אנטוויקלט אומאפהענגיק בערך די זעלבע צייט דורך [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]]; while Leibniz was the first to publish his work and develop much of the notation used for calculus today, Newton was the first to develop calculus and apply it to physical problems. See also [[Leibniz–Newton calculus controversy]]}} די מאטעמאטישע שטודיע פון ענדערונג, וואס האט פארזארגט נייע מאטעמאטישע מעטאדן צו לייזן פראבלעמען אין פיזיק.<ref name="allen1997">{{Harvard citation no brackets|Allen|1997}}</ref> פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט, איז [[טערמאדינאמיק]] אנטוויקלט געווארן דורך [[ראבערט בויל|בויל]], [[טאמאס יאנג|יאנג]] און אנדערע. אין 1733, האט [[דניאל בערנולי]] אוועקגעלייגט די יסודות פון [[סטאטיסטישע מעכאניק|סטאטיסטישער מעכאניק]]. אין 1798 האט [[טאמפסאן]] אילוסטרירט ווי [[מעכאנישע ארבעט|ארבעט]] קען ווערן געענדערט צו [[היץ]] און אין 1847 האט [[דזשיימס פרעסקאט דזשול|דזשול]] פארמולירט דעם [[געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע]]. אין יאר [[1895]] האט [[ווילהעלם קאנראד רענטגען]] האט אנטפלעקט [[רענטגען שטראלן]], וואס זענען פאקטיש [[עלעקטראמאגנעטישע כוואליע|עלעקטראמאגנעטישע כוואליעס]] מיט א הויכן פרעקווענץ. [[ראדיאאקטיוויטעט]] איז אנטפעלקט געווארן דורך [[אנרי בעקערעל]], און איז געווארן ווייטער געפארשט דורך [[פיער קירי|פיער]] און [[מארי קירי]], און אנדערע. דאס האט אוועקגעשטעלט די באזיס פארן פעלד פון קערנפיזיק. === מאדערנע פיזיק === [[טעקע:Max_Planck_(Nobel_1918).jpg|טעקסט=|קליין|[[מאקס פלאנק]] (1858–1947), דער איניציאטאר פון דער טעאריע פון [[קוואנטן-מעכאניק]]]] [[טעקע:Einstein1921_by_F_Schmutzer_2.jpg|טעקסט=|קליין|[[אלבערט איינשטיין|אלבערט איינשטין]] (1879–1955), וועמענ׳ס ארבעט אויפן פאטא-עלעקטרישן עפעקט און אויף דער [[טעאריע פון רעלאטיוויטעט]] האט געברענגט צו א רעוואלוציע אין 20סטן-יארהונדערט פיזיק]] [[Modern physics|מאדערנע פיזיק]] האט אנגעהויבן אין דעם אנהייב 20סטן יארהונדערט מיט דער ארבעט פון [[מאקס פלאנק]] אין [[קוואנטן-מעכאניק|קוואנטן-טעאריע]] און [[אלבערט איינשטיין|אלבערט איינשטיינ׳ס]] [[טעאריע פון רעלאטיוויטעט]]. די ביידע טעאריעס זענען געווארן אנטוויקלט צוליב אומפונקטלעכקייטן אין קלאסישער מעכאניק אין געוויסע סיטואציעס. [[קלאסישע מעכאניק]] האט פאראויסגעזאגט אן ענדערבאר [[גיך פון ליכט]], וואס איז א סתירה צו דער קאנסטאנטער גיך פון ליכט פאראויסגעזאגט דורך [[מאקסוועלס גלײכונגען|מאקסוועל׳ס גלייכונגען]] פון עלעקטראמאגנעטיזם; דאס איז געווארן פארראכטן דורך איינשטיינ׳ס [[ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט]], וואס פארבייט קלאסישע מעכאניק פאר קערפערס וואס באוועגן זיך גיך, און נעמט איין א קאנסטאנטע גיך פון ליכט.<ref name="oconnorrobertson1996-relativity">{{Harvard citation no brackets|O'Connor|Robertson|1996a}}</ref> שווארצער-קערפער שטראלונג האט פארזארגט נאך א פראבלעם פאר קלאסישער פיזיק, וואס איז געווארן פארראכטן ווען פלאנק האט פארגעשטעלט אז די אנטוועקונג פון מאטערישע אסצילאטארן איז מעגלעך נאר אין דיסקרעטע טריט פראפארציאנעל צו זייער פֿרעקווענץ; this, along with the צוזאמען מיטן פאטא-עלעקטרישן עפעקט און א קאמפלעטער טעאריע וואס האט פאראויסגעזאגט דיסקרעטע ענערגיע ניוואען פון עלעקטראן ארביטאלן, האט דאס געפירט צו דער טעאריע פון קוואנטן-מעכאניק וואס האט איבערגענומען פון קלאסישער פיזיק פאר קליינע דיסטאנצן.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum">{{Harvard citation no brackets|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> == אפטיילונגען אין פיזיק וויסנשאפט == * [[קלאסישע מעכאניק]] * [[עלעקטריע און מאגנעטיזם]] * [[אקוסטיק]] * [[אפטיק]] * [[טערמאדינאמיק]] * [[רעלאטיוויטעט]] * [[קוואנטן-מעכאניק]] * [[מאדערנע פיזיק]] == זעט ווייטער == * [[אומזיכערקייט פרינציפ]] * [[אייזן]] * [[היץ טעאריע]] * [[גראוויטאציע]] == פיזיקער == * [[גאלילעא גאלילעי]] (1564-1642) * [[אלבערט איינשטיין]] * [[ניעלס באהר]] * [[מאקס פלאנק]] * [[בענדזשאמין פרענקלין]] * [[ווערנער הייזנבערג]] * [[סטיווען האקינג]] * [[דזשיימס קלארק מאקסוועל]] * [[אייזיק ניוטאן]] * [[מארי קירי]] * [[ניקאלא טעסלא]] * [[ריטשארד פיינמאן]] * [[יעקב בעקנשטיין]] (1947-2015) ==הערות== {{הערה-ליסטע}} == רעפערענצן == {{רעפליסטע}} == קוואלן == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Aaboe|first=A.|authorlink=Asger Aaboe|year=1991|title=The Cambridge Ancient History|edition=2nd|volume=Volume III|chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22717-9|ref=harv}} * {{cite web|last=Allen|first=D. |date={{ר}}10טן אפריל 1997|title=Calculus|publisher=Texas A&M University|url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |accessdate=1טן אפריל 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Ben-Chaim|first=M.|year=2004|title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton|location=Aldershot|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-4091-2|oclc=53887772|ref=harv}} * {{cite book|last=Cajori|first=Florian|year=1917|title=A History of Physics in Its Elementary Branches: Including the Evolution of Physical Laboratories|url=https://archive.org/details/historyofphysics00cajo|publisher=Macmillan|ref=harv}} * {{cite journal|last=Cho|first=A.|title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-07-13_337_6091/page/n16|journal=Science|pages=141–143|volume=337|date=13 July 2012|doi=10.1126/science.337.6091.141|pmid=22798574|issue=6091|ref=harv}} * {{cite book|title=Ancient Egyptian Science|volume=Volume 2|place=Philadelphia|publisher=American Philosophical Society|last=Clagett|first=M.|year=1995|ref=harv}} * {{cite journal|last=Cohen|first=M.L.|title=Fifty Years of Condensed Matter Physics|journal=Physical Review Letters|year=2008|volume=101|issue=5|pages=25001–25006|doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001|url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001|bibcode=2008PhRvL.101y0001C|ref=harv|pmid=19113681}} * {{cite arXiv|last=DØ Collaboration|first=584 co-authors|authorlink=DØ experiment|title=Direct observation of the strange 'b' baryon <math>\Xi_{b}^{-}</math>|date=12 June 2007|eprint=0706.1690v2|class=hep-ex|version=|ref=harv}} * {{cite book|url=http://www.getcited.org/pub/102471397|last=Dijksterhuis|first=E.J.|title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|year=1986|isbn=978-0-691-08403-9|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397|archivedate=5 August 2011|df=dmy-all}} * {{cite web|last=DONUT|authorlink=DONUT|title=The Standard Model|publisher=[[Fermilab]]|date={{ר}}29סטן יוני 2001|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}} * {{cite book|last1=Feynman|first1=R.P.|author1link=Richard Feynman|last2=Leighton|first2=R.B.|last3=Sands|first3=M.|year=1963|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|isbn=978-0-201-02116-5|ref=harv|title-link=The Feynman Lectures on Physics}} * {{cite book|last=Feynman|first=R.P.|authorlink=Richard Feynman|title=The Character of Physical Law|year=1965|isbn=978-0-262-56003-0|ref=harv|title-link=The Character of Physical Law}} * {{cite book|last=Godfrey-Smith|first=P.|year=2003|title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science|isbn=978-0-226-30063-4|ref=harv}} * {{cite journal|last=Goldstein|first=S.|title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-fluid-mechanics_1969_1/page/1|journal=Annual Review of Fluid Mechanics|year=1969|volume=1|pages=1–28|doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245|bibcode=1969AnRFM...1....1G|ref=harv}} * {{cite book|last1=Gribbin|first1=J.R.|last2=Gribbin|first2=M.|last3=Gribbin|first3=J.|title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics|url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ|year=1998|publisher=Free Press|isbn=978-0-684-85578-3|ref=harv|bibcode=1999qqep.book.....G}} * {{cite journal|last=Grupen|first=Klaus|title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School|journal=AIP Conference Proceedings|date=10 July 1999|volume=536|pages=3–34|doi=10.1063/1.1361756|arxiv=physics/9906063|ref=harv|bibcode=2000AIPC..536....3G}} * {{cite book|last=Guicciardini|first=N.|year=1999|title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736|location=New York|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Halpern|first=P.|title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles|url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-64391-4|ref=harv}} * {{cite book|last1=Hawking|first1=S.|author1link=Stephen Hawking|last2=Penrose|first2=R.|author2link=Roger Penrose|year=1996|title=The Nature of Space and Time|isbn=978-0-691-05084-3|ref=harv|title-link=The Nature of Space and Time}} * {{cite book|last=Holzner|first=S.|year=2006|title=Physics for Dummies|url=https://www.amazon.com/gp/reader/0764554336|publisher=John Wiley & Sons|quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you.|isbn=978-0-470-61841-7|ref=harv|bibcode=2005pfd..book.....H}} * {{cite book|last=Honderich|first=T. (editor)|title=The Oxford Companion to Philosophy|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-866132-0|edition=1|pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474–476]|ref=harv|title-link=The Oxford Companion to Philosophy}} * {{cite book|last1=Howard|first1=Ian|last2=Rogers|first2=Brian|title=Binocular Vision and Stereopsis|year=1995|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508476-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Kellert|first=S.H.|title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=978-0-226-42976-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Kerr|first=R.A.|title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-10-16_326_5951/page/350|journal=Science|date=16 October 2009|volume=326|issue=5951|pages=350–351|ref=harv|doi=10.1126/science.326_350a|pmid=19833930}} * {{Cite book|last=Krupp|first=E.C.|year=2003|title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-42882-6|url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C|accessdate=31 March 2014|ref=harv}} * {{cite book|last=Laplace|first=P.S.|authorlink=Pierre-Simon Laplace|others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L.|year=1951|title=A Philosophical Essay on Probabilities|location=New York|publisher=Dover Publications|ref=harv}} * {{cite journal|last=Leggett|first=A.J.|title=Superfluidity|journal=Reviews of Modern Physics|year=1999|volume=71|issue=2|pages=S318–S323|doi=10.1103/RevModPhys.71.S318|bibcode=1999RvMPS..71..318L|ref=harv}} * {{cite journal|last=Levy|first=B.G.|title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates|journal=Physics Today|date=December 2001|page=14|doi=10.1063/1.1445529|url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1|volume=54|issue=12|bibcode=2001PhT....54l..14L|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1|archivedate=15 May 2016|df=dmy-all}} * {{cite book|title=Early Greek Science: Thales to Aristotle|last=Lloyd|first=G.E.R.|authorlink=G. E. R. Lloyd|publisher=Chatto and Windus; W. W. Norton & Company|location=London; New York|year=1970|isbn=978-0-393-00583-7|ref=harv|url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl}} * {{Cite web|title=Greek Mathematics - Plato|last=Mastin|first=Luke|website=The Story of Mathematics|date=2010|accessdate=29 August 2017|url=http://www.storyofmathematics.com/greek_plato.html|ref=harv}} * {{cite book|last=Mattis|first=D.C.|title=The Theory of Magnetism Made Simple|url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ|year=2006|publisher=World Scientific|isbn=978-981-238-579-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Maxwell|first=J.C.|authorlink=James Clerk Maxwell|year=1878|title=Matter and Motion|url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion|publisher=D. Van Nostrand|isbn=978-0-486-66895-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Moore|first=J.T.|title=Chemistry For Dummies|url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC|edition=2|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-00730-3|ref=harv}} * {{cite book|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&page=161|title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000–2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation|publisher=The National Academies Press|last1=National Research Council|author1link=United States National Research Council|last2=Committee on Technology for Future Naval Forces|year=1997|location=Washington, DC|isbn=978-0-309-05928-2|ref=harv}} * {{cite web|last1=O'Connor|first1=J.J.|last2=Robertson|first2=E.F.|author2link=Edmund F. Robertson|title=Special Relativity|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=University of St Andrews|date=February 1996a|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}} * {{cite web|last1=O'Connor|first1=J.J.|last2=Robertson|first2=E.F.|author2link=Edmund F. Robertson|title=A History of Quantum Mechanics|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=University of St Andrews|date=May 1996b|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}} * {{cite book|last=Oerter|first=R.|title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics|url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ|year=2006|publisher=Pi Press|isbn=978-0-13-236678-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Penrose|first1=R.|author1link=Roger Penrose|last2=Shimony|first2=A.|last3=Cartwright|first3=N.|last4=Hawking|first4=S.|author4link=Stephen Hawking|title=The Large, the Small and the Human Mind|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-78572-3|ref=harv|title-link=The Large, the Small and the Human Mind}} * {{cite book|last=Penrose|first=R.|authorlink=Roger Penrose|title=The Road to Reality|year=2004|isbn=978-0-679-45443-4|ref=harv|title-link=The Road to Reality}} * {{cite book|last=Rosenberg|first=Alex|title=Philosophy of Science|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-34317-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Schrödinger|first=E.|title=My View of the World|publisher=Ox Bow Press|year=1983|isbn=978-0-918024-30-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Schrödinger|first=E.|title=The Interpretation of Quantum Mechanics|publisher=Ox Bow Press|year=1995|isbn=978-1-881987-09-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Singer|first=C.|title=A Short History of Science to the 19th Century|publisher=Streeter Press|year=2008|ref=harv}} * {{cite book|ref=harv|last=Smith|first=A. Mark|title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's ''De Aspectibus'', the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's ''Kitāb al-Manāẓir'', 2 vols|series=Transactions of the American Philosophical Society|volume=91|issue=4–5|publication-place=[[Philadelphia]]|year=2001|isbn=978-0-87169-914-5|publisher=[[American Philosophical Society]]|location=Philadelphia|oclc=47168716|title-link=De Aspectibus}} [https://www.jstor.org/stable/3657358 Books I-III (2001&nbsp;— '''91'''(4)) Vol 1 Commentary and Latin text via JSTOR]; [https://www.jstor.org/stable/3657357?seq=1#page_thumbnails_tab_contents &nbsp;— '''91'''(5) Vol 2 English translation, Book I:TOC pp. 339–41, Book II:TOC pp. 415–16, Book III:TOC pp. 559–60, Notes 681ff, Bibl. via JSTOR] * {{cite journal|last1=Stajic|first1=Jelena|last2=Coontz|first2=R.|last3=Osborne|first3=I.|title=Happy 100th, Superconductivity!|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189|journal=Science|date=8 April 2011|volume=332|issue=6026|page=189|doi=10.1126/science.332.6026.189|bibcode=2011Sci...332..189S|ref=harv|pmid=21474747}} * {{cite book|last1=Taylor|first1=P.L.|last2=Heinonen|first2=O.|title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics|url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-77827-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Thurston|first=H.|title=Early Astronomy|year=1994|publisher=Springer|ref=harv}} * {{cite book|last1=Tipler|first1=Paul|last2=Llewellyn|first2=Ralph|title=Modern Physics|year=2003|publisher=W. H. Freeman|isbn=978-0-7167-4345-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Toraldo Di Francia|first=G.|title=The Investigation of the Physical World|year=1976|isbn=978-0-521-29925-1|ref=harv}} * {{cite web|last=Walsh|first=K.M.|title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics|url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098|publisher=[[Brookhaven National Laboratory]]|accessdate=18 October 2012|date=1 June 2012|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729020032/https://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098|archivedate=29 July 2016|df=}} * {{cite book|last1=Young|first1=H.D.|last2=Freedman|first2=R.A.|year=2014|edition=13th|title=Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update|publisher=Pearson Education|isbn=978-1-292-02063-1|ref=harv|title-link=University Physics}} {{Refend}} [[קאַטעגאָריע:פיזיק|*]] [[קאַטעגאָריע:פינקטלעכע וויסנשאפט]] {{וויסן-שטומף}} pj3zfiw1e47yx7uzx9qvqkuhelo25jv 0 7538 601990 593971 2026-08-09T17:57:15Z InternetArchiveBot 40859 Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601990 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Jupiter.jpg|קליין|יופּיטער]] '''יופּיטער''' ([[העברעיש]]: ''צדק''; [[ענגליש]]: ''Jupiter''; סימבאל: [[File:Jupiter symbol (bold).svg|16px|♃]]) איז דער פינפטער [[פלאנעט]] פון דער [[זון]], און דער גרעסטער פלאנעט אין דער [[זון סיסטעם]]. יופיטער ווערט גערעכנט אלס א [[גאז ריז]] (צוזאמען מיט [[סאטורן]]; די אנדערע ריז פלאנעטן, [[אוראנוס]] און [[נעפטון|נעפטון,]] זענען אייז ריזן). די [[מאסע]] פון יופיטער אין איין טויזנטל פון דער זון, אבער צוויי און א האלב מאל ווי אלע אנדערע פלאנעטן אין דער זון סיסטעם צוזאמען. יופיטער איז באוואוסט געווען שוין אין אוראלטע צייטן. זײַן מאסע איז 75% [[הידראגען]] און 25% [[העליום]]. ביינאכט איז יופיטער דער דריטער ליכטיקסטער אביעקט אינעם הימל, נאך דער [[לבנה]] און [[ווענוס]]. יופיטער האט 69 [[סאטעליט|לבנות]]. [[גאלילעא גאלילעי]] האט געפינען די פיר גרעסטע פון זיי. די גרעסטע, [[גאנימעד]], האט א דיאמעטער גרעסער ווי דער פלאנעט [[מערקור]]. יופיטער באשטייט בעיקר פון [[וואסערשטאף]], מיט א פערטל פון זיין מאסע [[העליום]]. ער האט אפשר א שטיינעדיג הארץ פון שווערערע עלעמענטן,<ref name="coreuncertainty">{{cite journal|author=Saumon, D.|author2=Guillot, T.|title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170|journal=The Astrophysical Journal|volume=609|issue=2|pages=1170–1180|date=2004|bibcode=2004ApJ...609.1170S|doi=10.1086/421257|arxiv=astro-ph/0403393}}</ref> אבער גענוי ווי די אנדערע ריז פלאנעטן האט יופיטער נישט קיין קלאר-דעפינירטן אייבערפלאך. צוליב זיין גיכער ראטאציע איז דער פארעם פונעם פלאנעט א פלאכן ספערויד (ער האט א קליינטשיקע אבער באמערקלעכע פויש ארום זיין עקוואטאר). דער אטמאספער ווערט צעטיילט אין פארשידענע טיילן לויט די גארטל-ליניעס, און וואו זיי קומען צוזאמען פאסירן שטורעמען. איין תוצאה פון דעם איז דער [[גרויסער רויטער פלעק]], א ריזיגער שטורעם וואס גייט אן זייט 1830 אוודאי, און איז אפשר דער זעלבער שטורעם וואס מען האט געזען דורך א [[טעלעסקאפ]] אין דעם 17טן יארהונדערט. עטלעכע מאל האט מען אויסגעפארשט יופיטער מיט ראבאטישע קאסמאס־שיפן, דאס לעצטע מאל דורך דזשונא וואס ארביטירט יופיטער זייט דעם 4טן יולי 2016.<ref name="NYT-20160705">{{cite new |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA’s Juno Spacecraft Enters Jupiter’s Orbit |url=https://www.nytimes.com/2016/07/05/science/juno-enters-jupiters-orbit-capping-5-year-voyage.html |date=July 5, 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=July 5, 2016}}</ref><ref name="NYT-20160630">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=All Eyes (and Ears) on Jupiter |url=https://www.nytimes.com/2016/07/01/science/jupiter-nasa-juno-hubble.html |date={{ר}}30סטן יוני, 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate={{ר}}1טן יולי, 2016}}</ref> == פיזישע אייגנשאפטן == יופיטער באשטייט בעיקר פון גאז און פליסיקער מאטעריע. ער איז דער גרעסטער פון די פיר ריז־פלאנעטן אין דער זון סיסטעם און דערפאר איז איר גרעסטער פלאנעט.. ער האט א דיאמעטער פון  142,984  ק״מ ביי זיין [[עקוואטאר]]. די דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון יופיטער, 1.326&nbsp;ג/צ״מ³, איז די צווייט גרעסטע פון די ריז פלאנעטן , אבער נידריגע ווי די פיר [[ערדישער פלאנעט|ערדישע פלאנעטן]]. === צונויפשטעל === יופיטער׳ס אויבער אטמאספער איז אומגעפער 92%–88 וואסערשטאף און {{ר|רעכטס=יא}}8–12% העליום לויטן פראצענט פארנעם פון גאז [[מאלעקול|מאלעקולן]]. א העליום אטאם האט בערך פיר מאל אזוי פיל מאסע ווי א וואסערשטאף אטאם, ממילא איז דער צונויפשטעל אנדערש ווען געמאסטע דורך מאסע. אזוי איז יופיטער׳ס אטמאספער בערך 75% וואסערשטאמף און 24% העליום לויט דער מאסע, און דער איבעריגער איין פראצענט מאסע באשטייט פון אנדערע עלעמענטן. דער אטמאספער אנטהאלט קליינע קוואנטיטעטן פון [[מעטאן]], [[וואסער-פארע]], [[אמאניאק]], און [[סיליציום]]-באזירטע פארבינדונגען. עס זענען פאראן אויך קליינע קוואנטיטען פון [[קוילנשטאף]], [[עטאן]], [[שוועבל-וואסערשטאף]], [[נעאן]], [[זויערשטאף]], [[פאספין]], און [[שוועבל]]. די דרויסנדיקסטע שיכטע פונעם אטמאספער אנטהאלט [[קריסטאלן]] פון פארפרוירענעם אמאניאק. דער אינעווייניג אנטהאלט מער געדעכטע מאטריאלן - לויט דער מאסע איז ער 71% וואסערשטאף, 24% העליום, און 5% אנדערע עלעמענטן.<ref name="voyager">{{cite journal|author=Gautier, D.|author2=Conrath, B.|author3=Flasar, M.|author4=Hanel, R.|author5=Kunde, V.|author6=Chedin, A.|author7=Scott N. |title=The helium abundance of Jupiter from Voyager|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=A10|pages=8713–8720 |date=1981|bibcode=1981JGR....86.8713G|doi=10.1029/JA086iA10p08713}}</ref><ref name="cassini">{{cite journal|author=Kunde, V. G. |display-authors=etal|title=Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment|journal=Science |date=10 September 2004|volume=305|issue=5690|pages=1582–86|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/305/5690/1582 |accessdate=4 April 2007|doi=10.1126/science.1100240|pmid=15319491|bibcode=2004Sci...305.1582K}}</ref> דורך [[אינפרארויט]] און [[אולטראוויאלעט]] מעסטונגען, האט מען אויך געפונען קליינע קוואנטיטעטן פון [[בענזען]] און אנדערע [[קוילן-וואסערשטאף]].<ref>{{cite journal|journal=Icarus|volume=64|issue=2|pages=233–48|date=1985|title=Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment|bibcode=1985Icar...64..233K|author=Kim, S. J.|author2=Caldwell, J.|author3=Rivolo, A. R.|author4=Wagner, R.|doi=10.1016/0019-1035(85)90201-5}}</ref> פון [[ספעקטראסקאפיע]] ווייזט אויס אז [[סאטורן]] האט אן ענלעכן צונויפשטעל ווי יופיטער, אבער די אנדערע ריז פלאנעטן [[אוראנוס]] און [[נעפטון]] האבן רעלאטיוו ווייניגער וואסערשטאף און העליום און מער ״געפרוירנס״ און דערפאר רופט מען זיי היינט [[אייז ריז]]ן.<ref>{{cite web |author=Ingersoll, A. P. |author2=Hammel, H. B. |author3=Spilker, T. R. |author4=Young, R. E. |date={{ר}}1טן יוני 2005 <!-- Date from the properties --> |format=PDF |url=http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |title=Outer Planets: The Ice Giants |publisher=Lunar & Planetary Institute |accessdate={{ר}}1טן פעברואר 2007}}</ref> === מאסע און גרייס === [[טעקע:SolarSystem_OrdersOfMagnitude_Sun-Jupiter-Earth-Moon.jpg|לינקס|קליין|יופיטער׳ס דיאמעטער איז איין [[גרייס-ארדענונג]] קלענער (×0.10045) ווי דעם פון דער, און איין גרייס-ארדענונג גרעסער (×10.9733) ווי דעם פון דער ערד. דער גרויסער רויטער פֿלעק איז אומגעפער אזוי גרויס ווי די ערד.]] יופיטער׳ס מאסע איז 2.5 אזוי גרויס ווי די מאסע פון אלע אנדערע פלאנעט אין דער זון סיסטעם צוזאמען—דאס איז אזוי מאסיוו אז זיין [[Barycenter|באריצענטער]] מיט דער [[זון]] ליגט העכער פון דעם זון אויבערפלאך, 1.068 זון ראדיוסן פון דער זון׳ס צענטער.<ref>{{cite book|last1=MacDougal|first1=Douglas W.|title=Newton's Gravity |date={{ר}}6טן נאוועמבער, 2012|publisher=Springer New York|isbn=9781461454434|pages=193–211|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4614-5444-1_10 |accessdate={{ר}}28סטן יולי, 2016|language=en|chapter=A Binary System Close to Home: How the Moon and Earth Orbit Each Other|quote=the barycenter is 743,000 km from the center of the sun. The Sun's radius is 696,000 km, so it is 47,000 km above the surface.}}</ref> יופיטער איז א סך גרעסער ווי די ערד אבער נישט אזוי געדעכט; זיין פארנעם איז אומגעפער 1,321 ווי די ערד, אבער ער איז נאר 318 מאל אזוי מאסיוו.<ref name="fact" /><ref name="burgess">{{page needed|date=May 2015}} {{cite book|first=Eric|last=Burgess|date=1982|title=By Jupiter: Odysseys to a Giant|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=0-231-05176-X}}</ref> יופיטער׳ס ראדיוס איז אומגעפער 1/10 פון דעם [[זון ראדיוס|ראדיוס פון דער זון]],<ref name="shu82">{{cite book|first=Frank H.|last=Shu|date=1982|title=The physical universe: an introduction to astronomy|page=426|series=Series of books in astronomy|edition=12th|publisher=University Science Books|isbn=0-935702-05-9}}</ref> און זיין מאסע איז 0.001 מאל די [[זון מאסע|מאסע פון דער זון]], במילא האבן ביידע כמעט די זעלבע געדעכטקייט.<ref name="davis_turekian05">{{cite book|author=Davis, Andrew M.|author2=Turekian, Karl K.|title=Meteorites, comets, and planets|volume=1|series=Treatise on geochemistry|publisher=Elsevier|date=2005|isbn=0-08-044720-1|page=624}}</ref> א "[[יופיטער מאסע]]" (אויף ענגליש, ''M''_J אדער ''M''_Jup ) ווערט אפט גענוצט ווי אן איינס צו באשרייבן מאסעס פון אנדערע אביעקטן, ספעציעל און [[ברוינער ליליפוט|ברוינע ליליפוטן.]] כאטש יופיטער וואלט געדארפט זיין 75 מאל אזוי מאסיוו כדי [[קערנשמעלצן|צונויפשמעלצן וואסערשטאף]] און ווערן א [[שטערן]], דער קלענסטער [[רויטער ליליפוט]] איז נאר אומגעפער 30 פראצענט גרעסער אין ראדיוס פון יופיטער.<ref>{{cite journal|author=Burrows, A.|author2=Hubbard, W. B.|author3=Saumon, D.|author4=Lunine, J. I.|title=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-03-20_406_1/page/158|journal=Astrophysical Journal|date=1993|volume=406|issue=1|pages=158–71|bibcode=1993ApJ...406..158B|doi=10.1086/172427}}</ref><ref>{{cite news|first=Didier|last=Queloz|title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars|publisher=European Southern Observatory|date=19טן נאוועמבער, 2002|url=http://eso.org/public/news/eso0232/|accessdate=12טן יאנואר, 2007}}</ref> טראץ דעם טוט יופיטער אויסשטראלן מער היץ ווי ער באקומט פון דער זון.<ref name="elkins-tanton">{{page needed|date=May 2015}} {{cite book|first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|date=2006|title=Jupiter and Saturn|publisher=Chelsea House|location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}</ref> נאך היץ ווערט גענערירט דורכן [[קעלווין–העלמהאלץ מעכאניזם]] דורך אויפציען. דער דאזיגער פראצעס שאפט אז יופיטער זאל זיך איינשרומפן מיט בערך 2&nbsp;צ״מ א יאר.<ref name="guillot04">{{cite book|editor=Bagenal, F.|editor2=Dowling, T. E.|editor3=McKinnon, W. B|author=Guillot, T.|author2=Stevenson, D. J.|author3=Hubbard, W. B.|author4=Saumon, D.|date=2004|title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere|chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-81808-7}}</ref> === אינעווייניגע סטרוקטור === עס ווערט גערעכענט אז יופיטער באשטייט פון א געדעכטן יאדער מיט א געמישעכץ פון עלעמענטן, אן ארומיגע שיכטע פון פליסיגן מעטאלישן [[הידראגען|וואסערשטאף]] מיט עפעס [[העליום]], און א דרויסנדיגע שיכטע וואס איז מערסטנד מאלעקולארישן וואסערשטאף.<ref name="guillot04" /> אין 1997, איז געווארן פארגעשלאגן דורך גראוויטאציע מעסטונגען אז יופיטער דארף האבן א יאדער,<ref name="guillot04" /> מיט א מאסע 12 צו 45 אזויפיל ווי די ערד, ד״ה אומגעפער 4%–14% פון דער גאנצער מאסע פון יופיטער.<ref name="elkins-tanton" /><ref>{{cite journal|author=Guillot, T.|author2=Gautier, D.|author3=Hubbard, W. B.|title=New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models|journal=Icarus|date=1997|volume=130|issue=2|pages=534–539|bibcode=1997astro.ph..7210G|doi=10.1006/icar.1997.5812|arxiv=astro-ph/9707210}}</ref> די מאדעלן פון פלאנעטן פֿארמאציע פאדערן אז א פלאנעט זאל האבן א יאדער פון שטיין אדער אייז וואס איז גענוג גרויס צו זאמלען זיין וואסערשטאף און העליום. ס׳איז אבער גאנץ מעגלעך אז יופיטער האט א מאל געהאט א יאדער וואס איז היינט געווארן איינגעשרומפט, אדער איז אינגאנצן מער נישט דא, ווייל מען קען נישט מעסטן גראוויטאציע אזוי גענוי.<ref name="guillot04" /><ref>{{cite book|author=Various|editor=McFadden, Lucy-Ann|editor2=Weissman, Paul|editor3=Johnson, Torrence|date=2006|title=Encyclopedia of the Solar System|edition=2nd|publisher=Academic Press|isbn=0-12-088589-1|page=412}}</ref> [[טעקע:PIA19640-Jupiter-Infrared-Animation-20150516.gif|קליין|אינפֿרארויט בילד סעקווענץ פון יופיטער]]דער יאדער איז אפשר ארומגענומען מיט געדעכטן מעטאלישן וואסערשטאף, וואס פארברייטערט זיך דרויסנדיק ביז אומגעפער 78% פונעם ראדיוס פונעם פלאנעט. העכער דער שיכטע פון מעטאלישן וואסערשטאף ליגט א דורכזיכטיגן אינעווייניגע אטמאספער פון וואסערשטאף. די טעמפעראטור און דרוק אינערהאלב יופיטער מערן זיך ביז דעם יאדער. ווען דער דרוק קומט צו 10 באר איז די טעמפעראטור K{{ר}} 340 (67ºC). === אטמאספער === יופיטער האט די גרעסטע פלאנעטארישע אטמאספער אין דער זון־סיסטעם, ביז א הייך פון מער ווי 5,000 ק״מ. ==== וואלקן שיכטעס ==== ==== גרויסער רויטער פלעק ==== === מאגנעטאספער === {{-}} == רעפערענצן == {{רעפליסטע| refs= <ref name="fact">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. |accessdate={{ר}}13טן אקטאבער, 2017|date={{ר}}30סטן יוני, 2017}}</ref> }} {{זונסיסטעם}} [[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]] 1i2wxhu2d2leoklgrpvzxs9rs7qjbyy 0 12797 601993 599880 2026-08-09T17:59:35Z InternetArchiveBot 40859 Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601993 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Table of Geometry, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|קליין|250px|טאבעלע פון [[ציקלאפעדיע]] פון יאר [[ה'תפ"ט]] ; 1728]]'''געאמעטריע''' (פון {{שפראך-grc|γεωμετρία}} ; ''[[wikt:γῆ|געא-]]'' "ערד", ''[[wikt:μέτρον|-מעטראן]]'' "מעסטן") איז אן אפטיילונג פון [[מאטעמאטיק]] וואס פארנעמט זיך מיט פראגעס פון פארעם, גרייס, פארהעלטענישע פאזיציע פון פיגורן און די איינגשאפטן פון רוימען<!--Please, do not link this everyday word-->.<ref name="Risi2015">{{cite book|author=Vincenzo De Risi|title=Mathematizing Space: The Objects of Geometry from Antiquity to the Early Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=1m11BgAAQBAJ&pg=PA1|date={{ר}}31סטן יאנואר 2015|publisher=Birkhäuser|isbn=978-3-319-12102-4|pages=1–}}</ref> געאמעטריע באהאנדלט פארמען (ווי [[קוואדראט]]ן, [[דרייעק]]ן און [[קרייז]]ן) און פונדאמענטאלע סטרוקטורן ווי [[פונקט (געאמעטריע)|פונקטן]], [[ליניע (געאמעטריע)|ליניעס]] - גלייכע און קרומע, און [[פלאכער פלאץ]]. אין געאמעטריע טוט מען באווייזן פראפאזיציעס ניצנדיק [[טעארעם|טעארעמען]], ווי למשל די [[קאנגרוענץ]] געזעצן. געאמעטריע איז פון די עלצטע צווייגן פון מאטעמאטיק. זי האט אנגעהויבן אנטוויקלען אין מזרח [[אזיע]] און [[אוראלט עגיפטן]]. געאמעטריע האט אָנווענדונגען צו פֿיל פֿעלדער, איינשליסנדיק [[קונסט]], [[ארכיטעקטור]] און [[פיזיק|פֿיזיק]], ווי אויך צו אנדערע צווייגן פון מאטעמאטיק.<ref name="Meyer2006">{{cite book|author=Walter A. Meyer|title=Geometry and Its Applications|url=https://books.google.com/books?id=ez6H5Ho6E3cC|date={{ר}}21סטן פעברואר 2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-047803-6}}</ref> == היסטאריע == די ערשטע באריכטן וועגן געאמעטריע טרעפֿט מען אין אוראלטע [[מעסאפאטאמיע]] און [[עגיפטן]] אין דעם 2טן יארהונדערט פֿאר דער ציווילער.<ref>J. Friberg, "Methods and traditions of Babylonian mathematics. Plimpton 322, Pythagorean triples, and the Babylonian triangle parameter equations", ''Historia Mathematica'', 8, 1981, pp. 277–318.</ref><ref>{{Cite book|edition=2|publisher=[[Dover Publications]]|last=Neugebauer|first=Otto|author-link=Otto E. Neugebauer|title=The Exact Sciences in Antiquity|origyear=1957|year=1969|isbn=978-0-486-22332-2|url=https://books.google.com/?id=JVhTtVA2zr8C|chapter=Chap. IV Egyptian Mathematics and Astronomy|pages=71–96}}.</ref> אין דעם אנהייב איז געאמעטריע געווען א זאמלונג פֿון אויסגעפֿונענע פרינציפן וועגן, לענג, ווינקלען, שטחים און פֿארנעמען, וואס מען האט אנטוויקלט פֿאר פראקטישע צוועקן אין [[ערדמעסטונג]], [[קאנסטרוקציע]] און [[אסטראנאמיע]]. די ערשטע טעקסטן וועגן געאמעטריע זענען די עגיפטישע [[רינד פאפירוס]] (2000–1800 פֿדצ״ר) און מאסקווע־פאפירוס (בערך 1890 פֿדצ״ר), און די באבילאנישע ליימענע טאָוולען ווי פלימפטאן 322 (1900 פֿדצ״ר). צום ביישפיל, דער מאסקווע־פאפירוס גיט א פֿארמל צו רעכענען דעם פֿארנעם פון אן אפגעהאקטן פיראמיד.<ref name="Boyer 1991 loc=Egypt p. 19">{{Harv|Boyer|1991|loc="Egypt" p. 19}}</ref> שפעטערע ליימענע טאוולען (350–50 פֿדצ״ר) ווייזן אז באבילאנישע אסטראנאמען האבן אויסגעפֿירט טראפעזויד־פראצעדורן צו רעכענען די ארט און מהלך פון יופיטער. די דאָזיקע געאמעטרישע פראצעדורן האבן געפֿעדערט די אקספֿארדער רעכענער, כולל דעם דורכשניט גיך טעארעם, מיט 14 יאָרהונדערטער.<ref>{{cite journal|last=Ossendrijver|first=Mathieu|date=29 January 2016|title=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter's position from the area under a time-velocity graph|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-01-29_351_6272/page/482|journal=Science|volume=351|issue=6272|pages=482–484|doi=10.1126/science.aad8085|pmid=26823423|bibcode=2016Sci...351..482O}}</ref> אין דרום עגיפטן האבן די אוראלטע נובער געגרינדעט א סיסטעם פון געאמעטריע איינשליסנדיג פֿריערדיגע זון-זייגערס.<ref>{{cite journal|title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry|first=Leo|last=Depuydt|date=1 January 1998|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=84|pages=171–180|doi=10.2307/3822211|jstor=3822211}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|title=Neolithic Skywatchers|date={{ר}}27סטן מיי 1998|first=Andrew|last=Slayman|website=Archaeology Magazine Archive|access-date=17טן אפריל 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|archive-date=5טן יוני 2011|url-status=live}}</ref> אין דעם 7טן יארהונדערט פֿדצ״ר האט דער גריכישער מאַטעמאַטיקער [[טאלעס|טאַלעס]] פֿון מילעטוס געניצט געאמעטריע צו לייזן פראבלעמען ווי למשל רעכענען די הייך פון די [[פיראמיד|פיראמידן]] און די ווייט פֿון שיפֿן פֿונעם ברעג ים. מען זאָגט אויף אים אַז ער איז געווען דער ערשטער וואס האט געניצט א דעדוקטיוון געדאַנקען־גאַנג אָפגעוואנדן צו געאמעטריע, ווען ער האט אַרויסגעפֿירט פֿיר קאראלאַרן צו טאַלעס׳נס טעארעם.<ref name="Boyer 1991 loc=Ionia and the Pythagoreans p. 43">{{Harv|Boyer|1991|loc="Ionia and the Pythagoreans" p. 43}}</ref> [[פיטאגאראס|פיטאַגאראַס]] האט געגרינדעט די פיטאַגארישע שולע, וואָס ווערט גערעכנט צו ברענגען דעם ערשטן באַווייז פֿון [[פיטאגאראס פרינציפ|פיטאַגאראַס׳נס טעארעם]],<ref>Eves, Howard, An Introduction to the History of Mathematics, Saunders, 1990, {{ISBN|0-03-029558-0}}.</ref> וואָס האט אבער א לאַנגע היסטאריע.<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Incommensurability by Hippasus of Metapontum|author=Kurt Von Fritz|journal=The Annals of Mathematics|year=1945}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Pentagram and the Discovery of an Irrational Number|journal=The Two-Year College Mathematics Journal|author=James R. Choike|year=1980}}</ref> [[איידאקסאס פון קנידאס]] {{ענ|Eudoxus of Cnidus}} (408–בערך&nbsp;355 פֿדצ״ר) האט אנטוויקלט דעם מעטאד פון אויסשעפונג, מיט וואס מען קען רעכענען דעם שטח און פארנעם פון בייגעוודעקע פֿארעמען.<ref>{{Harv|Boyer|1991|loc="The Age of Plato and Aristotle" p. 92}}</ref> אומגעפער אין 300 פֿדצ״ר, איז געאמעטריע רעוואלוציאנירט דורך אויקלידוס, וועמענ׳ס ''עלעמענטן'', ברייט געהאלטן דאס מערסט דערפֿאלגרייכע און באאיינפלוסלעכע לערנבוך פון אלע צייטן,<ref>{{Harv|Boyer|1991|loc="Euclid of Alexandria" p. 119}}</ref> האט איינגעפירט מאטעמאטישע שטרענגקייט דורך דעם אַקסיאמען־מעטאד, און איז דער פֿריסטער ביישפיל פון דעם פֿארמאט וואס מען ניצט ביזן היינטיגן טאג אין מאטעמאטיק, מיט דעפֿיניצע, אַקסיאם, טעארעם און באַווייז. == באגריפן אין געאמעטריע == די פֿאלגנדע זענען פֿון וויכטיקסטע באגריפֿן אין געאמעטריע.<ref name="Tabak 2014 xiv" /><ref name="Schmidt, W. 2002" /><ref name="Kline1990">{{cite book|author=Morris Kline|title=Mathematical Thought From Ancient to Modern Times: Volume 3|url=https://books.google.com/books?id=8YaBuGcmLb0C&pg=PA1010|date=מערץ 1990|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-506137-6|pages=1010–}}</ref> === אקסיאמען === {{הויפט ארטיקל|אקסיאם}} [[אוקלידוס|אויקלידוס]] נעמט אן אבסטראקטן צוגאנג צו געאמעטריע אין זיין בוך [[אויקלידוסנ׳ס עלעמענטן|עלעמענטן]],<ref name="Katz2000">{{cite book|author=Victor J. Katz|title=Using History to Teach Mathematics: An International Perspective|url=https://books.google.com/books?id=CbZ_YsdCmP0C&pg=PA45|date={{ר}}21סטן סעפטעמבער 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-88385-163-0|pages=45–}}</ref> איינע פון די מערסט באאיינפלוסלעכע ביכער געשריבן אין דער היסטאריע.<ref name="Berlinski2014">{{cite book|author=David Berlinski|title=The King of Infinite Space: Euclid and His Elements|url=https://archive.org/details/kingofinfinitesp00davi|url-access=registration|date={{ר}}8טן אפריל 2014|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-03863-3}}</ref> אויקלידוס האט איינגעפֿירט געוויסע [[אקסיאם|אקסיאמען]] וואס דריקן אויס ערשטיקע אדער קלאר־אמתע אייגנשאפֿטן פון פונקטן, גראָדן און אייבערפֿלאַכן.<ref name="Hartshorne2013">{{cite book|author=Robin Hartshorne|title=Geometry: Euclid and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=C5fSBwAAQBAJ&pg=PA29|date={{ר}}11טן נאוועמבער 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-22676-7|pages=29–}}</ref> ער האט ממשיך געווען שטרענג אָפלערנען אַנדערע אייגנשאַפֿטן דורך א מאַטעמאַטישן געדאַנקען־גאַנג. די כאַראַקטעריסטישע אייגנשאַפט פון אויקלידוסנ׳ס צוגאַנג צו געאמעטריע איז געווען זיין שטרענגקייט, און אט דאָס ווערט גערופֿן היינט ''אַקסיאמאַטישע'' אדער ''[[סינטעטישע געאמעטריע|סינטעטישע]]'' געאמעטריע.<ref name="HerbstFujita2017">{{cite book|author1=Pat Herbst|author2=Taro Fujita|author3=Stefan Halverscheid|author4=Michael Weiss|title=The Learning and Teaching of Geometry in Secondary Schools: A Modeling Perspective|url=https://books.google.com/books?id=6DAlDwAAQBAJ&pg=PA20|date={{ר}}16טן מערץ 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-97353-3|pages=20–}}</ref> ביים אנהייב פונעם 19טן יארהונדערט האט די ערפֿינדונג פון [[נישט-אויקלידישע געאמעטריע|נישט-אויקלידישע געאמעטריעס]] דורך ניקאליי איוואַנאוויטש לאבאַטשעווסקי (1792–1856), [[יאנאש באליאי|יאַנאש באליאַי]] (1802–1860), [[קארל פרידריך גאוס]] (1777–1855) און אנדערע<ref name="Yaglom2012">{{cite book|author=I.M. Yaglom|title=A Simple Non-Euclidean Geometry and Its Physical Basis: An Elementary Account of Galilean Geometry and the Galilean Principle of Relativity|url=https://books.google.com/books?id=FyToBwAAQBAJ&pg=PR6|date=6 December 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4612-6135-3|pages=6–}}</ref> געברענגט צו א ווידערבליען פון אינטערעס אין דעם דאזיקן דיסציפלין און, אין דעם 20סטן יאארהונדערט, האט [[דויד הילבערט]] (1862–1943) געניצט אקסיאמאטישן פֿעסטשטעלן כדי צו שאַפֿן א מאדערנע פֿונדאַציע פֿאַר געאמעטריע.<ref name="Holme2010">{{cite book|author=Audun Holme|title=Geometry: Our Cultural Heritage|url=https://books.google.com/books?id=zXwQGo8jyHUC&pg=PA254|date={{ר}}23סטן סעפטעמבער 2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-14441-7|pages=254–|language=ענגליש}}</ref> === פונקטןא === {{הויפט ארטיקל|פונקט (געאמעטריע)}}געוויינטלעך ווערן פונקטן גערעכענט יסודות׳דיקע אביעקטן פֿון וואָס געאמעטריע ווערט געבויט. מען קען זיי דעפֿינירן דורך זייערע אייגנשאַפֿטן וואָס זיי דאַרפֿן האָבן, למשל וואַס אויקלידוס האט גערופֿן ״א זאך וואס האט נישט קיין מאָס״, אדער אין [[סינטעטישע געאמעטריע|סינטעטישער געאמעטריע]]. === גראָדן === {{הויפט ארטיקל|שטריך}} === פֿלאַכן === === ווינקלען === א ווינקל ווערט געשאפֿן דורך צוויי האלב־ליניעס וואס קומען צוזאמען אין איין פונקט. === קרומע ליניעס === === אייבערפֿלאכן === === פֿלאכטעס === === לענג, שטח און פֿאַרנעם === === קאנגרוענץ און ענלעכקייט === די באגריפֿן [[קאנגרוענץ]] און [[ענלעכקייט (געאמעטריע)|ענלעכקייט]] באשרייבן צוויי פֿארעמען מיט ענלעכע אייגנהייטן.<ref name="Libeskind2008">{{cite book|author=Shlomo Libeskind|title=Euclidean and Transformational Geometry: A Deductive Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=et6WMlkQlFcC&pg=PA255|year=2008|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-4366-6|page=255|access-date=25 September 2019|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225090248/https://books.google.com/books?id=et6WMlkQlFcC&pg=PA255|url-status=live}}</ref> אין אויקלידישע געאמעטריע ווערט ענלעכקייט באניצט צו באשרייבן אביעקטן מיט דער זעלבער פֿארעם, אבער קאנגרוענץ ניצט מען צו באשרייבן אביעקטן מיט סיי די זעלבע פֿארעם סיי די זעלבע גרייס.<ref name="Freitag2013">{{cite book|author=Mark A. Freitag|title=Mathematics for Elementary School Teachers: A Process Approach|url=https://books.google.com/books?id=G4BVGFiVKG0C&pg=PA614|year=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-618-61008-2|page=614|access-date=25 September 2019|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228123854/https://books.google.com/books?id=G4BVGFiVKG0C&pg=PA614|url-status=live}}</ref> דער מאטעמאטיקער [[דויד הילבערט|הילבערט]], אין זיין ווערק צו שאפֿן א שטרענגער יסוד פֿאר געאמעטריע, האט באהאנדלט קאנגרוענץ ווי אן אומדעפֿינירטן טערמין וועמענס אייגנקייטן ווערט דעפֿינירט דורך [[אקסיאם|אקסיאמען]]. === דימענסיע === === סימעטריע === == טערמינען אין געאמעטריע == * '''[[שטריך|גראָד]]''' - (אן איין-[[דימענסיע]]נעלע) ליניע וואס ציט זיך [[אומענדלעכקייט|אומענדלעך]] פון ביידע עקן. ** '''[[איבערשניידנדיקע גראדן]]''' - צוויי גראדן וואס טרעפן זיך. ** '''[[פערפענדיקולארע גראדן]]''' - איבערשניידנדיקע גראדן מיט א ווינקל צווישן זיי פון 90 גראַד. ** '''[[פאראלעלע גראדן]]''' - גראדן וואס טרעפן זיך קיינמאל נישט. * '''[[שטראל (געאמעטריע)|שטראַל]]''' - א ליניע וואס גייט ארויס פון א פונקט און ציט זיך אומענדלעך פון איין זייט. * '''[[אינטערוואל (מאטעמאטיק)|אינטערוואַל]]''' - א ליניע וואס איז אפגעגרענעצט מיט צוויי עקן. * '''[[ווינקל]]''' - די גרייס פונעם שפאלט צווישן צוויי שטראלן מיט א געמיינזאמען ווינקלפונקט. ** '''[[שפיצער ווינקל]]''' - ווינקל קלענער פון 90 [[גראד (ווינקל)|גראַד]]. ** '''[[גלייכווינקל]]''' - ווינקל גלייך צו 90 גראד. ** '''[[שטומפער ווינקל]]''' - ווינקל צווישן 90 און 180 גראד. ** '''[[אויסגעצויגענער ווינקל]]''' - ווינקל גלייך צו 180 גראד. ** '''[[דערהויבענער ווינקל]]''' - ווינקל גרעסער פון 180 גראד. ** '''[[דערגאנציקע ווינקלען]]''' - א פאר ווינקלען וואס זייער סכום איז 90 גראד. * '''[[פילעק]]''' - א פארמאכטע פארעם צאמגעשטעלט פון שטריכן. ** '''[[קאנוועקסער פילעק]]''' - א פילעק וואס אלע זיינע ווינקלען זענען קלענער פון 180 גראד. ** '''קאנקאווער פילעק''' - א פילעק וואס האט כאטש איין ווינקעל גרעסער פון 180. ** '''[[גלייכווינקלדיקער פילעק]]''' - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך. ** '''[[רעגולערער פילעק]]''' - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך און אלע עקן גלייך. ** '''[[דיאגאנאל]]''' - שטריך צווישן צוויי ווינקלפונקטן. ** '''[[דרייעק]]''' - פילעק מיט דריי עקן. *** '''שפיצווינקלדיקער דרייעק''' - דרייעק מיט אלע דריי ווינקלען שפיץ. *** '''[[גלייכווינקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט א גלייכווינקל. *** '''[[שטומפווינקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט א שטומפן ווינקל. *** '''[[גלייכשענקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט צוויי זייטן גלייך. *** '''[[גלייכזייטיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט אלע זייטן גלייך (און אלע ווינקלען 60 גראד). ** '''[[פירעק]]''' - פילעק מיט פיר זייטן. [[טעקע:Quadrilateralhe.png|קליין|220px|היעראכיע פון פירעקן]] *** '''[[טראפעז]]''' - פירעק מיט איין פאר פאראלעלע זייטן. **** '''[[גלייכשענקלדיקער טראפעז]]''' - טראפעז מיט גלייכע דיאגאנאלן. **** '''[[גלייכווינקלדיקער טראפעז]]''' - טראפעז מיט צוויי גלייכווינקלען. *** '''[[לאזענגע]]''' - פירעק מיט צוויי פאר גלייכע נאענטע זייטן. *** '''[[פאראלעלאגראם]]''' - פירעק מיט צוויי פאר פאראלעלע און גלייכע זייטן. *** '''[[ראמב]]''' - פירעק מיט אלע זייטן גלייך. *** '''[[גראדעק]]''' - פאראלעלאגראם מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען. *** '''[[קוואדראט]]''' - רעגולערער פירעק. ** '''[[פינפעק]]''' - פילעק מיט פינף זייטן. ** '''[[זעקסעק]]''' - פילעק מיט זעקס זייטן. ** '''[[זיבנעק]]''' - פילעק מיט זיבן זייטן. ** '''[[אכטעק]]''' - פילעק מיט אכט זייטן. ==זעט אויך== * [[טאפאלאגיע]] == רעפערענצן == {{רעפליסטע |refs= <ref name="Tabak 2014 xiv">{{cite book |last= Tabak|first= John|date= 2014|title= Geometry: the language of space and form|url= |location= |publisher= Infobase Publishing|page=xiv |isbn=978-0816049530}}</ref> <ref name="Schmidt, W. 2002">Schmidt, W., Houang, R., & Cogan, L. (2002). "A coherent curriculum". ''American Educator'', 26(2), 1–18.</ref> }} [[קאַטעגאָריע:געאמעטריע|*]] 7elj9f3ielj0dreig4axnern9zume1w 0 28004 601985 524606 2026-08-09T17:52:24Z InternetArchiveBot 40859 Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601985 wikitext text/x-wiki {{מדינה| | שטאַט = באליוויע | נאמען = רעפובליק פון באליוויע | פאן בילד = Flag of Bolivia.svg | סימבאל בילד = Coat of arms of Bolivia.svg | מאפע = Bolivia in its region.svg | מוטו לאומי = אחדות איז שטארקייט | זינגליד = | קאנטינענט = [[דרום אמעריקע]] | גרינדונג דאטום = [[6 אויגוסט]], [[1825]] (פון [[שפאניען]]) | אפיציעלע שפראך = [[שפאניש]], [[קוועטשטוש]], [[איימארא]] | הויפטשטאט = [[סוקרע]], [[לא פאז]] | קאארדינאטן פון דער הויפטשטאט = 16°29′ צפון 68°8′ מערב | גרעסטע שטאט = [[סאנטא קרוז]] | קאנטראלע = [[דעמאקראטיע מיט א פרעזידענט]] | פרעזידענט = עווא מאראַלעס | פרעמיער מיניסטער = | פלאך מאס = 1,098,581 | וועלט גראדונג פלאך = 28 | פראצענט וואסער = 1.29 | באפעלקערונג צאל = 9,119,152 | באפעלקערונג ענגקייט = 8.4 | וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 84 | פראדוקט ווערדע = 40.140 ביליאן | וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 101 | | וואלוטע= באליוויאנא (BOB) | צייט זאנע=UTC+4 | אינטערנעט דאמיין=bo | טעלעפאן קאד=591 }} די '''רעפובליק פון באליוויע''' איז א לאנד אין [[דרום אמעריקע]]. איר אפיציעלע [[הויפטשטאט]] איז [[סוקרע]] אבער דאס רעגירונג ארט איז אין [[לא פאז]]. באליוויע איז ארומגענומען פון צפון און מזרח דורך [[בראזיל]], פון דרום דורך [[פאראגוויי]] און [[ארגענטינע]], און פון דרום דורך [[טשילע]] און [[פערו]]. אזוי ארום קומט אויס אז זי איז פון די לענדער וואס האבן נישט קיין גרענעץ צום וואסער בלויז דורך דער יבשה. באליוויע האט מער אינדיאנער (פון די אריגינעלע איינוואוינערס פון דרום אמעריקע) ווי איינוואוינערס פון און אייראפעאישן אפשטאם. == היסטאריע == == פאליטיק און אדמיניסטראציע == == געאגראפיע == באליוויע האט מער ווי 2,900 זגאלן, כולל 398 זויגערס, מער ווי 1,400 פויגלען (70% פון די באוואוסטע פויגלען פון דער וועלט, זייענדיק דאס זעקסטע מערסטע אלערלייאיק אין דער וועלט),<ref>{{cite web|url=http://www.bolivia.com/noticias/Autonoticias/DetalleNoticia40938.asp |title=Turismo |quote=Bolivia es el sexto país con la mayor cantidad de especies de aves en el mundo |publisher=Bolivia.com |date= |accessdate=2013-07-14}}</ref> 204 [[אמפיביע]]ס, 277 [[רעפטיליע]]ס, און 635 [[פרישוואסער פיש]] (אזוי ווי באליוויע איז א [[לאנד איינגעשלאסן]] לאנד). דערצו, זענען פאראן מער ווי 3,000 סארטן [[פלאטערל]], און מער ווי 60 [[שטוביקונג|געשטוביקטע בעלי חיים]]. == עקאנאמיע == אין 2012 איז באליוויעס [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט]] געשאצט געווארן צו ($27.43 ביליאן ביים אפיציעלן קורס און $56.14 ביליאן לויט דער קויפקראפט פאריטעט. עקאנאמישן געוואוקס איז געשאצט אומגעפער 5.2%, און אינפלאציע בערך 6.9%. אין די אנהייב 1980ער יארן האט די באליווישע עקאנאמיע געכאפט א שטארקן קלאפ ווען די פרייז פון צין איז שווער געפאלן, וואס איז שווער אנגעקומען צו איינעם פון באליוויעס הויפט קוואלן פון איינקומפט און אירע הויפט מינעריי אינדוסטריע.{{הערה|1={{cite journal | last=Crabtree | first=J. | coauthors = Buffy, G.; Pearce, J. | title=The Great Tin Crash: Bolivia and the World Tin Market | url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-latin-american-research_1988_7_1/page/174 | journal=Bulletin of Latin American Research | volume=7 | issue=1 | pages=174–175 |year=1988 | doi=10.2307/3338459 | publisher=Bulletin of Latin American Research, Vol. 7, No. 1 | jstor=3338459}}}}} זייט 1985, האט די רעגירונג פון באליוויע איינגעפירט א פראגראם פון עקאנאמישער סטאביליזאציע כדי צו האלטן פרייזן סטאביל. [[טעקע:Miners at Work Potosi (pixinn.net).jpg|קליין|יונגע גרעבער ארבעטן אין [[פאטאסי]].]] [[טעקע: Salar_de_Uyuni,_Bolivia2.jpg|קליין|Uyuni.]] באליוויע האט די צווייטע גרעסטע רעזערוון פון [[נאטירלעכער גאז|נאטירלעכן גאז]] אין דרום־אמעריקע. די רעגירונג האט א לאנגיעריקן אפמאך צו פארקויפן נאטירלעכן גאז צו בראזיל ביז 2019. באליוויע פלעג זיין שטארק אפהענגיק אויף אויסלענדישער הילף צו פינאנצירן אנטוויקלונג פראיעקטן. ביים סוף פון 2002 איז די רעגירונג געווען שולדיק $4.5 ביליאן צו אירע אויסלענדישע [[קרעדיטאר]]ן, א דריטל צו אנדערע רעגירונגען. זייט 1987 האט מען געמאכט נייע צייטפלענער פאר די מערסטע חובות צו אנדערע רעגירונגען, דורכן [[פאריזער קלוב]] מעכאניזם. דרויסנדיקע קרעדיטארן האבן מסכים געווען דערצו ווייל די רעגירונג פון באליוויע האט דערגרייכט די געלט־ און פינאנץ־צילן פונעם [[אינטערנאציאנאלער געלטפאנד|אינטערנאציאנאלן געלטפאנד]] זייט 1987. אין 2013 איז די אויסלענדישע הילף געווארן נאר א קליינער פראצענט פונעם בודזשעט א דאנק איינקומפט פון שטייערן אויף עקספארט פון נאטירלעכן גאז. איינקומפט פון טוריזם איז געוואקסן כסדר זייט 1990. ==דעמאגראפיע== לויטן צענזוס פון 2012 האט באליוויע 10,027,254 איינוואוינער. ===שפראכן=== באליוויע אנערקענט 36 אפיציעלע שפראכן אחוץ [[שפאניש]], צווישן זיי [[איימארא]], [[גוואראני]], [[לעקא]] און [[קעטשוע]]. {{-}} == רעפערענצן == {{רעפליסטע}} == וועבלינקען == {{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}} [[קאַטעגאָריע:באליוויע|*]] 7e6e0hv8e1i0grabdej2ebvi53ax01f 0 28503 601984 593964 2026-08-09T17:51:29Z InternetArchiveBot 40859 Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601984 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|upright=1.5|קליין|סאטורן]] '''סאטורן''' (סימבאל: [[file:Saturn symbol (bold).svg|16px|♄]]; [[ענגליש]]: ''Saturn'') איז דער זעקסטער [[פלאנעט]] פון דער [[זון]] און דער צווייטער גרעסטער פלאנעט אין דער [[זון סיסטעם]], נאך [[יופיטער]]. סאטורן, צוזאמען מיט יופיטער, [[אוראנוס]] און [[נעפטון]], איז קלאסיפירט אלס א [[גאז ריז]]. דער סימבאל פון סאטורן איז א [[שערפ]] ([[יוניקאד]]: {{אוניקאד|♄}}). דער פלאנעט סאטורן באשטייט פון [[הידראגען]], מיט א קליינער פראפארציע פון [[העליום]] און [[שפורעלעמענט]]ן.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web |title = Voyager Saturn Science Summary |url = http://www.solarviews.com/eng/vgrsat.htm |first = Calvin |middle = J. |last = Hamilton |accessdate = 2007-07-05 |year = 1997 |publisher = Solarviews}}</ref> דער אינעווייניק באשטייט פון א קליינער יאדער פון שטיין און אייז, ארומגענומען מיט א דיקער שיכטע פון מעטאלישן הידראגען און א גאזישער דרויסנדיקער שיכטע. [[ווינט גיך|ווינט גיכן]] אויף סאטורן קען גרייכן 1800&nbsp;ק"מ א שעה, אסאך גיכער ווי אויף יופיטער. סאטורן האט א פלאנעטיש [[מאגנעטיש פעלד]] מיטנדיק אין שטארקייט צווישן דעם פון דער ערד און דעם קראפֿטיגערן פֿעלד ארום יופיטער. דעם פלאנעט׳ס מערסט בארימטע אייגנקייט איז זיין פראמינענטע רינג סיסטעם וואס באשטייט מערסטנס פון אייז טיילכעלן, מיט א קלענערער מאס פון שטיינברעך און שטויב. נישט ווייניגער ווי 62 לבנות<ref>{{cite web|first=Enrico|last=Piazza|title=Saturn's Moons|work=Cassini, Equinox Mission|publisher=JPL NASA|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/|accessdate=22סטן יוני 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9ohM2V?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/|archivedate=5טן אקטאבער 2011|deadurl=no|df=}}</ref> ארביטירן סאטורן, פון זיי 53 האבן אפיציעלע נעמען. דאס איז אחוץ די הונדערטער לבנה׳לעך אין די רינגען. [[טיטאן]], סאטורנ׳ס גרעסטע לבנה, און די צווייט־גרעסטע אין דער זון־סיסטעם , איז גרעסער פונעם פלאנעט [[מערקור]], אויבוואויל מיט א קלענערע מאסע, און איז די איינציקע לבנה אין דער זון־סיסטעם וואס מען ווייסט אז זי האט א ממשותדיקן אטמאספער.<ref name="Titan ref">{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|title=די געשיכטע פון סאטורן|accessdate=7טן יולי 2007|last=Munsell|first=Kirk|date={{ר}}6טן אפריל 2005|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory; California Institute of Technology|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Vt6xrq?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|archivedate=22סטן אויגוסט 2011|deadurl=yes|df=}}</ref> == פיזישע כאראקטעריסטיק == [[טעקע:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|לינקס|קליין|צונויפגעשטעלט בילד וואס פארגלייכט די גרייסן פון סאטורן און ערד]] סאטורן איז א [[גאז ריז]] ווייל בעיקר באשטייט ער פון וואסערשטאף און העליום. ער האט נישט קיין דייטלעכן אויבערפלאך, אבער ס׳איז מעגלעך אז ער האט א סאלידן יאדער.<ref name="melosh2011" /> סאטורנ׳ס ראטאציע איז גורם אז ער זאל האבן די פארעם פון אן אבלאטן [[ספערויד|ספֿערויד]]; דאס הייסט, פלאטשיק ביי די פאלוסן און פוישיק ביי זיין עקוואטאר. זיינע עקוואטארישע און פאלוס־ ראדיוסן ענדערן זיך מיט כמעט 10%: 60,268&nbsp;ק״מ קעגן 54,364&nbsp;ק״מ.<ref name="fact" /> יופיטער, [[אוראנוס]] און [[נעפטון]], די אנדערע ריז־פלאנעטן אין דער זון־סיסטעם, זענען אויך אבלאט, אבער נישט אזוי שטארק ווי סאטורן. די קאמבינאציע פון דעם בייכל און דער ראטאציע ראטע פועל׳ט אז די עפעקטיווע אויבערפלאך גראוויטאציע ביים עקוואטאר, 8.96 מ/ס², איז 74% פון ביי די פאלוסן און איז ווייניגער ווי די אויבערפלאך גראוויטאציע פון דער ערד. אבער, די עקוואטארישע [[אנטרינונג-גיך]] פון קרוב צו 36 ק״מ/ס איז א סך גרעסער ווי פון דער ערד.<ref name="Gregersen2010">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ptLFDN0z8gQC&pg=PA119|title=Outer Solar System: Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune, and the Dwarf Planets|publisher=The Rosen Publishing Group|editor1-first=Erik|editor1-last=Gregersen|page=119|year=2010|isbn=978-1615300143}}</ref> סאטורן איז דער איינציגער פלאנעט אין דער זון־סיסטעם וואס איז ווייניגער געדעכט ווי וואסער—אומגעפער 30% ווייניגער.<ref name="preserve" /> כאטש דער יאדער פון סאטורן איז פיל געדעכטער ווי וואסער, די דורכשניטלעכע געדיכטקייט פונעם פלאנעט איז 0.69 ג/צ״מ³ צוליב דעם אטמאספער. יופיטער האט 318 מאל אזויפיל מאסע ווי די ערד,<ref name="Jupiter fact" /> און סאטורן האט 95 אזויפיל מאסע ווי די ערד.<ref name="fact" /> צוזאמען האלטן יופיטער און סאטורן 92% פון דער גארער פלאנעטארישער מאסע אין דער זון־סיסטעם.<ref name="ssr152_1_423" /> === אינעווייניגע סטרוקטור === [[טעקע:Saturn_diagram.svg|לינקס|קליין|געמעל פון סאטורן, פראפארציאנעל]] כאטש סאטורן באשטייט מערסטנס פון [[וואסערשטאף]] און [[העליום|העליאום]], איז דער מערסטער טייל פון זיין מאסע נישט אין דער [[גאז]] פאזע, ווייל וואסערשטאף פארלירט די אייגנשאפטן פון א גאז ווען די געדעכטקייט איז העכער פון 0.01 ג/צ״מ³ , וואס פאסירט ביי א ראדיוס וואס אנטהאלט 99.9% פון סאטורנ׳ס מאסע. די טעמפעראטור, דרוק און געדעכטקייט אינערהאלט סאטורן ווערן אלע העכער וואס נענטער מען קומט צום יאדער, וואס איז גורם אז וואסערשטאף זאל ווערן א מעטאל אין די טיפערע שיכטעס.<ref name="ssr152_1_423" /> די אנגענומענע מאדעלן פון פלאנעטן זענען משמע אז אינעווייניק פון סאטורן איז ענלעך צו דעם פון [[יופיטער]], וואס האט א קליינעם שטייניגן יאדער ארומגענומען מיט וואסערשטאף און העליאום מיט שפור־קוואנטיטעטן פון פארשידענע אויסוועפיקע מאטריאלן.<ref name="guillot_et_al2009" /> דער יאדער איז ענלעך אין צוזאמענשטעל צו דער ערד, אבער מער געדעכטיק. אין יאר 2004, האבן וויסנשאפטלער געשאצט אז דער יאדער מוז זיין 9–22 מאל די מאסע פון דער ערד,<ref name="science305_5689_1414" /><ref name="apj609_2_1170" /> וואס פאסט פאר א דיאמעטער פון עטלעכע 25,000&nbsp;ק״מ.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960|title=Saturn|publisher=BBC|accessdate=19טן יולי 2011|date={{ר}}2000|archiveurl=https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960|archivedate=21סטן אויגוסט 2011|deadurl=no|df=}}</ref> דאס ווערט ארומגענומען מיט א געדעכטערער פליסיקער שיכטע פון מעטאלישן הידראגען, דערנאך מיט א פליסיקער שיכט פון מאלעקולארישן הידראגען איינגעזאפט מיט העליאום וואס ביסלעכווייז טוישט זיך צו א גאז וואס העכער מען גייט. די דרויסנדיקסטע שיכטע שפאנט 1,000&nbsp;ק״מ און באשטייט פון גאז.<ref name="faure_mensing2007" /><ref name="NMM Saturn" /><ref>{{cite web|url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html|title=Structure of Saturn's Interior|publisher=Windows to the Universe|accessdate=19טן יולי 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html|archivedate=21סטן אויגוסט 2011|deadurl=no|df=}}</ref> == אבסערוואציע == [[טעקע:Saturn-27-03-04.jpeg|קליין|סאטורן דורך א טעלעסקאפ]] סאטורן איז דער ווייטסטער פון די פינעף פלאנעט וואס זענען גרינג זעבאר מיטן נאקעטן אויג פון דער ערד—די אנדערע פיר זענען [[מערקור]], [[ווענוס]], [[מאדים]] און [[יופיטער]]. (אוראנוס און אמאל [[וועסטא 4|4 וועסטא]] זענען זעבאר צום נאקעטן אויג אוין טונקעלע הימלען.) אז מען קוקט אויף סאטורן אין דעם נאכט־הימל זעט א העל, געלן פונקט פון ליכט מיט א העלקייט געוויינלעך צווישן +1 און 0. עס דויערט אומגעפער 29.5 יאר ביז סאטורן ענדיגט א גאנצע הקפה פונעם עקליפטיק קעגן דעם הינטערגרונט קאנסטעלאציעס פון די מזלות. רוב מענטשן דארפן אן אפטישע הילף (גאר גרויסע בינאקלען (א קליינעם טעלעסקאפ) וואס פארגרעסערט כאטש 30 מאל צו זען א בילד פון סאטורנ׳ס רינגען מיט א קלארער רעזאלוציע.<ref name="NMM Saturn" /><ref name="binoculars" /> צוויי מאל אין יעדן סאטורן־יאר (בערך יעדע 15 ערד־יאר), ווערן די רינגען פארשוואונדן פונעם אויסבליק, צוליב דעם וואס זיי זענען פארווינקעלט און ווייל זיי זענען גאר דין. די נעקסטע אזעלכע "פארשווינדונג" וועט פאסירן אין יאר 2025, אבער דעמאלסט וועט סאטורן זיין גאנץ נאנט צו דער זון (קוקנדיק פון דער ערד) און מען וועט נישט קענען א סך זען.<ref>{{cite web|url=http://www.classicalastronomy.com/news/anmviewer.asp?a=313&z=28|title=Saturn's Rings Edge-On|date=2013|publisher=Classical Astronomy|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105231722/http://www.classicalastronomy.com/news/anmviewer.asp?a=313&z=28|archive-date={{ר}}5טן נאוועמבער 2013|accessdate=4טן אויגוסט 2013|deadurl=yes|df=}}</ref> סאטורן מיט זיינע רינגען קען מען זען צום בעסטן ווען דער פלאנעט איז ביי, אדער נאנט צו, [[אפאזיציע (פלאנעטן)|אפאזיציע]], די קאנפיגוראציע פון א פלאנעט ווען ער האט אן [[עלאנגאציע (אסטראנאמיע)|עלאנגאציע]] 180°, און דערפאר זעט ער אויס אנטקעגן דער זון אין דעם הימל. א סאטורן־אפאזיציע פאסירט יעדע יאר—אומגעפער יעדע 378 טעג—און דעמאלסט זעט אויס דער פלאנעט זייער העל. סיי די ערד סיי סאטורן ארביטירן די זון אויף עקצענטרישע ארביטן, במילא ענדערט זיך זייערע ווייטן פון דער זון מיט דער צייט, אויך דער דיסטאנץ צווישן זיי, קומט אז די העלקייט פון סאטורן איז אנדערש פון איין אפאזיציע צו דער צווייטער. אויך זעט אויס סאטורן העלער ווען די ווינקל פון די רינגען איז אזוי אז זיי זענען מער זעבאר. צום ביישפיל, ביי דער אפאזיציע וואס האט פאסירט דעם 17טן דעצעמבער 2002, האט סאטורן אויסגעזען דעם העלסטן צוליב א גוטער אריענטאציע פון זיינע רינגען רעלאטיוו צו דער ערד,<ref name="opp2002">{{cite journal|title=Saturn in 2002–03|last=Schmude Jr.|first=Richard W.|date=Winter 2003|publisher=Georgia Academy of Science|journal=Georgia Journal of Science|issn=0147-9369|volume=61|issue=4|url=http://www.freepatentsonline.com/article/Georgia-Journal-Science/113429393.html|access-date=29 June 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052153/http://www.freepatentsonline.com/article/Georgia-Journal-Science/113429393.html|dead-url=yes}}</ref> כאטש סאטורן איז געווען נענטער צו דער ערד און דער זון סוף 2003.<ref name="opp2002" /> פון צייט צו צייט ווערט סאטורן אקולטירט דורך דער [[לבנה]] (ד״ה, די לבנה באדעקט סאטורן אין דעם הימל). אזוי ווי אלע פלאנעטן אין דער זון־סיסטעם, פאסירן די אקולטאציעס פון סאטורן אין "סעזאנען". סאטורן־אקולטאציעס פאסירן 12 אדער מערערע מאל במשך א תקופה פון 12 מאנאטן, און דערנאך קומט א תקופה פון פינעף יאר אן קיין שום אקולטאציע.<ref name="Jon">{{cite news|title=Bright Saturn will blink out across Australia – for an hour, anyway|url=http://theconversation.com/bright-saturn-will-blink-out-across-australia-for-an-hour-anyway-26217|accessdate={{ר}}11טן מיי 2014|newspaper=The Conversation|date={{ר}}9טן מיי 2014|display-authors=1|author=Tanya Hill|author2=Jonti Horner}}</ref> אויסטראלישע אסטראנאמיע מומחים היל און הארנער קלערן אויף די סעזאנען פון די סאטורן אקולטאציעס אזוי:<blockquote>דאס איז א תוצאה פונעם פֿאקט אז דער לבנה׳ס ארביט ארום דער ערד איז אנגעבויגן צום ארביט פון דער ערד ארום דער ערד – במילא רוב פון דער צייט, גייט די לבנה העכער אדער נידריגער פון סאטורן אין דעם הימל, און קיין אקולטאציע פאסירט נישט. נאר ווען סאטורן ליגט נאנט צו דעם פונקט וואו דער ארביט פון דער לבנה טרעפט דעם "פלוין פון דעם עקליפטיק" קען פאסירן אן אקולטאציע – און אין אזא פאל פאסירן אקולטאציעס יעדע מאל די לבנה גייט אדורך, ביז סאטורן רוקט זיך אווען פון דעם אריבערגאנג פונקט.<ref name="Jon" /></blockquote> == רעפערענצן == {{רעפליסטע |refs= <ref name=apj609_2_1170>{{cite journal |last1=Saumon |first1=D. |last2=Guillot |first2=T. |title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170 |journal=The Astrophysical Journal |volume=609 |issue=2 |pages=1170–1180 |date=July 2004 |doi=10.1086/421257 |bibcode=2004ApJ...609.1170S |arxiv=astro-ph/0403393}}</ref> <ref name=binoculars>{{cite web |last=Eastman |first=Jack |url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |title=Saturn in Binoculars |date=1998 |publisher=The Denver Astronomical Society |accessdate={{ר}}3טן סעפטעמבער 2008 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |archivedate={{ר}}21סטן אויגוסט 2011 |deadurl=no |df=}}</ref> <ref name=melosh2011>{{cite book |first1=H. Jay |last1=Melosh |title=Planetary Surface Processes |volume=13 |series=Cambridge Planetary Science |publisher=Cambridge University Press |date=2011 |isbn=978-0-521-51418-7 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=3bQD1DJgliIC&pg=PA5}}</ref> <ref name="fact">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title=Saturn Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. |accessdate={{ר}}12טן אקטאבער 2017|date={{ר}}23סטן דעצעמבער 2016 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6uAT9gf3b?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |archivedate=12טן אקטאבער 2017 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> <ref name=guillot_et_al2009>{{cite book |display-authors=1 |last1=Guillot |first1=Tristan |last2=Atreya |first2=Sushil |last3=Charnoz |first3=Sébastien |last4=Dougherty |first4=Michele K. |last5=Read |first5=Peter |contribution=Saturn's Exploration Beyond Cassini-Huygens |title=Saturn from Cassini-Huygens |editor1-last=Dougherty |editor1-first=Michele K. |editor2-last=Esposito |editor2-first=Larry W. |editor3-last=Krimigis |editor3-first=Stamatios M. |isbn=978-1-4020-9216-9 |publisher=Springer Science+Business Media B.V. |page=745 |date=2009 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_23 |bibcode=2009sfch.book..745G |arxiv=0912.2020}}</ref> <ref name=preserve>{{Cite web |url=http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html |title=Saturn – The Most Beautiful Planet of our solar system |work=Preserve Articles |date={{ר}}23סטן יאנואר 2011 |accessdate={{ר}}24סטן יולי 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9uTOJ0?url=http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html |archivedate=5טן אקטאבער 2011 |deadurl=no |df=}}</ref> <ref name="Jupiter fact">{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. |date=16טן נאוועמבער 2004 |accessdate=2טן אויגוסט 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9vKbZz?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archivedate=5טן אקטאבער 2011 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref> <ref name=faure_mensing2007>{{cite book |first1=Gunter |last1=Faure |first2=Teresa M. |last2=Mensing |title=Introduction to planetary science: the geological perspective |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-4020-5233-0 |page=337 |url=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&pg=PA337}}</ref> <ref name="NMM Saturn">{{cite web |title=Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 |publisher=National Maritime Museum |accessdate={{ר}}6טן יולי 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62DnaWpNg?url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 |archivedate={{ר}}6טן אקאטאבער 2011 |deadurl=yes |df=}}</ref> <ref name=science305_5689_1414>{{cite journal |last=Fortney |first=Jonathan J. |title=Looking into the Giant Planets |journal=Science |date=2004 |volume=305 |issue=5689 |pages=1414–1415 |doi=10.1126/science.1101352 |pmid=15353790|url=https://zenodo.org/record/1230846 }}</ref> <ref name=ssr152_1_423>{{Cite journal |last1=Fortney |first1=Jonathan J. |last2=Nettelmann |first2=Nadine |title=The Interior Structure, Composition, and Evolution of Giant Planets |journal=Space Science Reviews |volume=152 |issue=1–4 |pages=423–447 |date=May 2010 |doi=10.1007/s11214-009-9582-x |bibcode=2010SSRv..152..423F |arxiv=0912.0533}}</ref> }} {{זונסיסטעם}} [[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]] mgs2izieirinadtnrmxz54jf79ib0nn 0 37009 601991 593951 2026-08-09T17:58:36Z InternetArchiveBot 40859 Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601991 wikitext text/x-wiki {{יתום}} [[File:Feminism symbol.svg|left|upright|frameless]] '''פֿעמיניזם''' (פון [[לאטיין]] ''femina'', [[פרוי]] אדער [[נקבה]]) איז א [[וועלטבאנעם]] לויט וואס מען דארף קעמפן קעגן אונטערדריקונג פון פרויען און [[דיסקרימינאציע]] קעגן זיי אין דער [[געזעלשאפט]]. == היסטאריע == [[טעקע:Feminist_Suffrage_Parade_in_New_York_City,_1912.jpeg|קליין|Feminist Suffrage פאראד אין ניו יארק סיטי, דעם 6טן מיי 1912]] דער סאציאליסט און פראנצויזישער פילאסאף [[שארל פוריע|שארל פֿוריע]] האט געשאפן דאס ווארט "féminisme" אין 1837.<ref>{{cite journal|last=Goldstein|first=Leslie F.|year=1982|title=Early Feminist Themes in French Utopian Socialism: The St.-Simonians and Fourier|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_january-march-1982_43_1/page/91|journal=Journal of the History of Ideas|volume=43|issue=1|pages=91–108|doi=10.2307/2709162|jstor=2709162}}</ref> די ווערטער "féminisme" ("פֿעמיניזם") און "féministe" ("פֿעמיניסט") האבן זיך ערשט באוויזן אין [[פראנקרייך]] און [[האלאנד]] אין 1872,<ref>Dutch feminist pioneer [[Mina Kruseman]] in a letter to Alexandre Dumas – in: Maria Grever, Strijd tegen de stilte. Johanna Naber (1859–1941) en de vrouwenstem in geschiedenis (Hilversum 1994) {{ISBN|90-6550-395-1}}, p. 31</ref> גרויסבריטאניע in the 1890s, און די פאראייניגטע שטאטן אין 1910,<ref>{{cite journal|last=Offen|first=Karen|title=Sur l'origine des mots 'féminisme' et 'féministe'|journal=Revue d'Histoire Moderne et Contemporaine (1954–)|year=1987|volume=34|issue=3|pages=492–96|jstor=20529317}}</ref><ref name="cott">{{cite book|authorlink=Nancy F. Cott|last=Cott|first=Nancy F.|title=The Grounding of Modern Feminism|location=New Haven|publisher=Yale University Press|year=1987|page=13|isbn=978-0300042283|url=https://books.google.com/books?id=FeWdNQ-rLKQC&pg=PA13}}</ref> און דאס ''[[Oxford English Dictionary]]'' רעכנט 1852 ווי דאס יאר ווען דאס ווארט "feminist" האט זיך באוויזן צום ערשטן מאל<ref name="oed-nist">{{cite encyclopedia|dictionary=[[Oxford English Dictionary]]|title=feminist|url=http://www.oed.com/view/Entry/69193|edition=3rd|year=2012|publisher=[[Oxford University Press]]|subscription=yes|quote=An advocate or supporter of the rights and equality of women. 1852: ''De Bow's Review'' ('Our attention has happened to fall upon Mrs. E. O. Smith, who is, we are informed, among the most moderate of the feminist reformers!')}}</ref> און 1895 פאר "feminism".<ref name="oed">{{cite encyclopedia|dictionary=[[Oxford English Dictionary]]|title=feminism|url=http://www.oed.com/view/Entry/69192|edition=3rd|year=2012|publisher=[[Oxford University Press]]|subscription=yes|quote=Advocacy of equality of the sexes and the establishment of the political, social, and economic rights of the female sex; the movement associated with this.}}</ref> == וועבלינקען == * [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=50152&pgnum=11 וועגן פעמיניזם ביי יידן] == זעט נאך == [[אנטי-פעמיניזם]] == רעפערענצן == {{רעפליסטע}} [[קאַטעגאָריע:פעמיניזם| ]] {{פאלי-שטומף}} bh9353bamfsk6dphkisd8r6dv5wk61o 0 54650 601994 599125 2026-08-09T18:00:10Z InternetArchiveBot 40859 Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 601994 wikitext text/x-wiki {{יתום}} '''אמיר חצרוני''' (''כעצראָני''; געבוירן דעם [[6טן פעברואר]] [[1968]]) איז אן [[ישראלים|ישראלדיקער]] [[פראפעסאר]] פון [[קאמוניקאציע (אקאדעמישע פעלד)|קאָמוניקאַציע]] און [[זשורנאליזם|זשורנאַליסט]]. ער איז געווארן באקאנט, צווישן אנדערע, דורך א סעריע פון קאנטראווערסיאלע סטעיטמענטס<ref>''דער העברעאישער צייטונג'', "אמיר חצרוני: אפילו בופאן האבן רייד פרייהייט", 28טן אפריל 2018.</ref>. == אקאדעמישע קאריערע == חצרוני האט שטודירט אין [[א הויכשולע פאר קונסט אין תל אביב]] און האט באקומען א [[באקאלאר|באקאלאר גראד]] אין [[פסיכאלאגיע]] פון [[אפטאן פון פילם און טעלעוויזיע ביי תל אביב אוניווערסיטעט]] אין [[1993]]. אין [[1999]], האט ער פארענדיקט א [[דאָקטאָראַט|דאָקטאָראַט גראד]] אין קאמוניקאציע פון [[אפטאן פון קאמוניקאציע ביי העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים]], אונטער דער השגחה פון [[חנה עדוני]] און [[יעקב שמיר]]<ref>[https://huji-primo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/att40d/972HUJI_ALMA21185500880003701 באשרייבונג פון דיסערטאציע], אויף דער וועבזייטל פון דער העברעאישער אוניווערסיטעט.</ref>. ער האט געארבעט אלס [[לעקטאָר|לעקטאָר]] אין קאמוניקאציע אין [[דער אקאדעמישער קאָלעדזש עמק יזרעאל]] צווישן [[2000]] און [[2009]], און זינט 2009 אין [[אריאל אוניווערסיטעט]], וואו ער האט באקומען דעם טיטל פראפעסאר אנערקענט דורך [[דער העכערער בילדונגס ראט יהודה און שומרון|מל"ג יו"ש]], און פון [[ליווערפול אוניווערסיטעט]] אין ענגלאנד און צוויי אנדערע אוניווערסיטעטן אין כינע און איסטאנבול<ref>''דער נייעס טויער'', "פראפעסאר אמיר חצרוני קעגן דאקטאר מיכאל בן ארי", 24סטן דעצעמבער 2015.</ref>. אין אויגוסט [[2014]], איז ער אפגעזאגט געווארן פון אריאל אוניווערסיטעט, אבער אין אקטאבער 2014, איז ער ווידער אנגעשטעלט געווארן לויט א געריכט באשלוס<ref>אבירם זינו, ''דער וואכענבלאט'', "ארבעטס געריכט קאנסעלט אפזאגן פון פראפעסאר אמיר חצרוני", 7טן אקטאבער 2014.</ref>. שפעטער איז ער געשטעלט געווארן אויף אן אורלויב אָן געהאלט ביז די אפזאגונג פראצעדורן זענען פארענדיקט געווארן דעם [[30סטן סעפטעמבער]] [[2015]]. אין 2016, האט ער אנגעהויבן צו לערנען אין [[קאטש אוניווערסיטעט]] אין [[איסטאנבול]]<ref name="Haaretz"/><ref>[https://cssh.ku.edu.tr/en/people/personel-detail/?user=ahetsroni חצרוני'ס זייטל] אויפן וועבזייטל פון סאציאלע וויסנשאפטן פאקולטעט פון קאטש אוניווערסיטעט</ref>, פון וואו ער איז אפגעזאגט געווארן אין [[2021]]. === אקאדעמישע פארשונג === זיין פריע פארשונג האט זיך בעיקר קאנצענטרירט אויף די פעאיקייט פון גלאבאלע [[טעלעוויזיע פארמאטן]], ווי למשל [[קװיז שאוס]], צו זיך אדאפטירן צו דער לאקאלער קולטור<ref>{{cite journal|title=The Millionaire Project: A Cross-Cultural Analysis of Quiz Shows From the United States, Russia, Poland, Norway, Finland, Israel, and Saudi Arabia|url=https://archive.org/details/sim_mass-communication-society_spring-2004_7_2/page/133|journal=Mass Communication and Society|volume=7|issue=2|language=english|date=2004|pages=133-156|author=Amir Hetsroni|doi=10.1207/s15327825mcs0702_1}}</ref>. שפעטער האט ער שטודירט דעם איינפלוס פון קאנטראווערסיאלע סעקסועלע און געוואלדיקע טעלעוויזיע אינהאלט אויף די פארשטעלונג פון די צוקוקער פון דער ווירקליכקייט. די שטודיעס געהערן צו דער שולע פון "וואונדערן פון ווירקליכקייט" אדער "קולטיוואציע טעאריע" (Cultivation theory), אבער חצרוני שאצט די איינפלוס פון טעלעוויזיע אלס מער באגרענעצט ווי דער דאמינירנדיקער צוגאנג פון דער שולע, ווייל די קוקן פאסירט געווענליך אן א הויכער באטייליגונג, און ווייל דער איינפלוס אליין און זיין ריכטונג זענען אפהענגיק פון גרונטלעכע סאציאל-דעמאגראפישע פאקטארן און פסיכאלאגישע וואריאבלען<ref>{{cite journal|title=Cultivation and Counter Cultivation: Does Religiosity Shape the Relationship between Television Viewing and Estimates of Crime Prevalence and Assessment of Victimization Likelihood?|journal=Psychological Reports|volume=112|issue=1|language=english|date=2013|pages=303-324|author=Amir Hetsroni & Hila Lowenstein|doi=10.2466/16.07.17.PR0.112.1.303-324}}</ref>. דער אויספיר האט געפירט חצרוני צו א קריטישן שטאנדפונקט קעגן [[רעגולאציע (געזעץ)|רעגולאציע]] פון טעלעוויזיע בראָדקאַסטינג<ref>אמיר חצרוני, ''דער נייעס וועבזייטל'', "די צען חסרונות פון מעדיע רעגולאציע אין ישראל", אפריל 2010.</ref>. == מעדיע קאריערע == אין דעצעמבער [[2013]], האט ער פארעפנטלעכט א ראמאן מיטן נאמען "פיצוכים" דורך דער פארלאג [[ידיעות ספרים]] (ידיעות ביכער)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6tl9mPzUNlU פראפעסאר חצרוני און פיצוכים ביי קאנאל 2]</ref>, וואס איז א [[ערוואַקסונג געשיכטע|רעאליסטישע]] געשיכטע וואס פאסירט אין ישראל אין די [[1980ער יארן|אכציקער יארן]], און אנטהאלט [[אוטאביאגראפיע|אוטאביאגראפישע]] עלעמענטן. דער ראמאן האט נישט געהאט קיין גרויסן קאמערציעלן ערפאלג, אבער ער האט באקומען קריטישע לויב<ref>דוד ראזנטאל, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "בוך "פיצוכים" פון אמיר חצרוני פריידט זיך מיט די אכציקער יארן אין ישראל", 17טן דעצעמבער 2013. אבישי איוורי, ''מיידא וועבזייטל'', "בוך רעצענזיע: אמיר חצרוני, פיצוכים", 6טן דעצעמבער 2013.</ref>. אין [[2015]], האט ער געפירט די פראגראם "פרשת העווערא" אין מיטארבעט מיט [[רחלי רוטנער]]<ref>רחלי רוטנער, אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "א ליידיק וואגן", 16טן אויגוסט 2015.</ref>. אין [[2016]], האט ער באטייליקט אין א [[דאקומענטאר-קאָמעדיע|דאקומענטאר-קאָמעדיע]] טעלעוויזיע סעריע מיטן נאמען "[[ריקאלקולא בירקאָרסאָ|ווידער אויסרעכענען דעם וועג]]" רעזשיסירט דורך [[חנוך דאום]]. אין [[2017]], האט ער אנגעהויבן אויפטרעטן מיט [[סטאנד-אפ קאמעדי|סטאנד-אפ קאמעדי]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LTRG3axx8DQ ארלי און גיי אינטערוויוען חצרוני וועגן סטאנד-אפ קאמעדי] אין 2016, קאנאל 10</ref>, און ער האט אויך אנגעהויבן בראָדקאַסטן [[אינטערנעט טעלעוויזיע|אינטערנעט טעלעוויזיע פראגראמען]] אין די פראגראם "שעות שירות" (סערוויס שעה)<ref>''דער העברעאישער צייטונג'', "זיפער און חצרוני א טעלעוויזיע פּאָר, עס איז מאָדנע צו זיין שאקירט פון זיי".</ref> אויף "שלאַליט טי.וי.", אין מיטארבעט מיט [[בני ציפער]]. אין מיי [[2020]], האט דער פילם "אמיר חצרוני: קעיס שטודיע" (Amir Hetsroni | Case Study)<ref>{{IMDb title|12493014|Amir Hetsroni: Case Study}}</ref>, א [[דאקומענטאר פילם|דאקומענטאר פילם]] איבער זיין לעבן רעזשיסירט דורך דעם שווייצער-ישראלישן [[פסיכאלאג|פסיכאלאג]] און פילממאכער יוסי סטרינגער, געוואונען דעם "בעסטער דאקומענטאר פילם" פריז ביי דעם אינטערנאציאנאלן פילם פעסטיוואל אין [[שווייץ]] ([[שווייצער אינטערנאציאנאלער פילם פעסטיוואל|SIFF]]). שפעטער אין דעם זעלבן יאר, האט "קעיס שטודיע" אויך באטייליגט אין אנדערע פעסטיוואלן אין [[אייראפע]]<ref>[http://www.amir-film.com Amir-Film.com] - דער אפיציעלער פילם טויער (ענגליש), דעצעמבער 2020.</ref>, אריינגערעכנט [[איטאליע]], [[ענגלאנד]] און [[עסטרייך]], וואו עס האט אויך געוואונען דעם פריז פאר בעסטער עדיטינג<ref>[http://austriainternationalfilmfestival.com/node/246 עסטרייכישער אינטערנאציאנאלער פילם פעסטיוואל 2020 אפיציעלע אויסוואל] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421050645/http://austriainternationalfilmfestival.com/node/246 |date=2021-04-21 }}, 31סטן אויגוסט 2020.</ref>. דער פילם איז געפילמט געווארן אין ענדע [[2016]], בערך א חודש נאך דעם טויט פון אמיר'ס טאטן, דוד חצרוני, און דער פילם פארפאלגט דעם פראצעס פון [[טרויער|טרויער]] ביי חצרוני און זיין באציאונג מיט שירן נאבי, זיין דעמאלטיקער שותף<ref>יעקב בר-אן, ''מעריב אָנליין'', ""פול מיט אָפערס": צי ווארפט דער נייער פילם איבער אמיר חצרוני ליכט אויף זיין פערזענליכקייט?", 27סטן מיי 2020.</ref><ref>[http://www.festti.com/award-winners-2020 געווינער פון פריזן 2020], מיי 2020.</ref><ref>ראז ישראלי, ''ישראל היום צייטונג'', "פעסטיוואל אין שווייץ: א פריז פאר א פילם איבער אמיר חצרוני", 30סטן מיי 2020.</ref>. דער פילם איז געפילמט געווארן דורך [[אהרן טרייטל]]<ref>[https://filmfreeway.com/AmirFilm פילם זייטל אויף פילםפרעעוויי], 1טן יוני 2020.</ref>. אין סעפטעמבער [[2021]], האט חצרוני אנגעהויבן בראָדקאַסטן א וועכנטליכע שעה אויף דעם מעדיע וועבזייטל "[[אָנליין טעלעוויזיע]]"<ref>צאל פון בראָדקאַסץ</ref>. אין אקטאבער, האט ער באטייליגט אין דעם פילם פון [[נאור ציון]] "ברידער שירארא 2"<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NekU6nUUeqk ברידער שירארא 2]</ref>. אין סעפטעמבער 2024, איז אנאנסירט געווארן אז חצרוני איז ערווארטעט צו פירן א קורצע אינטערוויו פראגראם אויף דעם וועבזייטל "[[אכלא נייעס]]". די פראגראם וועט זיין אין א [[סאטירע|סאטירישן]] סטיל און וועט אנטהאלטן קורצע עפיזאדן אדאפטירט צו סאציאלע נעצן. אין דעם ראם פון דער פראגראם, וועלן די אינטערוויוירטע מענטשן מוזן שפרינגען אויף א טראמפאלין בעת'ן ענטפערן אויף חצרוני'ס פראגעס. די פראגראם איז ענטשטאנען פון אן אינטערוויו רעקארדירט מיט חצרוני און האט זיך אנטוויקלט צו דעם פארמאט.<ref>מאיא גאדעש, ''מעריב אָנליין'', "זאל יעדער שפרינגען פאר אים: די נייע פראגראם פון אמיר חצרוני | ערשטע פארעפנטליכונג", 10טן סעפטעמבער 2024.</ref> == מיינונגען און קאנטראווערסיע == חצרוני האט פארעפנטלעכט ארטיקלען אין פארשידענע צייטונגען און האט אפט אויסגעדריקט זיינע מיינונגען דורך זיין פערזענליכן אקאונט. צווישן אנדערע, האט ער שטארק געשמועסט קעגן געבוירן קינדער ווען די עקאנאמישע אומשטענדן לאזן נישט צו דאס<ref>אמיר חצרוני, ''דער נייעס וועבזייטל'', "האלט אויף צו געבוירן ארעמע קינדער", 30סטן נאוועמבער 2009.</ref>, און קעגן [[געזעץ פון אומקערן]] און די אידישע אידענטיטעט פון מדינת ישראל, און קעגן מיליטערישע דינסט אין [[ישראלדיקע פארטיידיקונגס קרעפטן]] און אימפארט פון כלה'ס און פרויען קיין ישראל<ref>אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "פארבארגענע כלה'ס. פעמיניסטן און אלי ישי אין דער זעלבער שיף", 24סטן מערץ 2012.</ref>, און וועגן דעם נידריגן ניווא, לויט זיין מיינונג, פון די אקאדעמישע קאלעדזשן<ref>אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "ווער דארף קאלעדזשן?", 17טן אקטאבער 2006.</ref>. === גענדער און פרויען רעכטן === אין 2014, האט חצרוני געשריבן א ענטפער אויף א זייטל "[[איינער פון יעדן איינציגן]]", וואו פרויען האבן געשריבן וועגן די סעקסועלע אנגריף וואס זיי האבן געליטן אין זייער לעבן: {{ציטאט|די קינסטלערישע שאפונג פון די מיידלעך, וועלכע אפילו עלנטע און פארצווייפלטע פארגעוואלדיגערס טענדענצן צו איגנארירן אין טעגליכן לעבן צוליב זייער מאנגל אין אטראקטיווקייט, פארדינט באזונדערע לויב פאר זייער פעאיקייט צו בויען א רייכע און חושישע פאנטאזיע וועלט, וואו א פרוי מיט [[בנימין זאב הערצל|הערצל'ס בארד]] און [[בנימין בן אליעזר|פוּאַד'ס בויך]] איז א באגערטע סעקסועלע ציל אפילו פאר [[בראד פיט]].}} אלס רעזולטאט פון דער דאזיקער דערקלערונג, האט [[אריאל אוניווערסיטעט]] באשלאסן אים אפצוזאגן<ref>רות וילף, ''דער נייעס וועבזייטל'', "אפזאגן פראפעסאר אמיר חצרוני פון אריאל אוניווערסיטעט", 28סטן אויגוסט 2014.</ref>. === פאליטישע מיינונגען === אין 2010, האט ער פארעפנטלעכט אן ארטיקל מיטן נאמען "יא צו אקופאציע - ווען עס איז לוקראטיוו", מיט א באצוג צו דער ישראלדיקער קאנטראל איבער רוב געגענטן פון [[יהודה און שומרון]]<ref>אמיר חצרוני, ''דער נייעס וועבזייטל'', "יא צו אקופאציע - ווען עס איז לוקראטיוו", מיי 2010.</ref>. אין דעם זעלבן גייסט, אין [[2023]], בעת [[מלחמה פון אייזן שווערדן]], האט חצרוני אויסגעדריקט הארבע מיינונגען און פארלאנגט די אקופאציע פון [[עזה פאסיק]].{{אָן קוואַל}} אין [[2015]], א טאג נאך די [[ישראלדיקע לעגיסלאטיווע וואלן 2015|וואלן צום צוואנציקסטן כנסת]], האט ער פארעפנטלעכט א סטאַטוס אויף זיין פערזענליכן אקאונט, וואו ער האט באשולדיקט [[געזעץ פון אומקערן]] אין דעם [[רעכטע פאליטיק אין ישראל|רעכטע]] קאנטראל אין ישראל: {{ציטאט|אויב מיר וואלטן נישט געעפנט אונדזערע טירן אן אויסקלויב פאר אלערליי אידן, און האלבע אידן, און פערטל אידן פון דריטע וועלט לענדער [...] וואלט [[יצחק הערצאג|בוגי]] גרינג געוואונען די וואלן. [...] יא, אָן די אימיגראנטן, וואלטן די אראבער באקומען מער זיצן, אבער א גרויסע מינדערהייט פון [[אחמד טיבי]] איז בעסער ווי א מערהייט פון [[מירי רגב]]<ref>די באליידיקנדיקע פאסט נאך די וואלן</ref>.}} אלס רעזולטאט, איז ער איינגעלאדן געווארן, צוזאמען מיט דער זשורנאליסטקע [[אמירה בוזאגלו]], צו א פאנעל אין דער פראגראם [[יום חָדש (טעלעוויזיע פראגראם)|יום חָדש]], וואו ער האט געטענהט אז דער געזעץ פון אומקערן איז א [[ראסיזם אין ישראל|ראסיסטישער]] געזעץ. ער האט ארויסגערופן א מעדיע שטורעם ווען ער האט געזאגט, אין ענטפער צו בוזאגלו'ס באשולדיקונג אז ער איז "[[פאשיזם|פאשיסט]], ראסיסט און עקלדיק", חצרוני האט געענטפערט: {{ציטאט|גארנישט שלעכטס וואלט געשען ווען דיינע עלטערן וואלטן געבליבן אין מאראקא און דארט פארפוילט געווארן}}. נאך בוזאגלו'ס ענטפער, "דער חילוק צווישן דיר און [[אדולף היטלער|היטלער]] זעה איך איצט נישט" און "ווער האט דיר ערלויבט צו לערנען אין אוניווערסיטעט?", האט חצרוני געענטפערט: {{ציטאט|איך האב באקומען מיין [[פראפעסאר (אוניווערסיטעט)|פראפעסאראט]] מיט כבוד}}, {{ציטאט|איך האב נישט געלערנט ווי די אין דער זיבעטער קלאס קאלעדזש}}. אין דעם פונקט, האט דער פראגראם פירער, [[יואב לימור]], אים געזאגט אז ער האט זיך נאך קיינמאל נישט געשעמט אזויפיל ווי ער האט זיך געשעמט "פון דער הויפן פון נארישקייט וואס קומט ארויס פון זיין מויל", און אז דער אינטערוויו איז פאר אים פארענדיקט געווארן<ref>''מעריב אָנליין'', "אמיר חצרוני האט אטאקירט אמירה בוזאגלו - און איז ארויסגעווארפן געווארן פון סטודיא "בוקר של קשת"", 22סטן מערץ 2015.</ref>. אויף [[יום ירושלים|יום ירושלים]], דעם [[17טן מיי]] [[2015]], איז פארעפנטלעכט געווארן אן אינטערוויו מיט חצרוני אין וועלכן ער האט דערקלערט אז ער האט כוונה צו ארבעטן אלס ווארטזאגער פאר די וואס זוכן צו בויקאטירן און פארדראַטירן די מדינה אלס רעזולטאט פון דער "אקאדעמישער און מעדיע פערסעקיוציע" וואס ער ליידט, בשעת ער וועט זיך אריבערציען צו וואוינען אין [[דענמארק]]<ref>נייעס סערוויס, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "פראפעסאר חצרוני: "איך וועל זיין דער בעסטער אמבאסאדאר פאר בויקאטירן ישראל"", 17טן מיי 2015.</ref>. נאך דעם טויט פון זיינע עלטערן, זיין מוטער אין [[2011]] און זיין פאטער אין [[2016]], האט חצרוני באשלאסן צו גראווירן פראוואקאטיווע מעסעדזשעס אויף זייערע מצבות<ref name="Haaretz"/>. דעם [[2טן מיי]] [[2022]], בעת א ספעציעלן בראָדקאַסט פון אָנליין טי.וי. פון אשדוד, לכבוד [[טאָג פֿאַר די געפֿאַלענע פֿון ישראלס מלחמות און טעראָר וויקטימס|יום הזכרון לזכרי חללי מלחמות ישראל וקורבנות הטרור]], האט א יונגערמאן געווארפן א שטול אין זיין פנים נאכדעם וואס חצרוני האט דערקלערט אז ער רעספעקטירט נישט [[זכּרון סירענע|זכּרון סירענעס]]<ref>יאניר יאגנא און יואב אטיעל, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', ""פאליטישער אטאקע": בעת א לעבן בראָדקאַסט - פראפעסאר חצרוני איז געשלאגן געווארן מיט א שטול", 2טן מיי 2022.</ref>. אלס רעזולטאט פון דעם אינצידענט, איז דער בראָדקאַסט איבערגעהאקט געווארן, און חצרוני איז געטראגן געווארן דורך [[מגן דוד אדום]] אין [[אסוטא שפיטאל|אסוטא שפיטאל]] אין אשדוד. בשעת ער האט באקומען מעדיצינישע באהאנדלונג, האט ער געזאגט צו דעם מגן דוד אדום וואלונטיר וואס האט אים געהאלפן: "מיין גאנץ לעבן וועל איך אייך זאגן זייט צוריק קיין מאראקא. דאס איז מיין מיינונג, און איך וועל דאס זאגן מיין גאנץ לעבן"<ref>גיל מישעלי, ''דער פארגענוגן וועבזייטל'', "געוואלד אינצידענט לעבן: אמיר חצרוני איז אטאקירט געווארן מיט א שטול אויף זיין קאפ", 2טן מיי 2022.</ref>. שפעטער האט ער איינגעגעבן א פאליציי קלאגע. אין אן ענטפער ארטיקל וואס איז שפעטער פארעפנטלעכט געווארן אויף דעם וועבזייטל [[אייס (וועבזייטל)|אייס]], האט חצרוני דערמאנט אז אויסער דעם אנגריף, איז ער באליידיגט געווארן, און ער איז באשפריצט געווארן מיט פעפער-ספריי און רייניגונגס-מיטלען, און זיין קאר פענצטער איז צעבראכן געווארן<ref>פראפעסאר אמיר חצרוני, ''אייס'', "אמיר חצרוני צו דעם וואס האט געווארפן דעם שטול: "דו ביסט נישט קיין העלד"", 5טן מיי 2022.</ref>. דער ווידעא וואס דאקומענטירט דעם אינצידענט, וואו חצרוני ווערט געזען ווי ער עמערדזשענט זיך מיט דעם פרעזענטירער קובי סוויסה אויף א פארשעמטן אופן, [[אינטערנעט מעם|איז וויראל געווארן]], און האט פראדוצירט אסאך אינטערנעט כאראקטעריזאציעס און אנדערע, אריינגערעכנט אן אימיטאציע אין דער פראגראם "[[ארץ נהדרת]]". === קלאגע קעגן ווידעא אפליקאציע === אין אפריל [[2018]], איז זיין פערזענליכער אקאונט, וואס איז נאכגעפאלגט געווארן דורך צענדליגער טויזנטער מענטשן, פארשלאסן געווארן אונטער דעם טענה פון פארעפנטליכן [[האט רייד|האט רייד]]. חצרוני האט איינגעגעבן א קלאגע קעגן דער ווידעא אפליקאציע, פארלאנגענדיק דעם צוריקקער פון זיין פערזענליכן אקאונט און קאמפענסאציע אין ווערט פון א מיליאן שקל<ref>דורי בן ישראל, ''מזבלה וועבזייטל'', "פראפעסאר אמיר חצרוני קלאגט ווידעא אפליקאציע", 20סטן מיי 2018.</ref><ref>אהוד קינן, ''דער פארגענוגן וועבזייטל'', "ווידעא אפליקאציע: מיר האבן אראפגענומען 91 האס רייד פון חצרוני", 6טן אויגוסט 2018.</ref><ref>ענת ביין לובאוויץ, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "אמיר חצרוני קלאגט ווידעא אפליקאציע פאר א מיליאן שקל: מיין אקאונט איז געווען בלאקירט", 21סטן מיי 2018.</ref>. אין יאנואר [[2021]], האט דער געריכט באשלאסן אפצווארפן חצרוני'ס קלאגע, און האט אים באפוילן צו באצאלן 30,000 שקל געריכט קאסטן<ref>אבישי גרינצייג, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "אמיר חצרוני האט פארלוירן זיין קלאגע קעגן ווידעא אפליקאציע; וועט באצאלן 30 טויזנט שקל קאסטן", 11טן יאנואר 2021.</ref>. אין אפריל 2021, האט חצרוני איינגעגעבן א קלאגע קעגן "ווידעא אפליקאציע" צוליב דעם פארשליסן פון זיין אקאונט<ref>עודד ירון, ''דער העברעאישער צייטונג'', "חצרוני האט פארעפנטלעכט ווידעאס קעגן יארין שרף, און די ווידעא אפליקאציע האט אים בלאקירט; איצט קלאגט ער", 29סטן אפריל 2021.</ref>. === קאנפליקטן מיט אקאדעמישע אינסטיטוציעס === חצרוני האט געקלאגט [[דער אקאדעמישער קאָלעדזש עמק יזרעאל]], וועלכע האט פרובירט אים אפצוזאגן, און דער קעיס איז פארענדיקט געווארן מיט א קאמפראמיס<ref>גיי לשם, ''דער עקאָנאָמישער נייעס וועבזייטל'', "ארבעטס געריכט פארמיידט אפזאגן פון א לעקטאָר וואס האט קריטיקירט דעם אקאדעמישן ניווא פון די קאלעדזשן", 21סטן אקטאבער 2007.</ref>. אין אפריל [[2014]], איז חצרוני גערופן געווארן צו א [[אָפּזאָגונג (אַרבעט)|אפזאגונג]] אויפהער פון [[אריאל אוניווערסיטעט]] צוליב זיינע דערקלערונגען, אבער [[ארבעטס געריכט]] האט באשלאסן אז מען קען אים נישט אדמיניסטראטיוו אפזאגן, און אז דער קעיס מוז דיסקוסירט ווערן אין דער דיסציפלין קאמיטעט פון דער אוניווערסיטעט<ref>יארדן סקאפ, ''דער העברעאישער צייטונג'', "חצרוני וועט פנים צו פנים מיט א דיסציפלין קאמיטעט, און וועט נישט אפגעזאגט ווערן דורך פארלעצונג פון ארבעטס רעגולאציעס", 27סטן מיי 2014.</ref>. אין אויגוסט 2014, האט חצרוני באקומען א בריוו פון אפזאגונג פון דער אוניווערסיטעט, און ער האט זיך אפעלירט קעגן דעם באשלוס<ref>רויטל בלומענפעלד, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "פראפעסאר חצרוני איז ארויסגעווארפן געווארן פון אריאל: "זיי יאגן מיך צוליב מיינע מיינונגען"", 28סטן אויגוסט 2014.</ref>. די אוניווערסיטעט האט געטענהט אז דער סיבה פאר דער אפזאגונג זענען זיינע באליידיקנדיקע דערקלערונגען צו פארשידענע סאציאלע גרופן, אריינגערעכנט פרויען. לויט דער אוניווערסיטעט, לויט חצרוני'ס אייגענע ווערטער, "קעמפן פרויען קעגן אויסנוצונג, הארסמענט און פארגעוואלדיגונג נאר צוליב זייער מאנגל אין אטראקטיווקייט". צוגאב, האט ער געשעמט די ספעציאליטעט פון קאמוניקאציע וויסנשאפט וואס ער האט געלערנט, באשרייבנדיק עס אלס "וויסנשאפט פון גארנישט"<ref>טשען מאניט, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "אריאל אוניווערסיטעט: אפזאגן פראפעסאר חצרוני - צוליב באליידיקנדיקע דערקלערונגען", 27סטן אפריל 2014.</ref>. אין יוני, איז חצרוני אפגעזאגט געווארן גלייך פון דער אוניווערסיטעט, ציטירנדיק שלעכט אויפפירונג און שאדן וואס איז אנטשטאנען פון לאזן אפן א פענצטער פון קאלעדזש וווינונג. אלס רעזולטאט, האט חצרוני דערקלערט זיין כוונה אפצוטרעטן פון אקאדעמישע קרייזן, טענה'נדיק אז עס איז נישטא קיין פלאץ פאר די מיט אומקאנווענציאָנעלע מיינונגען<ref>דוד מאַטיוס, [https://www.timeshighereducation.com/news/turkish-university-axes-israeli-scholar-who-told-students-toflee טערקישער אוניווערסיטעט זאגט אפ ישראלישן געלערנטן וועלכער האט געזאגט סטודענטן צו אנטלויפן], צייטשריפט פאר העכערער בילדונג, 22טן יוני 2021.</ref>. == פערזענליכע לעבן == חצרוני איז געבוירן אין [[תל אביב]], און איז דער איינציקער זון פון סימא (געבוירן קאלקער) און דוד חצרוני (ארגינעל סאשגאָווסקי)<ref name="Haaretz"/>. ער האט געדינט אין מיליטער אין דער צייטשריפט "[[במחנה גדנע]]". חצרוני האט געוואוינט אין [[כרמי יוסף]] צייטווייליג זינט [[1998]]. אין מיי [[2015]], האט ער פארלאזט [[ישראל]] און איז אריבערגעצויגן קיין [[קאָפּנהאַגן]], [[דענמארק]], דערנאך קיין [[כינע|כינע]]<ref>רוי גאָלדנבערג, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "א נייע פראגראם: ווי איז אמיר חצרוני געזעסן אין טורמע", 24סטן דעצעמבער 2015.</ref>, דערנאך איז ער צוריקגעקומען אהיים קיין כרמי יוסף. צווישן 2015 און 2017, האט ער געהאט א קאמפליצירטע און ברייט באריכטעטע באציאונג מיט דער אדוואקאט שירין נאבי, א [[ישראלדיקע קריסטליכע אראבער|קריסטליכע אראבישע ישראלדיקע]]<ref>מיקי לוין, ''מעריב אָנליין'', "אמיר חצרוני קלאגט זיין שותף: "א בייזע אראבישע, איך בין א פארלוירענער מענטש"", 23סטן אויגוסט 2016.</ref><ref>ווידעא פון 2017 אויף אמיר חצרוני'ס פערזענליכן זייטל</ref>. צווישן [[2019]] און [[2021]], האט ער געהאט א באציאונג מיט נעוואל סונגער אין [[טערקיי]]<ref>ליאורא גאָלדנבערג-שטערן, ''מעריב אָנליין'', ""מוסולמעניש, פארשטייט זיך": אמיר חצרוני האט א נייע כברה", 16טן אויגוסט 2019.</ref>. חצרוני אליין האט דערקלערט אין עטליכע אינטערוויוען אז ער דעפינירט זיך אלס [[אומגעוואונטשענע קינדער|אנטי-געבורט]] און האט א [[אנטינאטאליזם|עקל פון קינדער]]<ref>סאגי בן נון, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "צו זיין אמיר חצרוני: וואס ליגט אין קאפ פון דעם מענטש וואס האט געשאקירט דאס לאנד?", 26סטן מערץ 2015.</ref>. == פונדרויסנדיקע לינקס == * [https://www.amirhetsroni.com אפיציעלע וועבזייטל] * כרמית ספיר ווייטץ, ''דער נייעס וועבזייטל'', "קארנאוואל פון אפזאגן: אינטערוויו מיט אמיר חצרוני", 27סטן דעצעמבער 2013. * עומער דאסטרי, ''דער העברעאישער צייטונג'', "אפזאגן אמיר חצרוני וועט נישט פאסירן", 26סטן אפריל 2014. * יוסי גאָלדשטיין, ''דער העברעאישער צייטונג'', "פארוואס איז חצרוני אפגעזאגט געווארן", 26סטן אפריל 2014. * יארדן סקאפ, ''דער העברעאישער צייטונג'', "לעקטאָרס פון אריאל קעגן אפזאגן אמיר חצרוני: אפזאגן פראצעדורן זענען אומלעגאל", 27סטן אפריל 2014. * אלון הארעל, ''דער העברעאישער צייטונג'', "איז בן ארי בעסער פון חצרוני?", 23סטן אפריל 2014. * אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער צייטונג'', "איך בין געווען טעותדיק וועגן אריאל. איך מוזן צוגעבן", 22סטן מיי 2014. * סאגי בן נון, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "צו זיין אמיר חצרוני: וואס ליגט אין קאפ פון דעם מענטש וואס האט געשאקירט דאס לאנד?", 26סטן מערץ 2015. * אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "באליידיקנדיק אדער ארגינעל - פאליטיש אדער סעקסועל: פראפעסאר חצרוני קעגן אריאל אוניווערסיטעט", 28סטן אויגוסט 2014. * אמיר חצרוני, ''דער העברעאישער נייעס טויער'', "אמיר חצרוני: עס וועט אייך נישט העלפן, איך בין נישט קיין איד", 29סטן מערץ 2015. * חיים עטגאר, ''דער פארגענוגן וועבזייטל'', "אנשים", "חצרוני: "איך וועל זיין אמבאסאדאר פאר בויקאטירן ישראל"", 17טן מיי 2015. [https://www.youtube.com/watch?v=gMp9Op-wcUE ווידעא] * מאראן שרייער, ''דער העברעאישער צייטונג'', "לעבן און טויט פון פראפעסאר אמיר חצרוני", 6טן אקטאבער 2016. * ראז ישראלי, ''דער נייעס וועבזייטל'', ""דער אידישער פאלק איז דער ערגסטער צווישן פעלקער": אינטערוויו מיט דעם מערסט פארהאסטן מענטש אין לאנד", 6טן מערץ 2017. * ''סרוגים'', "חצרוני: "קען מען נישט ברענגען ווייניגער געוואלדיקע עטיאפער אין לאנד?"", 4טן מיי 2015. * נייעס סערוויס, ''דער עקאָנאָמישער וועבזייטל'', "חצרוני פארלאזט דאס לאנד - און מאכט א עקלדיקע דערקלערונג וועגן עטיאפער", 7טן מיי 2015. * [https://geekonomy.net/2015/10/27/פרק-20-אמיר-חצרוני/ אינטערוויו מיט אמיר חצרוני], [[גיקאנאמי]], 27סטן אקטאבער 2015. * [https://www.youtube.com/watch?v=gMp9Op-wcUE שיי גאָלדשטיין צו חצרוני: "דו ביסט א ראסיסט - אין מיין משפחה האבן געארבעט ווי בהמות זיך צו האלטן"], שעה 14 (ווידעא). * [[WorldCat]]: אמיר חצרוני == מקורים == {{רעפערענצן}} {{אטאריטעט קאנטראל}} {{סטאנדארט סאָרטירן:חצרוני, אמיר}} [[קאטעגאריע:ישראלישע אטייסטן]] [[קאטעגאריע:ישראלישע פערפארמער]] [[קאטעגאריע:ישראלישע פארשער אין מאסן קאמוניקאציע]] [[קאטעגאריע:אפגעצויגענע פון תל אביב מוניציפאלער הויכשולע א]] [[קאטעגאריע:אפגעצויגענע פון תל אביב אוניווערסיטעט]] [[קאטעגאריע:אפגעצויגענע פון אפטאן פון פילם און טעלעוויזיע ביי תל אביב אוניווערסיטעט]] [[קאטעגאריע:דאקטוירים פון העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים]] [[קאטעגאריע:ישראלישע וועדזשעטעריער]] [[קאטעגאריע:מענטשן פון כרמי יוסף]] [[קאטעגאריע:פקולטעט מיטגלידער פון אריאל אוניווערסיטעט]] [[קאטעגאריע:ישראלישע אינטערנעט פערזענליכקייטן]] [[קאטעגאריע:ישראלישע אימיגראנטן]] [[קאטעגאריע:ישראלישע מענטשן אָן קינדער]] [[קאטעגאריע:געבוירן אין 1968 אין ישראל]] flo2ncf28cbb8fubytlp8rw5qxgvsjz 0 55121 601981 2026-08-09T17:29:53Z Luftmentsh 48579 געשאפן דורך איבערזעצן דעם בלאט "[[:de:Special:Redirect/revision/246081987|Mimolette]]" 601981 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Mimolette_und_Segment.jpg|קליין| מימאָלעט]] '''מימאָלעט''' ({{געשריבן|Mimolette}}) איז אַ קיילעכדיקער [[פראנקרייך|פראנצויזישער]] סאָרט פון קעז. מימאָלעט איז געמאַכט פון [[אקס|קו-מילך]]. זיין נאמען ''מימאָלעט'' שטאַמט פֿון פֿראַנצייזישן װארט ''"mimou"'', וואָס הייסט האַלב-ווייך. די פּראָדוקציע פֿון דעם קעז האט זיך מסתּמא אָנגעהויבן אין [[פראנקרייך|פֿראַנקרײַך]] אין 17טן יאָרהונדערט.&nbsp; היינט ווערט ער מערסטנס פראדוצירט אין די צפֿון-פראווינצן פון פראנקרייך (למשל אין [[נארד-פא-דע-קאלע]] ). מימאָלעט ווערט רייף צווישן צוויי חדשים און צוויי יאָר און האט אַ מילד-נוסיקן טעם און אַן אינטענסיוון אָראַנדזשן קאָליר. ווי ער ווערט עלטער, הייבט ער אן אויסצוזעען ווי אַ לבנה צוליב די קליינעלעכלעך אדער "קראַטערלעך", אז אין די דאזיקע קראטערן לעבן מילבן פון דער מינים ''Acarus siro.'' my4k65bgojuj6jl3fnu3u416nyv6gmz 601982 601981 2026-08-09T17:34:27Z Luftmentsh 48579 601982 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Mimolette_und_Segment.jpg|קליין| מימאָלעט]] '''מימאָלעט''' ({{געשריבן|''Mimolette''}}) איז אַ קיילעכדיקער [[פראנקרייך|פראנצויזישער]] סאָרט פון [[קעז]]. מימאָלעט איז געמאַכט פון [[אקס|קו-מילך]]. זיין נאמען ''מימאָלעט'' שטאַמט פֿון [[פראנצויזיש|פֿראַנצייזישן]] װארט ''"mimou"'', וואָס הייסט האַלב-ווייך. די פּראָדוקציע פֿון דעם קעז האט זיך מסתּמא אָנגעהויבן אין [[פראנקרייך|פֿראַנקרײַך]] אין 17טן יאָרהונדערט. היינט ווערט ער מערסטנס פראדוצירט אין די צפֿון-פראווינצן פון פראנקרייך (למשל אין [[נארד-פא-דע-קאלע]] ). מימאָלעט ווערט רייף צווישן צוויי חדשים און צוויי יאָר און האט אַ מילד-נוסיקן טעם און אַן אינטענסיוון אָראַנדזשן קאָליר. ווי ער ווערט עלטער, הייבט ער זיך אן אויסצוזעען ווי אַ [[לבנה]] צוליב די קליינע לעכלעך אדער "קראַטערלעך", אז אין די דאזיקע קראטערן לעבן מילבן פון דער מינים ''Acarus siro.'' fqxuj7gbp425mvbpaes638xu0ftj3yz 601983 601982 2026-08-09T17:45:09Z Luftmentsh 48579 601983 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Mimolette_und_Segment.jpg|קליין| מימאָלעט]] '''מימאָלעט''' ({{געשריבן|''Mimolette''}}) איז אַ קיילעכדיקער [[פראנקרייך|פראנצויזישער]] סאָרט פון [[קעז]]. מימאָלעט איז געמאַכט פון [[אקס|קו-מילך]]. זיין נאמען ''מימאָלעט'' שטאַמט פֿון [[פראנצויזיש|פֿראַנצייזישן]] װארט ''"mimou"'', וואָס הייסט האַלב-ווייך. די פּראָדוקציע פֿון דעם קעז האט זיך מסתּמא אָנגעהויבן אין [[פראנקרייך|פֿראַנקרײַך]] אין 17טן יאָרהונדערט, אז זשאַן-באַפּטיסט קאָלבערט האט פארבאטן דעם אימפּאָרט פון חפצים און צווישן זיי אויך קעז פון [[האלאנד|האָלאַנד]]. היינט ווערט ער מערסטנס פראדוצירט אין די צפֿון-פראווינצן פון פראנקרייך (למשל אין [[נארד-פא-דע-קאלע]] ). מימאָלעט ווערט רייף צווישן צוויי חדשים און צוויי יאָר און האט אַ מילד-נוסיקן טעם און אַן אינטענסיוון אָראַנדזשן קאָליר. ווי ער ווערט עלטער, הייבט ער זיך אן אויסצוזעען ווי אַ [[לבנה]] צוליב די קליינע לעכלעך אדער "קראַטערלעך" אויפ דער גרויער שאל. אין די דאזיקע קראטערן לעבן מילבן פון דער מינים ''Acarus siro.'' 74m73dfz5yflr51vhaqoa7jsfw9xe6v 601992 601983 2026-08-09T17:59:04Z Luftmentsh 48579 601992 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Mimolette_und_Segment.jpg|קליין| מימאָלעט]] '''מימאָלעט''' ({{געשריבן|''Mimolette''}}) איז אַ קיילעכדיקער [[פראנקרייך|פראנצויזישער]] סאָרט פון [[קעז]]. מימאָלעט איז געמאַכט פון [[אקס|קו-מילך]]. זיין נאמען ''מימאָלעט'' שטאַמט פֿון [[פראנצויזיש|פֿראַנצייזישן]] װארט ''"mimou"'', וואָס הייסט האַלב-ווייך. די פּראָדוקציע פֿון דעם קעז האט זיך מסתּמא אָנגעהויבן אין [[פראנקרייך|פֿראַנקרײַך]] אין 17טן יאָרהונדערט, אז זשאַן-באַפּטיסט קאָלבערט האט פארבאטן דעם אימפּאָרט פון חפצים און צווישן זיי אויך קעז פון [[האלאנד|האָלאַנד]]. היינט ווערט ער מערסטנס פראדוצירט אין די צפֿון-פראווינצן פון פראנקרייך (למשל אין [[נארד-פא-דע-קאלע]] ). מימאָלעט ווערט רייף צווישן צוויי חדשים און צוויי יאָר און האט אַ מילד-נוסיקן טעם און אַן אינטענסיוון אָראַנדזשן [[קאליר|קאָליר]]. ווי ער ווערט עלטער, הייבט ער זיך אן אויסצוזעען ווי אַ [[לבנה]] צוליב די קליינע לעכלעך אדער "קראַטערלעך" אויפ דער גרויער שאל. אין די דאזיקע קראטערן לעבן מילבן פון דער מינים ''Acarus siro.'' f9xesymal8g22bzvj8uxdvgy4ynezo4 2 55122 601986 2026-08-09T17:53:00Z Luftmentsh 48579 געשאַפֿן בלאַט מיט 'הײַ, <br> דאס איז די רײסטער פון מיינע בלעטער: <br> • [[מימאָלעט]] <br> • [[פאני לעוואנדא|פֿאַני לעוואַנדאָ]] <br> • [[רעגינאַ יאָנאַס]]' 601986 wikitext text/x-wiki הײַ, <br> דאס איז די רײסטער פון מיינע בלעטער: <br> • [[מימאָלעט]] <br> • [[פאני לעוואנדא|פֿאַני לעוואַנדאָ]] <br> • [[רעגינאַ יאָנאַס]] kk9uhf10b288gt7hm6x3ro12d7fwkcx 601987 601986 2026-08-09T17:53:25Z Luftmentsh 48579 601987 wikitext text/x-wiki הײַ, <br> דאס איז דער רײסטער פון מיינע בלעטער: <br> • [[מימאָלעט]] <br> • [[פאני לעוואנדא|פֿאַני לעוואַנדאָ]] <br> • [[רעגינאַ יאָנאַס]] 1hkpd2dhsp612hv49l9ehww63sdn79w 601989 601987 2026-08-09T17:56:44Z Luftmentsh 48579 601989 wikitext text/x-wiki הײַ, <br>יא, איל ביו טאקע אן אמתדיקער לופטמענטש און בין האפֿערדיק וועגן דעם. דאס איז דער רײסטער פון מיינע בלעטער: <br> • [[מימאָלעט]] <br> • [[פאני לעוואנדא|פֿאַני לעוואַנדאָ]] <br> • [[רעגינאַ יאָנאַס]] 0sjezn4b6s1r2oeiqwima8s7u2d3m8p