אידישע נייעס

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>אידישע נייעס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3068</id>
    <revision>
      <id>602100</id>
      <parentid>586021</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="896" sha1="0gmovoacnka1a20um1kqy1h30njeywc" xml:space="preserve">'''אידישע נייעס''' איז א נייעס וועבזייטל אויף דער אידישע שפראך, וועלכע איז געבויעט געווארן דורך די אידישע נעטווארק.

אידישע נייעס איז אויך אויף די פלאטפארמעס [[טעלעגראם]], [[וואטסעפ]], [[יוטוב]] און [[אינסטאגראם]].

אום 28סטן יוני 2020, איז דאס וועבזייטל איבערגעפרישט געווארן.{{הערה|[https://www.yiddish.news/2020/06/welcome-aboard.html &quot;אידישע נעטווארק ערשיינט מיט א הערליכע איבערגעפרישטע וועבזייטל!&quot;]}}

== וועבזייטל ==
* [https://www.yiddish.news/ אידישע נייעס וועבזייטל]

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{שטומף}}
[[קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך וועבזייטלעך]]</text>
      <sha1>0gmovoacnka1a20um1kqy1h30njeywc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תרל&quot;ג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9194</id>
    <revision>
      <id>602087</id>
      <parentid>457214</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* געשעענישן */</comment>
      <origin>602087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="8y1qsae59tt738qiym3td37gcy4di3j" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5633|גוישער חודש אנפאנג=10|גוישער טאג אנפאנג=3|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=21|צאל פון די טעג=354}}

==געשעענישן==

* [[כ&quot;ג שבט]] – אין [[גאליציע]] און [[אונגארן]] איז געגרינדעט געווארן די ערשטע פאליטישע באוועגונג פון [[ארטאדאקסישן אידנטום]], די &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;[[מחזיקי הדת]]&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;, דורך רבי [[יהושע רוקח]], דער צווייטער בעלזער רב.

==געבוירן==
* דער גרויסער [[מדינת ישראל|ישראלישער]] [[שרייבער]] '''[[חיים נחמן ביאליק]]'''.

==נפטר געווארן==

* [[י&quot;ט טבת]] – הרב [[אברהם שמואל בנימין סופר]], גערופן נאך זיינע ספרים דער ''כתב סופר''.

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5633}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1872|10|3|1996|1|55131|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1872|11|2|1996|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1872|12|1|1996|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1872|12|31|1996|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1873|1|29|1975|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1873|2|28|1975|0|11111|11111|11344|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1873|3|29|1975|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1873|4|28|1975|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1873|5|27|1975|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1873|6|26|1975|0|11111|11111|11111|11311|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1873|7|25|1975|1|11111|11113|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1873|8|24|1975|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

* 
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5633}}</text>
      <sha1>8y1qsae59tt738qiym3td37gcy4di3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תקס&quot;ד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19415</id>
    <revision>
      <id>602085</id>
      <parentid>501926</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T14:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* נפטר געווארן */</comment>
      <origin>602085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2121" sha1="a44d7mo1vygmhrq4ihzy98n73cs2zyw" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5564|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=17|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=5|צאל פון די טעג=355}}

==געשעענישן==

==געבוירן==

==נפטר געווארן==

* [[כ&quot;ו חשוון]] – רבי [[רפאל הכהן כ&quot;ץ|רפאל הכהן]] [[רפאל הכהן כ&quot;ץ|כ&quot;ץ]] פון [[האמבורג]] (געבוירן אין [[תפ&quot;ג]])

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5564}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1803|9|17|1977|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1803|10|17|1977|0|11111|11111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1803|11|16|1977|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1803|12|16|1977|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1804|1|14|1984|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1804|2|13|1984|0|11111|11111|31144|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1804|3|13|1984|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1804|4|12|1984|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1804|5|11|1984|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1804|6|10|1984|0|11111|11111|11111|13111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1804|7|9|1984|1|11111|11131|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1804|8|8|1984|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

*
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5564}}</text>
      <sha1>a44d7mo1vygmhrq4ihzy98n73cs2zyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאנצעסיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20311</id>
    <revision>
      <id>602108</id>
      <parentid>458965</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YariDarling</username>
        <id>23081</id>
      </contributor>
      <origin>602108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20022" sha1="37x2qtzrxci45auyn52izf962u74ekz" xml:space="preserve">{{יתום}}
אין קאמערץ, א '''קאָנצעסיע''' (ענגליש: Franchise) איז א וועג פון געשעפטפירונג, אין וועלכן אן אונטערנעמער פארקויפט דאס רעכט פאר א פירמע צו נוצן איר נאמען, מאטעריאלן און פראדוקטן, כדי צו האנדלען אין אויסטויש פאר א מאנאטלעכן אדער יערלעכן אפצאל, וואס דער האנדלער וועט באצאלן דער קאנצעסירנדיקער פירמע.

דורך א קאנצעסיע, קען דער אונטערנעמער/האנדלער זיך באנוצן מיט דער גרייטער געשעפטס־סיסטעם און רעפוטאציע פון דער פירמע, און אזוי צו אנהייבן דעם נייעם געשעפט אונטער דער פירמעס פובליקער אימאזש, און מיט א טייל פון איר קליענטעלע.

== וואס איז א קאנצעסיע? ==

רוב קייט רעסטאראנען (ווי [[מעקדאנעלד]]) זענען קאנצעסיעס וואס טייטש אז יעדע געשעפט איז געאייגענט ביי איינעם פריוואט וועלכער באצאלט א געוויסע סכום יערליך אין צוגאב צו וואס עס קאסט אנצוהייבן דאס ביזנעס.

היינטיגע צייטן זענען קאנצעסיעס פארשפרייט אין אלע ביסנעס אינדוסטריס און עס איז פאראן א גרויסע אויסוואל. א גוטע קאנצעסיע קאסט צווישן 100 און 200 טויזנט דאלאר צו באקומען די רעכט און עס קען קאסטן נאך עטליכע הונדערט טויזנטער דאלארן צו עפענען דאס געשעפט אדער ביזנעס אין רעאליטעט. דער קאנצעפט איז אבער אז מען קויפט אפ א נאמען און ביזנעס געדאנק פון א סוקסעספולע פירמע וועמענ'ס נאמען איז באקאנט אין די גאס און דאס שפארט איין די ערשטע פאר יאר ארבעט פון יעדע סארט אנדערע ביזנעס.

די קאנצעסיע הויפטקווארטירן טרענירן די נייע אייגענטומער און זיי בויען אויף דאס אויסערליכן טייל פון דאס געשעפט אדער אפיס וועלכע יענער וועט נוצן. דער אינערליכ'ן טייל וועט יענער אליינס דארפן בויען אדער איינרישן און וועט באקומען אנווייזונגן פון די פירמע וויאזוי דאס צו טאן. ווען אלעס איז גרייט ווערט מען א האלבע ארבייטער און א האלבער בעלעבאס מיט גוטע אויסזיכטן פאר סוקסעס. 


== די מעלות פון א קאנצעסיע ==

לויט אפיציעלע סטאטיסטיקס איז פאראן ארום 2,500 קאנצעסיע סיסטעמען אין אמעריקע וועלכע ציילן אלע אינאיינעם 534,000 אפטיילונגן. לויט דעם חשבון קומט אויס אז די קאנצעסיעס באטרעפן ארום 3.2 פראצענט פון די סך הכל ביזנעסער אין אמעריקע און אזוי סאך ווי 35 פראצענט פון פארדינסטן פון אלע ריטעיל און סערוויס ביזנעסער.

דער גרעסטער מעלה פון א קאנצעסיע איז די אינוועסטמענט איינשטעל וועלכע איז זייער נידעריג וויבאלד מען גייט אריין אין א ביזנעס וועלכע האט שוין א נאמען און צום וויכטיגסטן א פארטיגן סיסטעם וויאזוי עס ארבעט.

לויט די סמאול ביזנעס אדמיניסטראציע איז דאס דער הויפט סיבה פארוואס רוב קליינע ביזנעסער פאלן אדורך. די נייע באלעבאטים ווייסן נישט וויאזוי צו סיסטעמירן די ביזנעס און מאכן שלעכטע באשלוסן. קאנצעסיע אייגענטומער געניסן פון א פארטיגע סיסטעם מיט אנווייזונגן פון א פראפעסיאנאלע פירמע וועלכע וויל אז אויך ער זאל מצליח זיין ווייל דאס מיינט זייער אייגענע הצלחה.

א צווייטע הויפט מעלה צו קויפן א קאנצעסיע איז וויבאלד מען באקומט גוטע פרייזן איינצוקויפן די סופלייס וויבאלד דאס איז א גרויסע פירמע וועלכע האט שוין פון פריער קאנטראקטן פאר אלע אירע מאטריאלן און סופלייס. אין אן אייגענע ביזנעס צאלט מען טייערע פרייזן און מען קויפן טייל מאל פארשידענע זאכן וואס פעלן נישט אויס און עס איז אויסגעווארפן געלט.

א קאנצעסיע געניסט אויך פון איר באקאנטקייט און קאסטומערס וועלכע קומען אן אין א נייע שטעטל אדער מאכן צום ערשטן מאל ביזנעס אין די סארט וועלן שטענדיג נוצן א באקאנטע געשעפט אדער פירמע ווי איידער אן אומבאקאנטע. 

ווען א מענטש הייבט אן זיין אייגענע ביזנעס ווייסט ער געווענליך נישט וואס זיין ציל איז. ער ווייסט נישט וויפיל ער דארף פארקויפן צו זיין סוקסעספול און ער ווייסט נישט פון קיין פארשטענדליכע ציל וויפיל געלט עס דארף אריינברענגן פאר די אינוועסמענט דאלאר פער דאלאר. ווען איינער קויפט א קאנצעסיע ווייסט ער פונקטליך וואס ער וויל און זעט ביי דעם צווייטן וואס יענער טוט און מיט דעם ווייסט ער וואס ער האט צעטאן און וואס זיין ציל איז. 

צום בעסטן איז די פרייהייט פון אדווערטייזמענט. רוב גרויסע קאנצעסיע פירמעס אדווערטייזן אליינס און אלע אייגענטומער געניסן דערפון ביז'ן לעצטן טראפן. אדווערטייזמענט קען אריינציען אין גרויסע געלטער און מען קען אנזעצן דארט אסאך געלט אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טאן. די קאנצעסיע פירמע האט ערפארונג אין דעם און טוט דאס אויף א פראפעסיאנאלע וועג.


== אפצאלונגן ==

קאנצעסיע ביזנעסער זענען איינגעטיילט צו צוויי גרופעס. זיי זענען די קאנצעסארן (די פירמע וועלכע פארקויפט די רעכט צו די ביזנעס נאמען און סיסטעם) און די קאנצעסיס (די אינדיווידועלן וועלכע קויפן די קאנטראקטן). אין רוב פעלער וועלן די פרענטשייסיס דארפן צאלן א געוויסע סומע געלט צו קענען קויפן די רעכט צו ווערן א פרענטשייסי און ברויך ווערן באצאלט ווען מען שרייבט אונטער די קאנטראקט. א געווענליכע קאנצעסיע קאנטראקט האלט אן עטליכע יאר און דערנאך דארף מען דאס באנייען וועלכע קענען אריינציען אין פרישע געלטער. אין געוויסע סטעיטס איז פאראן פארשידענע געזעצן איבער קאנצעסיעס און ספעציעל ווען עס קומט צו באנייען ווי מיר וועלן באלד זען.
 
איינמאל די קאנטראקט איז אונטערגעשריבן דורך ביידע זייטן איז דער געשעפט א געשעפט און די פירמע דארף צושטעלן א געגענט וואו דער פרענטשייסי זאל ארבעטן אדער אויפשטעלן זיין געשעפט אדער אפיס. די פירמע דארף אים העלפן אויסשטעלן זיין ביזנעס פון אנפאנג ביז'ן סוף און אים העלפן מאכן סוב קאנטראקטן מיט אנדערע פירמעס. 

אויסער די הויפט סומע וועלכע איז נישט מער ווי א רעכט צו טאן ביזנעס ברויכן אלע פרענטשייסיס צאלן מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאלונגן, געווענליך א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. טייל פירמעס פארלאנגן נאר א געוויסע אפצאל און אויב דער פרענטשייסי איז מצליח געניסט ער פון זיינע פראפיטן. א גרויסע טייל פון קאנצעסיעס, ספעציעל געשעפטן, פארלאנגן אז די פרענטשייסיס זאלן קויפן אלע זייערע סופלייס פון זיי דירעקט. פאראן אזעלכע קאנצעסיע פירמעס וועלכע פארלאנגן אויך געלט פאר אדווערטייזמענט און אלע געלט גייט אריין אין איין קאסע וועלכע ווערט גענוצט פאר נאציאנאלע און לאקאלע אדווערטייזמענט. 


== אפעראציע ==

וויבאלד דער סוקסעס פון א קאנצעסיע איז געבויט אויף א סיסטעם וועלכע די פירמע נוצט אין אלע לאקאציעס וועט די פירמע צווינגן די פרענטשייסיס צו פאלגן אלע זייערע באשלוסן און זיי קענען פארלירן זייערע רעכט אויב זיי פארלעצן דאס. דאס זעלבע איז מיט די סודות פון די פירמע. אויב איינע פון די פרענטשייסיס גיבן ארויס סודות פארלירן זיי זייערע רעכט. לויט סטעיט געזעצן מעג זיי נישט נאכטאן אן ענליכע ביזנעס אפילו נאכדעם וואס זייערע קאנטראקטן לויפן אויס ביז א געוויסע צאל יארן.


== אויסוועלן א קאנצעסיע ==

אויב איינער באשליסט אז א קאנצעסיע קען זיין א גוטע פרנסה פאר אים וועט ער דארפן אויסוועלן צווישן טויזנטער ערליי קאנצעסיעס וועלכע זענען פאראן אין אמעריקע. נישט יעדע קאנצעסיע קען זיין גוט פאר יעדן אפילו אויב די פירמע מאכט אסאך געלט. א מענטש דארף וויסן אין וואספארא סארט אינדוסטרי ער וויל אריינגיין און האבן א געפיל דערצו און אזוי אויך באשליסן צו דאס זאל זיין א געשעפט, סעילס, סערוויס, אדער עפעס אנדערש. ער ברויך אויך וויסן זיינע שטונדן וואס ער קען ארבעטן זינט זייער אסאך קאנצעסיעס זענען פאר מענטשן וואס ארבעטן אין אומנארמאלע ביזנעס שטונדן. 

איינמאל מען באשליסט וואס מען וויל דארף מען זיך אריינלאזן צו זוכן א עפענונג. רוב קאנצעסיע פירמעס ארבעטן אין געגענטער און וועלן נישט ארויסגעבן נאך א לייסענס אויב זיי האבן שוין איינעם אין די געגענט. א גוטע עצה איז צו נוצן א קאנצעסיע קאנסאלטענט (עצה געבער) וועלכע איז פארבינדן מיט די פירמעס און נעמט א באשטימטע אפצאל אויב ער טרעפט צו די ריכטיגע זאך.


=== די פראצעדורע ===

נישט יעדער קען קויפן א קאנצעסיע און דאס ווענדט זיך לויט יענעמ'ס היסטאריע און קרעדיט. גענוי ווי אלע אנדערע ביזנעסער וועלן די קאנצעסיע פירמעס אויך נישט וועלן אריינעמען איינעם וואס האט שוין אמאל באנקראטירט, איינער אן קיין שום ביזנעס ערפארונג, איינער וואס קען זיך נישט אליינס ערלויבן צו צאלן די קאנצעסיע רעכט, א פארברעכער א.ד.ג. די פירמעס זוכן זייער סוקסעס און נישט די סוקסעס פון די פרענטשייסיס.
 
ווען א מענטש ווערט ענדליך באשטעטיגט און ער שרייבט אונטער דעם קאנטראקט און לייגט אויס די באשטימטע סומע וועט ער באלד ווערן א טייל פון די פירמע און אלס אן ערשטן שריט וועט די פירמע אים שיקן צו עטליכע אנדערע לאקאציעס וואו ער וועט קענען באטראכטן וויאזוי דאס ארבעט.

מיט אזויפיל קאנצעסיעס היינט צו טאג ברויך מען זיך זייער גוט נאכפרעגן בעפאר מען שפרינגט אריין אין סיי וועלכע אומבאקאנטע קאנצעסיע. עס זענען פאראן פירמעס וואס זענען אומבאקאנט אבער זענען זייער סוקסעספול און פאראן אנדערע וועלכע אדווערטייזן גאר אסאך און זייער נאמען איז באקאנט אבער די פרענטשייסיס מאכן ווייניג געלט. פאראן פירמעס וועלכע באהאנדלן זייער שיין די פרענטשייסיס און פאראן אנדערע וואס אונטערדרוקן זיי באלד ווי א באלעבאס וועלכער זיצט אויפ'ן קאפ. דאס זעלבע איז מיט אינוועסטמענט. פאראן קלענערע אינוועסטמענטס פאר בעסערע רווחים און פאראן גרעסערע אינוועסטמענטס פאר קלענערע רווחים. 

אזויווי אין א געווענליכע ביזנעס וועט מען דארפן האבן גרייט א ביזנעס פלאן בעפאר מען גייט אין באנק פאר אן הלוואה. די באנק וועט וועלן פארשטיין פארוואס איר זענט ראוי צו פירן די ביזנעס און וואספארא קוואפאליקאציעס איר האט בכלל. די קאנצעסיע פירמע וועט געווענליך העלפן צושטעלן די ביזנעס פלאן אבער פון זיי אליינס קען מען נישט באקומען גענוג אינפארמאציע וויבאלד זיי היטן זיך פון קלאגעס וועלכע מאכט זיך אפט מיט פרענטשייסיס וועלכע זענען נישט מצליח און ווילן צוריק זייערע אינוועסטמענטס. די קאנצעסיע פירמע איז נישט אינטערעסירט קיינעם אריינצושטעלן אין ביזנעס נאר אויב זיי ווייסן אז יענער וועט טאקע מצליח זיין און דערפאר וועלן זיי נישט געבן די בעסטע ביזנעס פלאן נאר וועלן ווארטן צו זען וויאזוי יענער וועט זיך אן עצה געבן.

די ביזנעס פון קאנצעסיע ארבעט אנדערש ווי יעדע אנדערע ביזנעס און מען ברויך אויפנעמען אן אדוואקאט וועלכער ספעציאליזירט זיך מיט קאנצעסיעס. אויסער די סטעיט און פעדעראלע ביזנעס געזעצן קומט צו די קאנצעסיע פירמעס רעגולאציעס וועלכע מאכט דאס א שווערערע פראדעצור צו וועלכע רוב אדוואקאטן זענען נישט באקאנט. צו עפענען א סוקסעספולע ביזנעס דארף מען האבן אן אדוואקאט און צו עפענען א סוקסעספולע קאנצעסיע דארף מען האבן א קאנצעסיע אדוואקאט. אן אדוואקאט קאסט געלט אבער אין די ענדע לוינט זיך עס ווייל איין קליינע פארזעעניש קען ברענגן אסאך עגמת נפש שפעטער. אין די קאנצעסיע ביזנעס איז דאס נאכמער אזוי און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג.

זינט די קאנצעסיע ביזנעס איז געוואקסן גרויס אין אמעריקע (דאס פלעגט ערשט זיין פאפולער אין אייראפע) האט די פעדעראלע רעגירונג עטליכע מאל שטודירט די ביזנעס מאדעל און אדאפטירט די סמאול ביזנעס קאנצעסיע אקט אין 99' אין וועלכע עס ווערן אויסגעשמועסט און רעגולירט די רעכט פון ביידע צדדים. אין צוגאב צו די פעדעראלע געזעצן זענען פאראן 16 סטעיטס וועלכע האבן אייגענע געזעצן בנוגע קאנצעסיעס און א דאנק די הילף פון די רעגירונג איז דאס געוואקסן צו אזא סוקסעס מיט ווייניג פראבלעמען.

ווי געזאגט קומט יעדע קאנצעסיע קאנטראקט מיט אן אויסלויף דאטום (עקספיירעישן דעיט) אין וועלכע דער פרענטשייסי ברויך באנייען דעם קאנטראקט און די פירמע וועט איבערקוקן זיינע פעאיגקייטן און סוקסעס און וועט באשליסן אויב ער איז נאכאמאל ראוי צו נעמען א צווייטע קאנטראקט. אין די פארגאנגענהייט האבן אסאך קאנצעסיע פירמעס פרובירט באזייטיגן די פרענטשייסיס ווען די קאנטראקט איז אויסגעלאפן כדי זיי זאלן דאס קענען פארקויפן פאר א צווייטן און נאכאמאל מאכן געלט. עטליכע קאנגרעסלייט האבן עטליכע מאל פרובירט דאס צו שטערן אבער עס איז דורכגעפאלן. די 16 סטעיטס וועלכע האבן זייערע אייגענע קאנצעסיע געזעצן האבן דאס יא פארסירט און נאר אויב דער פרענטשייסי טויג נישט האט די פירמע א רעכט אוועקצונעמען זיין לייסענס און דאס פארקויפן פאר א צווייטן.


== 10 שנעלסט וואקסנדיגע קאנצעסיעס אין אמעריקע ==
נאמען פון קאנצעסיע און אינוועטמענט פרייז

סובוועי רעסטוראנטן – צווישן 70 און 220 טויזנט דאלאר

קורווס – צווישן 36 און 42 טויזנט דאלאר

קואיזנאוס רעסטוראנטן – צווישן 208 און 243 טויזנט דאלאר

דזשעקסאן הייוויט אינקאם טעקס סערוויס – 60 טויזנט דאלאר

יו-פי-עס פעקעדזשינג סערוויס – צווישן 138 און 245 טויזנט דאלאר

סאניק רעסטוראנטן – צווישן 710 טויזנט און 2.3 מיליאן

דזשעני קינג קאמערציאלע קלינינג – צווישן 11 און 34 טויזנט דאלאר

עלעווען קאנווינענס געשעפטן - בערך 100 טויזנט דאלאר

דאנקין דאונאטס – צווישן 255 טויזנט און 1.1 מיליאן

רימעקס ריעל עסטעיט אגענטן – צווישן 20 און 200 טויזנט

[[קאַטעגאָריע:עקאנאמיע]]</text>
      <sha1>37x2qtzrxci45auyn52izf962u74ekz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602109</id>
      <parentid>602108</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T22:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YariDarling</username>
        <id>23081</id>
      </contributor>
      <origin>602109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20016" sha1="mknydpup8ud5vnq4896ilga7q80tndf" xml:space="preserve">{{יתום}}
אין קאמערץ, א '''קאָנצעסיע''' (ענגליש: Franchise) איז א וועג פון געשעפטפירונג, אין וועלכן אן אונטערנעמער קויפט ביי א פירמע דאס רעכט צו נוצן איר נאמען, מאטעריאלן און פראדוקטן, כדי צו האנדלען אין אויסטויש פאר א מאנאטלעכן אדער יערלעכן אפצאל, וואס דער האנדלער וועט באצאלן דער קאנצעסירנדיקער פירמע.

דורך א קאנצעסיע, קען דער אונטערנעמער/האנדלער זיך באנוצן מיט דער גרייטער געשעפטס־סיסטעם און רעפוטאציע פון דער פירמע, און אזוי צו אנהייבן דעם נייעם געשעפט אונטער דער פירמעס פובליקער אימאזש, און מיט א טייל פון איר קליענטעלע.

== וואס איז א קאנצעסיע? ==

רוב קייט רעסטאראנען (ווי [[מעקדאנעלד]]) זענען קאנצעסיעס וואס טייטש אז יעדע געשעפט איז געאייגענט ביי איינעם פריוואט וועלכער באצאלט א געוויסע סכום יערליך אין צוגאב צו וואס עס קאסט אנצוהייבן דאס ביזנעס.

היינטיגע צייטן זענען קאנצעסיעס פארשפרייט אין אלע ביסנעס אינדוסטריס און עס איז פאראן א גרויסע אויסוואל. א גוטע קאנצעסיע קאסט צווישן 100 און 200 טויזנט דאלאר צו באקומען די רעכט און עס קען קאסטן נאך עטליכע הונדערט טויזנטער דאלארן צו עפענען דאס געשעפט אדער ביזנעס אין רעאליטעט. דער קאנצעפט איז אבער אז מען קויפט אפ א נאמען און ביזנעס געדאנק פון א סוקסעספולע פירמע וועמענ'ס נאמען איז באקאנט אין די גאס און דאס שפארט איין די ערשטע פאר יאר ארבעט פון יעדע סארט אנדערע ביזנעס.

די קאנצעסיע הויפטקווארטירן טרענירן די נייע אייגענטומער און זיי בויען אויף דאס אויסערליכן טייל פון דאס געשעפט אדער אפיס וועלכע יענער וועט נוצן. דער אינערליכ'ן טייל וועט יענער אליינס דארפן בויען אדער איינרישן און וועט באקומען אנווייזונגן פון די פירמע וויאזוי דאס צו טאן. ווען אלעס איז גרייט ווערט מען א האלבע ארבייטער און א האלבער בעלעבאס מיט גוטע אויסזיכטן פאר סוקסעס. 


== די מעלות פון א קאנצעסיע ==

לויט אפיציעלע סטאטיסטיקס איז פאראן ארום 2,500 קאנצעסיע סיסטעמען אין אמעריקע וועלכע ציילן אלע אינאיינעם 534,000 אפטיילונגן. לויט דעם חשבון קומט אויס אז די קאנצעסיעס באטרעפן ארום 3.2 פראצענט פון די סך הכל ביזנעסער אין אמעריקע און אזוי סאך ווי 35 פראצענט פון פארדינסטן פון אלע ריטעיל און סערוויס ביזנעסער.

דער גרעסטער מעלה פון א קאנצעסיע איז די אינוועסטמענט איינשטעל וועלכע איז זייער נידעריג וויבאלד מען גייט אריין אין א ביזנעס וועלכע האט שוין א נאמען און צום וויכטיגסטן א פארטיגן סיסטעם וויאזוי עס ארבעט.

לויט די סמאול ביזנעס אדמיניסטראציע איז דאס דער הויפט סיבה פארוואס רוב קליינע ביזנעסער פאלן אדורך. די נייע באלעבאטים ווייסן נישט וויאזוי צו סיסטעמירן די ביזנעס און מאכן שלעכטע באשלוסן. קאנצעסיע אייגענטומער געניסן פון א פארטיגע סיסטעם מיט אנווייזונגן פון א פראפעסיאנאלע פירמע וועלכע וויל אז אויך ער זאל מצליח זיין ווייל דאס מיינט זייער אייגענע הצלחה.

א צווייטע הויפט מעלה צו קויפן א קאנצעסיע איז וויבאלד מען באקומט גוטע פרייזן איינצוקויפן די סופלייס וויבאלד דאס איז א גרויסע פירמע וועלכע האט שוין פון פריער קאנטראקטן פאר אלע אירע מאטריאלן און סופלייס. אין אן אייגענע ביזנעס צאלט מען טייערע פרייזן און מען קויפן טייל מאל פארשידענע זאכן וואס פעלן נישט אויס און עס איז אויסגעווארפן געלט.

א קאנצעסיע געניסט אויך פון איר באקאנטקייט און קאסטומערס וועלכע קומען אן אין א נייע שטעטל אדער מאכן צום ערשטן מאל ביזנעס אין די סארט וועלן שטענדיג נוצן א באקאנטע געשעפט אדער פירמע ווי איידער אן אומבאקאנטע. 

ווען א מענטש הייבט אן זיין אייגענע ביזנעס ווייסט ער געווענליך נישט וואס זיין ציל איז. ער ווייסט נישט וויפיל ער דארף פארקויפן צו זיין סוקסעספול און ער ווייסט נישט פון קיין פארשטענדליכע ציל וויפיל געלט עס דארף אריינברענגן פאר די אינוועסמענט דאלאר פער דאלאר. ווען איינער קויפט א קאנצעסיע ווייסט ער פונקטליך וואס ער וויל און זעט ביי דעם צווייטן וואס יענער טוט און מיט דעם ווייסט ער וואס ער האט צעטאן און וואס זיין ציל איז. 

צום בעסטן איז די פרייהייט פון אדווערטייזמענט. רוב גרויסע קאנצעסיע פירמעס אדווערטייזן אליינס און אלע אייגענטומער געניסן דערפון ביז'ן לעצטן טראפן. אדווערטייזמענט קען אריינציען אין גרויסע געלטער און מען קען אנזעצן דארט אסאך געלט אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טאן. די קאנצעסיע פירמע האט ערפארונג אין דעם און טוט דאס אויף א פראפעסיאנאלע וועג.


== אפצאלונגן ==

קאנצעסיע ביזנעסער זענען איינגעטיילט צו צוויי גרופעס. זיי זענען די קאנצעסארן (די פירמע וועלכע פארקויפט די רעכט צו די ביזנעס נאמען און סיסטעם) און די קאנצעסיס (די אינדיווידועלן וועלכע קויפן די קאנטראקטן). אין רוב פעלער וועלן די פרענטשייסיס דארפן צאלן א געוויסע סומע געלט צו קענען קויפן די רעכט צו ווערן א פרענטשייסי און ברויך ווערן באצאלט ווען מען שרייבט אונטער די קאנטראקט. א געווענליכע קאנצעסיע קאנטראקט האלט אן עטליכע יאר און דערנאך דארף מען דאס באנייען וועלכע קענען אריינציען אין פרישע געלטער. אין געוויסע סטעיטס איז פאראן פארשידענע געזעצן איבער קאנצעסיעס און ספעציעל ווען עס קומט צו באנייען ווי מיר וועלן באלד זען.
 
איינמאל די קאנטראקט איז אונטערגעשריבן דורך ביידע זייטן איז דער געשעפט א געשעפט און די פירמע דארף צושטעלן א געגענט וואו דער פרענטשייסי זאל ארבעטן אדער אויפשטעלן זיין געשעפט אדער אפיס. די פירמע דארף אים העלפן אויסשטעלן זיין ביזנעס פון אנפאנג ביז'ן סוף און אים העלפן מאכן סוב קאנטראקטן מיט אנדערע פירמעס. 

אויסער די הויפט סומע וועלכע איז נישט מער ווי א רעכט צו טאן ביזנעס ברויכן אלע פרענטשייסיס צאלן מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאלונגן, געווענליך א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. טייל פירמעס פארלאנגן נאר א געוויסע אפצאל און אויב דער פרענטשייסי איז מצליח געניסט ער פון זיינע פראפיטן. א גרויסע טייל פון קאנצעסיעס, ספעציעל געשעפטן, פארלאנגן אז די פרענטשייסיס זאלן קויפן אלע זייערע סופלייס פון זיי דירעקט. פאראן אזעלכע קאנצעסיע פירמעס וועלכע פארלאנגן אויך געלט פאר אדווערטייזמענט און אלע געלט גייט אריין אין איין קאסע וועלכע ווערט גענוצט פאר נאציאנאלע און לאקאלע אדווערטייזמענט. 


== אפעראציע ==

וויבאלד דער סוקסעס פון א קאנצעסיע איז געבויט אויף א סיסטעם וועלכע די פירמע נוצט אין אלע לאקאציעס וועט די פירמע צווינגן די פרענטשייסיס צו פאלגן אלע זייערע באשלוסן און זיי קענען פארלירן זייערע רעכט אויב זיי פארלעצן דאס. דאס זעלבע איז מיט די סודות פון די פירמע. אויב איינע פון די פרענטשייסיס גיבן ארויס סודות פארלירן זיי זייערע רעכט. לויט סטעיט געזעצן מעג זיי נישט נאכטאן אן ענליכע ביזנעס אפילו נאכדעם וואס זייערע קאנטראקטן לויפן אויס ביז א געוויסע צאל יארן.


== אויסוועלן א קאנצעסיע ==

אויב איינער באשליסט אז א קאנצעסיע קען זיין א גוטע פרנסה פאר אים וועט ער דארפן אויסוועלן צווישן טויזנטער ערליי קאנצעסיעס וועלכע זענען פאראן אין אמעריקע. נישט יעדע קאנצעסיע קען זיין גוט פאר יעדן אפילו אויב די פירמע מאכט אסאך געלט. א מענטש דארף וויסן אין וואספארא סארט אינדוסטרי ער וויל אריינגיין און האבן א געפיל דערצו און אזוי אויך באשליסן צו דאס זאל זיין א געשעפט, סעילס, סערוויס, אדער עפעס אנדערש. ער ברויך אויך וויסן זיינע שטונדן וואס ער קען ארבעטן זינט זייער אסאך קאנצעסיעס זענען פאר מענטשן וואס ארבעטן אין אומנארמאלע ביזנעס שטונדן. 

איינמאל מען באשליסט וואס מען וויל דארף מען זיך אריינלאזן צו זוכן א עפענונג. רוב קאנצעסיע פירמעס ארבעטן אין געגענטער און וועלן נישט ארויסגעבן נאך א לייסענס אויב זיי האבן שוין איינעם אין די געגענט. א גוטע עצה איז צו נוצן א קאנצעסיע קאנסאלטענט (עצה געבער) וועלכע איז פארבינדן מיט די פירמעס און נעמט א באשטימטע אפצאל אויב ער טרעפט צו די ריכטיגע זאך.


=== די פראצעדורע ===

נישט יעדער קען קויפן א קאנצעסיע און דאס ווענדט זיך לויט יענעמ'ס היסטאריע און קרעדיט. גענוי ווי אלע אנדערע ביזנעסער וועלן די קאנצעסיע פירמעס אויך נישט וועלן אריינעמען איינעם וואס האט שוין אמאל באנקראטירט, איינער אן קיין שום ביזנעס ערפארונג, איינער וואס קען זיך נישט אליינס ערלויבן צו צאלן די קאנצעסיע רעכט, א פארברעכער א.ד.ג. די פירמעס זוכן זייער סוקסעס און נישט די סוקסעס פון די פרענטשייסיס.
 
ווען א מענטש ווערט ענדליך באשטעטיגט און ער שרייבט אונטער דעם קאנטראקט און לייגט אויס די באשטימטע סומע וועט ער באלד ווערן א טייל פון די פירמע און אלס אן ערשטן שריט וועט די פירמע אים שיקן צו עטליכע אנדערע לאקאציעס וואו ער וועט קענען באטראכטן וויאזוי דאס ארבעט.

מיט אזויפיל קאנצעסיעס היינט צו טאג ברויך מען זיך זייער גוט נאכפרעגן בעפאר מען שפרינגט אריין אין סיי וועלכע אומבאקאנטע קאנצעסיע. עס זענען פאראן פירמעס וואס זענען אומבאקאנט אבער זענען זייער סוקסעספול און פאראן אנדערע וועלכע אדווערטייזן גאר אסאך און זייער נאמען איז באקאנט אבער די פרענטשייסיס מאכן ווייניג געלט. פאראן פירמעס וועלכע באהאנדלן זייער שיין די פרענטשייסיס און פאראן אנדערע וואס אונטערדרוקן זיי באלד ווי א באלעבאס וועלכער זיצט אויפ'ן קאפ. דאס זעלבע איז מיט אינוועסטמענט. פאראן קלענערע אינוועסטמענטס פאר בעסערע רווחים און פאראן גרעסערע אינוועסטמענטס פאר קלענערע רווחים. 

אזויווי אין א געווענליכע ביזנעס וועט מען דארפן האבן גרייט א ביזנעס פלאן בעפאר מען גייט אין באנק פאר אן הלוואה. די באנק וועט וועלן פארשטיין פארוואס איר זענט ראוי צו פירן די ביזנעס און וואספארא קוואפאליקאציעס איר האט בכלל. די קאנצעסיע פירמע וועט געווענליך העלפן צושטעלן די ביזנעס פלאן אבער פון זיי אליינס קען מען נישט באקומען גענוג אינפארמאציע וויבאלד זיי היטן זיך פון קלאגעס וועלכע מאכט זיך אפט מיט פרענטשייסיס וועלכע זענען נישט מצליח און ווילן צוריק זייערע אינוועסטמענטס. די קאנצעסיע פירמע איז נישט אינטערעסירט קיינעם אריינצושטעלן אין ביזנעס נאר אויב זיי ווייסן אז יענער וועט טאקע מצליח זיין און דערפאר וועלן זיי נישט געבן די בעסטע ביזנעס פלאן נאר וועלן ווארטן צו זען וויאזוי יענער וועט זיך אן עצה געבן.

די ביזנעס פון קאנצעסיע ארבעט אנדערש ווי יעדע אנדערע ביזנעס און מען ברויך אויפנעמען אן אדוואקאט וועלכער ספעציאליזירט זיך מיט קאנצעסיעס. אויסער די סטעיט און פעדעראלע ביזנעס געזעצן קומט צו די קאנצעסיע פירמעס רעגולאציעס וועלכע מאכט דאס א שווערערע פראדעצור צו וועלכע רוב אדוואקאטן זענען נישט באקאנט. צו עפענען א סוקסעספולע ביזנעס דארף מען האבן אן אדוואקאט און צו עפענען א סוקסעספולע קאנצעסיע דארף מען האבן א קאנצעסיע אדוואקאט. אן אדוואקאט קאסט געלט אבער אין די ענדע לוינט זיך עס ווייל איין קליינע פארזעעניש קען ברענגן אסאך עגמת נפש שפעטער. אין די קאנצעסיע ביזנעס איז דאס נאכמער אזוי און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג.

זינט די קאנצעסיע ביזנעס איז געוואקסן גרויס אין אמעריקע (דאס פלעגט ערשט זיין פאפולער אין אייראפע) האט די פעדעראלע רעגירונג עטליכע מאל שטודירט די ביזנעס מאדעל און אדאפטירט די סמאול ביזנעס קאנצעסיע אקט אין 99' אין וועלכע עס ווערן אויסגעשמועסט און רעגולירט די רעכט פון ביידע צדדים. אין צוגאב צו די פעדעראלע געזעצן זענען פאראן 16 סטעיטס וועלכע האבן אייגענע געזעצן בנוגע קאנצעסיעס און א דאנק די הילף פון די רעגירונג איז דאס געוואקסן צו אזא סוקסעס מיט ווייניג פראבלעמען.

ווי געזאגט קומט יעדע קאנצעסיע קאנטראקט מיט אן אויסלויף דאטום (עקספיירעישן דעיט) אין וועלכע דער פרענטשייסי ברויך באנייען דעם קאנטראקט און די פירמע וועט איבערקוקן זיינע פעאיגקייטן און סוקסעס און וועט באשליסן אויב ער איז נאכאמאל ראוי צו נעמען א צווייטע קאנטראקט. אין די פארגאנגענהייט האבן אסאך קאנצעסיע פירמעס פרובירט באזייטיגן די פרענטשייסיס ווען די קאנטראקט איז אויסגעלאפן כדי זיי זאלן דאס קענען פארקויפן פאר א צווייטן און נאכאמאל מאכן געלט. עטליכע קאנגרעסלייט האבן עטליכע מאל פרובירט דאס צו שטערן אבער עס איז דורכגעפאלן. די 16 סטעיטס וועלכע האבן זייערע אייגענע קאנצעסיע געזעצן האבן דאס יא פארסירט און נאר אויב דער פרענטשייסי טויג נישט האט די פירמע א רעכט אוועקצונעמען זיין לייסענס און דאס פארקויפן פאר א צווייטן.


== 10 שנעלסט וואקסנדיגע קאנצעסיעס אין אמעריקע ==
נאמען פון קאנצעסיע און אינוועטמענט פרייז

סובוועי רעסטוראנטן – צווישן 70 און 220 טויזנט דאלאר

קורווס – צווישן 36 און 42 טויזנט דאלאר

קואיזנאוס רעסטוראנטן – צווישן 208 און 243 טויזנט דאלאר

דזשעקסאן הייוויט אינקאם טעקס סערוויס – 60 טויזנט דאלאר

יו-פי-עס פעקעדזשינג סערוויס – צווישן 138 און 245 טויזנט דאלאר

סאניק רעסטוראנטן – צווישן 710 טויזנט און 2.3 מיליאן

דזשעני קינג קאמערציאלע קלינינג – צווישן 11 און 34 טויזנט דאלאר

עלעווען קאנווינענס געשעפטן - בערך 100 טויזנט דאלאר

דאנקין דאונאטס – צווישן 255 טויזנט און 1.1 מיליאן

רימעקס ריעל עסטעיט אגענטן – צווישן 20 און 200 טויזנט

[[קאַטעגאָריע:עקאנאמיע]]</text>
      <sha1>mknydpup8ud5vnq4896ilga7q80tndf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דינדיש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33391</id>
    <revision>
      <id>602086</id>
      <parentid>464022</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="9pv3w3xheqhdhuqquhbfo5n9fiurovk" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''דינדיש''' אדער '''גאנדיש''' ({{שפראך-hu|Gyöngyös}}, {{שפראך-hr|Đunđuš}}) איז א שטעטל אין [[אונגארן]], בערך 70 קילאמעטער מזרח פון [[בודאפעשט]]. דאס שטעטל איז באקאנט אלס א קורארט.

דער [[לעצט]]ער [[רב]] איז געוועזן הרב [[יונגרייז]] פון דער [[טשענגער]] [[משפחה]].

אין 1900 האבן געוואוינט אין דינדיש בערך 2000 יידן.

[[קאטעגאריע:קור ערטער]]
[[קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן]]
[[קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]</text>
      <sha1>9pv3w3xheqhdhuqquhbfo5n9fiurovk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>היסטאריע פון קונסט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35793</id>
    <revision>
      <id>602088</id>
      <parentid>495181</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T15:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="8t2yf8dtek1erjk4z4w3hwoa7loatzz" xml:space="preserve">'''די היסטאריע פון קונסט''' איז דער [[שטודיע]] וואס באשעפטיגט זיך מיט דער אנטוויקלונג און געשיכטע פון די [[וויזועלע קונסטן]] דורכאויס די פארשידענע תקופות פון דער מענטשליכער געשיכטע. דער שטח נעמט אריין, צווישן אנדערע, [[מאלעריי]], [[סקולפטור]] און [[ארכיטעקטור]], און ווערט געווענליך פאררעכנט צווישן די [[הומאניסטיש|הומאניסטישע]] שטודיעס. 

דער שטודיע פון דער היסטאריע פון קונסט באהאנדלט קונסט ווערק אין זייער היסטארישן און קולטורעלן צוזאמענהאנג. קונסט היסטאריקער פארשן די פארשידענע קונסט סטילן, תקופות און שיטות, און באטראכטן וויאזוי די פאליטישע, געזעלשאפטליכע, רעליגיעזע און קולטורעלע אומשטענדן האבן משפיע געווען אויף דער שאפונג און אנטוויקלונג פון קונסט.

טראדיציאנעל האט זיך א גרויס טייל פון דער שטודיע אין דער היסטאריע פון קונסט געצענטערט ארום [[אייראפע|אייראפעאישע]] קונסט, כאטש דער היינטיגער געביט נעמט אויך אריין די קונסט און קולטורן פון אנדערע טיילן פון דער וועלט.

דער אינטערעס אין דער געשיכטע און אנטוויקלונג פון קונסט האט זיך שטארק אנטוויקלט אין דער תקופה פון [[רענעסאנס]]. אין יענער צייט האט זיך פארגרעסערט דער אינטערעס אין די קלאסישע קונסטן פון אלטן [[גריכנלאנד]] און [[רוים]], און עס האבן זיך אנגעהויבן אנטוויקלען מער סיסטעמאטישע וועגן פון באשרייבן, אפשאצן און פארשטיין קונסט ווערק.

[[קאַטעגאָריע:היסטאריע|קונסט]]
[[קאַטעגאָריע:קונסט]]</text>
      <sha1>8t2yf8dtek1erjk4z4w3hwoa7loatzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאטמאנדו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39124</id>
    <revision>
      <id>602104</id>
      <parentid>550035</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="33629b1tuojnjzu1yglpg90calddsdg" xml:space="preserve">{{יישוב
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=  काठमाडौं
|הערב=
|פאן=Flag of Kathmandu, Nepal.svg
|בילד = Kathmandu Photo College 2017.jpg
|באשרייבונג= Clockwise from top: Kathmandu Skyline, Nepalese Parliament Building, [[:en:Ranipokhari|Ranipokhari]], [[:en:Kathmandu Durbar Square|Kathmandu Durbar Square]], [[:en:Pashupatinath Temple|Pashupatinath Temple]] and [[:en:Boudhanath|Boudhanath]]
|מדינה={{פאן נעפאל}}
|שטח = 50.67
|הייך = 1,400
|גרינדונג דאטע = 723
|קאארדינאטן = {{coord|27|43|N|85|22|E|display=inline,title|region:NE_type:city}}
|באפעלקערונג= 975,453
|באפעלקערונג יאר=2012
|אתר אינטרנט = http://www.kathmandu.gov.np
|צייט זאנע = +5.75
}}
'''קאַטמאַנדו''' ([[נעפאליש]]: काठमाडौ) איז די [[הױפּטשטאָט]] און די גרעסטע שטאט אין [[נעפאל]].

זי געפינט זיך אינעם קאַטמאַנדו טאל אין צענטראלן טייל פון לאנד 

אין 2012 איז איר באפעלקערונג 975,453.&lt;br&gt;&lt;gallery caption=&quot;קאטמאנדו&quot;&gt;
Kathmandu-Trailokya-04-2007-gje.jpg
Kathmandu-Trailokya-20-Opfertiere-2015-gje.jpg
Kathmandu-Gorakhnath Shrine-10-im Baum vor Taleju-2014-gje.jpg
Kathmandu-Asan-56-Laden auf Ziegelsteinen-2015-gje.jpg
Kathmandu-Tempel-24-Kalitempel-2013-gje.jpg
Kathmandu-Tyora-06-Metzgerei-2015-gje.jpg
Kathmandu-Strassenverkehr-36-Vorstadtleben-2013-gje.jpg
Kathmandu-Dinner-38-Musiker-2014-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;

== צווילינג שטעט ==

*{{דגל|מיאנמר|[[יאנגאן]]}}
*{{דגל|ארצות הברית|יוזשין, [[ארעגאן]]}} 
*{{דגל|יפן|מאטסומאטא, [[נאגאנא]]}}
*{{דגל|בלארוס|[[מינסק]]}}
*{{דגל|סקוטלנד|[[עדינבורג]]}}
*{{דגל|קוריאה הצפונית|[[פיאנגיאנג]]}}
*{{דגל|סין|קסיאן}}
*{{דגל|ארצות הברית|[[ראטשעסטער]], [[ניו יארק]]}}

==זעט אויך==
* [[ערדציטערניש אין נעפאל  2015]]


[[קאַטעגאָריע:נעפאל]]
[[קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע]]
{{אזיע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>33629b1tuojnjzu1yglpg90calddsdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אמסטערדאם (שטאט), ניו יארק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42101</id>
    <revision>
      <id>602105</id>
      <parentid>576290</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="sjcrtreon6aeu00b4z1o8bsu2c7m699" xml:space="preserve">{{coord|42|56|36|N|74|11|25|W|region:US_type:city}}
'''אמסטערדאם''' ([[ענגליש]]: Amsterdam) איז א [[סיטי]] אין [[מאנטגאמערי קאונטי, ניו יארק]] [[פאראייניגטע שטאטן]].

{{באצירק}}

אין די 2010 [[צענזוס]] איז די באפעלקערונג געווען ביי 18,620.

עס גרעניצט זיך אין דריי זייטן מיט די [[אמסטערדאם (שטעטל), ניו יארק|אמסטערדאם טאון]].

== געאגראפיע ==
די סיטי באשטייט פון 6.3 סקווער מייל פון וואס 5.9 איז לאנד און די איבריגע [[וואסער]].

זי ווערט פארטרעטן אין [[קאנגרעס]] דורך די איין-און-צוואנציגסטע דיסטריקט.

== עקאנאמיע ==
אינעם ניינצנטן יאהר-הונדערט איז זי געווען באוואוסט אלס טעפיכער און סחורה פאבריצירער.

== צייטונגען ==
* די רעקארדער

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}
* [http://www.amsterdamny.gov/ אפיציעלע וועבזייטל]
* [http://mohawkvalleycompass.com/ לאקאלע אנליין צייטונג]

[[קאַטעגאָריע:מוניציפאליטעטן אין ניו יארק]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע]]</text>
      <sha1>sjcrtreon6aeu00b4z1o8bsu2c7m699</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602107</id>
      <parentid>602105</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="g1zxr84bsje4v3xn6wjj7vue3oists6" xml:space="preserve">{{אנדערע באדייטן|דאס=אמסטערדאם (שטאט), ניו יארק|זעט=אמסטערדאם (שטעטל), ניו יארק}}

{{coord|42|56|36|N|74|11|25|W|region:US_type:city}}
'''אמסטערדאם''' ([[ענגליש]]: Amsterdam) איז א [[סיטי]] אין [[מאנטגאמערי קאונטי, ניו יארק]] [[פאראייניגטע שטאטן]].

{{באצירק}}

אין די 2010 [[צענזוס]] איז די באפעלקערונג געווען ביי 18,620.

עס גרעניצט זיך אין דריי זייטן מיט די [[אמסטערדאם (שטעטל), ניו יארק|אמסטערדאם טאון]].

== געאגראפיע ==
די סיטי באשטייט פון 6.3 סקווער מייל פון וואס 5.9 איז לאנד און די איבריגע [[וואסער]].

זי ווערט פארטרעטן אין [[קאנגרעס]] דורך די איין-און-צוואנציגסטע דיסטריקט.

== עקאנאמיע ==
אינעם ניינצנטן יאהר-הונדערט איז זי געווען באוואוסט אלס טעפיכער און סחורה פאבריצירער.

== צייטונגען ==
* די רעקארדער

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}
* [http://www.amsterdamny.gov/ אפיציעלע וועבזייטל]
* [http://mohawkvalleycompass.com/ לאקאלע אנליין צייטונג]

[[קאַטעגאָריע:מוניציפאליטעטן אין ניו יארק]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע]]</text>
      <sha1>g1zxr84bsje4v3xn6wjj7vue3oists6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אמסטערדאם (שטעטל), ניו יארק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42534</id>
    <revision>
      <id>602106</id>
      <parentid>491042</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="i801u5366eaoob7dpxydg8zq6t2777h" xml:space="preserve">{{באצירק}}{{אנדערע באדייטן|דאס=אמסטערדאם (שטעטל), ניו יארק|זעט=אמסטערדאם (שטאט), ניו יארק}}

'''אמסטערדאם''' איז א טאון אין [[מאנטגאמערי קאונטי]] אין [[ניו יארק]], [[פאראייניגטע שטאטן]] מיט א באפעלקערונג פון ארום 5,566 מענטשן.

די [[זיפ קאוד]] איז 12010 און עריע קאוד 518.

== היסטאריע ==

== געאגראפיע ==
די שטעהטל באשטייט פון 30.3 סקווער מייל וואס פון דעם איז 29.7 לאנד און די איבריגע [[וואסער]].

=== גרעניצן ===
אויף צפון גרעניצט זי זיך מיט [[פולטאן קאונטי]], אין דרום איז דער [[מאוהאק טייך]] און אויף מזרח איז [[סאראטאוגע קאונטי]].

== דעמאגראפיקס ==
אמסטערדאם האט אינעם [[2010]] [[צענזוס]] געהאט 2,243 הויז אייגנטומער וואס פון דעם האבן 27 פראצענט געהאט קינדער אונטער אכצן וואס וואוינען מיט זיי. איבער 56 פראצענט זענען פארהייראטע וואס וואוינען צוזאמען.

איבער 94 פראצענט איינוואוינער זענען ווייסע.

== וועב לינקען ==
* אפיציעלע [[וועב זייטל]] http://www.townofamsterdam.org/

[[קאטעגאריע:מוניציפאליטעטן אין ניו יארק]]</text>
      <sha1>i801u5366eaoob7dpxydg8zq6t2777h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אינסטאגראם</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47351</id>
    <revision>
      <id>602102</id>
      <parentid>584768</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="hlqgk0c8156vemwy7x35on1ap5sxo0w" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''אינסטאגראם''' איז א [[סאציאלע מעדיע]] אפליקאציע וואס ערלויבט באנוצער צו ווייזן בילדער און ווידעאס דורך [[סעלפאן]] אפאראטן, [[קאמפיוטער|קאמפיוטערס]] אויף דעם [[אינטערנעט]].

אינסטאגראם איז געגרינדעט געווארן דורך [[קעווין סיסטראם]] און [[מייק קרוגער]] אום תש&quot;ע אלס א פרייע עפפ פאר דער [[iOS]]  [[אפערירן סיסטעם]]. די [[ענדרויד]] ווערזיע איז פובליצירט געווארן אום תשע&quot;ב.

{{שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:פאטאגראפיע]]
[[קאַטעגאָריע:ווייכווארג]]</text>
      <sha1>hlqgk0c8156vemwy7x35on1ap5sxo0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאביל-עפ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52619</id>
    <revision>
      <id>602101</id>
      <parentid>600776</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310" sha1="m59sglbpof0yza95t8k11iu174b0xjj" xml:space="preserve">[[טעקע:Instagram app on smartphone (grass background) (cropped).jpg|קליין|די [[אינסטאגראם]] עפפ אויף אַ [[סמאַרטפאָן]]]]
עפּפּס זענען קליינע פראגראמען וואס מ׳קען דאונלאודן אויף סמאַרטפאונס און טאבלעטן.</text>
      <sha1>m59sglbpof0yza95t8k11iu174b0xjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נייהייזל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52971</id>
    <revision>
      <id>602092</id>
      <parentid>597550</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T19:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11465" sha1="4kkc19e4q80pk5phy7tf96c8dqn502l" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''נייהייזל''' ({{שפראך-sk|Nové Zámky}}; {{שפראך-hu| Érsekújvár}} ''ערשעקאיוואר''; {{שפראך-de|Neuhäusel}}) איז א שטעטל אין דרום־מערב [[סלאוואקיי]], ביים נידריגן טייל פונעם גרויסן טייך [[דוניי]], ביים ברעג פונעם [[נייטרע טייך]]. דאס שטעטל געפינט זיך 100 [[קילאמעטער]] פון [[בראטיסלאווא]] און 25 קילאמעטער פונעם אונגארישן גרעניץ.

צוויי דריטל פונעם שטעטל זענען סלאוואקישע בירגער, און איין דריטל אונגארישע בירגער. אינעם שטאט איז פארהאנען א [[קרייצבאן]], און דערנעבן איז א פעלד פון [[טאבאק|טאַבּיק-פלאנצונג]].

==היסטאריע פון דעם שטאט==
פונעם [[10טער י&quot;ה|10טן יארהונדערט]] איז דאס שטעטל געווען אונטער דער [[עסטרייכער אימפעריע]] און קעניגרייך.

הערשט אין יאר [[1561]] איז דארט געווארן אויפגעבויעט א [[טורעם|פעסטונג]] אין א 'שטערן פארעם', מיט די ציל זיך צו שיצן פון די [[אטאמאנישע אימפעריע|טערקישער]] מיליטער. און ארום דעם פעסטונג האט זיך שפעטער פארמירט דעם שטעטל, וואס האט באקומען דעם נאמען; 'דער נייער פעסטונג'. און וויבאלד ס'איז געגרינדעט געווארן אין קריגס צייטן, ווען יענע שטעט זענען געווען פון צייט צו צייט אונטער אנדערע הערשאפטן, האט מען עס אנדערש גערופן אין פארשידענע שפראכן.

ביים סוף פונעם [[16טער י&quot;ה|16טן יארהונדערט]] ביז [[1685]], האבן די [[אטאמאנישע אימפעריע|טערקן]] פארכאפט דאס שטעטל. אבער שפעטער האבן די אונגארישער פירער צוריקגענומען דאס שטעטל, און צעווארפן דעם פעסטונג, נישט צו דערלאזן דערמיט נאך א אויפשטאנד.

די [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע]] האט אנגעהאלטן ביז יאר ביז [[1918]]. אין יאר [[1920]], נאך וואס די עסטרייך אונגארישע אימפעריע איז צעפאלן געווארן, איז דאס שטעטל געווארן א טייל פונעם דעמאלט געווארענעם [[טשעכאסלאוואקיי]], אז ס'געווארן צוזאמגעשטעלט [[טשעכיי]] מיט [[סלאוואקיי]] אינאיינעם. און ווידער ביים צווייטן וועלטס קריג, צווישן די יארן [[1938]]–[[1945]] איז עס אריין אונטער [[אונגארן]]. און נאכ'ן קריג ביז [[1993]], האט עס ווידער געהערט צו דער טשעכאָסלאָוואַקישער רעפובליק. אום [[1 יאנואר]] [[1993]], האט זיך טשעכאסלאוואקיי צעשפאלטן פֿרידלעך אויף [[טשעכיי]] און [[סלאוואקיי]].

==די יודישע געמיינדע אין שטעטל==
ס'געווען יארן וואס ס'איז איבערהויפט נישט געווען קיין יודן אינעם גאנצן שטעטל, צוליב די פארבאט פאר יודן צו וואוינען דארט, ווי ס'זענען געווען מינעראל גרוב פראדוקציעס, וואס מ'האט דערפון אסאך פארדינט.

די ערשטע יודן האבן זיך באזעצט דארט אינעם [[18טער י&quot;ה|18טן יארהונדערט]], און די ערשטע קהילה האט זיך עמטליך פארמירט, אינעם [[19טער י&quot;ה|19טן יארהונדערט]], וואס רוב פון זיי זענען געקומען פונעם דערבייאיגן שטעטל 'שוראַן'. ס'איז געווען צוויי באזונדערע געמיינדעס, [[ארטאדאקסן]] און [[נעאלאגן]], אלץ רעזולטאַט פונעם היסטארישער שפּאַלט אינעם אונגערישער יודענטום אין יאר [[ה'תרל&quot;א]]. און ביידע האבן פארמאגט גאר באזונדערע ערציאונגס אנשטאלטן פאר די יוגנט, ווייל ס'געווען א היבשע אונטערשייד צווישן די צוויי קהילות. אויך א באזונדערע יודישע פארטיי איז געווען דארט, וואס אירע קאנדידאטן זענען ערוועלט געווארן אינעם שטאט-ראט.

אום יאר [[תר&quot;ץ]] האבן דארט געוואוינט 2,535 יודישע איינוואוינער, וואס זענען געווען אומגעפער 10% פראצענט פון די שטאט איינוואוינער.

==ביים חורבן==
כאטש די יודן פונעם שטאט זענען געווען אונטער דער אונגארישער רעגירונג, און נישט אונטער די דייטשע ראסיסטישע געזעצן, דאך האבן אויך די אונגארישער רעגירונג ארויפגעלייגט אנטיסעמיטישע געזעצן קעגן יודען, דערמיט צו צייגן סימפאטיע פאר די נאציס. זייערע עקאנאמישע קוועלער און ארבייט פארמיטלונג איז פארמינערט געווארן, און מ'האט אסאך יודישע מענער גענומען צו צוואנגס-ארבייט, פאר'ן געברויך פונעם קריג. דאך איז אנהייב נישט געווען קיין לעבנס געפאר און קיין דעפארטירונגען פאר יודען, אויסער ווער ס'האט נישט געהאט קיין אונגארישער בירגערשאפט, איז פארטריבן געווארן פון לאנד.

די דייטשע מיליטער האט הערשט איינגענומען אונגארן, אום [[מערץ]] [[1944]], און אנהייב [[אפריל]] האט מען דורכגעפירט א [[צענזוס]] אין שטאט, און ס'האט זיך געציילט 1,144 יודען אינעם ארטאדאקסישע געמיינדע, און 964 פון די נעאלאגישע געמיינדע.

אנהייב [[מאי]] איז געשטעלט געווארן א יודישער קאָמיטע אין שטאט, אנגעפירט דורך יאנוש בערנפעלד און לעאָ האָרבאַט. זייער ערשטע אקציע איז געווען - אינעם וואך צווישן 7 און 12 [[מאי]] - איבערצופירן די יודן אין [[געטאָ]], ווי יעדע פאמיליע האט געקריגן איין צימער. אינעם געטא האבן זיי אויפגעשטעלט א שפיטאל, זיכערהייט דינסט, און הילף צענטער פאר אלע נויט געברויכן.

אנהייב [[יוני]] זענען אלע יודען פונעם געטא גענומען געווארן צום טראנספארט־צענטער אין שטאט, און אום 11 און אום 14 [[יוני]], זענען זיי - צוזאמען מיט נאך אנדערע יודען פון די ארומיגע שטעט - אלעס צוזאמען 4,843 יודען, דעפארטירט געווארן אין צוויי טראַנספּאָרטן, קיין אוישוויץ.

===נאכן קריג===
אום יאר [[1944]] ביים [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטן וועלטס קריג]], איז דער שטאט שטארק געשעדיגט געווארן דורך [[די אליאירטע קרעפטן]]. און נאכן קריג אום [[1945]], ווען 400 יודען וואס האבן איבערגעלעבט דעם קריג, האבן זיך אומגעקערט צוריק זייער שטעטל 'נאוועזאמקי', האבן זיי געפונען דעם שטאט אין א גרויסע חורבה. די נעאלאגישע שול און אלע ארומיגע געביידעס און הייזער זענען געווען פארניכטעט אינגאנצן, און בלויז דער ארטאדאקסישע שול איז געשטאנען גאנץ, און דער בית החיים נישט גערירט.

וויבאלד ס'נישט געווען ווי צו וואוינען, האבן זיך יודען אריינגעקליבן אינעם ארטאדאקסישן שול, און ארגאניזירט פון פריש עסן און וואוינונג פאר די היימלאזע יודען. מ'האט געמאכט א ליסטע פון ווער ס'קען העלפן, און ווער ס'דארף הילף, און אנגעהויבן צוריקשטעלן זאכן אין פלאץ. מ'האט צוריק געעפענט די מקוה, און כשר'ע יאטקע, און רעטונג דינסט און געהילף.

ס'איז אוועקגעשטעלט געווארן א [[מאנומענט]] אלץ אנדענק, און דערויף איז אנגעצייכנט אלע נעמען פון די קדושים פון נאוועזאמקי, וואס זענען ערמארדעט געווארן ביים [[חורבן אייראפע|קריג]]. 
א קליינער טייל דערפון, האט מען נאך געברענגט לקבורה אינעם שטאט, ווי מ'האט זיי באהאלטן אין א 'מאסן ברודער קבר'.

א יאר דערויף, אום [[1946]] האט ווידער פאסירט אנטיסעמיטישע אנגריפן קעגן זיבן יודען, דערפאר האט זיך אנגעהויבן אויסליידיגען די שטאט פון די געבליבענע יודען, ווייל דאס מערהייט האט זיך אנגעהויבן אוועקציען פון אייראפע אינגאנצן, ווער קיין ארץ ישראל, און אסאך קיין אמעריקא. און ביז'ן יאר [[1949]] איז שוין נישט געווען קיין מנין דארט.
 
צווישן די יארן ביז [[1990]], איז די שול געווען אומאפציעל - מער ווייניגער פארמאכט, און נאר דאן, אין די ניינציגער יארן, האט מען ווידער אנגעהויבן מאכן דארט מער מנינים, ווען יודען זענען צוריקגעקומען באזוכן דעם אלטן שטעטל.

אום יאר [[תשנ&quot;ב]] איז די ארטאדאקסישע שול פריש רענארווירט געווארן, און איז היינט פאררעכענט אלץ א היסטארישע פלאץ, זייענדיג פון די געציילטע שולען אין סלאוואקיע וואס עקזיסטירן נאך, און זענען נאך היינט אקטיוו פאר לערנען און דאווענען.

==וועבלינקען==
* [https://www.novezamky.sk/ דעם שטעטל'ס אפיציעלע וועבזייטל] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714232837/https://www.novezamky.sk/ |date=2021-07-14 }}
* [https://www.yadvashem.org/yv/he/research/ghettos_encyclopedia/ghetto_details.asp?cid=93 דעם שטאט אינעם &quot;געטאָ ענציקלאָפּעדיע&quot; אויף דער &quot;[[יד ושם]]&quot;  וועבזײַט]
* {{יידישגען|844577}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין סלאוואקיי]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]</text>
      <sha1>4kkc19e4q80pk5phy7tf96c8dqn502l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וואלאדימיר זעלענסקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53342</id>
    <revision>
      <id>602103</id>
      <parentid>597412</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6627" sha1="6nevyvk290go6uj6r5lau34esp0lnp8" xml:space="preserve">{{אנפירער
| געבורט דאטע = 25 יאנואר 1978
| געבורט ארט = [[קריוואראג]], [[אוקראינער ססר]], [[סאוועטן פארבאנד]]
| בילד = President Volodymyr Zelenskyy took part in the festivities marking the 9th anniversary of the National Guard of Ukraine. (52772867064) (cropped).jpg
| באשרייבונג = זעלענסקי אין 2023
| קוואלשפראך נאמען = Володимир Зеленський
| פארטיי = [[באדינער פונעם פאלק]] {{קליין|(זייט 2018)}}
| תפקיד1 = {{תפקיד מנהיג
| שם התפקיד = [[פרעזידענט פון אוקראינע]]
| למניין = 6
| התחלת כהונה = 20 מאי 2019
| סיום כהונה = אמטירט
| הקודם בתפקיד = [[פעטרא פאראשענקא]]
| הבא בתפקיד = 
}}
}}

'''וואָלאָדימיר אָלעקסאַנדראָוויטש זעלענסקי''' ({{שפראך-uk|Володимир Олександрович Зеленський}}) איז א [[אוקראינע|אוקראינער]] פאליטיקער, קאמיקער און אקטיאר.&lt;ref&gt;https://thejewishnews.com/2022/02/28/volodymyr-zelensky-was-a-jewish-comedian-now-the-worlds-eyes-are-on-him/&lt;/ref&gt; ער איז דער 6טער [[פרעזידענט פון אוקראינע]] זינט 20 מיי 2019.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/29951792.html&lt;/ref&gt;

ער איז געבוירן געווארן אין א [[ייד|אידישער]] פאמיליע אין [[קריוואראג]] (אין [[דניפראפעטראווסק גובערניע]]),&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/2019/04/24/world/europe/volodomyr-zelensky-ukraine-jewish-president.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.timesofisrael.com/jewish-comic-who-plays-ukraine-president-on-tv-leads-ukraines-presidential-race/&lt;/ref&gt; זעלענסקי איז א געבוירענער פון [[רוסיש]], זיין זיידע איז געווען א שארית-הפליטה'ניק.&lt;ref&gt;https://www.radiosvoboda.org/a/press-review/29847667.html&lt;/ref&gt; 

איידער ער האט זיך אריינגעלאזט אין דער פארוויילונגס־אינדוסטריע, האט ער געלערנט געזעץ און באקומען א דיפלאם אין דעם געביט.

דערנאך האט ער אנגעהויבן א קאמיקער קאריערע און געגרינדעט די פראדוקציע־קאמפאני [[קווארטאל 95]], וואס האט פראדוצירט פילמען, אנימאציעס און טעלעוויזיע־פראגראמען, אריינגערעכנט ''[[בעדינער פון דאס פאלק]]'', אין וועלכן זעלענסקי האט געשפילט דעם הויפט־ראלע פון פרעזידענט פון אוקראינע פון 2015 ביז 2019.&lt;ref&gt;https://www.unian.ua/elections/10396374-zelenskiy-zayaviv-pro-rishennya-yti-u-prezidenti-video.html&lt;/ref&gt; 

אין מערץ 2018 האט א גרופע ארבעטער פון קווארטאל 95 געגרינדעט א פאליטישע פארטיי מיט דעם זעלבן נאמען, [[בעדינער פון דאס פאלק]].&lt;ref&gt;https://ukranews.com/news/560269-mynyust-zaregystryroval-partyyu-sluga-naroda&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.unian.ua/politics/2276034-yurist-zelenskogo-zareestruvav-novu-politichnu-partiyu-sluga-narodu.html&lt;/ref&gt;

זעלענסקי האט דעם 31סטן דעצעמבער 2018 געמאלדן אז ער וועט קאנדידירן פאר פרעזידענט פון אוקראינע אין די 2019 פרעזידענט וואלן.  &lt;ref&gt;https://www.reuters.com/article/us-ukraine-election-zelenskiy-oligarch-idUSKCN1RD30L&lt;/ref&gt; און איז געווען א פירער אין די [[אנקעטע|אנקעטעס]].&lt;ref&gt;https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-ukraine-s-presidential-race-is-shaping-up/&lt;/ref&gt; ער געווינען מיט 73.23% פון די וויילערס אנטקעגן פרעזידענט [[פעטרא פאראשענקא]].&lt;ref&gt;https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-election-result-latest-volodymyr-zelenskiy-win-exit-poll-president-a8880371.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487&lt;/ref&gt; ער האט זיך פארגעשטעלט אלס אן אנטי־עסטאבלישמענט און אנטי־[[קארופציע]] קאנדידאט.&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/world-europe-47654242&lt;/ref&gt;

אלס פרעזידענט, איז זעלענסקי א שטיצער פון [[ע-רעגירונג]] און אחדות צווישן [[רוסיש]] און [[אוקראיניש]] רעדנדע אוקראינער.&lt;ref&gt;https://ecfr.eu/publication/zelensky_unchained_what_ukraines_new_political_order_means_for_its_future/&lt;/ref&gt; זיין קאמוניקאציע מיטן ציבור פארלאזט זיך אין גרויסן טייל אויף [[סאציאלע מעדיע]], אריינגערעכנט [[אינסטאגראם]]. 

זיין פארטיי האט געוואונען די [[2019 אוקראינער פארלאמענטארישע וואלן|פארלאמענטארישע וואלן אין 2019]].אלס פרעזידענט האט זעלענסקי געשטיצט דעם אפשאפן פון [[פארלאמענטאריש אימוניטעט רעכט|פארלאמענטארישן אימוניטעט]], און זיין רעגירונג האט זיך אויך פארנומען מיט די [[קאוויד-19 פאנדעמיק]], און מיט דער קאמף קעגן קארופציע. 

בעת די [[2021-2022 רוסלאנדער-אוקראינער קרייץ]] און דער [[רוסשלענדישע אינוואזיע אויף אוקראינע 2022|2022 רוסלענדישער אינוואזיע אין אוקראינע]], איז זעלענסקי געווארן אן אינטערנאציאנאלער סימבאל פון די אוקראינער קעגנשטעל צו [[רוסלאנד]].&lt;ref&gt;https://www.dw.com/en/ukraines-volodymyr-zelenskyy-from-comedian-to-national-hero/a-60924507&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://thehill.com/policy/international/596036-zelenskyy-emerges-as-global-hero-in-ukraine-battle-against-russia/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.spiegel.de/international/world/hero-in-the-making-ukrainian-president-zelenskyy-standing-tall-in-the-face-of-danger-a-af000c8e-9e21-4137-81c8-952a5f2c768e&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.usatoday.com/story/opinion/2022/02/26/ukrainian-president-zelenskyy-has-held-firm-against-russia-putin/6951859001/?gnt-cfr=1&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
{{קאמאנסקאט|Volodymyr Zelenskyy}}
{{ביכער}}

[[קאַטעגאָריע:אוקראינע]]
[[קאַטעגאָריע:פרעזידענטן]]
{{DEFAULTSORT:זעלענסקי, וואלאדימיר}}</text>
      <sha1>6nevyvk290go6uj6r5lau34esp0lnp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602089</id>
      <timestamp>2026-08-19T16:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הוי...'</comment>
      <origin>602089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22158" sha1="bt9uv5h4tpgqdqyvku6zyevn8qfo3ao" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן . פארן חורבן אייראפע האט זיך דארט געפונען אן אנגעזעענע ארטאדאקסישע אידישע קהילה, וועלכע איז געווען פון די וויכטיגע קהילות אין דעם גאנצן ראיאן און האט געדינט אלס א צענטער פון תורה, יראת שמים און גמילת חסדים.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

די אידישע באפעלקערונג אין יארמאט האט דערגרייכט איר הויכפונקט אין יאר 1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א), ווען עס האבן דארט געוואוינט 2,245 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. בעת דעם חורבן איז יארמאט פארוואנדלט געווארן אין א הויפט זאמלונג פונקט און געטא פאר אלע אידן פון שטאט און די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט, פון וואנען  אומגעפער 3,000 אידן זענען דעפארטירט געווארן קיין אושוויץ אין סיון ה'תש&quot;ד (יוני 1944) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== היסטארישער הינטערגרונט ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
די ערשטע אידישע משפחות זענען אנגעקומען קיין באלש דיארמאט אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) . דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער.. אין יאר 1750 (ה'תק&quot;ץ–ה'תקי&quot;א) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער טעמפל&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ===
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. . טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) האט די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן אין דער אפעראציע מארגארעטע. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>bt9uv5h4tpgqdqyvku6zyevn8qfo3ao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602090</id>
      <parentid>602089</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T17:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22906" sha1="ec41ayo2i896xo4ohadx8syvwxmio8s" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

פארן חורבן אייראפע האט זיך דארט געפונען אן אנגעזעענע ארטאדאקסישע אידישע קהילה, וועלכע איז געווען פון די וויכטיגע קהילות אין דעם גאנצן ראיאן און האט געדינט אלס א צענטער פון תורה, יראת שמים און גמילת חסדים.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

די אידישע באפעלקערונג אין יארמאט האט דערגרייכט איר הויכפונקט אין יאר 1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א), ווען עס האבן דארט געוואוינט 2,245 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. בעת דעם חורבן איז יארמאט פארוואנדלט געווארן אין א הויפט זאמלונג פונקט און געטא פאר אלע אידן פון שטאט און די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט, פון וואנען  אומגעפער 3,000 אידן זענען דעפארטירט געווארן קיין אושוויץ אין סיון ה'תש&quot;ד (יוני 1944) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== היסטארישער הינטערגרונט ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
די ערשטע אידישע משפחות זענען אנגעקומען קיין באלש דיארמאט אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) . דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער.. אין יאר 1750 (ה'תק&quot;ץ–ה'תקי&quot;א) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער טעמפל&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ===
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. . טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) האט די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן אין דער אפעראציע מארגארעטע. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>ec41ayo2i896xo4ohadx8syvwxmio8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602091</id>
      <parentid>602090</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T18:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32080" sha1="hv30n141z5gkvymw988e32z0iwkmgvf" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== היסטאריע ==
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט היסטאריע&lt;ref&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt;. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם קארפאטן בעקן, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען &lt;nowiki&gt;'''גיארמאט'''&lt;/nowiki&gt;, וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די מאנגאלן אגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט . נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג בעלא דער פערטער. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער מיטל־אלטער שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א וואכטורעם, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[הונט שלאס|שלאס הונט]].

אין יאר 1246 האט [[בעלא דער פערטער, קעניג פון אונגארן|קעניג בעלא דער פערטער]] איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים טייך איפאלי. די אויפבוי ארבעט איז מסתמא שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, אויך באקאנט אלס פוּרא, איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. וויבאלד דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. זיי האבן נישט געלאזט אז עס זאל ארויסגיין פון זייער באזיץ.

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם נדבה־בריוו פון [[לאיאש דער גרויסער, קעניג פון אונגארן|קעניג לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער שינוי איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס קסטעלאנען פונעם שלאס.

ביזן 15טן יארהונדערט האט זיך די באזעצונג אנטוויקלט צו א מארקעט־שטאט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. אפיציעל איז באלאש דיארמאט געווארן אנערקענט אלס מארקעט־שטאט אין יאר 1437.

די שטאט ווערט צום ערשט דערמאנט אין יאר 1244. 

אין יאר 1522 איז די שטאט איינגענומען געווארן דורך די טערקן, 

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט. 

אין יאנואר 1919 האבן די איינוואוינער פון דער שטאט אפגעשטויסן אן אינוואזיע פון טשעכאסלאוואקישע קרעפטן  

די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

פארן חורבן אייראפע האט זיך דארט געפונען אן אנגעזעענע ארטאדאקסישע אידישע קהילה, וועלכע איז געווען פון די וויכטיגע קהילות אין דעם גאנצן ראיאן און האט געדינט אלס א צענטער פון תורה, יראת שמים און גמילת חסדים.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

די אידישע באפעלקערונג אין יארמאט האט דערגרייכט איר הויכפונקט אין יאר 1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א), ווען עס האבן דארט געוואוינט 2,245 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. בעת דעם חורבן איז יארמאט פארוואנדלט געווארן אין א הויפט זאמלונג פונקט און געטא פאר אלע אידן פון שטאט און די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט, פון וואנען  אומגעפער 3,000 אידן זענען דעפארטירט געווארן קיין אושוויץ אין סיון ה'תש&quot;ד (יוני 1944) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 

אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער טעמפל&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>hv30n141z5gkvymw988e32z0iwkmgvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602093</id>
      <parentid>602091</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* היסטאריע */</comment>
      <origin>602093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39840" sha1="r9plnpsbqjxk219thkv0asyke4u94uq" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.

קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט. 

אין יאנואר 1919 האבן די איינוואוינער פון דער שטאט אפגעשטויסן אן אינוואזיע פון טשעכאסלאוואקישע קרעפטן  

די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

פארן חורבן אייראפע האט זיך דארט געפונען אן אנגעזעענע ארטאדאקסישע אידישע קהילה, וועלכע איז געווען פון די וויכטיגע קהילות אין דעם גאנצן ראיאן און האט געדינט אלס א צענטער פון תורה, יראת שמים און גמילת חסדים.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

די אידישע באפעלקערונג אין יארמאט האט דערגרייכט איר הויכפונקט אין יאר 1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א), ווען עס האבן דארט געוואוינט 2,245 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. בעת דעם חורבן איז יארמאט פארוואנדלט געווארן אין א הויפט זאמלונג פונקט און געטא פאר אלע אידן פון שטאט און די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט, פון וואנען  אומגעפער 3,000 אידן זענען דעפארטירט געווארן קיין אושוויץ אין סיון ה'תש&quot;ד (יוני 1944) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 

אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער טעמפל&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>r9plnpsbqjxk219thkv0asyke4u94uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602094</id>
      <parentid>602093</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T20:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41607" sha1="nlrhhuixthfih7nmousb45uhk3pasxy" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.

אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 

אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער טעמפל&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>nlrhhuixthfih7nmousb45uhk3pasxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602095</id>
      <parentid>602094</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42456" sha1="agyc4e7e2gjjlux5m8z0d8oy9lijk5p" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' זצ&quot;ל מחבר פונעם ספר ''גורן דוד'', א תלמיד מובהק פון דעם חתם סופר זצ&quot;ל . רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>agyc4e7e2gjjlux5m8z0d8oy9lijk5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלאש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55134</id>
    <redirect title="באלש דיארמאט" />
    <revision>
      <id>602096</id>
      <timestamp>2026-08-19T21:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[באלש דיארמאט]]</comment>
      <origin>602096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="s4n21mfp30kz70u3s67yvnb1ywjj94j" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[באלש דיארמאט]]</text>
      <sha1>s4n21mfp30kz70u3s67yvnb1ywjj94j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55135</id>
    <revision>
      <id>602097</id>
      <timestamp>2026-08-19T21:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[באלש דיארמאט]]</comment>
      <origin>602097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="s4n21mfp30kz70u3s67yvnb1ywjj94j" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[באלש דיארמאט]]</text>
      <sha1>s4n21mfp30kz70u3s67yvnb1ywjj94j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602099</id>
      <parentid>602097</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T21:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>אַוועקגענומען ווייטערפֿירונג צו בלאַט [[באלש דיארמאט]]</comment>
      <origin>602099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="to95k4gc280cplq7e53ckqlvf9kui95" xml:space="preserve">* [[באלש דיארמאט]]
* [[פעהעד-יארמוט]]</text>
      <sha1>to95k4gc280cplq7e53ckqlvf9kui95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יארמוט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55136</id>
    <revision>
      <id>602098</id>
      <timestamp>2026-08-19T21:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '* [[באלש דיארמאט]] * [[פעהעד-יארמוט]]'</comment>
      <origin>602098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="to95k4gc280cplq7e53ckqlvf9kui95" xml:space="preserve">* [[באלש דיארמאט]]
* [[פעהעד-יארמוט]]</text>
      <sha1>to95k4gc280cplq7e53ckqlvf9kui95</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>