װיקיפּעדיע yiwiki https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter מעדיע באַזונדער רעדן באַניצער באַניצער רעדן װיקיפּעדיע װיקיפּעדיע רעדן טעקע טעקע רעדן מעדיעװיקי מעדיעװיקי רעדן מוסטער מוסטער רעדן הילף הילף רעדן קאַטעגאָריע קאַטעגאָריע רעדן פארטאל פארטאל רעדן TimedText TimedText talk יחידה שיחת יחידה אירוע שיחת אירוע 0 24132 602110 588215 2026-08-20T16:55:37Z Menseg 62495 602110 wikitext text/x-wiki {{אישיות}}{{אינפובאקס מענטש|נאמען=רבי עקיבא|אריגינעלער נאמען=רבי עקיבא בן יוסף|בילד=|באשרייבונג=תנא, חכם המשנה און איינער פון די הויפט בויער פון תורה שבעל פה|געבורט=בערך שנת 50 (בערך שנת ג'תת"י)|געבורטס ארט=ארץ ישראל|פטירה=בערך שנת 135 (בערך שנת ג'תתצ"ה); לויט דער מסורה אום ה' תשרי שנת ג'תתצ"ו|פטירה ארט=קיסריה, יהודה, רוימישע אימפעריע|סיבת פטירה=הוצאה להורג דורך די רוימישע הערשאפט|תקופה=תנאים, דריטער און פערטער דור|רביים=רבי אליעזר בן הורקנוס, רבי יהושע בן חנניה, נחום איש גם זו|תלמידים=רבי מאיר, רבי שמעון בר יוחאי, רבי יהודה בר אילעאי, רבי יוסי בן חלפתא, רבי אלעזר בן שמוע|בן זוג=רחל, די טאכטער פון בן כלבא שבוע}} '''רבי עקיבא בן יוסף''' (אדער רבי עקיבה ווי זיין נאמען איז געשריבן אין [[תלמוד ירושלמי]]<ref>ירושלמי, מסכת תענית, פרק ד', הלכה ה: '''רַבִּי עֲקִיבָה''' כַּד הֲוָה חָמֵי לְבַר כּוֹזְבָא, הֲוָה אָמַר: דֵּין הוּא מַלְכָּא מְשִׁיחָא</ref>).איז געווען איינער פון די גרעסטע תנאים און פון די הויפט פיגורן אין דער אנטוויקלונג פון תורה שבעל פה נאך'ן חורבן בית שני. ער האט געלעבט בערך פון שנת 50 ביז שנת 135, און איז געווען א תנא פון דעם דריטן און פערטן דור. די אידישע מסורה שילדערט אים אלס איינער וואס איז אין זיין יוגנט געווען א פשוטער, אומגעלערנטער מענטש, און איז נאר אין עלטער פון בערך פערציג יאר אריין אין דער וועלט פון תורה. שפעטער איז ער געווארן איינער פון די גרעסטע חכמי ישראל, א הויפט מסדר פון הלכה און א רב פון טויזנטער תלמידים.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref>[[טעקע:akivakever.jpg|שמאל|thumb|250px|רבי עקיבא'ס קבר אין טבריה]]רבי עקיבא האט געהאט א הויפט ראלע אין דער סיסטעמאטיזירונג פון די הלכות און מסורות פון תורה שבעל פה. זיין ישיבה ווערט באטראכט אלס איינער פון די הויפט קוואלן פון וועלכן עס זענען ארויסגעוואקסן גרויסע טיילן פון דער שפעטערער משנה. זיין השפעה האט זיך אויך פארשפרייט דורך זיינע תלמידים, צווישן זיי [[רבי מאיר]], [[רבי שמעון בר יוחאי]], [[רבי יהודה בר אלעאי|רבי יהודה בר אילעאי]], [[רבי יוסי בן חלפתא]] און רבי אלעזר בן שמוע, וועלכע זענען געווארן די הויפט חכמים פון דער קומענדיגער דור.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> אין דער מסורה איז ער אויך באקאנט געווארן אלס א מוסר נפש. נאך דעם בר כוכבא אויפשטאנד, ווען די רוימישע הערשאפט האט אונטערדריקט די אידישע באפעלקערונג, האט רבי עקיבא ווייטער געלערנט תורה ברבים. ווי עס ווערט דערציילט אין גמרא איז ער צום סוף געהרגעטגעווארן, ווען מען האט אים געפייניגט מיט אייזערנע קאמען, און ער האט אין יענעם מאמענט מקבל געווען עול מלכות שמים בשעת קריאת שמע.<ref>[https://www.sefaria.org/Berakhot.61b Berakhot 61b]</ref> == ביאגראפיע == === אפשטאם און פריע יארן === ער איז געבוירן בערך אין יאר [[ג'תשפ"ו]] צו זיין טאטע יוסף בערך שנת 50, אין ארץ ישראל, און האט געשטאמט פון א פשוטער משפחה. אין געוויסע מסורות ווערט זיין אפשטאם פארבונדן מיט משפחות פון גרים.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> לויט דער גמרא איז רבי עקיבא ביז בערך פערציג יאר נישט געווען א עם הארץ. בערך שנת 90, ווען ער איז געווען פערציג יאר אלט, האט זיך אנגעהויבן זיין תורה וועג. די גמרא שילדערט ווי זיין התעוררות צו לערנען איז פארבונדן געווארן מיט זיין פרוי [[רחל אשת רבי עקיבא|רחל]] און מיט זיין אייגענעם באטראכטן ווי אפילו א שטיין ווערט, דורך א שטענדיגע טראפן וואסער, ביסלעכווייז אויסגעהוילט. דער געדאנק האט אים געגעבן דעם פארשטאנד אז אויך א מענטש וואס האט נישט געלערנט אין זיין יוגנט קען זיך אויפארבעטן דורך התמדה.<ref>[https://www.sefaria.org/Avot_DeRabbi_Natan.6 Avot DeRabbi Natan 6]</ref> === רחל און כלבא שבוע === לויט דער גמרא האט רבי עקיבא אין זיין פריע לעבן געארבעט אלס פאסטוך ביי [[כלבא שבוע]], איינער פון די רייכע און אנגעזעענע מענטשן אין [[ירושלים]]. כלבא שבוע'ס טאכטער רחל האט באמערקט ביי אים איידלקייט און גוטע מידות, און האט זיך פארבונדן מיט אים אונטער דער תנאי אז ער וועט גיין לערנען תורה. די חתונה איז, לויט דער גמרא, פארגעקומען בסוד, און רחל האט אים דערנאך געשיקט אין בית המדרש.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.62b Ketubot 62b]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> ווען בן כלבא שבוע האט זיך דערוואוסט פון דער חתונה, האט ער זיך אויפגערעגט און געשוואוירן אז ער וועט נישט הנאה האבן פון זיי, און רחל איז ארויסגעווארפן געווארן פון איר פאטער'ס שטוב. די גמרא שטעלט פאר זייער לעבן אין יענע יארן אלס א תקופה פון גרויס ארעמקייט, בשעת רבי עקיבא האט זיך געווידמעט צום לערנען.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.62b Ketubot 62b]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> === תורה לערנען === רבי עקיבא'ס אריינטרעטן אין דער וועלט פון תורה איז, לויט דער מסורה, געווען אויסערגעווענליך ווייל ער האט אנגעהויבן אין א שפעטערן עלטער. ער האט אנגעהויבן פון די יסודות, און די מסורות שילדערן אז ער האט געלערנט דעם אלף בית צוזאמען מיט קליינע קינדער. פון דארט האט ער זיך ביסלעכווייז ארויפגעארבעט ביז ער איז געווארן איינער פון די גרעסטע חכמים פון זיין צייט.<ref>[https://www.sefaria.org/Avot_DeRabbi_Natan.6 Avot DeRabbi Natan 6]</ref> צווישן זיינע הויפט רביים ווערן דערמאנט [[רבי אליעזר בן הורקנוס]] און [[רבי יהושע בן חנניה]], צוויי פון די גרעסטע חכמים פון דער דור נאך [[רבן יוחנן בן זכאי|רבי יוחנן בן זכאי]]. אויך [[נחום איש גם זו]] ווערט דערמאנט אין די מקורות אלס א חכם פון וועמען רבי עקיבא האט מקבל געווען תורה און השקפה.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref> רבי עקיבא האט זיך אנטוויקלט אין דער תקופה ווען דאס אידישע לעבן האט זיך געדארפט איבערבויען נאך'ן חורבן בית שני אין שנת 70 (שנת ג'תת"ל). דער צענטער פון תורה לעבן האט זיך געטוישט פון דעם בית המקדש צו די בתי מדרשים און ישיבות, און די חכמים האבן געזוכט צו באהיטן, מסדר זיין און ווייטערגעבן די הלכות און מסורות וואס זענען ביז דאן איבערגעגעבן געווארן בעל פה.<ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> === די צוועלף און פיר און צוואנציג יאר === א בארימטע גמרא דערציילט אז רבי עקיבא האט, נאך זיין חתונה מיט רחל, אוועקגעגעבן צוועלף יאר צום תורה לערנען. ווען ער איז צוריקגעקומען, האט ער געהערט ווי רחל זאגט אז ווען עס וואלט געווען תלוי אין איר, וואלט זי געוואלט אז ער זאל צוריקגיין פאר נאך צוועלף יאר. רבי עקיבא האט, לויט דער גמרא, נישט אריינגעגאנגען אין שטוב, נאר זיך תיכף צוריקגעקערט לערנען תורה.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.62b Ketubot 62b]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> לויט דער כראָנאָלאָגיע פון דער מסורה איז רבי עקיבא בערך שנת 102 צוריקגעקומען מיט צוועלף טויזנט פאר תלמידים, און האט דערנאך פארברענגט נאך צוועלף יאר אין תורה. בערך שנת 114 איז ער צוריקגעקומען אלס א גרויסער מנהיג און ראש ישיבה, באגלייט מיט פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.62b Ketubot 62b]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> ווען רבי עקיבא האט זיך דערנאך געטראפן מיט רחל, האט ער געזאגט צו זיינע תלמידים: '''מיין און אייערע תורה איז אירע'''. דער אויסדרוק ווערט אין דער מסורה פארשטאנען אלס א באטאנונג אז זיין גאנצע תורה אויפשטייג איז געווען מעגליך צוליב רחל'ס מסירת נפש און איר שטיצע פאר זיין תורה וועג.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> כלבא שבוע האט שפעטער, לויט דער זעלבער תלמודישער מסורה, זיך מתר נדר געווען און האט אנערקענט זיין איידעם. זיין פארמעגן איז דאן געווארן פארבונדן מיט רבי עקיבא און רחל.<ref>[https://www.sefaria.org/Ketubot.63a Ketubot 63a]</ref> === רבי עקיבא אלס ראש ישיבה === אין די יארן צווישן בערך שנת 120 און שנת 130 האט רבי עקיבא זיך ארויסגעשטעלט אלס איינער פון די הויפט ראשי חכמי ישראל. זיין תורה צענטער ווערט פארבונדן מיט [[בני ברק]] און [[לוד]], און דארט האט ער אויפגעצויגן א דור תלמידים וועלכע האבן שפעטער איבערגענומען די הנהגה פון תורה שבעל פה.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> לויט דער גמרא האט רבי עקיבא געהאט פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים, וועלכע זענען געשטארבן אין א גרויסער מגיפה ווייל, לויט דער גמרא, האבן זיי זיך נישט נוהג כבוד געווען איינער צום צווייטן.<ref>[https://www.sefaria.org/Yevamot.62b Yevamot 62b]</ref> נאכדעם האט רבי עקיבא ווידער אויפגעבויט זיין בית המדרש. צווישן די תלמידים פון דעם שפעטערן דור זענען געווען [[רבי מאיר]], [[רבי שמעון בר יוחאי]], [[רבי יהודה בר אילעאי,]] [[רבי יוסי בן חלפתא]] און [[רבי אלעזר בן שמוע]]. די חכמים זענען געווארן די הויפט איבערגעבער פון תורה פאר די קומענדיגע דורות.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> == משפחה == === ווייב === רחל די טאכטער פון [[כלבא שבוע]] יארן שפעטער האט ער אויך חתונה געהאט מיט די געוועזענע ווייב פון [[טרונספרוס הרשע]] === קינדער === רבי עקיבא האט געהאט לכל הפחות פיר קינדער וואס ווערן אויסגערעכענט צויי זון וואס זענען געשטאבן אינג <ref>{{בבלי|מועד קטן|כא|ב}}</ref> רבי עקיבא האט געהאט א זון מיט'ן נאמען '''רבי יהושע'''. לויט [[רש"י]]<ref>פירוש רש"י, מסכת שבועות, דף ו', עמוד א' (בד"ה "רבי יהושע") "יהושע בנו של ר' עקיבא – '''הוא יהושע בן קרחה, שר' עקיבא קרח היה''', כדאמרינן בבכורות: 'חוץ מן הקרח הזה'."</ref> איז דער רבי יהושע דער זעלבער וואס ווערט אין חז"ל גערופן [[רבי יהושע בן קרחה]], און דער נאמען '''בן קרחה''' איז אים געגעבן געווארן ווייל זיין טאטע, רבי עקיבא, איז געווען א קרח. [[תוספות]] זענען אבער חולק אויף דעם און האלטן אז רבי יהושע, דער זון פון רבי עקיבא, און רבי יהושע בן קרחה זענען געווען צוויי באזונדערע מענטשן.<ref>תוספות, מסכת בבא בתרא, דף קי"ג, עמוד א' (בד"ה "רבי יהושע בן קרחה") "וְאֵין נִרְאֶה לְרַבֵּינוּ תָּם דְּרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן קָרְחָה הָיָה בְּנוֹ של רַבִּי עֲקִיבָא, '''דִּגְנַאי הוּא לִקְרוֹתוֹ בֶּן קָרְחָה עַל שֵׁם שֶׁהָיָה אָבִיו קֵרֵחַ'''. וְעוֹד, דִּבְמַסֶּכֶת מְגִלָּה אָמַר לוֹ רַבִּי [יהודה הנשיא] לְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן קָרְחָה: 'בָּרְכֵנִי', וְאִם הָיָה בְּנוֹ שֶׁל רַבִּי עֲקִיבָא... [היה הדבר קשה מבחינת הזמנים]. '''אֶלָּא אִינַשׁ אַחֲרִינָא הָיָה שֶׁשְּׁמוֹ קָרְחָה'''." ----</ref> אין [[תלמוד ירושלמי]] ווערט דערציילט אז רבי עקיבא האט געמאכט א סעודה פאר זיין זון שמעון. אין [[תלמוד בבלי]]<ref>{{בבלי|שבת|קנו|ב}}</ref> ווערט דערציילט וועגן א טאכטער פון רבי עקיבא, אז די שטערן זעהער האבן אים פארגעזאגט אז אום איר חתונה טאג וועט זי ווערן געביסן פון א שלאנג און שטארבן. ווען עס איז אנגעקומען די נאכט פון איר חתונה, האט זי אריינגעשטעקט א שפילקע אין דער וואנט, און אינדערפרי האט מען געזען אז זי האט דערמיט אומגעברענגט דעם שלאנג. חז"ל זאגן אז זי איז געראטעוועט געווארן בזכות דער צדקה וואס זי האט געטון, ווען זי האט געגעבן איר חלק עסן פאר אן ארעמאן. אין אן אנדער מקור אין [[תלמוד בבלי]] ווערט דערציילט אז רבי עקיבא'ס טאכטער האט געטון מיט [[בן עזאי]] ענליך צו וואס איר מאמע, [[רחל (ווייב פון רבי עקיבא)|רחל]], האט געטון מיט רבי עקיבא, און האט חתונה געהאט מיט א תלמיד חכם, וועלכער האט זי איבערגעלאזט און איז אוועקגעגאנגען זיך צו פארטיפן אין לימוד התורה<ref>{{בבלי|כתובות|סג|א}}</ref>. == זיין ראלע אין דער סידור פון תורה שבעל פה == איינער פון רבי עקיבא'ס גרעסטע השפעות איז געווען זיין אופן פון מסדר זיין הלכות און מסורות. די תורה שבעל פה האט באשטאנען פון א גרויסן אוצר פון הלכות, דרשות, תקנות און מסורות, און די תנאים האבן געדארפט באשטימען וויאזוי מען זאל זיי מסדר זיין כדי זיי זאלן קענען ווערן איבערגעגעבן פאר די קומענדיגע דורות. רבי עקיבא ווערט פארבונדן מיט א מער סיסטעמאטישן אופן פון סידור, וואו הלכות זענען איינגעטיילט געווארן לויט זייערע ענינים און תחומים. די שפעטערע [[משניות|משנה]], וואס איז מסודר געווארן דורך [[רבי יהודה הנשיא]], האט זיך אנטוויקלט אין א וועלט פון תורה מסורה וואו רבי עקיבא'ס בית המדרש און זיינע תלמידים האבן געהאט א יסודות'דיגע השפעה.<ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> אין דער תלמודישער מסורה ווערט געזאגט אז <blockquote>סתם משנה - רבי מאיר, סתם תוספתא - רבי נחמיה, סתם ספרא - רבי יהודה, סתם ספרי - רבי שמעון, וכולהו אליבא דרבי עקיבא. </blockquote>און אלעס איז צוריקגעגאנגען צו רבי עקיבא. דער מאמר ווערט גענוצט אלס אן אויסדרוק פון רבי עקיבא'ס גרויסער השפעה אויף דער מסורה וואס איז שפעטער געווארן דער יסוד פון דער משנה. == דרכי הדרש און תורה פירוש == רבי עקיבא האט געהאט א באזונדערן צוגאנג צו דרשנות און פירוש התורה. לויט דעם צוגאנג זענען נישט בלויז די הויפט ווערטער פון דער תורה משמעות'פול, נאר אויך איבעריגע אויסדרוקן, חזרות, אותיות און אנדערע פרטים קענען זיין א מקור פאר הלכה. דער צוגאנג ווערט געשטעלט אין פארגלייך מיט [[רבי ישמעאל|רבי ישמעאל'ס]] באקאנטן כלל אז '''דברה תורה כלשון בני אדם''', וואס פארשטייט אז די תורה נוצט אויך די געוויינטליכע לשון פון מענטשן. רבי עקיבא'ס שיטה האט, אין קעגנזאץ, אונטערגעשטראכן אז די פרטים פון דעם תורה טעקסט קענען האבן א באזונדערע הלכה'דיגע באדייטונג.<ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> די תלמודישע מסורה אין מנחות דערציילט אז משה רבינו האט געזען ווי רבי עקיבא דרש'נט אפילו אויף די כתרים פון די אותיות, און ווי פון זיי ווערן ארויסגענומען הלכות. די אגדה שטעלט רבי עקיבא פאר אלס א חכם וואס האט אויסגעארבעט די תורה דרשנות מיט אן אויסערגעווענליכע טיפקייט.<ref>[https://www.sefaria.org/Menachot.29b Menachot 29b]</ref> רבי עקיבא'ס דרשות זענען אויך פארבונדן מיט תנאישע מדרשים, אריינגערעכנט [[ספרא]], [[ספרי]] און [[מכילתא]], וואו די תנאים האבן ארויסגעלערנט הלכות און אנדערע לימודים פון דעם גענויעם לשון התורה.<ref>[https://www.sefaria.org/Sifra%2C_Kedoshim%2C_Chapter_4.12 Sifra, Kedoshim, Chapter 4.12]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Sifrei_Devarim.32 Sifrei Devarim 32]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Mekhilta_d%27Rabbi_Yishmael.14.31.3 Mekhilta d'Rabbi Yishmael 14.31.3]</ref> == מוסר און השקפה == רבי עקיבא'ס תורה האט נישט באשטאנען בלויז פון הלכה. אין מסכת אבות ווערט אים צוגעשריבן דער באקאנטער מאמר איבער ידיעה, בחירה און דין: '''הכל צפוי והרשות נתונה, ובטוב העולם נידון'''. דער מאמר באהאנדלט דעם פארהעלטעניש צווישן דער ידיעת הבורא און דעם מענטשנס בחירה, און איז געווארן איינער פון די באקאנטסטע אויסדרוקן אין פרקי אבות.<ref>[https://www.sefaria.org/Mishnah_Avot.3.17 Mishnah Avot 3:17]</ref> אויך ווערט רבי עקיבא פארבונדן מיט דעם יסוד אז יעדער מענטש האט א באזונדערן ווערט, און אז די גאנצע וועלט איז געבויט אויף אחריות פאר די מעשים פונעם מענטש. אין זיינע הלכה'דיגע און מוסר'דיגע מאמרים קומט ארויס דער געדאנק פון דער מענטשנס בחירה, אחריות און זיין מעגליכקייט זיך צו פארבעסערן. אין מדרש ספרא ווערט איבערגעגעבן זיין באקאנטער אויסדרוק איבער דעם פסוק '''ואהבת לרעך כמוך''': '''זה כלל גדול בתורה'''. רבי עקיבא האט באטראכט די מצוה פון ליב האבן דעם חבר ווי זיך אליין אלס א גרויסן כללא פון דער תורה.<ref>[https://www.sefaria.org/Leviticus.19.18 Leviticus 19:18]</ref><ref>[https://www.sefaria.org/Sifra%2C_Kedoshim%2C_Chapter_4.12 Sifra, Kedoshim, Chapter 4.12]</ref> == שיר השירים == רבי עקיבא האט אויך געהאט א וויכטיגע ראלע אין די רבנישע דיסקוסיעס איבער דעם מעמד פון שיר השירים צווישן כתבי הקודש. לויט דער מסורה האט ער געזאגט: '''כל הכתובים קדש ושיר השירים קדש קדשים'''. מיט דעם האט ער אויסגעדריקט דעם העכסטן מדריגה פון קדושה וואס די חכמים האבן צוגעשריבן דעם ספר.<ref>[https://www.sefaria.org/Mishnah_Yoma.8.9 Mishnah Yoma 8:9]</ref> אין מאדערנער פארשונג ווערט די פראַגע פון א פארמאלן "ישיבה פון יבנה" (כרם ביביה) און דער גענויער אופן וויאזוי די ספרים זענען אנגענומען געווארן דיסקוטירט. דעריבער ווערט רבי עקיבא'ס ראלע אין דעם ענין באטראכט אין דעם ברייטערער קאנטעקסט פון די תנאישע ויכוחים איבער כתבי הקודש, און נישט בהכרח אלס דער באשלוס פון איין פארמאלער אסיפה.<ref>[https://yalebooks.yale.edu/book/9780300227734/rabbi-akiva/ Rabbi Akiva, Yale University Press]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> == די בר כוכבא מרידה == אין שנת 132 (א' אייר שנת ג'תתצ"ב) האט אויסגעבראכן די גרויסע אידישע מרידה קעגן דער רוימישער אימפעריע אונטער דעם קייסער [[אדריאנוס]]. דער פירער פון דער מרידה איז געווען שמעון בן כוסבא, וועלכער איז אין דער אידישער מסורה באקאנט געווארן אלס [[בר כוכבא]].<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> לויט דער ירושלמי האט רבי עקיבא געזען אין בר כוכבא משח און האט פארבונדן אים מיט דעם פסוק '''דרך כוכב מיעקב'''. דער אויסדרוק '''כוכב''' האט געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער מסורה איבער דעם נאמען בר כוכבא און זיין משיח'ישע באדייטונג.<ref>[https://www.sefaria.org/Jerusalem_Talmud_Taanit.4.5 Jerusalem Talmud, Taanit 4:5]</ref> די מאָס פון רבי עקיבא'ס דירעקטע טיילנעמונג אין די מיליטערישע אקטיוויטעטן פון דער מרידה איז אבער נישט קלאר. מאדערנע היסטאריקער דיסקוטירן צו וועלכן מאס זיין שטיצע פאר בר כוכבא איז געווען אקטיוו פאליטיש, רוחניות'דיג אדער א טייל פון דער ברייטערער רבנישער שטיצע פאר דער מרידה. דעריבער ווערט זיין ראלע אין מאדערנער היסטארישער פארשונג אונטערשיידן פון דער טראדיציאנעלער רבנישער שילדערונג פון אים אלס דעם הויפט רוחניות'דיגן תומך פון בר כוכבא.<ref>[https://yalebooks.yale.edu/book/9780300227734/rabbi-akiva/ Rabbi Akiva, Yale University Press]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> == די רוימישע גזירות == נאך די פארשארפונג פון די רוימישע דרוק אויף די אידישע באפעלקערונג, בערך אין די יארן 133 ביז 134, ווערט אין דער רבנישער מסורה דערציילט אז מען האט ארויסגעגעבן גזירות קעגן לערנען און מקיים זיין תורה. רבי עקיבא האט זיך נישט אונטערגעגעבן די גזירות און האט ווייטער געלערנט תורה פאר גרויסע צוזאמענקומען.<ref>[https://www.sefaria.org/Berakhot.61b Berakhot 61b]</ref> די גמרא דערציילט א משל וואס רבי עקיבא האט געזאגט פאר [[פפוס בן יהודה]]. ער האט פארגליכן אידן וואס קענען נישט לעבן אן תורה צו פיש וואס קענען נישט לעבן ארויס פון וואסער. לויט דעם משל איז די תורה נישט געווען פאר רבי עקיבא בלויז א פרט פון דעם אידישן לעבן, נאר דער עצם קיום פון דעם פאלק.<ref>[https://www.sefaria.org/Berakhot.61b Berakhot 61b]</ref> פון א היסטארישן שטאנדפונקט ווערט זיין ארעסט אויך געזען אין דעם קאנטעקסט פון די רוימישע אקציעס קעגן די איבערגעבליבענע אידישע מנהיגים נאך דער אונטערדריקונג פון דער מרידה. מאדערנע פארשער ווייזן דערויף אז דער רוימישער הערשער האט געהאט אן אינטערעס צו שוואכן די השפעה פון פיגורן וואס האבן פארמאגט א גרויסע אויטאריטעט צווישן דער אידישער באפעלקערונג.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref><ref>[https://jps.org/wp-content/uploads/2015/05/AkivaExcerpt.pdf Reuven Hammer, Akiva: Scholar, Saint and Martyr]</ref> == תפיסה און טויט == בערך שנת 134 (שנת ג'תתצ"ד) איז רבי עקיבא ארעסטירט געווארן דורך די רוימישע אויטאריטעטן און איינגעשפארט געווארן. לויט דער מסורה איז ער געווען פארבונדן מיט קיסריה אין די לעצטע טעג פון זיין לעבן.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/philosophy-and-religion/judaism-biographies/akiba-ben-joseph Akiba ben Joseph]</ref> רבי עקיבא איז געשטארבן בערך שנת 135. לויט דער טראדיציאנעלער כראָנאָלאָגיע איז זיין פטירה געווען אום [[ט' תשרי]] שנת [[ג'תתצ"ו]], אין דער תקופה ווען דער בר כוכבא אויפשטאנד איז צום סוף צעשלאגן געווארן און [[ביתר]] איז געפאלן. לויט דער תלמודישער מסורה איז רבי עקיבא ארויסגעפירט געווארן צו געהרגעט ווערן אין דער [[זמן קריאת שמע|צייט פון קריאת שמע]]. די רוימער האבן, לויט דער שילדערונג, געקעמט זיין פלייש מיט אייזערנע קאמען, בשעת ער האט מקבל געווען אויף זיך עול מלכות שמים און געזאגט קריאת שמע. ווען זיינע תלמידים האבן אים געפרעגט אויב אפילו ביז אזא מצב קען מען דערגרייכן, האט ער זיי ערקלערט אז ער האט זיין גאנץ לעבן געווארט אויף די געלעגנהייט מקיים צו זיין דעם פסוק פון ליב האבן דעם אויבערשטן מיט '''בכל נפשך''', אפילו ווען עס קומט צו נעמען דאס לעבן.<ref>[https://www.sefaria.org/Berakhot.61b Berakhot 61b]</ref> די גמרא שילדערט ווייטער אז זיין נשמה איז ארויסגעגאנגען בשעת ער האט געזאגט דאס ווארט '''אחד'''. א בת קול האט דערנאך אויסגערופן אז רבי עקיבא איז מזומן לחיי העולם הבא. די דערציילונג איז געווארן איינער פון די הויפט בילדער פון מסירת נפש אין דער אידישער מסורה.<ref>[https://www.sefaria.org/Berakhot.61b Berakhot 61b]</ref> [[טעקע:קבר רבי עקיבא - 3.jpg|קליין|קבר רבי עקיבא]] == קבר רבי עקיבא == רבי עקיבא איז אומגעברענגט געווארן אין [[קיסריה]] אין די 130'ער יארן. איבער דעם ארט וואו ער איז געקומען לקבורה זענען אבער פאראן פארשידענע מסורות. די היינטיגע באקאנטע מסורה שטעלט זיין קבר אין [[טבריה]], בשעת די עלטערע מקורות ווייזן מער אויף קיסריה אלס דעם ארט וואו ער איז געשטארבן און, לויט טייל מסורות, אויך וואו ער איז געקומען לקבורה. לויט הלל ניומן און דוד שפירא געפינט זיך דער עלטסטער באקאנטער מקור איבער דעם מקום קבורתו אין '''[[פרקי רבי יאשיה]]''', אן ארץ ישראל'דיגער מדרש, וועלכער ווערט לויט ניומן צוגערעכנט צו דער פריער מוסלעמענישער תקופה. דער מדרש דערציילט אז [[רבי יהושע הגרסי]] צוזאמען מיט [[אליהו הנביא]] האבן ארויסגענומען דעם גוף פון רבי עקיבא און אים באגראבן אין א הייל נעבן דעם '''טטרפילון''', א רוימישן טויער אין קיסריה. די דאזיגע מעשה איז שפעטער געווארן א מקור פאר אנדערע מדרשי אגדה, אריינגערעכנט '''מדרש משלי''' און '''מדרש עשרת הרוגי מלכות'''. פארשידענע שינויים און טעותים אין די כתבי יד פונעם נאמען '''טטרפילון''' האבן שפעטער געפירט צו פארשידענע השערות איבער אנדערע ארטער וואו רבי עקיבא זאל זיין באגראבן געווארן, צווישן זיי [[אנטיפטריס]], חורבת א שרף און אויפן [[כרמל]]. <ref>https://din.org.il/2021/01/18/%D7%9E%D7%A7%D7%95%D7%9D-%D7%A7%D7%91%D7%95%D7%A8%D7%AA-%D7%A8%D7%91%D7%99-%D7%A2%D7%A7%D7%99%D7%91%D7%90/?utm_source=chatgpt.com "מקום קבורת רבי עקיבא | דין | שאל את הרב"</ref> טייל פארשער האבן פארבונדן דעם מדרש מיט אן עדות אין דער [[תוספתא]], לויט וועלכער דער מזרח'דיגער בית הקברות פון קיסריה איז געווען נעבן דעם טטרפילון. פון דער אנדערער זייט ווערט אין אן אנדער מקור אין [[תלמוד בבלי]] דערציילט אז דאס פלייש פון רבי עקיבא איז געוואגן געווארן אין א קצבים מארק, וואס קען אנדייטן אז ער האט נישט זוכה געווען צו א געהעריגע קבורה. אין דעם 12טן יארהונדערט זענען שוין געווען פארשידענע מסורות איבער זיין קבר, צווישן אנדערע אין [[רומא]], קיסריה און [[בבל]]. ערשט צום סוף פונעם 12טן און אנהויב פונעם 13טן יארהונדערט געפינען זיך די ערשטע באקאנטע דערמאנונגען פון רבי עקיבא'ס קבר אין טבריה. במשך פון די מיטל אלטער האבן זיך אין טבריה אנטוויקלט פארשידענע מסורות ארום דעם קבר, אריינגערעכנט אויך ציונים וועלכע זענען צוגעשריבן געווארן צו זיין ווייב [[רחל (ווייב פון רבי עקיבא)|רחל]], זיינע קינדער און זיינע 24,000 תלמידים. דער טראדיציאנעלער '''קבר רבי עקיבא''' אין טבריה ווערט יעדעס יאר באזוכט דורך טויזנטער מתפללים און באזוכער. דער ציון געפינט זיך אויפן ארט פונעם תלמוד'ישן שטעטל [[בית מעון]], היינט אין טבריה עילית. אויפן קבר איז אויפגעשטעלט געווארן א געביידע וועלכע דינט אלס א [[בית הכנסת]]. == אין משניות == '''רבי עקיבא''' ווערט דערמאנט דריי הונדערט פינף און דרייסיג מאל אין [[משניות]]. ער ווערט דערמאנט אין יעדע [[מסכת]] פון [[ש"ס]], אויסער ניין מסכתות - [[מסכת דמאי]], [[מסכת מגילה]], [[מסכת מועד קטן]], [[מסכת חגיגה]], [[מסכת קידושין]], [[מסכת ערכין]], [[מסכת מדות]], [[מסכת תמיד]], [[מסכת קנים]]. [[סדר זרעים]] - (איין און פופציג מאל): * [[מסכת ברכות]] - פיר מאל - פרק ד' [[משנה]] ג' .. פרק ה' משנה ב' .. פרק ו' משנה ח' .. פרק ז' משנה ג'. * [[מסכת פאה]] - עלף מאל - פרק א' משנה ו' .. פרק ג' משנה ב' (2 מאל), ו' .. פרק ד' משנה ה', י' .. פרק ז' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ח' משנה ה' (3 מאל). * [[מסכת כלאים]] - פינף מאל - פרק א' משנה ג' .. פרק ג' משנה ו' .. פרק ה' משנה ז' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ז' משנה ה'. * [[מסכת שביעית]] - זעקס מאל - פרק א' משנה ח' .. פרק ג' משנה י' .. פרק ד' משנה ו' .. פרק ו' משנה ב' .. פרק ח' משנה ט' .. פרק ט' משנה ו'. * [[מסכת תרומות]] - אכט מאל - פרק ג' משנה ג' .. פרק ד' משנה ה', ח', י"ג .. פרק ו' משנה ו' (3 מאל) .. פרק ט' משנה ב'. * [[מסכת מעשרות]] - דריי מאל - פרק ג' משנה ה', ט' .. פרק ד' משנה ו'. * [[מסכת מעשר שני]] - פינף מאל - פרק ב' משנה ד' ז' ט' .. פרק ה' משנה ח', ט'. * [[מסכת חלה]] - זעקס מאל - פרק ב' משנה א', ג' .. פרק ג' משנה ו' .. פרק ד' משנה ד', ה', ט'. * [[מסכת ערלה]] - צוויי מאל - פרק ג' משנה ז' (2 מאל). * [[מסכת ביכורים]] - איין מאל - פרק ג' משנה ט'. [[סדר מועד]] - (זיבען און פערציג מאל): * [[מסכת שבת]] - זיבן מאל - פרק ב' [[משנה]] ג' .. פרק ח' משנה ה' (2 מאל) .. פרק ט' משנה א' .. פרק י"א משנה א' .. פרק ט"ו משנה ג' .. פרק י"ט משנה א'. * [[מסכת עירובין]] - צען מאל - פרק א' משנה ב' (2 מאל) .. פרק ב' משנה ד', ה' .. פרק ד' משנה א' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ח', ט' .. פרק ו' משנה ט' .. פרק י' משנה ט"ו. * [[מסכת פסחים]] - עלף מאל - פרק א' משנה ו' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ו' משנה ב' (4 מאל) .. פרק ז' משנה א' .. פרק ט' משנה ב', ו' .. פרק י' משנה ו', ט'. * [[מסכת שקלים]] - זעקס מאל - פרק ג' משנה א' .. פרק ד' משנה ג', ד', ו', ז' .. פרק ח' משנה ז'. * [[מסכת יומא]] - דריי מאל - פרק ב' משנה ג' .. פרק ז' משנה ג' .. פרק ח' משנה ט'. * [[מסכת סוכה]] - צוויי מאל - פרק ג' משנה ד', ט'. * [[מסכת ביצה]] - איין מאל - פרק ג' משנה ג'. * [[מסכת ראש השנה]] - דריי מאל - פרק א' משנה ו' .. פרק ב' משנה ט' .. פרק ד' משנה ה'. * [[מסכת תענית]] - פיר מאל - פרק ג' משנה ג', ד' .. פרק ד' משנה ד' (2 מאל). [[סדר נשים]] - (פינף און פערציג מאל): * [[מסכת יבמות]] - דרייצן מאל - פרק ד' משנה י"ב, י"ג .. פרק ח' משנה ד' (2 מאל) .. פרק י"ב משנה ג' (2 מאל), ה' .. פרק ט"ו משנה ו', ז' (3 מאל) .. פרק ט"ז משנה ז' (2 מאל). * [[מסכת כתובות]] - פינף מאל - פרק ג' משנה ג' .. פרק ה' משנה ב' .. פרק ט' משנה ב', ג' .. פרק י"א משנה ד'. * [[מסכת נדרים]] - עלף מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ז' משנה א' (2 מאל) .. פרק ט' משנה ה' (3 מאל), ו' .. פרק י' משנה ו' (3 מאל) .. פרק י"א משנה ד'. * [[מסכת נזיר]] - פינף מאל - פרק ד' משנה ה' .. פרק ו' משנה א', ו' .. פרק ז' משנה ד' (2 מאל). * [[מסכת סוטה]] - ניין מאל - פרק ה' משנה א', ב' (2 מאל), ג', ד' .. פרק ח' משנה ה' .. פרק ט' משנה ג', ד', ט"ו. * [[מסכת גיטין]] - צוויי מאל - פרק ח' משנה י' .. פרק ט' משנה י'. [[סדר נזיקין]] - (דריי און פופציג מאל): * [[מסכת בבא קמא]] - פינף מאל - פרק ג' משנה ח' .. פרק ו' משנה ד' .. פרק ח' משנה ו' (3 מאל). * [[מסכת בבא מציעא]] - צוויי מאל - פרק ב' משנה ז' .. פרק ג' משנה י"ב. * [[מסכת בבא בתרא]] - צוועלף מאל - פרק א' משנה ו' .. פרק ב' משנה ט' .. פרק ג' משנה א' .. פרק ד' משנה ב' (3 מאל), ט' (3 מאל) .. פרק ו' משנה ד' .. פרק ז' משנה ב' .. פרק ט' משנה י'. * [[מסכת סנהדרין]] - צען מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ז' משנה י"א .. פרק ט' משנה ו' .. פרק י' משנה א', ג' (3 מאל), ו' .. פרק י"א משנה ד'. * [[מסכת מכות]] - דריי מאל - פרק א' משנה ז', י' .. פרק ב' משנה ז'. * [[מסכת שבועות]] - פיר מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ג' משנה א' (2 מאל), ה'. * [[מסכת עבודה זרה]] - דריי מאל - פרק ב' משנה ג' .. פרק ג' משנה ה', ו'. * [[מסכת עדיות]] - עלף מאל - פרק א' משנה ח', י' .. פרק ב' משנה א', ב', ו' (2 מאל), ז', ח' (2 מאל) .. פרק ח' משנה א', ה'. * [[מסכת אבות]] - איין מאל - פרק ג' משנה י"ג. * [[מסכת הוריות]] - צוויי מאל - פרק א' משנה ב' .. פרק ב' משנה ה'. [[סדר קדשים]] - (דריי און פופציג מאל): * [[מסכת זבחים]] - פיר מאל - פרק ח' משנה י"א (2 מאל) .. פרק ט' משנה ג' .. פרק י"ב משנה ד'. * [[מסכת מנחות]] - זעקס מאל - פרק ד' משנה ד' .. פרק ט' משנה ה' .. פרק י' משנה ד' .. פרק י"א משנה ג' .. פרק י"ב משנה ה' (2 מאל). * [[מסכת חולין]] - זעקס מאל - פרק ב' משנה ד' (2 מאל) .. פרק ח' משנה ד' .. פרק ט' משנה ד' (3 מאל). * [[מסכת בכורות]] - פערצן מאל - פרק ב' משנה ו' (2 מאל), ז' (2 מאל), ח' (2 מאל), ט' .. פרק ג' משנה א' .. פרק ד' משנה ד' .. פרק ו' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ז' משנה ה' .. פרק ח' משנה ו' .. פרק ט' משנה ה'. * [[מסכת תמורה]] - צוויי מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל). * [[מסכת כריתות]] - פופצן מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ג' משנה ז', ח', ט' (3 מאל), י' .. פרק ה' משנה ב', ג' (2 מאל), ד' (2 מאל), ה', ז' (2 מאל). * [[מסכת מעילה]] - זעקס מאל - פרק א' משנה ב' (2 מאל), ג' .. פרק ה' משנה א' .. פרק ו' משנה ו' (2 מאל). [[סדר טהרות]] - (זעקס און אכטציג מאל): * [[מסכת כלים]] - צוואנציג מאל - פרק ב' משנה ב', ד' .. פרק ג' משנה ח' .. פרק י"א משנה ו' .. פרק י"ב משנה ה' .. פרק י"ד משנה א' .. פרק י"ז משנה ה', י"ג, י"ז .. פרק כ' משנה ד', ו' .. פרק כ"ב משנה ז', ט', י' .. פרק כ"ה משנה ד', ז' .. פרק כ"ז משנה ה' .. פרק כ"ח משנה ב', ז' .. פרק ל' משנה ב'. * [[מסכת אהלות]] - צען מאל - פרק א' משנה ג' .. פרק ב' משנה ב' (2 מאל), ו', ז' .. פרק ג' משנה ה' .. פרק ה' משנה א', ב', ז' .. פרק י"ג משנה ג' .. פרק ט"ז משנה א'. * [[מסכת נגעים]] - ניינצן מאל - פרק א' משנה ב', ד' .. פרק ב' משנה א' .. פרק ד' משנה ז', ח', ט' (2 מאל), י' .. פרק ה' משנה ג', ד' .. פרק ו' משנה ה' .. פרק ז' משנה ב', ד' .. פרק י' משנה א' (2 מאל) .. פרק י"ב משנה ג' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה י' (2 מאל). * [[מסכת פרה]] - זעקס מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ג' משנה ד', ט' .. פרק ח' משנה י"א .. פרק י' משנה ד', ה'. * [[מסכת טהרות]] - פיר מאל - פרק ה' משנה א', ב' .. פרק ז' משנה ט' (2 מאל). * [[מסכת מקואות]] - פיר מאל - פרק ג' משנה ג' (2 מאל) .. פרק ז' משנה א' .. פרק ח' משנה ג'. * [[מסכת נדה]] - זיבן מאל - פרק ב' משנה ג' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ח' .. פרק ו' משנה י"ב .. פרק ח' משנה ג' (2 מאל) .. פרק י' משנה ג'. * [[מסכת מכשירין]] - דריי מאל - פרק ד' משנה ט' .. פרק ה' משנה ד' .. פרק ו' משנה ח'. * [[מסכת זבים ]] - צוויי מאל - פרק א' משנה ב' .. פרק ב' משנה ב'. * [[מסכת טבול יום]] - צוויי מאל - פרק ג' משנה ד', ה'. * [[מסכת ידים]] - זעקס מאל - פרק ג' משנה א' (3 מאל), ה' (2 מאל) .. פרק ד' משנה א'. * [[מסכת עוקצין]] - דריי מאל - פרק ג' משנה ה', ו', ח'. {{תנאים}} {{אפראמען}} == רעפערענצן == {{רעפליסטע}}{{רעפערענצן}}{{גרונטסארטיר:עקיבא}} [[קאַטעגאָריע:תנאים]] [[קאַטעגאָריע:עשרה הרוגי מלכות]] ce0vb2f9hnhyvl7xpld5c4vfgz3g5a0 0 55133 602111 602095 2026-08-20T20:28:51Z היימיש 62327 /* ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג */ 602111 wikitext text/x-wiki {{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר"פ–ה'תרפ"א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש"א–ה'תש"ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי"ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי"ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) און יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)}} '''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. {{באצירק}} באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן. <blockquote>דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.<ref>http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat</ref> </blockquote> [[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]] == היסטאריע == ==== פריע היסטאריע ==== צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע<ref name=":2">https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html</ref> די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט. אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן. דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]]. די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244. אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260. דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער. שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן. די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער. די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437. די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט. די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן. דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט. דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן. אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]]. אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן. טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג. אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע. אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער. די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג. אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665. וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער. נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.<ref name=":3">https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/</ref> פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט. ==== 20סטער יארהונדערט ==== [[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]] זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.<ref name=":4">Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/</ref> באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע. == געאגראפיע == באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער. דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ. [[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]] אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]]. == באפעלקערונג == אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].<ref>http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html</ref> לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון. לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.<ref>https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/</ref> == וויכטיגקייט == [[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]] די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.<ref name=":1">https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek</ref> די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.<ref name=":1" /> == אידישע היסטאריע == === ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג === אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ"ז–ה'תק"ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.<ref name=":0">[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. [[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]] אין לויף פונעם 18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ"ו–ה'תרכ"ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער "גרויסער שול" <ref name=":0" />. שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט. אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel). אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]]. אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי. == רבנים אין באלאש דיארמאט == * '''רבי [[יהודה ליב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט. * '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]''' – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ"ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס"ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]]. * '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]] (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]]. * '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ"ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]]. * '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר"ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע"ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ"ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. === דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) === * פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר"ל מפראג|מהר"ל פון פראג]]: ** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.<ref /> ** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער. ** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. <ref /><ref /> === די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש === {{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}} נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ"ח–ה'תרכ"ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. <ref name=":0" /> א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ"ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.<ref name=":0" /> [[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]] זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי"ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.<ref name=":0" /> == קהילה מוסדות און דעמאגראפיע == === דעמאגראפישע דאטן === * '''1920 (ה'תר"פ–ה'תרפ"א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) <ref name=":0" />. * '''1930 (ה'תר"ץ–ה'תרצ"א)''': 2,013 אידן <ref name=":0" />. * '''1941 (ה'תש"א–ה'תש"ב)''': 1,712 אידן <ref name=":0" />. * '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.<ref name=":0" /> * '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש"ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&layout=s&query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]</ref> * '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.<ref name=":0" /> === קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע === אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי"ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען: * די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת. * דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות. * דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים. * א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס. * די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.<ref name=":0" /> == די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה == אין יאר 1883 (ה'תרמ"ג–ה'תרמ"ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט. א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט <ref name=":0" />. אינעם יאר 1942 (ה'תש"ב–ה'תש"ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ <ref name=":0" />. אין די יארן 1942–1943 (ה'תש"ב–ה'תש"ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.<ref name=":0" /> == חורבן הקהילה == === די דייטשע אקופאציע === מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.<ref name=":0" /> דעם 9טן מאי 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.<ref name=":0" /> דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש"ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.<ref name=":0" /> דעם 19טן מאי 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.<ref name=":0" /> === דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס === אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.<ref name=":0" /> דעם 9טן יוני 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.<ref name=":0" /> [[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]] דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ"ב סיון ה'תש"ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> == היסטארישע פארשונג == די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> === די ארטיגע מאכטארגאנען === לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === ארכיוון און דאקומענטן === די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.<ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref> די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 <ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref>. היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים. == כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס == === מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש"ד) === * '''מערץ 19, 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש"ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 5–10, 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש"ד)''': פארמאכונג פון דער "קליינער געטא"; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 19, 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א "אידישן ראט" (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === יוני 1944 (סיון ה'תש"ד) === * '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם "גרויסן געטא" / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 2–5, 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 9, 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. {{רעפערענצן}} hvsldsbcfkoue1g64rnr0faz93ot1pz 602112 602111 2026-08-20T20:53:11Z היימיש 62327 602112 wikitext text/x-wiki {{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר"פ–ה'תרפ"א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש"א–ה'תש"ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי"ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי"ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) און יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)}} '''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. {{באצירק}} באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן. <blockquote>דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.<ref>http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat</ref> </blockquote> [[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]] == היסטאריע == ==== פריע היסטאריע ==== צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע<ref name=":2">https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html</ref> די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט. אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן. דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]]. די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244. אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260. דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער. שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן. די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער. די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437. די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט. די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן. דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט. דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן. אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]]. אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן. טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג. אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע. אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער. די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג. אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665. וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער. נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.<ref name=":3">https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/</ref> פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט. ==== 20סטער יארהונדערט ==== [[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]] זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.<ref name=":4">Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/</ref> באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע. == געאגראפיע == באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער. דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ. [[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]] אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]]. == באפעלקערונג == אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].<ref>http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html</ref> לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון. לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.<ref>https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/</ref> == וויכטיגקייט == [[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]] די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.<ref name=":1">https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek</ref> די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.<ref name=":1" /> == אידישע היסטאריע == === ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג === אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ"ז–ה'תק"ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.<ref name=":0">[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. [[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]] אין לויף פונעם 18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ"ו–ה'תרכ"ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער "גרויסער שול" <ref name=":0" />. שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט. אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel). אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]]. אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי. == רבנים אין באלאש דיארמאט == * '''רבי [[יהודה ליב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט. * '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]''' א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]'' – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ"ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס"ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]]. * '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]] (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]]. * '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ"ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]]. * '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר"ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע"ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ"ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. === דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) === * פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר"ל מפראג|מהר"ל פון פראג]]: ** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.<ref /> ** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער. ** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. <ref /><ref /> === די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש === {{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}} נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ"ח–ה'תרכ"ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. <ref name=":0" /> א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ"ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.<ref name=":0" /> [[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]] זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי"ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.<ref name=":0" /> == קהילה מוסדות און דעמאגראפיע == === דעמאגראפישע דאטן === * '''1920 (ה'תר"פ–ה'תרפ"א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) <ref name=":0" />. * '''1930 (ה'תר"ץ–ה'תרצ"א)''': 2,013 אידן <ref name=":0" />. * '''1941 (ה'תש"א–ה'תש"ב)''': 1,712 אידן <ref name=":0" />. * '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.<ref name=":0" /> * '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש"ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&layout=s&query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]</ref> * '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.<ref name=":0" /> === קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע === אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי"ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען: * די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת. * דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות. * דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים. * א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס. * די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.<ref name=":0" /> == די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה == אין יאר 1883 (ה'תרמ"ג–ה'תרמ"ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט. א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט <ref name=":0" />. אינעם יאר 1942 (ה'תש"ב–ה'תש"ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ <ref name=":0" />. אין די יארן 1942–1943 (ה'תש"ב–ה'תש"ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.<ref name=":0" /> == חורבן הקהילה == === די דייטשע אקופאציע === מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.<ref name=":0" /> דעם 9טן מאי 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.<ref name=":0" /> דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש"ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.<ref name=":0" /> דעם 19טן מאי 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.<ref name=":0" /> === דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס === אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.<ref name=":0" /> דעם 9טן יוני 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.<ref name=":0" /> [[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]] דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ"ב סיון ה'תש"ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> == היסטארישע פארשונג == די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> === די ארטיגע מאכטארגאנען === לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === ארכיוון און דאקומענטן === די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.<ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref> די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 <ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref>. היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים. == כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס == === מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש"ד) === * '''מערץ 19, 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש"ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 5–10, 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש"ד)''': פארמאכונג פון דער "קליינער געטא"; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 19, 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א "אידישן ראט" (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === יוני 1944 (סיון ה'תש"ד) === * '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם "גרויסן געטא" / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 2–5, 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 9, 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. {{רעפערענצן}} 6kuxlexq28dq5z29yeoru3htt0z990g 602113 602112 2026-08-20T22:17:34Z היימיש 62327 /* קהילה מוסדות און דעמאגראפיע */ 602113 wikitext text/x-wiki {{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר"פ–ה'תרפ"א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש"א–ה'תש"ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי"ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי"ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) און יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)}} '''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. {{באצירק}} באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן. <blockquote>דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.<ref>http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat</ref> </blockquote> [[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]] == היסטאריע == ==== פריע היסטאריע ==== צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע<ref name=":2">https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html</ref> די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט. אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן. דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]]. די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244. אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260. דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער. שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן. די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער. די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437. די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט. די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן. דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט. דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן. אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]]. אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן. טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג. אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע. אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער. די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג. אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665. וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער. נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.<ref name=":3">https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/</ref> פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט. ==== 20סטער יארהונדערט ==== [[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]] זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.<ref name=":4">Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/</ref> באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע. == געאגראפיע == באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער. דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ. [[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]] אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]]. == באפעלקערונג == אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].<ref>http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html</ref> לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון. לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.<ref>https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/</ref> == וויכטיגקייט == [[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]] די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.<ref name=":1">https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek</ref> די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.<ref name=":1" /> == אידישע היסטאריע == === ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג === אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ"ז–ה'תק"ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.<ref name=":0">[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. [[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]] אין לויף פונעם 18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ"ו–ה'תרכ"ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער "גרויסער שול" <ref name=":0" />. שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט. אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel). אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]]. אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי. == רבנים אין באלאש דיארמאט == * '''רבי [[יהודה ליב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט. * '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]''' א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]'' – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ"ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס"ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]]. * '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]] (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]]. * '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ"ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]]. * '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר"ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע"ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ"ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. === דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) === * פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר"ל מפראג|מהר"ל פון פראג]]: ** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.<ref /> ** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער. ** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. <ref /><ref /> === די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש === {{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}} נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ"ח–ה'תרכ"ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. <ref name=":0" /> א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ"ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.<ref name=":0" /> [[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]] [[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]] זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי"ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.<ref name=":0" /> == קהילה מוסדות און דעמאגראפיע == === דעמאגראפישע דאטן === * '''1920 (ה'תר"פ–ה'תרפ"א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) <ref name=":0" />. * '''1930 (ה'תר"ץ–ה'תרצ"א)''': 2,013 אידן <ref name=":0" />. * '''1941 (ה'תש"א–ה'תש"ב)''': 1,712 אידן <ref name=":0" />. * '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.<ref name=":0" /> * '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש"ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&layout=s&query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]</ref> * '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.<ref name=":0" /> === קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע === אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי"ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען: * די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת. * דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות. * דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים. * א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס. * די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.<ref name=":0" /> == די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה == אין יאר 1883 (ה'תרמ"ג–ה'תרמ"ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט. א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט <ref name=":0" />. אינעם יאר 1942 (ה'תש"ב–ה'תש"ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ <ref name=":0" />. אין די יארן 1942–1943 (ה'תש"ב–ה'תש"ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.<ref name=":0" /> == חורבן הקהילה == === די דייטשע אקופאציע === מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.<ref name=":0" /> דעם 9טן מאי 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.<ref name=":0" /> דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש"ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.<ref name=":0" /> דעם 19טן מאי 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.<ref name=":0" /> === דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס === אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.<ref name=":0" /> צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.<ref name=":0" /> דעם 9טן יוני 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.<ref name=":0" /> [[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]] דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש"ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ"ב סיון ה'תש"ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> == היסטארישע פארשונג == די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> === די ארטיגע מאכטארגאנען === לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.<ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref> צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === ארכיוון און דאקומענטן === די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.<ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref> די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 <ref>[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]</ref>. היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים. == כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס == === מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש"ד) === * '''מערץ 19, 1944 (כ"ד אדר ה'תש"ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש"ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 5–10, 1944 (י"ב–י"ז אייר ה'תש"ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 9, 1944 (ט"ז אייר ה'תש"ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש"ד)''': פארמאכונג פון דער "קליינער געטא"; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''מאי 19, 1944 (כ"ו אייר ה'תש"ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א "אידישן ראט" (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. === יוני 1944 (סיון ה'תש"ד) === * '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם "גרויסן געטא" / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 2–5, 1944 (י"א–י"ד סיון ה'תש"ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 9, 1944 (י"ח סיון ה'תש"ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש"ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''יוני 13, 1944 (כ"ב סיון ה'תש"ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. * '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש"ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד <ref>[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]</ref>. {{רעפערענצן}} n1xn0r48ed22ga1l3a61nkn8bhyavse