כעמיע

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>כעמיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1324</id>
    <revision>
      <id>602138</id>
      <parentid>546508</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17092" sha1="p0diinijcnettdiqtjs2rmdb8ul1nll" xml:space="preserve">[[טעקע:Chemicals in flasks.jpg|קליין|'''כעמיע''' איז די [[וויסנשאפט]] וואס באהאנדלט [[מאטריאל]] (מאטעריע), זייער [[געשטעל]], זייערע [[כאראקטער]]ס און זייערע [[כעמישע רעאקציע|רעאקציעס]].]]
'''כעמיע''' איז דער [[וויסנשאפט|וויסנשאפטלעכער]] דיסציפילין וואס באהאנדלט [[כעמישער עלעמענט|עלעמענטן]] און [[כעמישע פארבינדונג|פארבינדונגען]] צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען, מאלעקולן און יאנען: זייער צוזאמענשטעל, סטרוקטור, אייגנשאפטן, אויפפיר, און די ענדערונגען וואס זיי גייען אדורך א [[כעמישע רעאקציע|רעאקציע]] מיט אנדערע סובסטאנצן.&lt;ref name=&quot;definition&quot;&gt;{{cite web|url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm|title=וואס איז כעמיע?|publisher=Chemweb.ucc.ie|accessdate=2011-06-12}} {{לינקשפראך|ענגליש}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry Chemistry]. (n.d.). Merriam-Webster's Medical Dictionary. דערגרייכט דעם 19טן אויגוסט, 2007. {{לינקשפראך|ענגליש}}&lt;/ref&gt;

עס זיינען דא מאטריאלס וואס האבן א [[כעמישע רעאקציע|רעאקציע]] צווישן זיי, און עס זיינען פאראן מאטריאלס וואס האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיי. למשל [[גאלד]] מיט [[וואסער]] האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיך, און אויך אויב מען וועט איינווייקן גאלד אין וואסער אין משך הונדערטער יארן וועט די גאלד בלייבן גאנץ און ריין. אבער למשל [[נאטריום]] מיט וואסער האבן יא א שטארקער רעאקציע.

כעמיע איז א גרונטלעכע וויסנשאפט צו פארשן פארשיידענע אנדערע וויסנשאפטן, ווי [[ביאלאגיע]], [[מעדיצין]], [[געאלאגיע]], [[געאגראפיע]] אא&quot;וו. דער טייל פון כעמיע וואס פארנעמט זיך מיט [[ארגאניסם|ארגאנישע]] מאטריאלס הייסט [[ביאכעמיע]].

א [[כעמישע רעאקציע]] איז א פארוואנדלונג פון סובסטאנצן אין אנדערע סובסטאנצן. מען קען דאס באשרייבן אין א כעמישער גלייכונג.

== היסטאריע ==

=== כעמישער סטרוקטור ===
[[טעקע:Rutherford gold foil experiment results.svg|upright|קליין|''אויבן:'' דערווארטעטע רעזולטאטן: [[אלפא טיילכל]]עך גייען אדורך דעם [[פלוימען קוגל מאדעל]] פונעם אטאם אומגעשטערט.&lt;br /&gt;''אונטן:'' אבזערווירטע רעזולטאטן: א קליינער טייל פון די טיילכלעך זענען געווארן אפגענייגט, וואס ווייזט אן אויף א [[אטאמקערן|קליינער, קאנצענטרירטער לאדונג]].]]
ביים אנהייב פונעם צוואנציקסטן יארהונדערט זענען די טעארעטישע אונטערגעבייען פון כעמיע געווארן גוט פארשטאנדלעך צוליב א סעריע פון מערקווירדיקע אנטפלעקונגען וואס האבן באוויזן בודק זיין און אויפדעקן  די נאטור פונעם אינערלעכן סטרוקטור פון אטאמען. אין 1897, האט [[דזשיי דזשיי טאמסאן]] פון [[קעמברידזש אוניווערסיטעט]] אויפגעדעקט דעם [[עלעקטראן]] און קורץ נאכהער האט דער פראנצויזישער וויסנשאפטלער [[בעקערעל]] ווי אויך די פאר [[פיער קירי|פיער]] און [[מארי קירי]] אויסגעפארשט דעם פענאמען פון [[ראדיאאקטיוויטעט]]. אין א סעריע פיאנערנדיקע צעווארפן עקספערימענטן האט [[ערנעסט ראדערפארד]] ביים [[אוניווערסיטעט פון מאנטשעסטער]] אויפגעדעקט דעם אינערלעכן סטרוקטור פונעם אטאם און דעם עקסיזטענץ פונעם פראטאן, קלאסיפיזירט און דערקלערט די פארשידענע טיפן ראדיאאקטיוויטעט און דערפאלגרייך פארוואנדלט דעם ערשטן עלעמענט דורך באמבארדירן [[אזאט]] מיט [[אלפא טיילכל]]עך.

זיין ארבעט וועגן אטאמישן סטרוקטור האבן פארבעסערט זיינע תלמידים, דער דענישער פיזיקער [[ניעלס באהר]] און   [[הענרי מאזעלי]].  די עלעקטראנישע טעאריע פון   [[כעמישער בונד|כעמישע בונדן]] און [[מאלעקולארישע ארביטאל]]ן האבן אנטוויקלט די אמעריקאנער וויסנשאפטלער [[ליינוס פאלינג]] און [[גילבערט]].

== פרינציפן פון מאדערנער כעמיע ==
=== אטאם ===
{{הויפט ארטיקל|אטאם}}
אן אטאם איז דער גרונטלעכער איינס פון א כעמישן עלעמענט. דער אטאם איז א זאמלונג פון טיילכלעך פון מאטעריע צונויפגעשטעלט פון א  הארץ אנגעלאדנט מיט א פאזיטיווער [[עלעקטרישע לאדונג|עלעקטרישער לאדונג]] (דער [[אטאמקערן]]) וואס אנטהאלט פראטאנען און נייטראנען, ארום וואס עס דרייען זיך עלעקטראנען וואס טראגן א נעגאטיווע עלעקטרישע לאדונג וואס באלאנסירט די פאזיטיווע לאדונג פון דעם קערן. אן אטאם איז דער קלענסטער טייל פון מאטעריע וואס היט אויף די כעמישע אייגנשאפטן פונעם עלעמענט, צום ביישפיל [[עלעקטראנעגאטיוויטעט]], [[יאניזאציע ענערגיע]], [[קאארדינאציע צאל]], די סארט פארבינדונגען וואס ער קען שאפן, למשל, [[קשר מתכתי|מעטאלישע בינדונג]], [[יאנישע בינדונג]] און [[קאוואלענדע בינדונג]].

===כעמישער עלעמענט ===
[[טעקע:High School Chemistry Cover.jpg|250px|קליין|באשרייבונג פון די כעמישע עלעמענטן, לויט דער פעריאדישער טאבעלע]]
{{הויפט ארטיקל|כעמישער עלעמענט}}
א כעמישער עלעמענט ווערט דעפינירט דורך דעם אייגנארטיגן נומער פון פראטאנען אין זיין [[אטאמקערן]]. דער דאזיקער נומער ווערט גערופן דער [[אטאם נומער|אטאם-נומער]] פונעם עלעמענט. צום ביישפיל, אלע אטאמען מיט 6 פראטאנען אין דעם קערן זענען אטאמען פון [[קוילנשטאף]], און אלע אטאמען וואס אנטהאלטן 92 פראטאנען אין זייער קערן זענען אטאמען פונעם עלעמענט [[אוראניום]]. אבער, ס׳עקזיסטירן אויך [[איזאטאפ|איזאטאפן]] פון אן עלעמענט וואס זענען פאראנדערט פון אנאנט מיט דער צאל נייטראנען אין דעם קערן.

די כעמישע עלעמענטן ווערן שיין געצייגט אין דער [[פעריאדישע טאבעלע|פעריאדישער טאבעלע]] וואס בינדט צונויף די עלעמענטן לויט זייער אטאם-נומער. א דאנק איר אייגנארטיגער סטרוקטור טיילן די קאלאנעס (אויך גערופן גרופעס/פאמיליעס) און די רייען (אויך גערופן פעריאדן) פון די פארשידענע עלעמענטן עטלעכע געמיינזאמע כעמישע אייגנשאפטן, און זיי זענען אראנזשירט לויט א המשך פון אייגנשאפטן ווי [[אטאמישער ראדיוס|אטאם-ראדיוס]], עלעקטראנעגאטיוויטעט אד״ג.

=== כעמישע פארבינדונג ===
[[טעקע:Amylopektin Sessel.svg|ממוזער|שמאל|250px|ייצוג בכתיב כימי של עמילופקטין, אחת התרכובות האורגניות הנפוצות בטבע]] 
{{הויפט ארטיקל|כעמישע פארבינדונג}}
א פארבינדונג איז א מאטעריע וואס אנטהאלט געוויסע כעמישע עלעמענטן, און וואס האט א געוויסע פארעם וואס שטעלט פעסט אירע כעמישע כאראקטעריטיקן. צום ביישפיל, וואסער איז א פארבינדונג וואס אנטהאלט [[הידראגען]] און [[זויערשטאף]] אין די פראפארציעס 1:2, מיט איין זויערשטאף אטאם  צווישן צוויי הידראגען אטאמען, און צווישן זיי איז א [[ווינקל]] פון 104.5°. כעמישע פארבינדונגען ווערן געשאפן און צעפאלן דורך [[כעמישע רעאקציע|כעמישע רעאקציעס]].

=== מאלעקול ===
{{הויפט ארטיקל|מאלעקול}}
א ''מאלעקול'' איז דער קלענסטער אומטיילבארער טייל פון א ריינער [[כעמישע סובסטאנץ|כעמישער סובסטאנץ]] וואס האט איר אייציגן געזעמל פון כעמישע אייגנשאפטן, ד״ה, איר פאטענציאל דורכצוגיין א געוויסע זאמלונג פון כעמישע רעאקציעס מיט אנדערע סובסטאנצן. (צום באמערקן אבער אז נישט אלע סובסטאנצן זענען צוזאמענגעשטעלט פון מאלעקולן.)  מאלעקולן זענען טיפיש א געזעמל פון אטאמען צוזאמענגעבונדן מיט [[קאוואלענטער בונד|קאוואלענטע בונדן]], וואו די סטרוקטור איז עלעקטריש נייטראל און אלע וואלענץ עלעקטראנען זענען צונויפגעפארט מיט אנדערע עלעקטראנען אדער אין בונדן אדער אין פארווייז פרייע עלעקטראנען.

די &quot;אינערטע&quot; אדער [[איידעלער גאז|איידעלער-גאז עלעמענטן]] ([[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)|ארגאן]], [[קריפטאן]], [[קסענאן]] און [[ראדאן]]) באשטייען פון פרייע אטאמען אלס זייער קלענסטער דיסקרעטער איינס, אבער די אנדערע איזאלירטע כעמישע עלעמענטן באשטייען פון אדער מאלעקולן אדער נעצווערק פון אטאמען געבונדן איינער צו אנאנד. באקאנטע סובסטאנצן וואס אנטהאלטן דערקענבארע מאלעקולן זענען וואסער, לופט, פיל ארגאנישע פארבינדונגען ווי אלקאהאל, צוקער, בענזין און פארשידענע [[מעדיקאמענט|אפטייקווארג]].

====סובסטאנץ און געמיש====
{{infobox
| מידע1 = [[File:Cín.png|100px]] [[File:Sulfur-sample.jpg|100px]]
| מידע2 = [[File:Diamants maclés 2(République d'Afrique du Sud).jpg|100px]] [[File:Sugar 2xmacro.jpg|100px]]
| מידע3 = [[File:Sal (close).jpg|100px]] [[File:Sodium bicarbonate.jpg|100px]]
| מידע5 = ביישפילן פון ריינע כעמישע סובסטאנצן. פון רעכטס אויף לינקס: די עלעמענטן [[צין]] (Sn) און [[שוועבל]] (S), [[דימענט]] (אן [[אלאטראפ]] פון [[קוילנשטאף]]), [[צוקראז]] (ריינער צוקער), און [[נאטריום כלאריד]] (זאלץ) און [[נאטריום ביקארבאנאט]] (באַקסאדע), וואס זענען ביידע יאנישע פארבינדונגע.
}}
א כעמישער סובסטאנץ איז א סארט מאטעריע מיט א געוויסן [[כעמישער צונויפשטלע|צונויפשטלע]] און געוויסע אייגנשאפטן.&lt;ref&gt;{{Cite book| title = General Chemistry | url = https://archive.org/details/isbn_9780536401694 |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = [https://archive.org/details/isbn_9780536401694/page/n62 37]}}&lt;/ref&gt; א זאמלונג פון סובסטאנצן ווערט גערופן א געמיש . ביישפילן פון געמישן זענען דער [[ערד׳ס אטמאספער|לופט]] און [[געשמעלץ|געשמעלצן]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}&lt;/ref&gt;

=== מאל ===
דער מאל איז אן איינס פון מאָס וואס באדייט א קוואנטיטעט פון סובסטאנץ (אויך גערופן א כעמישער קוואנטיטער). דער מאל ווערט דעפינירט ווי די צאל אטאמען געפונען אין גענוי 0.012 קילאגראם (אדער 12&amp;nbsp;גראם) פון [[carbon-12]], וואו די carbon-12 אטאמען זענען אומגעבונדן, באוועגן זיך נישט און אין זייער גרונדצושטאנד.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/si/base_units/|title=Official SI Unit definitions|publisher=Bipm.org|accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt; די צאל יש׳ן א מאל ווערט באוואוסט אלס דער אוואגאדרא-קאנסטאנט, און איז למעשה בערך  6.022×10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; מאל&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.{{sfn|Burrows|Holman|Parsons|Pilling|2008|p=16}} מאל-קאנצענטראציע איז וויפיל פון א געוויסן סובסטאנץ געפינט זיך פער פארנעם פון צעפירונג, געמאסטן אין מאל/[[דעצימעטער|ד״מ]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.{{sfn|Atkins|de Paula|2009|p=9}}

=== צושטאנד פון מאטעריע ===

===יאנען און זאלצן===

א ''יאן'' איז אן אנגעלאדענער אטאם אדער מאלעקול, וואס האט באקומען אדער פארלוירן איינעם פון זיינע עלעקטראנען. ווען אן אטאם פארלירט אן עלעקטראן און ממילא האט מער פראטאנען ווי עלעקטראנען, ווערט דער אטאם פאזיטיוו אנגעלאדן אדער א פאזיטיווער יאן. ווען אן אטאם באקומט א  עלעקטראן און ממילא האט מער עלעקטראנען ווי פראטאנען, ווערט דער אטאם נעגאטיוו אנגעלאדן אדער א נעגאטיווער יאן. פאזיטיווע און  נעגאטיווע יאנען קענען צאמשטעלן א קריסטאל־לאטיץ פון נייטראלע [[זאלץ (כעמיע)|זאלצן]], ווי למשל &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;Na און &lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;Cl יאנען וואס פארמירן [[נאטריום קלאריד]], NaCl.

===זייערס און באזעס===
[[זייערס]]ן און [[באזע (כעמיע)|באזעס]] זענען טיפישע כעמישע סובסטאנצן. א זייערס באפרייט H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; [[יאן|יאנען]] אין וואסער, און א באזע באפרייט  [[הידראקסיד|OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]] יאנען אין וואסער. זייערסן און באזעס רעאגירן צוזאמען; די באזע נעמט א H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; יאן פונעם זייערס, צו שאפן וואסער, H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, מיט א [[זאלץ (כעמיע)|זאלץ]].

== דיסציפלינען ==
כעמיע ווערט צעטיילט אין פארשידענע דיסציפלינען.
* [[אומארגאנישע כעמיע]]
* [[אנאליטישע כעמיע]]
* [[ארגאנישע כעמיע]]
* [[ביאכעמיע]]
* [[טעארעטישע כעמיע]]
* [[פיזישע כעמיע]]

== כעמיע צווישן מענטשן ==
אויך אין דער טאג טעגליכער שפראך ניצט מען דאס ווארט כעמיע צו פארשטעלן דעם קשר צווישן מענטשן. אויב איז דער קשר גוט, זאגט מען אז עס איז דא א כעמיע צווישן זיי. טאמער נישט, זאגט מען אז עס איז נישטא קיין כעמיע צווישן זיי.

== זעט אויך ==
* [[כעמישע סובסטאנץ|כעמישע סובסטאנצן]]

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Chemistry|כעמיע}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{כעמיע פיסל}}

{{וויסן-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:כעמיע|*]]</text>
      <sha1>p0diinijcnettdiqtjs2rmdb8ul1nll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פאראייניגטע קעניגרייך</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1812</id>
    <revision>
      <id>602153</id>
      <parentid>596175</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123741" sha1="efdwq5zr5am9qdbr7sapi87l4oiyy2k" xml:space="preserve">{{מדינה
| נאמען = פאראייניגטע קעניגרייך
| שטאַט = דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרױסבריטאַניע און צפון אירלאנד
| פאן בילד = Flag of the United Kingdom.svg
| סימבאל בילד = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
| מאפע = Europe-UK.svg
| זינגליד = [[גאט ראטעווע דעם קעניג]] (God Save the King)
| קאנטינענט = [[אייראפע]]
| אפיציעלע שפראך = ענגליש
| הויפטשטאט = [[לאנדאן]]
| רעגירונג = [[קעניגרייך]] ([[דעמאקראטיע]])
| ראש מלוכה טיטל = קעניג
| ראש מלוכה = [[טשארלס דער דריטער]]
| פרעמיער מיניסטער = [[קיר סטארמער]]
| גרינדונג דאטום = 1707
| וועלט גראדונג פלאך = 79טע
| פלאך מאס = 244,820 קוואדראטק&quot;מ
| פראצענט וואסער = 1.34%
| באפעלקערונג יאר = 2011
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג =21סטע
| באפעלקערונג צאל = 63,181,775
| באפעלקערונג ענגקייט = &lt;!--246--&gt;
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 5
| פראדוקט ווערדע = טריליאן  $2.373
| וואלוטע = פֿונט (שטערלינג)
| צייט זאנע = [[UTC]]
| אינטערנעט דאמיין = uk
| טעלעפאן קאד = 44
| באמערקונגען =
}}
'''דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרױסבריטאַניע און צפון אירלאנד''' ({{שפראך-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), אפט גערופן אין קורצן דאס '''פֿאַראײניגטע קעניגרײך''' (''United Kingdom'') ,איז א קאנסטיטוציאנאלע מאנארכיע אין צפון-מערב אייראפע.

[[גרויסבריטאניע]] איז דער גרעסטער [[אינזל]] פון דעם געזעמל פון אינזלען, אדער [[ארכיפעלאג]], באקאנט אלס די בריטישע אינזלען. [[ענגלאנד]] איז די גרעסטע און מערסט באקאנטע אפטיילונג פון דעם אינזל פון גרויס בריטאניע, אויפנעמענדיג די [[דרום]] און [[מזרח]]. [[וויילס]] איז אויף [[מערב]] און [[סקאטלאנד]] אויף [[צפון]]. [[צפון אירלאנד]] געפינט זיך ביים צפון-מזרח ווינקל פון [[אירלאנד]], די צווייט גרעסטע אינזל אין די בריטישע אינזלען. די [[הויפטשטאט]] פון דעם '''פֿאַראײניגטן קעניגרײך''' איז [[לאנדאן]] וועלכע געפינט זיך מער צו דרום-מזרח פון ענגלאנד.

דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט א גוטע עקאנאמיע, א סאפיסטיקירטע טעכנאלאגיע, און צום וויכטיקסטן איז עס א לאנד פון שלום און פרייהייט. בכלל ווערט עס פאררעכנט אלס הויך סטאנדארט לאנד צו וווינען.

א סך לענדער פון דער וועלט זענען אין די פארגאנגענהייט באאיינפלוסט געווארן פון דער בריטישער געשיכטע און קולטור. מיט יעדן פארבייגייענדיקן יאר ווערט ענגליש נענטער און נענטער צו ווערן דער וועלטס שפראך פאר געלערנטע מענטשן אזויווי לאטיין איז אמאל געווען. די סיבה דערפון איז די שטארקע פארשפרייטונג פון דער בריטישער אימפעריע אין די פארגאנגענע דריי דורות. אין אנהייב פון די 1900ער יארן (ווערט גערופן מיטן נאמען &quot;דער 20סטער יארהונדערט&quot;) איז א דריטל פון דער וועלטס באפעלקערונג און א דריטל פון דער וועלטס לאנד אויבערפלאך געווען קאנטראלירט אין עפעס א וועג דורכן פאראייניקטן קעניגרייך. א סך לענדער האבן באקומען זעק מיט אימיגראנטן און זענען אנטוויקלט געווארן, ווי מען פלעגט עס דעמאלט רופן, אין טעכטער לענדער. די קאלאניעס (יישובים) האבן זיך עווענטועל פארמירט אייגענע רעגירונגן און זיך פארזעלבסשטענדיקט אלס דאמיניעס (ממשלות). למשל קאנאדע, אויסטראליע, און ניו זילאנד האבן פונקט אזא צושטאנד באקומען.

דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געווען א פירנדער [[מיטגלידשטאט פונעם אייראפעישן פארבאנד|מיטגלידשטאַט]] פונעם [[אייראפעישער פארבאנד]] און זיין פארגייער, די [[אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע]], זייט 1973. אום 23סטן יוני 2016 אבער, אין א רעפערענדום וועגן דעם לאנד׳ס מיטגלידערשאפט אינעם אייראפעישן פארבאנד, האבן 51.9% געוויילט אז מ׳זאל ארויסגיין, און עס איז טאקע ארויס אין יאר 2020.

== נאמען ==
מען קען פארקירצן דעם נאמען '''פאראייניגטע קעניגרייך פון גרױסבריטאַניע און צפון אירלאנד''' צו '''פאראייניגטע קעניגרייך''', אויף ענגליש אויך '''UK'''. אמאל זאגט מען אויך '''בריטאניע''' פארן לאנד, אבער מען דארף זיין פארזיכטיג ווייל מען זאגט אויך &quot;בריטאניע&quot; פארן אינזל &quot;[[גרויסבריטאניע]]&quot;.

צו זאגן &quot;ענגלאנד&quot; אלס דער שם הכולל איז זיכער נישט ריכטיק, ווייל ענגלאנד איז פאקטיש נישט מער ווי א טייל פון גרויסבריטאניע. ס'איז ריכטיק צו רופן די איינוווינער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך &quot;בריטישע&quot;. הגם מענטשן פון ענגלאנד קען מען אויך רופן ענגלישע, מענטשן פון סקאטלענד סקאטישע, און מענטשן פון וויילז וועלשישע.

== היסטאריע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|היסטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך}}
זייט דעם [[9טער י&quot;ה|9טן יארהונדערט]] זענען געווען [[ענגלאנד]] און [[שאטלאנד]] צוויי באזונדערן נישט-אפהענגיג קעניגרייכן. די פרינציפאליטעט פון [[וויילס|וויילז]] איז געווארן א טייל פון ענגלאנד אין 1284. אין 1707 זענען ענגלאנד און שאטלאנד, וואס האט אויף זיי געהערשט דער זעלבער קעניג, פאראייניגט געווארן אין דעם '''פאראייניגטן קעניגרייך פון בריטאניע'''. אין 1801 איז אירלאנד אריין אין דער מדינה, וואס הייסט '''דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון בריטאניע און אירלאנד'''. אין 1922 איז רוב פון אירלאנד געווארן א באזונדערע מדינה, איבעלאזנדיג 6 פראווינצן פון אולסטער צוזאמען מיט בריטאניע. די שטאַט האט אויפגענומען איר היינטיגן נאמען אין 1927.

בריטאניע'ס וויכטיגסטע יארן איז געווען אינעם 18טן יארהונדערט. אין די הונדערט יאר איז בריטאניע'ס געווארן &quot;בריטאניע&quot;. די עקענאמיע, די איינוואוינער, די רעגירונג, די אויטאריטי אפטיילונג, די ענווייראמענט זענען אלע אוועקגעשטעלט געווארן אויף די פיס אין יענע יארן.

די בריטישע זענען געווען ספעציאליסטן אין נאכשפורן פאר עפעס פריש. זיי זענען ארומגעפארן אין דער גאנצער וועלט צו טרעפן פרישע אינזלען וואס האבן עפעס ווערד אין זיך און די רעגירונג האט אויף דעם איבערגענומען קאנטראל. מען שאצט אז די זוכענישן זענען אנגעגאנגן בערך הונדערט יאר אין וועלכע מען האט געפינען: די מזרח טייל פון קאנאדע (נאווא סקאשע און ניופאונדלענד) מיט אוצרות פיש, ניו ענגלאנד מיט גוטע האלץ פאר די נעיווי'ס געברויך, די דרום אמעריקאנער דערפלעך מיט טאבאקא, און באהאלטענע טיילן נעבן אינדיע פון וואו מען האט גענומען צוקער, אזיע אינזלען מיט קאווע, טיי, געווירצן (ספייסעס), און רייך קאלירטע באוול (קאטאן), און פון מערב אפריקע האט מען גענומען שווארצע שקלאפן וועלכע מען האט געליפערט אין אמעריקע און די [[קאריביען]] אינזלען וואו מען האט זיי אפגעקויפט פאר גוט געלט.

אין יאר 1789 האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע אין פראנקרייך קעגן די מאנארכיע און אסאך לענדער זענען געווארן פארמישט אין דעם קאנפליקט צוליב זייער אפאזיציע צו א מאנארכיע קראפט. עטליכע בריטישע פיליזאפן האבן אסאך גורם געווען צו דעם רעוואלוציע און בכלל האט פראנקרייך זיך שוין לאנג געוואלט אויסגעבן איר 500 יעריגע כעס אויף בריטאניע און האט געמאלדן מלחמה קעגן בריטאניע.
די בריטישע מיליטער האט זיך שטארק פארלייגט צו באשיצן אירע קאלאניעס אין אלע וואסערן און געשטעלט א שטארקע קעגנערשאפט מיט איר אויסגעצייכנטע נעיווי. די קריג האט לאנג געדויערט (ארום 5 יאר) און די בריטישע האבן געמאכט גרויס פארשריט. נישט נאר וואס בריטאניע האט באשיצט אירע קאלאניעס, זי האט איינגענומען כמעט אלע פראנצויזישע קאלאניעס אלס נקמה. אין יאר 1798 האט דער בריטישער [[פלאט]] געגעבן דעם לעצטן קלאפ פאר די פראנצויזישע ווען זיי האבן איינגענומען איינע פון פראנקרייך'ס גרעסטע קאלאניעס (טראלפאגער) און עטליכע גאר הויכע פראנצויזישע גענעראלן האבן זיך אונטערגעגעבן. די טראלפאגער זיג איז באצייכנט געווארן אין די ביכער אלס בריטאניע'ס גרעסטע ים־פלאט זיג.

די גוטע יארן אין בריטאניע איז שטארק פארמינערט געווארן ווען עס האט אויסגעבראכן איינע פון די שווערסטע מלחמות פאר בריטאניע – דער [[ערשטער וועלט קריג]]. די גלוסט פאר מאכט אין אייראפע האט צוטיילט אייראפע אין גרופעס אין וועלכע בריטאניע, פראנקרייך, און רוסלאנד האבן געעפענט א קאאליציע קעגן דייטשלאנד וועלכע האט זיך אנגעהויבן אויפבויען מיט די הילף פון עסטרייך-אונגארן און איטאליע. די קריג האט אויסגעבראכן זייער פלוצלינג ווען א סערבישער טעראריסט האט אומגעברענגט דעם יורש פון די עסטרייך-אונגארן טראן. סערביע האט דאס געטאן זיך צו באפרייען פון איר שווערן און מאכטפולן שכן עסטרייך-אונגארן און געוואונען זעלבסטשטענדיקייט.

בריטאניע האט אין די יארן פון די ערשטע וועלט קריג אויסגעפינען אסאך מיליטערישע געצייג זיך קעגנצושטעלן די דייטשע נארוואס פאבריצירטע &quot;יו. באוטס&quot; וועלכע זענען געווען פאקטישע סובמארינען וועלכע האבן געזינקן צענדליגער בריטישע שיפן. רוב בריטישע צווישן 18 און 40 יאר אלט האבן זיך באטייליגט אין די מיליטער און זייערע פרויען האבן איבערגענומען זייערע ביזנעסער. די ערשטע וועלט קריג האט געקאסט פאר בריטאניע דריי מיליאן נפשות.

בריטאניע איז אין די יארן פאר דעם [[צווייטער וועלט קריג|צווייטן וועלט קריג]] נאך אלץ באצייכנט געווארן אלס איינע פון די שטערקסטע לענדער אין די וועלט און איז געווען א טייל אין די אזוי גערופענע &quot;ליג אף נעישאנס&quot; וועלכע איז געגרינדעט געווארן נאך די ערטשע וועלט קריג צו העלפן אויסגלייכן אינטערנאציאנאלע קאנפליקטן מיט פרידן.

די ערשטע יארן נאך דער צווייטער וועלט קריג איז געווען פון די ערגסטע יארן אין די בריטישע היסטאריע. די עקענאמיע איז געווען אין תהום, טויזנטער מענטשן האבן נישט געהאט קיין דאך איבער'ן קאפ צוליב די צענדליגער טויזנטער הייזער וואס זענען חרוב געווארן פון די באמבארדירונגען, ווער רעדט נאך פון ארבעט.

אין [[1973]] איז בריטאניע געווארן א מיטגליד אין דעם [[אייראפעישער פארבאנד]].

אין 1996 איז [[טאני בלער]] געווארן דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער אין דער בריטישער היסטאריע. בלער האט זיך באלד גענומען צו די טראדיציאנאלע לייבאר פאליסיס, ווי סאציאלע דינסטן און האנדל. ער האט אויך געשענקט מער מאכט פאר שאטלאנד און וויילס, געבנדיג זיי מער קאנטראל און פאליטישע זעלבשטענדיקייט. בלער איז פון אנהויב אוועקגעשטאנען פון די אייראפעאישע קאמיוניטי וואס האט שפעטער געפירט צו די [[איירא]] וואלוטע סיסטעם, באצייכנענדיג בריטאניע אלס א רייך לאנד וואס ברויך נישט די איירא. בלעיר האט אויך אין א ספעציעלן אקט עלעמינירט כמעט אלע 750 מיטגלידער (אחוץ 92) פון די הויז אף לארד, אלס א שריט צו מאדערניזירן די רעגירונג.

== געשיכטע ==

פאר א לאנגער צייט איז [[אינדיע]] געווען די וויכטיקסטע קאלאניע אין דער בריטישער אימפעריע, אבער נאך א לענגערע אנטי־קאלאניעל געפעכט מיטן פאראייניקטן קעניגרייך איז איר געלונגען צו ווערן אן אומאפהענגיקע דעמאקראטיע. די בריטישע אימפעריע האט א מאל אריינגענומען גרויסע טיילן פון צפון, מערב, און מזרח אפריקע. וויכטיקע טיילן פון אזיע, ווי האנג קאנג, און א גרויסע צאל אינדזלען אינעם [[פאציפישער אקעאן|שטילן אקעאן]]. היינט צו טאג זענען ס׳רוב פון די דערמאנטע ערטער אומאפהענגיק אבער א טייל דערפון האלטן נאך אן א סך בריטישע געזעצן, אינסטיטוציעס, און מינהגים.

אינטרעסאנט אז מערערע לענדער וואס זענען קיין מאל נישט געווען אונטער בריטישער הערשאפט האבן אויסגעקליבן איר פארלאמענטארישע רעגירונג סיסטעם, וואס טייטש אז דער נידעריקער טייל פונעם פארלימענט, וואס ווערט גערופן הויז אף קאמאנס, געבן די לעגיסלאטיווע קראפטן. די הויז אף קאמאנס דערוויילט א טשיף עקזעקיוטיוו, וועלכער איז דער פרעמיער-מיניסטער. דער פרעמיער-מיניסטער וויילט זיך אליין אויס ווער פונעם קאמאנס זאל אריינגענומען ווערן אין דעם קאבינעט און אזוי אויך דערוויילט ער זיך אליין זיינע יועצים. אין אנדערע ווערטער מיינט דאס אז די עקזעקיוטיוו איז נישט אפגעטיילט פון די לעגיסלאטור.

דאס פאראייניקטע קעניגרייך איז געווען איינער פון די גרעסטע פיאנערן אין עקאנאמישע ענינים. די ערשטע [[אינדוסטריעלע רעוואלוציע]] [די רעזולטאט פון א סך פונדאמענטאלע בייטונגען וואס האבן טראנספארמירט אגריקולטור עקענאמיעס אין אינדוסטריעלע. די ערשטע טויש איז געווען פראדוקציע. מערערע זאכן וואס זענען טראדיציאנעל פאבריצירט געווארן אין היימען און אין קליינע ווארשטאטן האבן אנגעהויבן פאבריצירט ווערן אין פאבריקן] איז פארגעקומען אינעם פאראייניקטן קעניגרייך אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער און האט געפירט צו דער אנטוויקלונג פון דער וועלטס ערשטער געזעלשאפט דאמינירטע דורך א מיטל קלאס. בריטאניע איז געווען דאס ערשטע לאנד אין דער וועלט ווו מער פון א העלפט פון אירע איינוווינערס האבן געוווינט אין די שטעט. גיכע עקאנאמישע אנטוויקלונג און וועלטס האנדל האבן געמאכט בריטאניע דאס רייכסטע לאנד דורכאויס דער הערשאפט פון [[קעניגין וויקטאריע]].{{הערה|קעניגין וויקטאריע האט געוועלטיקט אויף דער בריטישער אימפעריע אין אירע בעסטע יארן פון 1837 ביז 1901. איר הערשפאט איז געווען די לענגסטע פון יעדער מאנארכיע אין דער בריטישער געשיכטע ביז איר צייט (די היינטיקע קעניגין [[עליזאבעט די צווייטע]] קעניגט שוין לענגער ווי וויקטאריע) און איז באצייכנט געווארן אלס די וויקטאריאנישע תקופה}} א לאנגע צייט פאר און נאך דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז לאנדאן געווען דער צענטער פון דער וועלטס קאפיטאליזם. נאך היינט איז ער איינער פון די וויכטיקסטע ביזנעס און פינאנציעלע צענטערס אין דער גארער וועלט.

== גרייס ==
דאס פאראייניקטע קעניגרייך איז א קליין לאנד אין פיזיקאלע גרויסקייט. מיט 94,251 קוואדראט מייל (244,110 קוואדראט קילאמעטער) איז עס אזוי גרויס ווי דער שטאט [[קאלאראדא]], אדער בעסער געזאגט, צוויי מאל אזוי גרויס ווי דער שטאט [[ניו יארק]] . דאס פאראייניקטע קעניגרייך געפינט זיך אזוי צו צפון פונעם גלאבוס ווי לאבראדאר (א פראווינץ אין [[קאנאדע]]) אין [[צפון אמעריקע]], אבער אנדערש ווי אין לאבראדאר, ווו עס איז תמיד קאלט געפרוירן, איז עס און דער גאנצער צפון אייראפע, געוויינטלעך גאנץ מילד און פרעסטלדיק (טשילי) און א סך נאס. רעגן און פארוואלקנטער הימל קענען פארנעמען אזוי פיל ווי 300 טעג אין א יאר. דאס איז ווייל די ראיאן ווערט געווארעמט דורך דעם [[גאלף שטראם]] וואס קומט ארויס פונעם [[אטלאנטישן אקעאן]].

== באפעלקערונג ==
מען נעמט א צענזוס פונעם גאנצן פאראייניגטן קעניגרייך יעדע צען יאר.{{הערה|{{cite web |archiveurl= http://web.archive.org/web/20110604093106/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |url= http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |title=Census Geography |publisher=Office for National Statistics |archivedate={{ר}}4טן יוני 2011 |date={{ר}}30סטן אקטאבער 2007 |accessdate={{ר}}14טן אפריל 2012 |deadurl=yes}}}}  אין דעם [[פאראייניגטע קעניגרייך צענזוס 2011|2011 צענזוס]] איז די סה&quot;כ באפעלקערונג פונעם פאראיינגטן קעניגרייך געווען 63,181,775.{{הערה|שם=&quot;2011census&quot;|{{cite web |url= http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf |title=2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom |publisher=Office for National Statistics |archivedate= |date={{ר}}27סטן מערץ 2011 |accessdate={{ר}}18טן דעצעמבער 2012 }}}} זי איז די דריטע גרעסטע אינעם אייראפעאישן פארבאנד, די פינפטע גרעסטע אין דער קאמאנוועלט און די 21סטע גרעסטע אין דער וועלט.{{הערה|שם=&quot;pop2010&quot;|{{cite web |url= http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf |title= Annual Mid-year Population Estimates, 2010 |publisher=[[Office for National Statistics]] |year=2011 |accessdate={{ר}}14 אפריל 2012}}}} צווישן 2001 און 2011 האט די באפעלקערונג פארמערט מיט א דורכשנילעכער יערלעכער ראטע פון אומגעפער 0.7 פראצענט.{{הערה|שם=&quot;2011census&quot;}} צום פארגלייך איז די ראטע געווען 0.3 פראצענט א יאר פון 1991 ביז 2001 און 0.2 פראצענט אינעם צענדליקער 1981 ביז 1991.{{הערה|שם=&quot;pop2010&quot;}} דער 2011 צענזוס האט באשטעטיקט אז די פראפארציע פון מענטשן עלטער פון  65 האט זיך געמער דרייפאך (פון 5 צו 16 פראצענט).{{הערה|שם=&quot;2011census&quot;}}

ענגלאדס באפעלקערונג אין 2011 איז געווען 53 מיליאן.{{הערה|שם=&quot;2011 UK censuses&quot;|{{cite web |url= http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |title = 2011 UK censuses |publisher=Office for National Statistics |accessdate ={{ר}}18 דעצעמבער 2012}}}} עס איז איינע פון די מערסט געדעכסט באפעלקערטע לענדער אין דער וועלט, מיט 383&amp;nbsp;מענטשן אין איין קוואדראט ק&quot;מ אין 2003,{{הערה|שם=2003density|{{cite press release |archiveurl= http://web.archive.org/web/20040722014729/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760 |url= http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760 |title=Population: UK population grows to 59.6&amp;nbsp;million |date=24 June 2004 |publisher=Office for National Statistics |accessdate={{ר}}14טן אפריל 2012|archivedate={{ר}}22סטן יולי 2004}}}} מיט דער גרעסטע קאנצענטראציע אין לאנדאן און דעם דרום־מזרח.{{הערה|{{cite news |title=England is most crowded country in Europe |url= http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |newspaper=The Daily Telegraph |accessdate={{ר}}5טן סעפטעמבער 2009| location=London |first=Urmee |last=Khan |date={{ר}}16טן סעפטעמבער 2008}} {{subscription required}}}} דער 2011 צענזוס ווייזט סקאטלאנדס באפעלקערונג צו  5.3 מיליאן,{{הערה|{{cite web |title=Scotland's population at record high |url=http://www.guardian.co.uk/uk/2012/dec/17/scotland-population-record-high?INTCMP=SRCH|newspaper=The Guardian |accessdate={{ר}}18טן דעצעמבער 2012| location=London |date=17 דעצעמבער 2012}}}} וויילס צו 3.06 מיליאן און צפון אירלאנד צו 1.81 מיליאן.{{הערה|שם=&quot;2011 UK censuses&quot;}} די באפעלקערונג פון ענגלאנד האט געוואקסן גיכער ווי אלע לענדער אינעם פאראייניגטן קעניגרייל אין דער תקופה פון 2001 ביז 2011, מיט א פארמערונג פון 7.9%.

== געאגראפישע באשטאנדטיילן און גרענעצן ==

דאס פאראייניקטע קעניגרייך גרענעצט זיך אויף דרום מיטן [[ענגלישער קאנאל]] (דער ענגלישער קאנאל טיילט אפ צווישן דעם פאראייניקטן קעניגרייך און [[פראנקרייך]]. עס איז א שמאלער און לאנגער ים), וועלכער טיילט איר אפ פונעם [[אייראפע]]ישן [[קאנטינענט]]. אויף מזרח, גרענעצט עס זיך מיטן צפון [[ים]] (אן ארעם פונעם [[אטלאנטיק]]), און אויף מערב מיטן [[אירישער ים|אירישן ים]] און דעם אטלאנטיק. דעם פאראייניקטן קעניגרייכס איינציקסטע לאנד גרענעץ מיט אן אנדערן לאנד איז צווישן צפון אירלאנד און [[אירלאנד]].

[[ענגלאנד]] איז די גרעסטע, מערסט באקאנטסטע, און רייכסטע אפטיילונג פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך. עס נעמט אויף 50,352 קוואדראט מייל (130,410 קילאמעטער) פון דאס פאראייניקטע קעניגרייך'ס סך-הכל 94,251 קוואדראט מייל (244,110 קילאמעטער). די געגנט פון סקאטלענד איז 30,420 קוואדראט מייל (78,790 קילאמעטער), וויילז נעמט אויף 8,020 קוואדראט מייל(20,760 קילאמעטער), און צפון אירלאנד נעמט אויף 5,470 קוואדראט מייל (14,160 קילאמעטער). דאס מיינט אז ענגלאנד נעמט אויף 53.4 פראצענט פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך, סקאטלענד 32.3 פראצענט, וויילז 8.5 פראצענט, און צפון אירלאנד 5.8 פראצענט.

דאס פאראייניקטע קעניגרייך אנטהאלט אין זיך א סך קליינע אינדזלען. צווישן זיי איז די איילענד אף ווייט, ענגליסעי, סילי, העברידעס, ארקני איילענד, און שעטלענד אייילענדס.

מיט א קורצן בליק:
דער [[אינזל פון ווייט]] געפינט זיך אינעם ענגלישן קאנאל אויף דרום פון דעם מפאראייניקטן קעניגרייך. דאס אינדזל ציט צו א סך טוריסטן, ווייל דער וועטער איז געוויינטעך מילד און זוניק. דעם אינדזלס הויפט חיונה קומט פון עירקרעפט פאבריצירונג וועלכע גייט שוין אן דארט פון פאר דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט-מלחמה]]. [[ענגלסי]] געפינט זיך אינעם אירישן ים, האט א סך געליטן פון אלע בריטישע מלחמות.

סילי, געפינט זיך אינעם אטלאנטישן אקעאן, איז באמת צענדליקער קליינע אינדזלען און גרויסע שטיינער אין א צוזאמענגענומענעם שטח. אינגאנצן פינף פון די אינדזלען זענען באוווינט מיט קנאפע 3,000 מענטשן. זיי פלאנצן בלומען און גרינסן וועלכע זיי שיקן צום מארק קיין לאנדאן.

די העברידעס אינדזלעך זענען ארום 500 אינדזלען יעדערער מיט אן אנדערן נאמען און ווערט אנגערופן מיטן שם הכולל די העברידעס אינדזלען. עס געפינט זיך אינעם אטלאנטישן אקעאן נעבן סקאטלענד. די איינוווינערס אויף די אידזלען מאכן א שוואכע פרנסה אויפן אלטמאדישן אופן פון פלאנצן געוויקסן.

די ארקני איילענדס זענען א גרופע פון 90 אינדזלען אויך נעבן סקאטלענד. די אינדזלען זענען נידעריק און ליידיק פון ביימער און געוויקסן. איינער פון די גרויסע אינדזלען פארמאגט נאך היינט א ים-באזע פון דעם בריטישן מיליטער וועלכע איז אויפגעשטעלט געווארן אין די יארן פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. אחוץ דעם פראדוצירן זיי מערערע געוויינטלעכע ארטיקלען פון וועלכע זיי מאכן א שיינע לעבן.

שעטלענד אייילענדס, געפינט זיך אויך אינעם אטלאנטיק, איז געווען די ערשטע ציל פאר די דייטשן ימ&quot;ש ווען זיי האבן זיך גענומען איבער די בריטישע אימפעריע. פון די אינזלען קומען ארויס די באוואוסטע ענגלישע וואל וועלכע ווערט פאבריצירט דורך אירע געשיקטע פרויען. רוב איינוואוינער האבן דארט פארמס מיט [[שאף]].

ארום און ארום דאס פאראייניגטע קעניגרייך זענען דא נאך הונדערטער אינזלען וועלכע באלאנגן אין פאקט נישט צו דאס פאראייניגטע קעניגרייך אבער האבן א נאנטן שייכות און פריינטשאפט צו די געוועזענע בריטישע אימפעריע וועלכע האט זיי געגעבן די בעסטע צייטן דורכאויס די צייטן פון די צוויי וועלט קריגן. ווען אימער זיי זענען געווען אונטער בריטישע הערשאפט האבן זיי גענאסן פון אלע פריוועליגיעס גענוי ווי די אייוואוינער אין לאנדאן.
די אינזלען זענען צוטיילט און צוויי קעטאגאריעס: דעפענדענד און אומדעפענדענט. די אומדעפענדענטע באלאנגן אין טייל פאר אנדערע הערשאפטן אבער האבן נאנטע שייכות ווי פריער דערמאנט. די דעפענדענטע באלאנגן נישט צו קיינעם און געניסן נאך היינט פון בריטענס פריוועליגיעס. דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז מסכים און ווארטן זיי זאלן אמאל ווערן אייגענע לענדער און זיך מאכן שבת פאר זיך.

די אפהענגיקע [[אינזל]]ען פירן אן מיט אייגענע רעגירונגן וועלכע ווערן אויסדערוועלט דורך די קעניגן פון בריטאניע. די קליינע רעגירונגן זענען פאראנטווארטליך פאר די געשעענישן אויף די אינזלען און אויף איר עקענאמיע. יעדע פון די טעריטאריעס פארמאגט א מיניסטער אין די בריטישע פארלימענט וועלכע פארטרעט איר. במשך די יארן זענען אסאך פון די אינזלען צוריקגעגאנגען צו זייערע ארגינעלע באלעבאטים. צום ביישפיל, האנג קאנג איז געווען צווישן די דעפענדענט אינזלען און האט זיך שפעטער צוריקגעקערט צו [[כינע]] אין 1997 נאכדעם וואס בריטאניעס ארענדע איז אויסגעלאפן.

== נאטורליכע ראיאנען און טאפאגראפיע ==

די אינזלען פון גרויסבריטאניע קען צוטיילט ווערן אויף צוויי הויפט נאטורליכע ראיאנען – די הויכלאנד זאנע און די נידריגלאנד זאנע. די הויכלאנד זאנע איז פיל מיט הויכע בערג און מאונטענס אויף צפון און מערב. די נידריגלאנד זאנע באשטייט מיינסטענס פון פשוטע אויבערפלאך אן קיין שום באזונדערע דעקארירונג. די זאנעס לויפן אויף אן אויסגעטראכטע ליניע, לויפנדיג אריין אין ענגלאנד פון די וואסער ביים דרום-מערב ברעג ביז צום וואסער ביים צפון-מזרח ברעג. די נידריגלאנד זאנע האט א מילדערע קלימאט און בעסערע ערד פאר פארמינג. רוב מענטשן אין בריטאניע האבן שטענדיג געוואוינט אין די נידריגלאנד זאנע.

=== די הויכלאנד זאנע ===
[[טעקע:BenNevis2005.jpg|קליין|250px|[[בען נעוויס]], דער העכסטער בארג אינעם פאראייניגטן קעניגרייך]]
ווי פריער דערמאנט איז דאס פאראייניגטע קעניגרייך איינגעטיילט אין צוויי חלקים וועלכע זענען די הויכלאנד זאנע און די נידריגלאנד זאנע.
די הויכלאנד זאנע אנטהאלט וואס ווערט אפט אנגערופן רויע קאנטרי, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון א גרויסע מאס רויע בערג, מאונטענס, און אפגעשווענקטע שטחים מיט טאלן און ליידיגיקייט אינדערמיטן. די העכסטע עלעוואציע אין די אזוי גערופענע בריטישע אינזלען זענען אין די הויכלאנד זאנע. דער העכסטער פונקט איז [[בען נעוויס]] וועלכע איז 4,404 פיס (1,343 מעטער) הויך און געפינט זיך אין די הויכלאנד זאנע אין סקאטלענד. די הויכלאנד זאנע איז פארשטייט זיך אסאך קילער אבער עס איז אויך מער רעגנדיג און ווייניג זוניג. אין מערערע ערטער איז פארמינג אוממעגליך. אפילו אין די ערטער וואו מען קען שוין יא פארמען איז דאס א שווערער ארבעט מיט אסאך פראבלעמען. די ערד איז זייער אפט דין אין שטיינערדיג און אונטער דעם די הארטע שטיינערנע בערג. רעגן וואסער ווערט דארט אסאך מאל אנגעזאמעלט און לאזט גאנצע שטחים אנגעלייגט.

וויילז, סקאטלאנד און טיילן פון ענגלאנד זענען אין דער הויכלאנד זאנע. די טיילן פון ענגלאנד אין דער הויכלאנד זאנע נעמט אריין די פענין בארגקייט, וועלכע ציט זיך אריין ביז טיף אין צפון ענגלאנד און אין דרום-מערב האלבאינזל. די פענין קייט ווערט אסאך מאל באצייכענט אלס די רוקן-ביין פון ענגלאנד. עס שלעפט זיך אויף א שטח פון 160 מייל (260 קילאמעטער) פון צפון צו דרום, אנגעפאנגען פון די שעוואט הילס געגענט ביי די גרעניץ פון ענגלאנד און סקאטלענד אין ענדיגט זיך ביז אראפ אין מיטל לאנד פון צענטראל ענגלאנד. די פענין טשעין מאונטענס זענען זייער שיין האבנדיג אין זיך א געמיש פון ריזיגע פעלד שטחים און הערליך שיינע טייך טאלן וועלכע שלענגלען זיך אדורך די בערגלעך. צו מערב פון די פענין שטעין געפינט זיך די [[לייק דיסטריקט]], די שענסטע ערטער אין בריטאניע. אסאך פון בריטענ'ס אינדוסטריעס ליגן אויף די פלאנקען פון די פענין טשעין צוליב די פילע קוילן פעלדער וועלכע זי פארמאגט. ביים אנהויב פון די פענין טשעין אין פעניסולא שטעקן זיך די בערג ארויס ביז טיף אריין אינעם אטלאנטיק אקעאן ווי מען זעט אויף די מאפעס.

סקאטלאנד איז אין דער הויכלאנד זאנע מיט טויזנטער נישט גאר הויכע אבער רונדיגע בערג ארום אין ארום. די העכסטע פונקט דערגרייכט דארט 2,800 פיס (850 מעטער) הויך. די מענטשן וואס וואוינען אויף די בערג זענען פארנומען מיט שאף און רינדער ווייל דאס פלאנצען איז דארט אויפ'ן נידריגסטן שטאפעל. אין צענטער פון סקאטלענד, ווי א לאך אינמיטן פון די ארומיגע בערג, איז סקאטלענד'ס נידריגלאנד זאנע וועלכע איז באמת זייער הויך אבער איז אסאך נידריגער ווי די בערג. דארט געפינט זיך די אורבאן שטעט מיט אלע אינדוסטריס.

צפון אירלאנד באשטייט פון טאלן אויף הויכע בערג. רוב פון צפון אירלאנד איז א טאל וועלכע איז פארמירט געווארן דורך א לאווא פלאטא. אין צענטער פון צפון אירלאנד איז די לאו ניע, די גרעסטע אזערע אין די בריטישע אינזלען מיט 18 מייל אין דער לענג און 11 מייל אין דער ברייט. דער העכסטער ארט אין צפון אירלאנד איז מורן מאונטענס אויף דרום-מזרח, וועלכע דערכרייכט א מאקסימום הויכקייט פון 2,796 פיס (852 מעטער) העכער'ן ים פלאך. צפון אירלאנד איז אינגאנצען אפגעטיילט פון בריטאניע מיט'ן אייריש'ן ים. די נענטסטע וואס זיי קומען זיך צוזאם איז 13 מייל (21 קילאמעטער) ביי די ברעגעס פון טאר אויף צפון אירלאנד'ס זייט און מול אויף סקאטלאנד'ס זייט. [[וויילס|וויילז]] באשטייט פון נאך העכערע בערג דערגרייכנדיג ביז איבער 3,500 פיס (איבער טויזנט מעטער) הויך. אין ענדע דרום וויילז איז שוין די ערד יא נידריג און קען אסאך מאל גערופן ווערן א טייל פון די נידריגלאנד זאנע. די דרום טייל איז געבענטשט מיט קוילן פעלדער וועלכע איז דער הויפט אינדוסטרי פון וויילז.

=== די נידריגלאנד זאנע ===
אין גענעראל באשטיייט די נידריגלאנד זאנע פון גוטע ערד וואס ווערט אנגערופן פלעינס (פשוט'ע ערד), כוואליע'דיגע פלאך און ברייטע שטחים פון כמעט אייניג מיט'ן ים פלאך. עס באקומט אסאך ווייניגער רעגן און מער זון ווי די הויכלאנד זאנע (נאך אלץ אסאך מער רעגן ווי אנדערע לענדער) און די זאמד איז פרוכטפערדיג. רוב שטח פון די נידריגלאנד זאנע איז נישט העכער ווי 500 פיס (150 מעטער) פונעם ים פלאך און אירע בערג דערגרייכן א מאקסימום פון 1,000 פיס (300 מעטער) הויך.
די נידריגלאנד זאנע איז געדיכט באוואוינט נאך פון טויזנטער יארן צוריק. דאס גרעסטע טייל פון בריטענ'ס באפעלקערונג וואוינט צינופגעקוועטשט אין די נידריגלאנד זאנע וואס דעקט רוב ענגלאנד. די מעטראפאליס פון לאנדאן און אלע גרויסע באקאנטע ענגלישע שטעט געפינען זיך אין די נידריגלאנד זאנע.

== לאנד און אוצרות ==

=== טייכן, אזערעס, און וועלדער ===
וויבאלד בריטאניע האט אסאך רעגן פארמאגט זי גאר אסאך טייכן און אזערעס איבערן גאנצן לאנד. די טייכן זענען רושיג א גאנץ יאר האבנדיג שטענדיג פריש וואסער פון רעגן אפילו אין די הייסע זומער טעג. די טייכן וואס פליסן צו מערב ביי די הויכלאנד זאנעס זענען רושיג און טייל מאל ווילד. די טייכן וואס פליסן צו מערב זענען מער שטאטליך און געלאסן און אסאך שענער.

אין אלע יארן האבן די טייכן און אזערעס געדינט דעם מענטשנ'ס אינטערעסן צי פאר קאמערץ צי אינוואזיע.

די צוויי גרעסטע טייכן זענען דער [[טעמז]] (215 מײַל, 346 ק&quot;מ) און דער [[סעווערן]] (220 מײַל, 354 ק&quot;מ). דער סעווערן פליסט דרום ארויס פון די בערג פון צענטראל וויילז ביז [[בריסטאל]]. דער טעמז פליסט אראפ פון די בערג ביז אריין קיין לאנדאן און ארויס אין דעם [[ענגלישער קאנאל|ענגלישן קאנאל]]. דער טעמז שטעלט צו וואסער פאר לאנדאן און פלעגט אמאל גענוצט ווערן פאר קאמערציאלע פראכט. דער לענגסטער טייך אין [[סקאטלאנד]] איז דער [[טיי טייך]] (117 מייל, 188 ק&quot;מ), אין [[צפון אירלאנד]] דער [[באן טייך]] (76 מייל, 122 ק&quot;מ) און אינגאנצן אין וויילז דער [[טאווי]] (75 מייל, 121 ק&quot;מ).

רובא דרובא אזערעס און טייכן אין דעם פאראיינגטן קעניגרייך זענען אינעם העכערן טייל פון לאנד אין סקאטלאנד און אין צפון אירלאנד, הגם די גרעסטע צוויי טייכן געפינען זיך צו דרום. כמעט יעדער וואס וואוינט אויסער דער שטאט פארמאגט זיך א קליינע אזערע הינטער זיין הויז און קיין איינע פון זיי טריקענט נישט אויס ווייל זיי באקומען גענוג רעגן.

די גרעסטע אזערעס אין די לענדער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך זענען:
* צפון אירלאנד: [[לאך נעי]] (147.39 קוואדראט מייל, 381.74 ק&quot;מ²)
* סקאטלאנד: [[לאך לאמאנד]] (27.46 קוואדראט מייל, 71.12 ק&quot;מ²)
* ענגלאנד: [[ווינדערמיר]] (5.69 קוואדראט מייל, 14.74 ק&quot;מ²)
* וויילז: [[באלא אזערע]] (1.87 קוואדראט מייל, 4.84 ק&quot;מ²)

צוליב די פילע טייכן און אינזלען פארמאגט דאס פאראיינגטע קעניגרייך א שטארק געדרייטע ברעג ליניע וועלכע איז שווער אויסצומאלן. די ברעג ליניע גייט טיילמאל ווי א זיג-זאג פון מיילן. די ארטיגע בארטן גארד האט א שווערע ארבעט צו קאנטראלירן די ברעגעס ספעציעל וואו עס ענדיגט זיך מיט הונדערטער קליינע אינזלען.

ביימער וואקסן גוט און שנעל אין די שווערע זאמד פון ענגלאנד, און פאר א לאנגער צייט האבן די ארימע איינוואוינערס נישט געהאט די נויטיגע געצייג אראפצושניידן די שווערע און דיקע [[דעמב]] ביימער. מיט דער צייט האבן די באפעלקערונג געהאלטן אין איין שניידן נאך און נאך ביימער איבעלאזנדיג – היינט צו טאג – קארגע 10.7 פראצענט פון דעם פאראיינגטן קעניגרייך וואס איז נאך באוואקסן.

אין ענגלאנד איז פאראן דאס ווייניגסטע וועלדער מיט קוים 8 פראצענט. אין קאנטראסט צו אייראפע איז דאס גאר ווייניג ווען איייראפע באשטייט נאך היינט פון 25 פראצענט וועלדער. ענגלאנד פראדוצירט אינגאנצן 15 פראצענט פון איר [[האלץ]] געברויך. דאס איבריגע ווערט אימפארטירט פון אויסלאנד. די מאנגל אין האלץ און ביימער איז מיט די יארן געווארן וואס אמאל ערגער אז די רעגירונג האט געמוזט איינפירן שטרענגע געזעצן וועגן אפשניידן ביימער. אין גאנץ פאראייניגטע קעניגרייך ברויך מען היינט האבן א פערמיט צו שניידן א בוים אזויווי אין אמעריקע צו פאנגן חיות. ווען א בוים ווערט פארפוילט און פאלט איין טוט די רעגירונג דאס צוריק שטעלן און איז איינע פון אירע וויכטיגסטע ענוויראמענטל פריאריטעטן.

=== מינעראלן אוצרות און ענערגיע קוועלער ===
בריטענ'ס מינעראלן אוצרות זענען געווען היסטאריש וויכטיג, אבער היינט זענען רוב פון די אוצרות אויסגענוצט אדער גאר מינימאל. היינט אימפארטירט בריטאניע אלע מינעראלן פאר היבש ביליגער ווי עס וואלט זיי געקאסט צו פראדוצירן. בעפאר און דורכאויס די צייטן ווען די רוימען האבן געהערשט אויף בריטאניע (באלד צוויי טויזענט יאר צוריק) איז בריטאניע געווען וועלט'ס באקאנט מיט איר רייכקייט אין צינען (געוויסע סארט אייזן) פון וועלכע מען פלעגט דעמאלט מאכן וואפן און צירונג. היינט צו טאג איז קיין איין צין מינעראל מער נישטא ווייל עס איז אויסגענוצט געווארן במשך די יארן.

בריטאניע איז אויך אמאל רייך געווען אין אייזן ארץ. דאס איז געווען קריטיש וויכטיג ביי די צייטן פון די אינדוסטריעל רעוואלוציע, ווייל די אייזן פלעגט געברענגט ווערן צו די קוילן פעלדער וואו מען האט דעוועלעפט צענדליגער ערליי אייזן פאר די טויזנטער נייע פאבריקן. פון די אלע אייזן האט מען דעמאלט אויפגעבויט הונדערטער מיילן פון באן ליניעס פון וועלכע טייל ווערן נאך היינט באנוצט. די שטעט וועלכע האבן געהאט דאס מערסטע אייזן אדער קוילן זענען געווען די רייכע ביזנעס שטעט אין יענע צייטן וואו ביזנעסלייט פון גאנץ אייראפע און אזיע פלעגן קומען צו פארן פאר ביזנעס אנגעלעגנהייטן. היינט צו טאג פראדוצירט בריטאניע קוים עפעס אייזן און ווי אלע אנדערע מינעראלן ווערט דאס אימפארטירט פון אנדערע לענדער.

בריטאניע האט די רייכסטע ענערגיע קוועלער אין דעם [[אייראפעאישער פארבאנד|אייראפעאישן פאראיין]], באקאנט אלס אי.יו., מיט א פלאס פון אויל און נאטורליכע גאז וועלכע זענען א וויכטיגער טייל פאר די בריטישע עקענאמיע. ביז די זיבעציגער יארן האט בריטאניע פראדוצירט ווייניג אויל וועלכע איז געווען ווייט פון גענוג פאר דאס לאנד. אין 969' האט מען געטראפן פילע אוצרות פון אויל אינעם צפון ים אויפ'ן מזרח ברעג פון בריטאניע. אין יאר 975' איז דער פראיעקט געענדיגט געווארן און מען האט אנגעהויבן ארויסגראבן מיליאנען פעסלעך אויל. היינט צו טאג איז בריטאניע די אכט גרעסטע פראדוצירער פון אויל און נאטורליכע גאז. אלע אויל עקספארטס גייען צו אייראפעאישע לענדער.
בריטאניע פארמאגט אויך אסאך נוקלעארע ענערגיע איינארדענונגען וועלכע צווינגט איר נישט צו גראבן פאר אזויפיל אויל און קוילן ווי אין דער פארגאנגענהייט. אלעס צוזאמען טוט אירע ענערגיע קוועלער איר געבן 27 פראצענט פון דאס לאנד'ס ענערגיע געברויך. די איבריגע אימפארטירט זי פון אנדערע לענדער.

=== ענוויראמענטאלע פראגעס ===
ענוויראמעטאלע באשיצונג איז א וויכטיגע פראגע אין דעם פאראיינגטן קעניגרייך ווייל ווי שטערקער א לאנד וואקסט אין באפעלקערונג און טעכניש, וואו עס איז דער פאל מיט דאס פאראייניגטע קעניגרייך, ליידט די ענווייראמענט מער און מער. צוגלייכנדיג צו אנדערע אינדוסטריאליזירטע לענדער, האט בריטאניע א גאר גוטער רעקארד אין באשיצן די ענווייראמענט. די באשיצונג ווערט געטאן דורך די ארימערע לאקאלע איינוואוינער און ווערט אנגעפירט דורך די ענווייראמענטל דעפארטמענט.
נישט נאר וואס בריטאניע באשיצט איר היים לאנד, טוט זי אויך ארויסהעלפן אנדערע לענדער פון ארום די וועלט מיט אירע אנגייענדיגע שטודיעס וועלכע ווערן געווענליך פארגעלייגט אין די יו-ען וועלכע טוט דאס פרעזענטירן ביי מיטינגען פון גלאבאלע באשיצונג.

נישט אומזיסט איז בריטאניע אזוי פארזיכטיג אין ענווייראמענטל באשיצונג, זייענדיג די ערשטע אינדוסטריאלע לאנד האט זיך איר געמאכט אסאך ענווייראמעטל פראבלעמען וועלכע מען האט קריטיש געמוזט פאררעכטן. איינע פון די ערגסטע ענווייראמענטל פראבלעמען וואס פלאגט נאך היינט בריטאניע איז די לופט פארפעסטיגונג. זעענדיג אז עס קען קומען צו א קאטאסטראפע האט בריטאניע דורכגעפירט אין 955' דער &quot;ריינער לופט אקט&quot; וועלכע האט שטארק געהאלפן רעדוצירן לופט פארפעסטיגונג. דער אקט האט פארלאנגט אלע ביזנעסער און אויטא אייגנטומער צו נוצן בעסערע גאזן און האט געשניטן די קוילן גראבונג מיט צוויי דריטל.

=== חיות און בהמות ===
דאס פאראיינגטע קעניגרייך האט דירעקט ווייניג חיות געשאצט אויף נישט מער ווי 30,000. דאס מערהייט פון זיי זענען קליינע חיות וואס זענען צושפרייט אין ענגלאנד. גרויסע חיות האט זי נאר הערשן, בערן, ווילדע קעץ, און וועלף. די גרויסע חיות דרייען זיך אויף די בערג אין סקאטלענד.
איינע פון די סיבות פארוואס עס זענען דא דארט אזוי ווייניג חיות איז צוליב וואס 90 פראצענט פון בריטאניע איז אפגעגאלט פון וועלדער.
פייגל און פיש זענען יא דא בשפע און ווערט עקספארטירט צו אנדערע לענדער. די בריטישע האבן ליב צו באטראכטן פייגלעך און זיך שפילן מיט זיי. אין אלע ערטער מאכט מען פייגל פארשטעלונגן פאר די פובליק.

== מענשטן און געזעלשאפט ==

בריטאניע פארמאגט א כלערליי באפעלקערונג מיט מענטשן וואס האבן פארבינדונגן מיט אלע קאנטינענטן אין די וועלט. די עטניק אפשטאמיגע אין די באפעלקערונג זענען געווען קאמפליצירט ביי אימיגראציע, געמישטע חתונות, און די שטענדיגע ווידער-פלאצירטע איינוואוינער אין די הויך דעוועלאפטע אינדוסטריאלע און טעכנישע סאסייעטי.
בריטאניע איז שטענדיג געווען אן ארט פאר אימיגראנטן פון גאנץ אייראפע. די אימיגראנטן האבן אסאך געהאלפן בויען די בריטישע אימפעריע אין אירע פריערדיגע יארן. עס איז באקאנט אז די ענגלישע שפראך, די צווייט מערסט גערעדטע שפראך אין די וועלט און די איינציגסטע אינטערנאציאנאלע ביזנעס שפראך, איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך אימיגראנטן פון געוויסע ערטער אין דייטשלאנד וועלכע מען האט גערופן די אנגלעס, סעקסאנס, און דזשוטס. די ענגלישע שפראך איז נאמינירט געווארן אויף די אנגלעס אימיגראנטן.
במשך די יארן האבן הונדערטער ערליי ריזיגע גרופעס פון מענטשן באזעצט געוויסע שטחים און זיי ממש איינגענומען. טייל פון די גרופעס זענען מיט דער צייט געווארן א טייל פון לאנד און אנדערע זענען יא צוריקגעגאנגען צו זייערע אפשטאמיגע לענדער, געוואנדן לויט די סיטואציע פון יענער צייט.
נאך די ערשטע וועלט קריג האט זיך אנגעהויבן א מאסן אימיגראציע קיין בריטאניע. רוב פון די אימיגראנטן האבן זיך באזעצט אין די ביזנעס שטעט זוכנדיג ארבעט. די מערסט באזעצטע שטעט זענען געווען, און זענען נאך היינט, לאנדאן, בירמינגהעם, און ליד. עס איז געשאצט אז 60 פראצענט שווארצע וואוינען אין לאנדאן צוזאמען מיט 41 פראצענט פון די אינדיאנער.
בריטאניע האט אין איר רעקארד געהאט אינערליכע גוטע יארן טראץ דעם וואס זי האט אזויפיל אימיגראנטן, וועלכע זענען די וואס מאכן געווענליך ראיאטן. מער ווייניגער זענען די יארן אדורך רואיג און פריינטליך. די עטליכע אינערליכע קאנפליקטן זענען געווען צווישן די ארימסטע פון פאלק און די ארימסטע עטניקס. שפעטער איז געווען א קריג צווישן די פאליציי קראפט און די ארימע עטניקס און צום לעצט א ברענערדיגער קריגעריי צווישן די מיטלקלאס ביזנעס לייט קעגן די אזיע'ן געשעפט פארוואלטער.

=== דעמאגראפישע שטראם ===
בריטאניע'ס וואוקס שטראם איז פארגעקומען צווישן דעם 18טן יאָרהונדערט ביזן 19טן יאָרהונדערט ווען די טויט ראטע איז שטארק געפאלן און די געבורט ראטע איז געבליבן הויך. דורכאויס דער צייט איז די באפעלקערונג געוואקסן פון בערך 6 מיליאן צו 26 מיליאן. אינעם 19טן יאָרהונדערט האט זיך די געבורט ראטע סטאביליזירט און די טויט ראטע איז געבליבן נידריג.

ס'איז אינטרעסאנט אז, אנדערש ווי אין אנדערע לענדער, איז עד היום הזה די פראצענט ראטע פון עלטערע מענטשן פיל העכער ווי די פראצענט ראטע פון די יונגע. דאס איז ווייל אין די לעצטע הונדערט יאר זענען די יונגע עלטער געווארן אבער עס איז שוין נישט געבוירן געווארן אזויפיל נייע קינדער ווי עס איז דער פאל אין רוב מאנדיניזירטע לענדער פון דער וועלט. אויך האט די אימיגראציע קאנטראל אסאך אויסגעמאכט אין דעם חשבון. איבער 20 פראצענט פון פאלק זענען העכער 60 יאר אלט. דאקעגן קנאפע 20 פראצענט זענען אונטער 15 יאר אלט. דאס דורכשניטליכע לעבן פון א מענשט אין בריטאניע איז 75 יאר פאר מענער און 80.8 יאר פאר פרויען.

מען שאצט אז ביז 15-20 יאר וועט זיך די אויבנדערמאנטע פראצענט ראטעס אויסגלייכן און די באפעלקערונג וועט פון דארט און ווייטער וואקסן לאנגזאם.

=== באפעלקערונג סטאטיסטיק ===
דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט א באפעלקערונג סטאטיסטיק פון 59,778,002 איינוואוינער לויט א 002' סטאטיסטיק, מיט א דורכשניטליכער געדיכטקייט פון 634 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (245 פער קוואדראט קילאמעטער). די באפעלקערונג געדיכטקייט אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז איינע פון די העכסטע פון די וועלט, איבערשטייגנדיג רוב אזיע'ן און אייראפעאישע לענדער.
ענגלאנד איז דאס מערסט אנגעפילטע טייל און אויך די געדיכסטע טייל פון דאס פאראייניגטע קעניגרייך מיט ארום 983 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (380 פער קוואדראט קילאמעטער). סקאטלענד האט 5,119,200 איינוואוינער און א געדיכטקייט ראטע פון 168 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (65 פער קוואדראט קילאמעטער). וויילז האט א באפעלקערונג פון 2,937,000 און א געדיכטקייט ראטע פון 366 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (141 פער קוואדראט קילאמעטער). צפון אירלאנד האט א באפעלקערונג פון 1,691,800 און א געדיכטקייט ראטע פון 309 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (119 פער קוואדראט קילאמעטער).

== שפראכן און רעליגיע ==

ענגליש איז די אפיציעלע שפראך פון דאס פאראייניגטע קעניגרייך און איז די ערשטע שפראך (מאמע לשון) פון מער ווי רוב פון אירע סיטיזענס. דאס נוצן די שפראך איז איבער-וויכטיג פאר בריטענ'ס קלאס סטרוקטור. טייל געשולטע ענגלישע מענטשן, נישט קיין נפקא מינא אין זייער אפשטאם, שטרעבן זיך צו באפרייען פון גיאנאלע אדער לאקאלע אקצענט כדי אויסצוקוקן ווי געשולטע ענגליש רעדניגע מענטשן. טייל מענטשן געבן אכטונג צו נוצן גיאנאלע אקצענט און סלענג אלס סטאנדארט. פון די אנדערע זייט טוען אסאך לאקאלע פון מזרח לאנדאן און פון צפון ענגלאנד אכטונג געבן צו נוצן זייער אייגענע וועג פון רעדן, האלטנדיג אז עס איז מער א ווארימערע און פריינטליכע וועג פון רעדן ווי סטאנדארט ענגליש.
די סקאטישע איינוואוינער האבן זיך אויך זייער וועג פון רעדן און זייער אקצענט איז גוט באקאנט דורך די בי.בי.סי. מידיא פירמע וועלכע פארמאגט נאר סקאטיש אקצענט רעפארטער. ווייטער די איירישע האבן זיך אויך אן אייגענע אקצענט מיט וועלכע זיי שטאלצירן. ארום 80,000 סקאטישע איינוואוינער רעדן נאך היינט קעלטיק סקאטיש (אן אייגענע שפראך).
וויילז האט אן אייגענע שפראך אבער אויך דארט רעדט א גרויס חלק ענגליש. טייל סקולס געבן א ביילינגיול (צוויי-שפראכיג) עדזשיוקעישן. אין צפון אירלאנד רעדן רוב איינוואוינער ענגליש און א טייל אייריש.
אין די וועלט הייסט עס אז די איירישע אקצענט איז די שענסטע ענגליש. די סלענג אקצענט איז צו לאנגווייליג און צו שארף. די אמעריקאנער ענגליש איז שוין צו פראסט. אייריש ענגליש איז אינדערצווישן, עס איז נישט אזוי סלענגיש און נישט אזוי פראסט. אויך די ניגון פון אייריש ענגליש איז אויסטערליש שיין ווייל עס אטאקירט נישט דעם צווייטן מיט די טענער אזויווי די אמעריקאנער ענגליש וועלכע'ס קשיא ניגון פארט אריין זייער טיף.
די '''פאראייניגטע קעניגרייך''' גאראנטירט אירע סיטיזענס מיט א פרייהייט פון רעליגיע. דאס לאנד האט טאקע נאכגייער פון אלע רעליגיעס אין די וועלט. רוב בריטישע זענען נישט קיין פולשטענדיגע גלויביגע און האבן נישט קיין שום שייכות צו סיי וועלכע רעליגיע. די איינציגסטע ארט ווי די מענטשן האלטן זיך רעליגיעז איז צפון אירלאנד.
מיינסטענס גלויביגע זענען קריסטליכע מיט פארשידענע ערליי נעמען. אראבער פעלט נישט אין בריטאניע. עס וואוינען היינט נאנט צו 2 מיליאן אראבער אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך. די אידישע געמיינדע דערגרייכט היינט צו 258,000 מענטשן און איז די צווייט גרעסטע אידישע קאמיוניטי אין מערב אייראפע. (מער וועגן אידן אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך אי&quot;ה אין די קומענדיגע וואכן).

== לעבנ'ס סטיל ==

די בריטישע סאסייאיטי איז פארמערטע מיטל-קלאס מענטשן אין נומער און אין אויסקוק{{מקור}}, און דאס אנהאלטן א הויך סטאנדארטע לעבן איז די העכסטע פריאריטי{{מקור}}. מאטריאלע פארמעגן, אזויווי פאמיליע היים, אויטאס, אפלייענסעס, און קליידונג איז וויכטיג, און מערערע פאמיליעס נעמען זיך וואקאציעס איבער'ן יאר. דאס וואויל-זיין פון די קינדער ווערט דארט שטארק אבאכטעט און מערערע עלטערן אינוועסטירן זייערע געלטער צו קענען געבן א גוטע עדזשיוקעישן פאר זייערע קינדער.

בריטישע הייזער זענען געבויט מיט ציגל אדער פאלשע קאנקרעט בילדינג מאטריאל ווייל די פייכטקייט פון די קלימאט קען ברענגען די העלצער צו פארפוילט ווערן. [[צענטראל-הייצונג]] איז היינט ברייט צושפרייט. אין די פריערדיגע יארן פלעגן רוב נוצן אינדיווידיועלע פייערן און הייצונג דיווייסעס. אין גענעראל זענען בריטישע מענטשן מער טאלעראנט צו פייכטקייט און פרעסטלדיגקייט און ווייניגער טאלעראנט צו היץ פון העכער 80 פארענהייט (26 צעלסיוס) דעגרי. די קליידונג שפיגלט אפ די קלימאט און וואלענע גוטס, ספעציעל טוויד (א דיקע מין וואל), זענען באקאנטע פראדוקטן. בריטישע מענטשן וועלן ענדערש קויפן ווייניגער{{מקור}} אבער בעסערע קוואליטעט קליידער וואס האלטן לאנג, הגם דאס קען נישט געזאגט ווערן אויף די שנעלע טויש פון די מאדעס פון די יונגע קולטור.

אין עסן האט בריטאניע נישט געהאט קיין גוטע רעפוטאציע. די בריטישע האבן ליב איבער-געקאכטע גרינצייג{{מקור}} און אומגעזונטע געפרעגלטע עסן{{מקור}}. היינט איז עס שוין אסאך בעסער ווען מען ברענגט אריין מער אייראפעאישן און אזיאטישן סטיל עסן. די בריטישע זענען נישט קיין קאווע טרונקער נאר וועלן ליבערשט נעמען א טיי און אויסווארטן ווילאנג עס קילט זיך אויס{{מקור}}. זיי האבן דאך אסאך צייט...
די בריטישע מענטשן וועלן אייביג{{מקור}} באלאנגן צו א געוויסע גרופע מיט וועלכע זיי טיילן זיך פרייד און טרויער. זיי האבן גוטע הערצער{{מקור}} אבער וועלן ווייניג ארויסווייזן עמאציאנלע געפילן{{מקור}}. מען{{מקור}} זאגט אז היינט טוישט זיך דאס שוין.

ס'איז וועלט באקאנט אז די בריטישע זענען געלאסענע מענטשן. דער אמת איז{{מקור}} אז פאר די אמעריקאנער באפעלקערונג, וועלכע האבן גאר נאנטע פריינטשאפט מיט די בריטישע, איז זייער געלאסנקייט די מערסטע אויפפאלנד ווייל אין אמעריקע איז פאראן א יאגנדיגע אטמאספערע וואס ווערט נישט געזען{{מקור}} אין דער גאנצער וועלט. אן אויסלענדישער וועט דאס נישט אזוי שנעל באמערקן{{מקור}} ווייל ווי אימער יענער וואוינט איז זיין לאנד מער רואיג און געלאסן{{מקור}} ווי אין אמעריקע.

== געזונט קעיר און וועלפעיר ==

די בריטישע רעגירונג אדמיניסטירט א ברייטע העלט קעיר און וועלפעיר סיסטעם וועלכע די לעיבר מיניסטעריום האט איינגעשטעלט צווישן די יארן פון 945' און 951'. טראץ וואס די סאציאלע סערוויסעס און העלט קעיר מאכט דארט אויס ארום 49 פראצענט פון די רעגירונג'ס אויסגאבן, דערגרייכט עס נאר 5 פראצענט פונעם דזשי.די.פי. ([[גראוס דאמעסטיק פראדאקט]]), אדער אין אנדערע ווערטער, די סך הכל ווערד פון גוטס און סערוויסעס וואס ווערט פראדוצירט אין לאנד במשך א יאר. די העלט קעיר סיסטעם ווערט דארט אנגערופן די &quot;נאציאנאלע העלט סערוויס&quot;, אנגעהויבן פון 948' האט עס געגעבן פרייע העלט סערוויס פאר יעדן אייניג, ארים צו רייך, פאר אלעם, אנגעהויבן פון שפיטעלער ביז דענטעל פראבלעמען. במשך די יארן האבן מער און מער מענטשן גענוצט די סערוויסעס און די קאסטן זענען טייערער געווארן ווייל עס זענען כסדר אויפגעקומען נייע קאסטבארע טעכנאלאגיעס און צופיל מענטשן זענען אלט געווארן און האבן געדארפט אנקומען צו מער הילף. זעענדיג אז די קאסטן ווערן צו טייער האט די רעגירונג צוביסלעך אנגעהויבן אראפנעמען עטליכע קלענערע געזונט סערוויסעס ווי אויגן [[ברילן]], דענטיסטן און נאך.

די בריטישע רעגירונג איז אויסטערליש איבערגעגעבן צו אירע בירגער און דערפאר האט זי פון די בעסטע וועלפעיר סיסטעמען אין די וועלט. וועלפעיר איז ווי א פארזיכערונגס מיטל צו יעדן בירגער פון זיין געבורט ביז זיי לעצטן טאג. די סיסטעם ווערט געשטיצט פון די שטייער צאלער און נאך א רייע פראגראמען. א דוגמא וואס טייטש איבערגעגעבנהייט איז געווען אין די מיטעלע 1900ער יארן ווען די רעגירונג האט געזען אז די קאסטן ווערן טייערער און מענטשן קענען זיך נישט שפארן גענוג געלטער צו קויפן הייזער. האט די רעגירונג אנגעהויבן בויען פאבליק הואזינג, ווערט אויך אנגערופן קאונסיל האוזינג, אין וועלכע די סטעיטס האבן אויסגעלייגט א טייל פון די רענט פון די ארימערע מענטשן. שפעטער האט די רעגירונג געגעבן ספעציעלע פראגראמען וויאזוי מען זאל קענען מיט די רענט וואס מען צאלט אפקויפן די הייזער. היינט צו טאג האבן נאנט צו 70 פראצענט בריטישע איינוואוינער זייערע אייגענע אפגעקויפטע הייזער אין פארגלייך צו קוים 50 פראצענט אין 970'. ווייניג מענטשן וואס רעדן זיך היינט אפ אויף די רעגירונג בנוגע האוזינג. דאס איז ווייל די רעגירונג איז זייער פונקטליך און מסודר פאר וועמען צו געבן מער בענעפיטן און פאר וועמען ווייניגער. ווער עס האט א קרוב ערגעץ וואו אין בריטאניע קען יענעם אנפרעגן און הערן זיין צופרידנהייט בנוגע דעם אישו.

== מוזייען און ביבליאטעקן ==

בריטאניע איז וועלט באקאנט מיט אירע אנגעזעענע ביבליאטעקן און מוזייען וועלכע זענען צום מערסטן קווארטירט אין [[לאנדאן]]. ווי דערמאנט האט די בריטישע אימפעריע געוועלטיגט, אדער טייל געוועלטיגט, אויף רוב אייראפעאישע לענדער און אסאך אנדערע לענדער דורכאויס צענדליגער דורות. טאקע דערפאר פארמאגן די בריטישע מוזעאמס אזויפיל שטאף.

דער מערסט באקאנסטער מוזיי איז די [[בריטישער מוזיי]] וועלכע געפינט זיך אין הארץ פון לאנדאן. זי פארמאגט פון אנטיק שטיקער נאך פון מצרים ביז טויזנטער היסטארישע דאקומענטן וועלכע זענען ווערט גאר אסאך געלט. אנדערע מוזייען ווי די נאציאנאלע געלארי און נעשאנעל פארטרעיט געלארי האבן פון די גרעסטע קאלעקציעס פון קונץ-ווערק. בכלל איז בריטאניע פיל מיט ווערטפולע קונץ-ווערק שטיקלעך וועלכע אבאלאנגען צו פריוואטע מענטשן. מען שאצט אז די האנדלונג פון קונץ-ווערק אין בריטאניע דורכאויס א יאר איז ווערד עטליכע ביליאן דאלאר. אויך מיט מעדיצינישע קאלעקציע און היסטאריע איז בריטאניע רייך. איבער א פערטעל מיליאן דאקטוירים און מעדיצינישע פארשער באזוכן דעם מוזיי דורכאויס א יאר. דאס רעכנט נישט אריין די הונדעטער טויזנטער ציווילע באזוכער.

דערנאך קומט די נעשאנעל היסטאריע מוזיי וועלכע פארמאגט אינפארמאציע, בילדער, ווידעאס, דאקומענטן, ארטילערי שטיקער, און נאך פיל מער פון אלע בריטישע מלחמות. די היסטאריע מוזיי איז באמת נאר געאייגענט פאר די וואס האבן שוין געליינט און קענען די בריטישע מלחמות היסטאריע. אויב נישט איז עס גענצליך אומפארשטענדליך און צומישט.

פאר [[טוריסט]]ן איז שטארק באקאנט די [[מאדאם טוסא|מאדאם טוסעאדס וואקס מוזיי]] וועלכע אנטהאלט די וועלט'ס גרעסטע און בעסטע וועקס דאמיס פון צענדליגער טויטע און לעבעדיגע וועלט'ס אנגעזעענסטע פאליטישע פיגורן און סתם וועלט באוואוסטע מענטשן. בריטאניע האט אויך עטליכע מוזעאמס וועלכע זענען ספעציאליזירט אין געוויסע זאכן, ווי די נעשאנעל רעילוועי מוזיי וועלכע האט א גרויסע זאמלונג פון לאקאמאטיוון נאך פון בעפאר די 900' יארן.

== וויסנשאפט און טעכנאלאגיע ==

בריטאניע איז געווען א וועלט פירער אין [[וויסנשאפט]] און [[טעכנאלאגיע]], און זינט דער [[אינדוסטריעלע רעוואלוציע|אינדוסטריעלער רעוואלוציע]] איז דאס לאנד געווען א פיאנער אין דעם באנוץ פון מאשינעריע. די פראפסיע פון מאדערנער אינזשעניריע איז פאראייניגט געווארן פון דער ארבעט פון די כשרונות פילע מענטשן אין ענדע 1800ער און אנפאנג 1900ער יארן.
בריטאניע האט געגעבן מוט און קוראזש פאר אלע לענדער פון דער וועלט בכלל און פאר ערפינדער און וויסנשאפטלער בפרט אנצוגיין מיט די שטודיעס וועלכע האט געברענגט די וועלט צו איר היינטיגע מאדעריניזם. מער ווי 70 בריטישע בירגער זענען באגריסט געווארן מיטן [[נאבעל פריז]] אין וויסנשאפט, וועלכע איז די צווייטע מערסטע אין דער וועלט נאך די [[פאראייניגטע שטאטן]].

מאדערענע וויסנשאפט קומט אסאך צו פארדאנקען פאר דעם בריטישן פילאסאף [[פראנסיס בעקאן]] וועלכער האט מיט זיינע געדאנקען און בייפאלן געברענגט די גרינדונג פון דער וויסנשאפטלעכער מיטל, די היינטיגע סיסטעם פון וויסנשאפט פארשונג דורך שטודיעס און עקספרימענטן וואס ווערט גענוצט אין אלע פארגעשריטענע לענדער. אן אנדער בריטישער פילאסאף, סיר [[אייזאק ניוטאן]], אן אויסגעצייכנטער פיזיקער און מאטעמאטיקער, איז געווען דער פאקטישער מוח פון דער באנוצונג פון נוקלעאר ענערגיע נאר ער האט נישט מאריך ימים געווען און עס האט געדויערט מער ווי 50 יאר ביז דער קאפ-שטיק אלבערט איינשטיין האט שטודירט נוטאנ'ס דאקומענטן און צוזאמענגעשטעלט דעם פאזל.{{מקור}}
נאך א באקאנטער פיגור אין דער בריטישער וויסנשאפט איז געווען [[מייקל פאראדיי]], וועלכער האט גאר אסאך אויפגעטאן אין דעם פעלד פון כעמיקאלן און אין עלעקטריע, ספעציעל אין [[עלעקטראמאגנעטישע אינדוקציע|עלעקטראמאגנעטישער אינדוקציע]] (די חכמה פון פראדוצירן עלעקטריע דורך עלעקטראמאגנאטישע כוחות) וואס האט שפעטער געפירט צו דער אויסטרעף פון עלעקטרישע גענעראטארן.

אויך אין דער מעדיצינישער וועלט האבן בריטישע וויסנשאפטלער געשפילט א גרויסע ראלע. באקאנט זענען [[דזשאסעף ליסטער]], וועלכער האט אויסגעפינען די אנטיסעפטיק אפעראציע (א געוויסע שליסל אפעראציע צו פארמיידן עטליכע אינפעקציעס) וועלכע ווערט היינט גענוצט אויף טויזנטער פאציענטן. סור [[אלעקסאנדער פלעמינג]], וועלכער האט אויסגעפינען [[פעניצילין]], די ערשטע פון די אנטיביאטיק מעדיצינישע פאמיליע. דריי אנדערע פיזיקער, [[ערנעסט ראדערפארד]], סור [[דזשאסעף דזשאן טאמסאן]], און [[דזשאן דאלעס קאקראפט]] זענען פארצייכנט געווארן אלס איינע פון די 20 בעסטע שטודירער אין אטאמישע פארשונג.

די טעכנאלאגיע פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז נישט געווארן אנטוויקלט דורך וויסנשאפטלער, נאר דורך געלונגענע בעלי מלאכה ווי לאקסמיטס, סטאליער, קאוואלן, וועלכע האבן פיאנירט אינאוואציעס אויף די פריעסטע מאשינען. באקאנט אין דער קאטעגאריע איז געווען [[זשיימס וואט]], וועלכער האט אנטוויקלט פארע קראפט וואס און דעם [[דאמפמאטאר]], וואס איז אין יענע צייטן געווען איינע פון די הויפט קראפטן פאר פאבריק מאשינען. סעמיול קראמפטאן און ריטשארד ארקרייט, וועלכע האבן געברענגט צענדליגע שליסל אינווענטירונגן פאר סחורה מאשינען וועלכע ווערן נאך היינט גענוצט אין אלע סחורה פראדוצירונג פאבריקן. אין טייל טעקסטייל פאבריקן קען מען נאך היינט זען הענגען בילדער פון די צוויי ערפינדער.

בריטישע טעכנאלאגיע האט אויך אויסגעטראפן פילע ראדארן און קראפטיגע מאטארן, [[די.ען.עי.]] שפורן, [[קאלעסטראל]], [[וויטאמין די]], [[פיברע אפטיק]] קאבלען, און צענדליגער כעמיקאלן וועלכעס נעמען זענען נישט אינטערעסאנט אויסצורעכענען ווייל מיר ווייסן סייווי נישט וואס דאס איז.

טייל בריטישע ערפינדער זענען אויך באקאנט געווארן ווען זיי האבן אויסגעפינען לעזונגן צו זייערע אייגענע פראבלעמען. באוואוסט איז סטעפאן האקינג וועלכער האט אויסגעטראטן די וועג פאר אלע שפעטערע טעראפיסטן פאר טויבע און שטימע. זייענדיג א טויבער און שטימער האט האקינג איינגעלייגט וועלטן צו קענען קאמוניקירן מיט מענטשן און ער האט וואונדערליך מצליח געווען נאכ'ן אויפשטעלן און ספעציליזירן א שטאב מיט דאקטוירים פאר דעם צוועק.

== עקאנאמיע ==
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|עקאנאמיע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך}}

[[לאנדאן]] איז א הויפט צענטער פון אינטערנאציאנלן געשעפט און האנדל און איז דער פירער פון די דריי קאמאנדע צענטערס פון דער [[גלאבאלע עקאנאמיע|גלאבאלער עקאנאמיע]] (צוזאמען מיט [[ניו יארק]] און [[טאקיא]]).&lt;ref&gt;{{cite book|id=ISBN 0-691-07063-6|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|url=https://archive.org/details/globalcitynewyor00unse|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd edition}}&lt;/ref&gt; שוין העכער פון פינף און צוואנציג יאר, האט די בריטישע עקאנאמיע זיך געפירט לויט די פרינציפן פון ליבעראליזאציע, דער [[פרייער מארק]], און נידעריגע שטייערן און רעגולירן. גערעכנט לויט די קורסן האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך די פינפטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=512-941-914-446-612-666-614-672-311-946-213-137-911-962-193-674-122-676-912-548-313-556-419-678-513-181-316-682-913-684-124-273-339-921-638-948-514-686-218-688-963-518-616-728-223-558-516-138-918-353-748-196-618-278-522-692-622-694-156-142-624-449-626-564-628-283-228-853-924-288-233-293-632-566-636-964-634-182-238-453-662-968-960-922-423-714-935-862-128-716-611-456-321-722-243-965-248-718-469-724-253-576-642-936-643-961-939-813-644-199-819-184-172-524-132-361-646-362-648-364-915-732-134-366-652-734-174-144-328-146-258-463-656-528-654-923-336-738-263-578-268-537-532-742-944-866-176-369-534-744-536-186-429-925-178-746-436-926-136-466-343-112-158-111-439-298-916-927-664-846-826-299-542-582-443-474-917-754-544-698&amp;S=NGDPD&amp;CMP=0&amp;x=31&amp;y=8 |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=International Monetary Fund |date=2005 |accessdate=2006-05-15}}&lt;/ref&gt; און די צווייטע גרעסטע אין אייראפע (נאך [[דייטשלאנד]]).

די [[אינדוסטריעלע רעוואלוציע]] האט אנגעהויבן אין ענגלאנד, צוערשט אין די שווערע אינדוסטריען למשל [[בויען שיפן]], [[גרעבן קוילן]], פראדוקציע פון [[שטאל]], און [[טעקסטיל]]. די בריטישע אימפעריע האט געשאפן אן אויסלענדישן מארק פאר בריטישע פראדוקטן, וועגן דעם האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך באהערשט אינטערנאציאנאלן מסחר אין דעם 19טן יארהונדערט.

&lt;!-- די אימפעריע האט געשאפן אן איבערן־ים מארק פאר בריטישע פראדוקטן, וואס האט דערמעגלעכט דאס פאראייניגטע קעניגרייך צו דאמינירן אינטערנאציאנאלן   האנדל אינעם 19טן יארהונדערט. However, as other nations industrialised and surplus labour from [[agriculture]] began to dry up coupled with economic decline after two world wars, the United Kingdom began to lose its economic advantage. As a result, heavy industry declined, by degrees, throughout the 20th century. The British service sector, however, has grown substantially, and now makes up about 73% of GDP.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |accessdate=2006-05-24}}&lt;/ref&gt;
[[טעקע:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|The [[Bank of England]]; the [[central bank]] of the United Kingdom.]]
The service sector of the United Kingdom is dominated by [[financial services]], especially in banking and insurance. London is the world's largest financial centre with the [[London Stock Exchange]], the [[London International Financial Futures and Options Exchange]], and the [[Lloyd's of London]] insurance market all based in [[City of London|The City]]. It also has the largest concentration of foreign bank branches in the world. In the past decade, a rival financial centre in London has grown in the [[London Docklands|Docklands]] area, with [[HSBC]] and [[Barclays plc|Barclays Bank]] relocating their head offices there. Many multinational companies that are not primarily UK-based have chosen to site their European or rest-of-world headquarters in London: an example is the US financial services firm [[Citigroup]]. The Scottish capital, [[Edinburgh]], also has one of the large financial centres of [[Europe]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.marklazarowicz.org.uk/parliament/speeches2003/4.30(WH).htm |title=Debate on Scottish financial services industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30 |accessdate=2006-05-16}}&lt;/ref&gt;. --&gt;

&lt;!-- [[Tourism in the United Kingdom|Tourism]] is very important to the British economy. With over 27 million tourists a year, the United Kingdom is [[World Tourism Rankings|ranked]] as the sixth major tourist destination in the world.&lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&amp;nbsp;[[Mebibyte|MiB]]&lt;!-- application/pdf, 1160859 bytes }}. UNWTO Tourism Highlights, Edition 2005 Page 12. World Tourism Organisation. Retrieved on [[24 May]] [[2006]]&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;!-- The British manufacturing sector, however, has greatly diminished, relative to the economy as a whole, since World War II. It is still a significant part of the economy, but only accounted for one-sixth of national output in 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |accessdate=2006-05-16}}&lt;/ref&gt; The [[British motor industry]] is a significant part of this sector, although it has diminished with the collapse of [[MG Rover]] and most of the industry is foreign owned. Civil and defence aircraft production is led by the United Kingdom's largest aerospace firm, [[BAE Systems]], and the continental European firm [[EADS]], the owners of [[Airbus]]. [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]] holds a major share of the global aerospace engines market. The chemical and pharmaceutical industry is also strong in the UK, with the world's second and sixth largest pharmaceutical firms ([[GlaxoSmithKline]] and [[AstraZeneca]], respectively)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |accessdate=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry}}&lt;/ref&gt; being based in the UK. --&gt;

&lt;!-- The [[creative industries]] accounted for 7.3% GVA in 2004 and grew at an average of 5% per annum between 1997 and 2004.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/NR/rdonlyres/70156235-8AB8-48F9-B15B-78A326A8BFC4/0/CreativeIndustriesEconomicEstimates2006.pdf |title=Creative Industries Economic Estimates |publisher=DCMS |accessdate=2007-03-09}}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;!-- The United Kingdom's agriculture sector accounts for only 0.9% of the country's GDP.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.travlang.com/factbook/print/uk.html |title=CIA World Factbook – United Kingdom |publisher=CIA |accessdate=2007-02-08}}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;!-- The UK has a small coal reserve along with significant [[natural gas]], and [[Petroleum|oil]] reserves, although  the [[natural gas]] and [[Petroleum|oil]] reserves are diminishing. Primary energy production accounts for about 10% of [[Gross domestic product]] (GDP),{{Fact|date=February 2007}} one of the highest shares of any industrial state. --&gt;

&lt;!-- Government involvement throughout the economy is exercised by the [[Chancellor of the Exchequer]] (currently [[Alistair Darling]]) who heads [[HM Treasury]], but the [[Prime Minister]] (currently [[Gordon Brown]]), is [[First Lord of the Treasury]]; the Chancellor of the Exchequer is the Second Lord of the Treasury. However since 1997, the [[Bank of England]], headed by the [[Governor of the Bank of England]], has control of interest rates and other monetary policy. --&gt;

[[טעקע:£20 באנקנאט 2007.png|קליין|נייער [[באנק פון ענגלאנד]] £20 באנקנאט.]]
די וואלוטע איז דער [[פונט שטערלינג]], וואס ווערט באצייכנט מיטן סימבאל '''£'''. דער [[באנק פון ענגלאנד]] איז דער [[צענטראלבאנק]] וואס גיט ארויס די וואלוטע. בענק אין שאטלאנד און צפון אירלאנד האבן די רעכט ארויסצוגעבן פאפיר געלט, ס'מוז אבער זיין געדעקט מיט פאפיר פונעם באנק פון ענגלאנד. דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז נישט קיין מיטגליד פון דער [[איירא]].

== רעגירונג ==
דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז א פארלימענטרי [[מאנארכיע]]. דאס טייטש, דער פירער פון שטאט איז א מאנארך (קעניג) מיט באגרעניצטע קראפטן. בריטענס דעמאקראטישע רעגירונג איז באזעצט אויף א קאנסטיטוציע וואס איז צוזאמענגעשטעלט געווארן פון פילע דאקומענטן און געזעצן וואס זענען אויפגעצויגן געווארן במשך די יארן. די פארלימענט, וועלכע איז די לעגיסלאטור, באשטייט פון די הויז אף לארדס (העכערע הויז אין די פארלימענט וועלכע ווערן נישט ערוועלט דורך סתם וויילער), און הויז אף קאמאנס (נידעריגערע טייל אין פארלימענט וועלכע איז צאזאמענגעשטעלט פון צענדליגער פארלימענט מעמבערס וועלכע האבן מער קראפט ווי די קאנגרעס לייט ביי אונז אין אמעריקע.
די הויז אף קאמאנס איז די עצם רעגירונג אין דעם פארלימענטרי סיסטעם, דאס טייטש אז די עקזעקיוטיוו איז נישט אפגעטיילט פון די לעגיסלאטור. די עקזעקיוטיוון, אריינגערעכנט דער טשיף עקזעקיוטיוו (דער פרעמיער מיניסטער) זענען אלע מיטגלידער אין די הויז אף קאמאנס. יעדער עקזעקיוטיוו איז א מיניסטער פאר א געוויסע אפטיילונג ווי למשל געזונטהייט, עדזשיוקעישן, דעפענס, א.א.וו. די בריטישע קאנסטיטוציע איז בעיקר געבויט אויף צוויי געשריבענע קאנסטיטוציע דאקומענטן. די ערשטע דאקומענט איז פון יאר 215' וועלכע איז געשריבן געווארן דורך דעם דעמאלטסדיגן קעניג דזשאן. די צווייטע העלפט איז צוגעקומען אין יאר 628' און איז געווארן צוזאמענגעשטעלט דורך די פארלימענט. בריטענ'ס קאנסטיטוציע ערלויבט צו טוישן אדער צולייגן געזעצן אויב דאס ווערט באשטעטיגט מיט א מערהייט אין הויז אף קאמאנס און ווערט געזיגלט דורכ'ן קעניג אדער קעניגן. אזויווי אנדערע לענדער קומען כסדר צו נייע געזעצן און פארגרעסערן די קאנסטיטוציע.

=== די מאנארכיע ===
די בריטישע מאנארכיע שטייט אויף די אנגייענדיגקייט פון בריטיש היסטאריע, צוריקגייענדיג ביז די ענגלא-סעקסאן פון וועלכע מיר האבן שוין בארירט אין די פארגאנגענע וואכן. במשך די יארן איז זי געווארן א פיגור הויפט פון א לאנד. אין טעאריע האט די רעגירונג אסאך קראפט אבער אין רעאליטעט איז עס אסאך ווייניגער. די קראפט איז באגרעניצט און די קעניג אדער קעניגן מוז נאכגיין די פירערשאפט און עצות פון די פארלימענט מיניסטארן.
די מאנארכיע איז א פאזיציע פאר א מיטגלידער פון די ראיעל פאמיליע אבער קען ערזעצט ווערן דורך די פארלימענט ווי עס האט שוין איינמאל פאסירט אין יאר 701' ווען קעניג סטוארד איז געשטארבן און עס איז נישט געווען ווער עס איבערנעמען דעם טראן.

דער טראן ווערט, לויט'ן געזעץ, איבערגעגעבן צום עלטסטן זון ווען זיין טאטע שטארבט. אויב עס איז נישט פאראן קיין זון דאן נעמט איבער די עלטסטע טאכטער, ווי עס איז געווען דער פאל מיט דער קעניגן [[עליזאבעט די צווייטע]] אין יאר 952' ווען איר טאטע ([[געארג דער זעקסטער]]) איז געשטארבן אן איבערלאזן קיין זון. אין אזא פאל האט איר מאן (פרינץ פיליפ) גארנישט קיין פריווילעגיעס נאר א טיטל. דער קומענדיגער אויף די רייע איבערצונעמען דעם טראן איז איר עלטסטע זון [[טשארלס, פרינץ פון וויילס|טשארלס]]. אין 2015 האט מען געענדערט דעם געזעץ אז דאס עלצטע קינד ירשנעם דעם טראן, סיי א זון סיי א טאכטער.

אלס די אפיציעלע &quot;ראש מלוכה&quot; טוט די מאנארכיע אויסקלויבן די מיניסטארן פאר אלע אפטיילונגען. ספעציעל האט זי די מאכט אין די מיליטערישע ראנגען און יוסטיץ סיסטעם. אבער אין פאקט שטודירט די פארלימענט ווען מען זאל נוצן מיליטערישע קראפט און וויפיל און די מאנארכיע דארף עס נאר באשטעטיגן. די ריכטיגע ארבעט וואס ווערט געטאן דורך די מאנארכיע איז דאס אונטערשרייבן דאקומענטן, שטודירן די ביכער ווען זי וויל, און זיך אפגעבן מיט די אישוס וואס איז נוגע די לעבנס צופרידענהייט פון די בריטישע בירגער. וויבאלד בריטאניע איז א דעמאקראטיע קען די מאנארכיע אויפגעזאגט ווערן אויב די מערהייט פון פארלימענט באשליסט אזוי. למעשה רעספעקטירט יעדער די בריטישע מאנארכיע אפילו אויסערן לאנד. עס איז דא א קליינע גרופע אין סקאטלאנד וואס זענען דערקעגן די מאנארכיע און ווילן ליבערשט א רעפובליק רעגירונג (רוב רעגירונגען אין דער היינטיגער וועלט זענען רעפובליק רעגירונגן. מיר וועלן דאס אפטייטשן ביי א צווייטע געלעגנהייט) אבער מען גיט זיי דערווייל נישט קיין שאנסן.

=== די עקזעקיוטיוו, קאבינעט, און פארלאמענט ===
דער הויפט עקזעקיוטיוו פון דעם פארלאמענט איז דער פרעמיער מיניסטער. ער איז דער פירער פון דער פארטיי וועלכער האלט די מערסטע זיצן אין די הויז אף קאמאנס. די מאנארכיע איז אנוועזנד ווען מען שווערט איין א נייע פרעמיער מיניסטער וועלכער איז ערוועלט געווארן. דער פרמיער מיניסטער נעמט זיך דאן אליינס אויף א צאל קאבינעט מיניסטארן און שטעלט זיי צו געוויסע פאזיציעס וואס מאכט זיי א טייל פון די עקזעקיטיוו.
די קאבינעט, וועלכע באשטייט פון 20 מיניסטארן, איז פאראנטווארטליכט פאר אלע געשעענישן און די טעגליכע פירערשאפט פון די רעגירונג. יעדער קאבינעט מיניסטאר האט איין פאזיציע וועלכע ער מוז פארטיידיגן אויב אנדערע פארלימענט מיטגלידער זענען דערקעגן און האבן פראגעס. די קאבינעט קען אויך אין אן עמוירדזשענסי פאל דורכפירן א געזעץ אדער ארויסגיין אין א קריג אן די צושטימונג פון די הויז אף קאמאנס.
בריטאניע האט אין צוגאב א גרויסע קאונסיל וועלכע ווערט אנגערופן די פריווי קאונסיל וועלכע פארמאגט 450 מיטגלידער. די פריווי קאונסיל האט איבערגענומען די ראיעל קאונסיל וועלכע האט עקזיסטירט אין די מיטעלע יארן (16-17 יאָרהונדערט). די קאונסיל עצה'ט דעם מאנארך און באהאנדלט דאקומענטן. די פריווי קאונסיל האט אין זיך אסאך קליינע קאמיטעס וועלכע געבן זיך אפ, יעדע באזונדער, מיט א געוויסע אישו, ווי שטיצן די דעפענדענט אינזלען, ארויסהעלפן אוניווערסיטיס, און האלטן קאנטראל אויף דאס העכסטע געריכט.

די פארלימענט איז צוטיילט צו צוויי הייזער: די הויז אף קאמאנס און די הויז אף לארדס. די הויז פון קאמאנס האט די ריכטיגע מאכט דורכצופירן בילס, שניידן אדער הייבן שטייערן, און קאנטראלירט בריטענ'ס פאליטיק אין די וועלט. די מיטגלידער אין די הויז אף קאמאנס ווערן ערוויילט יעדע פינף יאר דורך דאס פאלק. עס זענען דא ארום 650 מיטגלידער אין די הויז פון קאמאנס און יעדער מיטגלידער רעפרעזענטירט א וויילערשאפט, וואס קען זיין א געוויסע שטאט אדער א שטח וואס נעמט איין אסאך דערפער. ווי גרעסער די שטאט איז אלס מער מיטגלידער האט זי אין הויז אף קאמאנס. דאס קומט אויס אז פאר יעדע 60,000 מענטשן איז דא א רעפרעזענטעטיוו אין הויז אף קאמאנס. יעדע 8 ביז 12 יאר בעארבעט מען איבער די הויז אף קאמאנס צו זען וואו עס איז זענען צוגעקומען מענטשן און מען לייגט צו נייע מיטגלידער.
די הויז אף לארדס האט היינט נישט קיין שום מאכט נאר טוט בעיקר דעבאטירן און איבערשמועסן דאס וואס די הויז אף קאמאנס איז דעמאלט פארנומען. די הויז אף לארד קען פארלייגן א ביל אבער האט נישט קיין מאכט דאס אדורכצופירן. מיט פריער ווי הונדערט יאר צוריק האט אויך די הויז פון לארדן געהאט די זעלבע מאכט ווי די הויז אף קאמאנס. אבער עס האט נישט געטויגט ווייל עס איז זייער שווער אנגעקומען זיך אדורכצוקומען מיט יעדע קלייניקייט.

אין בריטאניע איז נישט פאראן קיין קאנסטיטוציאנאלע אפטיילונג פון מאכט צווישן די צענטראלע און לאקאלע רעגירונג ווי אין די פאראייניגטע שטאטן (אין אמעריקע ברויך יעדע לאקאלע רעגירונג צושטעלן דאס געלט אויפצוהאלטן אלע שטאטישע דעפארטמענטס און האט די פולע מאכט אויף יעדע דעפארטמענט) . אין בריטאניע ווערן זיי אנגערופן קאונסילס אדער אויטאריטיס און זענען נאר פאראנטווארטליכט פאר די פייער און פאליציי דעפארטמענטס, שאסייען און פארקער, באהויזונג און בויען רעגולאציעס, ענווייראמענט און שולעס.

פאר וואלן צום הויז פון קאמאנס זענען יעצט 650 [[וויילערשאפט]]ן. אין די 2010 אלגעמיינע וואלן האבן די [[קאנסערוואטיוו פארטיי (פאראייניגטע קעניגרייך)|קאנסערוואטיוון]] געווינען 306 מאנדאטן, לייבער 258 און די ליבעראלע דעמאקראטן 57. די אנדערע מאנדאטן האבן די קליינע פארטייען, אחוץ איינס וואו מ'האט נאך נישט געוויילט (מיי 2010).

=== יוסטיץ ===
די יוסטיץ סיסטעם וואס מיר זעען היינט אין די דעמאקראטישע לענדער איז נאכגעמאכט בריטאניע וועלכע האט אראפגעשטעלט די יושר'דיגע יסודות פאר א דעמאקראטישע יוסטיץ סיסטעם וועלכע גיט די רעכט פאר א ריכטער צו פסק'נען, אדורכפירן א פרישע געזעץ, די פארטיידיגונג און פראקורירן (באקאנט אלס פראסיקיושן און דעפענס), און צום וויכטיגסטן די השערה אז יעדער מענטש איז אומשולדיג אזוי לאנג ביז ער ווערט נישט אויפגעוויזן שולדיג (&quot;אינאסינט אנטיל פראווען גילטי&quot;).
די יוסטיץ סיסטעם אין בריטאניע וואס פראטיקירט געזעץ איז צוטיילט צו סאליסיטארן (די טשיף אפיציר פאר אלע לעגאלע מאטעריעס אין א שטאט, דערפל, אדער רעגיורנג אפטיילונג) און באריסטארן (אן אדוואקאט וועלכער רעפרעזענטירט א קליענט און די העכערע געריכטן). סאליסיטארן שטודירן און בעארבעטן געזעץ און די באריסטארן טראגן אריין די באשולדיגונגן אדער געזעצן פארשלאגעס אין געריכט. פארשטייט זיך אז די אויסשטעל פון דעם געריכט האט גענומען יארן און האט זיך געבויט אויף לעקציעס. יעדעס דורכפאל אדער פראבלעם האט געפירט צו א טויש אין די יוסטיץ סיסטעם. היינט איז די סיסטעם שוין סטאביל און ווערט מער נישט געטוישט.

=== פאליטישע פארטייען ===
די ערשטע צוויי קעגנזייטיגע פארטייען אין בריטאניע זענען געווען די &quot;וויג&quot; און די &quot;טארי&quot; וועלכע זענען ביידע געגרינדעט געווארן אין אנפאנג 17טן יאָרהונדערט. די וויגס זענען געווען שטארקע שטיצער פון די מאנארכיע און רעגירונג און די טאריס זענען געווען דערקעגן. די וויג פארטיי האט זיך שפעטער פאראייניגט מיט עטליכע אנדערע פארטייען און זיך אנגעהויבן רופן די ליבעראלע פארטיי. די טארי פארטיי האט זיך געטוישט איר נאמען צו דער קאנסערוואטיוו פארטיי. אין די לעצטע הונדערט יאר איז אריינגעקומען די לייבאר פארטיי וועלכע האט זיך ארויפגעארבעט צו ווערן די אפאזיציע פון דער קאנסערוואטיוו פארטיי. די ליבעראל פארטיי האט זיך דאן געטוישט איר נאמען צו ליבעראל דעמאקראט פארטיי און איז געווארן די דריטע גרעסטע פארטיי אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך.

די גוטע עקענאמיע אין בריטאניע קומט זיך צו פארדאנקען די לייבאר פארטיי וועלכע האט געשוויצט אין די ערשטע יארן נאך די צווייטע וועלט קריג ברענגענדיג צענדליגער פראגראמען פאר ביזנעסער און איינוואוינער מיט וועלכע בריטאניע איז שטאלץ.

אין 1997 האט די לייבאר פארטיי געווינען די וואלן מיט א לאנדסלייד, נעמענדיג 418 פון די 659 זיצן אין פארלאמענט. אין די לעצטע נאציאנאל וואלן (יוני 2001') האט די לייבאר פארטיי (מיט [[טאני בלער]] אלס פרעמיער מיניסטער) אנגעהאלטן איר שטארקייט מיט 413 זיצן.

אין בריטאניע ווערט א קאנדידאט ערוועלט אויב ער האט באקומען די מערסטע שטימען, אפילו אויב ער האט נישט באקומען 50 פראצענט פון די שטימען (ווי עס איז דער פאל אין טייל אנדערע לענדער).

=== לאקאלע רעגירונג ===
די פיר לענדער אינעם פאראייניגטן קעניגרייך האבן יעדע איינע זיין אייגענע סיסטעם פון לאקאלער רעגירונג.

אין ענגלאנד, טייל פון לאנד האט קאנט ראטן און דיסטריקט ראטן, אן אנדער טייל האט אוניטארישע ראטן, און לאנדאן האט די [[לאנדאנער פארזאמלונג]] צוזאמען מיט 32 [[לאנדאנער בארא]]ס און די [[סיטי פון לאנדאן]].

אין סקאטלאנד זענען 32 ראט געגנט מיט א גרויסער וואריאציע אין שטח און באפעלקערונג. די שטעט [[עדינבורג]], [[גלאזגא]], [[אבערדין]] און [[דאנדי]] זענען באזונדער ראט געגנטן.

== פארטיידיגונג ==
מיט הונדערט יאר צוריק האט בריטאניע געהאט די שטערקסטע מיליטערישע קראפט אין די וועלט, ספעציעל אויפ'ן וואסער. איר שטארקע מיליטער האט איר געהאלפן אכט געבן אויף איר פארברייטערע אימפעריע. היינט איז זי מער נישט קיין אויסערגעווענליכע מיליטער, ספעציעל זינט די ענדע פון די קאלטע קריג. פארט איז בריטאניע היינט איינע פון די געציילטע לענדער וואס פארמאגן אפיציעל נוקלעארע וואפן. איר ארמיי, נעיווי, און עיר-פארס זענען טאקע ווייניגער אין צאל ווי אמאל אבער זענען גאר גוט טרענירט. זיי זענען פארנטווארטלעך צו היטן בריטאניע מיט אירע ארומיגע טעריטאריעס.
דער פרעמיער מיניסטער איז פאראנטווארטלעך אויף די פארטיידיגונג פאליסי און ארבעט צוזאמען מיט די פילע קאבינעט, סעקרעטאר פון שטאַט פאר פארטיידיגונג, און די קאבינעט'ס פארטיידיגונג און איבער-וואסער פאליסי קאמיטעס.
בריטאניע טוט אויך באשטייערן טרופן צו די יונייטעד נעשאנס אפעראציעס און האט שוין צוגעשטעלט מיליטער מערערע מאל. ווי אין [[באסניע]], [[ציפערן]], [[קואווייט]] און [[אנגאלא]]. בריטישע מיליטערישע אינסטרוקטארס זענען אקטיוו אין די גאנצע וועלט און טויזנטער מיליטערישע סטודענטן קומען קיין בריטאניע פאר מיליטערישע לעקציעס. בריטאניע האט נאך היינט גאריזאנס (גרופעס פון טרופן פאר עמטליכע ארדענונג אין פרעמדע לענדער) און אסאך טרענירונג גרופעס וועלכע טרענירן זיך אין געוויסע לענדער. די בריטישע מיליטער האט אמאל גענוצט איר מאכט אין צפון אירלאנד ארויסצוהעלפן די ארטיגע פאליציי וועלכע רופט זיך די ראיעל אלסטער קאנסטאבולארי. בריטאניע האט אויך ברייט אנטייל גענומען אין די אליאירטע קריג און שפעטערדיגע סאנקציעס קעגן איראק אינעם פערסישן גאלף. אויך אין די איצטיגע קריג קעגן טעראריזם איז זי שטארק טעטיג צווייט נאך די פאראייניגטע שטאטן.
בריטענ'ס פארטיידיגונגס בודזשעט האט די יאר באטראפן 23 ביליאן שטערלינג פונט. פון דעם געלט באקומט דער [[קעניגלעכער פלאט]] 1.8 ביליאן פונט, די ארמיי באקומט 5.6 ביליאן פונט, דער [[קעניגלעכער לופטפלאט]] 2.6 ביליאן פונט. דאס איבריגע גייט פאר פארשונג און פאר די פארטיידיקונגס מיניסטעריום.

=== דער קעניגלעכער פלאט ===
דער קעניגלעכער פלאט האט געשפילט א וויכטיגע טייל אין דער בריטישער היסטאריע און איז שוין אין קראפט באלד 1,300 יאר פון ווען דער [[קעניג אלפרעד דער גוטער]] (אזוי האט מען אים גערופן) האט איר פארגעשטעלט צו באשיצן די בריטישע אימפעריע קעגן די דענער (מענטשן פון דענמארק). מיט 500 יאר צוריק האט זיך אנגעהויבן די ריכטיגע קעניגלעכער פלאט (''Royal Navy'') וועלכע איז געווארן דער שטערקסטער פלאט אין דער וועלט ביז אמעריקע האט איר איבערגעשטיגן נאך דער צווייטע וועלט קריג. דער דעמאלטסדיגער קעניג [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דער זיבעטער]] האט אינוועסטירט אסאך געלט און אויפגעבויט דעם ערשטן ים־פלאט וועלכע האט אנגעהויבן פאטראלירן די וואסערן ווייטער פון די ארומיגע בריטישע אינזלען.

דער קעניגלעכער פלאט איז היינט שטארק פארנומען צו היטן אירע ברעגעס און ארויסהעלפן [[נאטא]]'ס אפעראציעס אינעם [[ענגלישן קאנאל]] און אינעם [[פערסישן איינגאס]]. דער קעניגלעכער פלאט פארמאגט אויך עטליכע [[סובמארין]] פלאטעס, אריינגערעכנט נוקלעארע. אחוץ אלע שיפן און סובמארינען פארמאגט זי אן פוסגייער ארמיי, באקאנט אלס די קעניגלעכע מארינען.

=== די בריטישע ארמיי ===
די ערשטע אפיציעלע בריטישע ארמיי איז אויפגעשטעלט געווארן פאר בערך דריי הונדערט יאר צוריק מיט עטליכע צענדליג טויזנטער סאלדאטן. היינט באשטייט די ארמיי פון אלע ערליי טרופן ווי: אינפאנטרי (פוס גייענדיגע טרופן), קאוואלרי (אמאל געווען די טרופן וואס האבן געריטן אויף פערד. היינט זענען זיי אין טאנקן אדער אנדערע באשוצטע טראקס), און עיר קארפס (די וואס דרייוון די העליקאפטערס). בריטאניע פארמאגט אויך א שיינע צאל פון ספעציעלע כוחות וועלכע קומען גוט צוניץ אין אפגאניסטאן אין די אנגייענדיגע קריג קעגן טעראריזם.
אין די ארמיי איז פאראן עטליכע קליינע שטיצע גרופעס וואס זענען א טייל פון די ארמיי אבער זענען פארט נישט קייין סאלדאטן. דאס רעכנט אריין די ראיעל ארטילערי, די ראיעל ענדזשינירס, די ראיעל סיגנעלס (זענען געשטעלט פאר קאמיוניקאציע), די ראיעל אינטעליגענץ קארפס, די טעריטאריעל ארמיי (אויך באקאנט אלס די מיליטע אדער וואלונטיר פארס. ענליך צו די נעשאנעל גארד אין אמעריקע.

=== דער קעניגלעכער לופטפלאט ===
דער קעניגלעכער לופטפלאט (אר.עי.עף.) איז געגרינדעט געווארן אין 1912 און האט דעמאלט געהייסן די ראיעל פלייאינג קארפס. אין 1918 האט זי זיך געטוישט איר נאמען צו דער קעניגלעכער לופטפלאט נאכדעם וואס זי האט זיך פאראייניגט מיט די ראיעל נעוועל עיר סערוויס.
אין אלגעמיין האט דער קעניגלעכער לופטפלאט נישט געהייסן די בעסטע אבער זי האט זיך באקאנט געמאכט נאכדעם וואס זי האט באזיגט די דייטשן ימ&quot;ש אין די קריג פון בריטאניע (940'). א דאנק יענע געלונגענע אקציעס האט די בריטישע ארמיי געקענט צוריקהאלטן נאצי-דייטשלאנד פון איר אינוואדירן. שפעטער האט דער קעניגלעכער לופטפלאט אנטייל גענומען אין די אליאירטע קאאליציע קעגן דייטשלאנד, נוצנדיג רוב פון איר עיר פארס פלאטע.

דער קעניגלעכער לופטפלאט פארמאגט היינט 40 סקוואדראנס (א צונאמען פאר עיר פארס יוניטס. צוויי אדער מער יוניטס פון א געוויסע סארט פליגער ווערט אנגערופן א סקוואדראן). דער קעניגלעכער לופטפלאט האט גרייט 100 פליגער און 40 העליקאפטערס צו יעדע צייט פאר נאטא'ס אפעראציעס.

== היסטאריע פון יידן אינעם פאראייניגטן קעניגרייך ==
בריטאניעס ערשטע יידן זענען געקומען פון צפון פראנקרייך אזוי פרי ווי אין 006' נאכדעם וואס פראנקרייך האט אונטערגענומען עטליכע נייע האנדל פאליסיס און האט געשטופט א סך רייכע ביזנעס לייט, צווישן דעם צענדליגער יידן, זיי זאלן זיך אריבערציען קיין ענגלאנד צו אויסברייטערן זייערע ביזנעסער און אזוי ארום פארברייטערן דאס האנדל צווישן ענגלאנד און פראנקרייך.
דאס ביסל יידן האבן זיך נישט שטארק געמערט און האבן געהאט שוועריקייטן מיט זייערע שכנים וועלכע האבן זיי נישט געוואלט אנארקענען און האבן זיי אויסגעטיילט נישט ווייניג צרות. אין משך פון צוויי הונדערט יאר איז די יידישע באפעלקערונג געוואקסן צו נישט מער ווי 4,000. מערערע אומפארצייכנטע בלוט בלבולים זענען ארויפגעלייגט געווארן אויף די יידישע איינוואוינער ביז אין 290' ווען דער דעמאלטדיגער קעניג עדווערד דער ערשטער האט זיך געלאזט איבעררעדן און פארטריבן די גאנצע יידישע באפעלקערונג.

פאר א לאנגער צייט ווייסט מען נישט פון קיין שום ייד וואס האט געוואוינט אין בריטאניע ביז פאר בערך דריי הונדערט יאר צוריק ווען מאסן יידישע פאמיליעס האבן זיך אריבערגעצויגן קיין בריטאניע פון פראנקרייך, שפאניע, און פארטוגאל. די יידן האבן אין אנפאנג געהאט היבש שווערע צייטן ביז די צייטן פון די אינערליכע געפעכטן צווישן די מאנארכיע און די פארלאמענט האט אויפגעפלאמט צו א קריג און די פארלאמענט האט איבערגענומען דאס פירערשאפט מיט אליווער קראמוועל אלס פרעמיער מיניסטער. קראמוועל האט געגעבן די יידישע געמיינדע אפיציעלע אנארקענונג און אלע רעכטן.

די ערשטע יידישע קהלות אין בריטאניע זענען געווען ספרדים וועלכע זענען געקומען פון האלאנד. אביסל אשכנזים זענען אויך געקומען פון דייטשלאנד אבער זענען געווען קלענערע גרופעס. אינעם 18טן יאָרהונדערט האבן אנגעהויבן שטראמען אשכנז'ישע יידן פון גאנץ אייראפע. די אשכנזים און ספרדים האבן אין יענע יארן צוזאמען אויפגעשטעלט אן אפיציעלע אידישע באורד אין די רעגירונג וועלכע האט זיך גערופן די &quot;באורד אף דעפיוטיס אף בריטיש דזשאוס&quot;. דער ערשטער יידישער פאליטישן אין בריטאניע איז געווען [[ליאנעל דע ראטשילד]] וועלכער האט געוואונען א זיץ אין די הויז אף קאמאנס נאכדעם וואס ער האט א סך צוגעהאלפן צו די אינדוסטריעלער אנטוויקלונג.

די גרעסטע יידישע אימיגראציע קיין בריטאניע איז געווען צווישן די יארן פון 881' און 914'. מען שאצט אז די יידישע באפעלקערונג איז געשטיגן אין די עטלעכע יאר פון 65,000 צו 300,000. אלע יידישע אימיגראנטן האבן געפינען היימען אין די אינערליכע שטעט ווי [[גלאזגא]], [[לידז]], ליווערפול, מאנטשעסטער און לאנדאן. דאס גרינדונג פון ציוניזם האט אין די צייטן בעפאר דער וועלט קריג געברענגט נאך טויזנטער יידן קיין בריטאניע פון ווי מען האט פלאנירט און עווענטועל זיך אויפגעשטעלט די יידישע מדינה.

עס וואוינען היינט צו טאג אין בריטאניע א געשאצטע 300,000 יידן פון דעם א שיינע צאל שמרי תורה ומצוות. די יידן וואוינען אין די גרויסע שטעט אין ענגלאנד אבער ווייניג אין סקאטלאנד, וויילס, און צפון אירלאנד. עס זענען אויך פאראן יידן אויף די ארומיקע בריטישע אינדזלען, רוב פון זיי אויף די [[טשאנעל אינדזלען]].

== רעפֿערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{לענדער פון אייראפע}}
{{G8 שטאטן}}
{{פאראייניגטע קעניגרייך}}
{{פאראייניגטע קעניגרייך ראיאנען}}
{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}

[[קאַטעגאָריע:פאראייניקטע קעניגרייך|*]]</text>
      <sha1>efdwq5zr5am9qdbr7sapi87l4oiyy2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פיזיק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2131</id>
    <revision>
      <id>602165</id>
      <parentid>601988</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27340" sha1="q2mln23cegnp8qt9t50acj3taqikosk" xml:space="preserve">'''פֿיזיק''' (פון [[אלטגריכיש]]:{{ר}}(φυσική (ἐπιστήμη, ''פיזיקע (עפיסטעמע)'', וויסן פון נאטור&lt;ref name=&quot;feynmanleightonsands1963-atomic&quot;&gt;At the start of ''The Feynman Lectures on Physics'', [[ריטשארד פיינמאן|Richard Feynman]] offers the [[Atomic theory|atomic hypothesis]] as the single most important scientific concept, that ''all things are made up of atoms&amp;nbsp;– little particles that move around in perpetual motion, attracting each other when they are a little distance apart, but repelling upon being squeezed into one another''&amp;nbsp;...&quot;&lt;/ref&gt;) איז די [[וויסנשאַפֿט]] וואס פארנעמט זיך מיט די [[נאטור]] באנעמונגען - [[מאטעריאל]] און [[קראפט]]. געוויינטלעך, ווערט זי באשריבן מיט [[מאטעמאטיק|מאטעמאטישע]] [[פארמולע]]ס. דער ציל פון פיזיק איז אויפקלערן וויאזוי אביעקטן באוועגן זיך אין רוים און צייט און צו פארשטיין וויאזוי דער [[אוניווערס]] פירט זיך.

אויך  קען פיזיק זיין דעפינירט ווי &quot;דער אפטייל פון וויסן וואס איז שייך צום סדר פון נאטור, אדער, אין אנדער ווערטער, צום רעגולערן נאכאנאנד פון געשעענישן&quot;.&lt;ref&gt;[[דזשיימס קלארק מאקסוועל|Maxwell J.C.]] 1878. ''Matter and motion''. Van Nostrand, p9. {{ISBN|0-486-66895-9}}&lt;/ref&gt;

[[אסטראנאמיע]], די עלטסטע וויסנשאפט, איז א טייל פון פיזיק. אין דער פארגאנגענהייט איז פיזיק געווען א טייל פון [[נאטור-פילאסאפיע]], צוזאמען מיט אנדערע פעלדער פון וויסנשאפט, ווי [[כעמיע]] און [[ביאלאגיע]]. בשעת דער [[וויסנשאפטלעכע רעוואלוציע|וויסנשאפטלעכער רעוואלוציע]] אין דעם 17טן יארהונדערט זענען די דאזיגע פעלדער געווארן באזונדער, און יעדע איינע איז געווארן אן אייגענער דיסציפלין.

פיזיק איז זייער וויכטיק אין דער אנטוויקלונג פון נייע [[טעכנאלאגיע|טעכנאלאגיעס]], ווי [[עראפלאן|עראפלאנען]], [[טעלעוויזיע|טעלעוויזיעס]], [[קאמפיוטער|קאמפיוטערס]] און [[נוקלעארער וואפן|יאדערישע וואפן]]. [[מעכאניק]], א צווייג פון פיזיק, האט געהאלפן אנטוויקלען דאס מאטעמאטישע פעלד פון [[קאלקולוס]].

מאדערנע פיזיק פארבינדט אידעען וועגן די פיר געזעצן פון [[סימעטריע]] מיט קאנסערוואציע פון [[ענערגיע]], [[אימפעט]], [[עלעקטרישע לאדונג|לאדונג]], און [[פאריטעט]].

== היסטאריע פון פיזיק ==

=== אוראלטע אסטראנאמיע ===
אסטראנאמיע איז די עלטסטע [[נאטור-וויסנשאפטן|נאטור-וויסנשאפט]]. די [[שומער|שומערן]]  און די [[אוראלט עגיפטן|אוראלטע עגיפטער]] האבן שטודירט די שטערן, מערסטנס כדי פאראויסזען געשעענישן און ווי א טייל פון זייער רעליגיע. די ערשטע [[בבל|בבלישע]] שטערן מאפעס האט מען געמאכט בערך אין יאר 1200 פאר דער רעכענונג. אז אסטראנאמישע געשעענישן זענען פעריאדיש האבן שוין די בבליים געוואוסט.&lt;ref&gt;Aaboe A. 1991. ''Mesopotamian mathematics, astronomy, and astrology''. The Cambridge Ancient History. Volume III (2nd ed). Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-22717-9}}&lt;/ref&gt;  זייער פארשטאנד איז נישט געווען וויסנשאפטליש, אזוי ווי  מען פארשטייט דאס היינט, אבער זייערע אבזערוואציעס האבן באאיינפלוסט שפעטערע אסטראנאמיע. פיל אסטראנאמיע שטאמט פון [[מעסאפאטאמיע]], [[מלכות בבל]], אוראלט עגיפטן און [[אוראלט גריכנלאנד]]. אסטראנאמען פון עגיפטן האבן געבויט מאנומענטן וואס האבן געוויזן ווי הימלישע קערפערס באוועגן זיך. די נעמען פון די שטערן־גרופעס אין דעם [[צפון האלבקיילעך]] שטאמען מערסטן פון גריכישע אסטראנאמען.

=== פיזיק אין דער מיטל־עלטערישער אייראפעאישער און איסלאמישער וועלט ===

=== קלאסישע פיזיק ===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|קליין|upright|סיר [[אייזיק ניוטאן]] (1643–1727), וועמענ׳ס [[ניוטאנ׳ס געזעצן פון באוועגונג|געזעצן פון באוועגונג]] און [[ניוטאנ׳ס געזעץ פון אוניווערסאלע גראוויטאציע|אוניווערסאלע גראוויטאציע]] זענען געווען הויפט מיילשטיינער אין קלאסישער פיזיק]]
פיזיק איז געווארן א באזונדערע וויסנשאפט ווען די פריער־מאדערנע אייראפעער האבן געניצט עקספערימענטאלישע און קוואנטיטאווע מעטאדן צו אנטפלעקן וואס מען רופט היינט די געזעצן פון פיזיק.&lt;ref name=&quot;benchaim2004&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt; די הויפט אנטוויקלונגען אין דער דאזיגער תקופה שליסן איין טוישן דעם [[געאצענטרישער מאדעל|געאצענטרישן מאדעל]] פון דער [[זון סיסטעם|זון-סיסטעם]] מיט דעם העליאצענטרישן [[קאפערניק מאדעל]], די [[קעפלער'ס געזעצן|געזעצן פון דער באוועגונג פון פלאנעטארישע קערפערס]] וואס [[יאהאנעס קעפלער]] האט פעסטגעשטעלט צווישן 1609 און 1619, פיאנער-ארבעט אויף [[טעלעסקאפ|טעלעסקאפן]] און אבסערווירטע אסטראנאמיע דורך [[גאלילעא גאלילעי|גאלילעא גאלילעאי]] אין די  16טער און 17טער יארהונדערטער, און אייזיק ניוטאנ׳ס אנטדעקונג און פאראייניקונג פון די [[געזעצן פון באוועגונג]] און [[אוניווערסאלע גראוויטאציע]] וואס טראגן היינט זיין נאמען.&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt;

ניוטאן האט אויך אנטוויקלט דעם [[קאלקולוס]],{{efn|קאלקולוס איז געווארן אנטוויקלט אומאפהענגיק בערך די זעלבע צייט דורך [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]]; while Leibniz was the first to publish his work and develop much of the notation used for calculus today, Newton was the first to develop calculus and apply it to physical problems. See also [[Leibniz–Newton calculus controversy]]}} די מאטעמאטישע שטודיע פון ענדערונג, וואס האט פארזארגט נייע מאטעמאטישע מעטאדן צו לייזן פראבלעמען אין פיזיק.&lt;ref name=&quot;allen1997&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט, איז [[טערמאדינאמיק]] אנטוויקלט געווארן דורך [[ראבערט בויל|בויל]], [[טאמאס יאנג|יאנג]] און אנדערע. אין  1733, האט [[דניאל בערנולי]] אוועקגעלייגט די יסודות פון [[סטאטיסטישע מעכאניק|סטאטיסטישער מעכאניק]]. אין 1798 האט [[טאמפסאן]] אילוסטרירט ווי [[מעכאנישע ארבעט|ארבעט]] קען ווערן געענדערט צו [[היץ]] און אין 1847 האט [[דזשיימס פרעסקאט דזשול|דזשול]] פארמולירט דעם [[געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע]].

אין יאר [[1895]] האט [[ווילהעלם קאנראד רענטגען]] האט אנטפלעקט [[רענטגען שטראלן]], וואס זענען פאקטיש [[עלעקטראמאגנעטישע כוואליע|עלעקטראמאגנעטישע כוואליעס]] מיט א הויכן פרעקווענץ. [[ראדיאאקטיוויטעט]] איז אנטפעלקט געווארן דורך [[אנרי בעקערעל]], און איז געווארן ווייטער געפארשט דורך [[פיער קירי|פיער]] און [[מארי קירי]], און אנדערע. דאס האט אוועקגעשטעלט די באזיס פארן פעלד פון קערנפיזיק.

=== מאדערנע פיזיק ===
[[טעקע:Max_Planck_(Nobel_1918).jpg|טעקסט=|קליין|[[מאקס פלאנק]] (1858–1947), דער איניציאטאר פון דער טעאריע פון  [[קוואנטן-מעכאניק]]]]
[[טעקע:Einstein1921_by_F_Schmutzer_2.jpg|טעקסט=|קליין|[[אלבערט איינשטיין|אלבערט איינשטין]] (1879–1955), וועמענ׳ס ארבעט אויפן פאטא-עלעקטרישן עפעקט און אויף דער [[טעאריע פון רעלאטיוויטעט]]  האט געברענגט צו א רעוואלוציע אין 20סטן-יארהונדערט פיזיק]]
[[Modern physics|מאדערנע פיזיק]] האט אנגעהויבן אין דעם אנהייב 20סטן יארהונדערט מיט דער ארבעט פון [[מאקס פלאנק]] אין [[קוואנטן-מעכאניק|קוואנטן-טעאריע]] און [[אלבערט איינשטיין|אלבערט איינשטיינ׳ס]] [[טעאריע פון רעלאטיוויטעט]]. די ביידע טעאריעס זענען געווארן אנטוויקלט צוליב אומפונקטלעכקייטן אין קלאסישער מעכאניק אין געוויסע סיטואציעס. [[קלאסישע מעכאניק]] האט פאראויסגעזאגט אן ענדערבאר [[גיך פון ליכט]], וואס איז א סתירה צו דער קאנסטאנטער גיך פון ליכט פאראויסגעזאגט דורך [[מאקסוועלס גלײכונגען|מאקסוועל׳ס גלייכונגען]] פון עלעקטראמאגנעטיזם; דאס איז געווארן פארראכטן דורך איינשטיינ׳ס [[ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט]], וואס פארבייט קלאסישע מעכאניק פאר קערפערס וואס באוועגן זיך גיך, און נעמט איין א קאנסטאנטע גיך פון ליכט.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; שווארצער-קערפער שטראלונג האט פארזארגט נאך א פראבלעם פאר קלאסישער פיזיק, וואס איז געווארן פארראכטן ווען פלאנק האט פארגעשטעלט אז די אנטוועקונג פון מאטערישע אסצילאטארן איז מעגלעך נאר אין דיסקרעטע טריט פראפארציאנעל צו זייער פֿרעקווענץ; this, along with the צוזאמען מיטן פאטא-עלעקטרישן עפעקט און א קאמפלעטער טעאריע וואס האט פאראויסגעזאגט דיסקרעטע ענערגיע ניוואען פון עלעקטראן ארביטאלן, האט דאס געפירט צו דער טעאריע פון קוואנטן-מעכאניק וואס האט איבערגענומען פון קלאסישער פיזיק פאר קליינע דיסטאנצן.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt;

== אפטיילונגען אין פיזיק וויסנשאפט ==
* [[קלאסישע מעכאניק]]
* [[עלעקטריע און מאגנעטיזם]]
* [[אקוסטיק]]
* [[אפטיק]]
* [[טערמאדינאמיק]]
* [[רעלאטיוויטעט]]
* [[קוואנטן-מעכאניק]]
* [[מאדערנע פיזיק]]

== זעט ווייטער ==
* [[אומזיכערקייט פרינציפ]]
* [[אייזן]]
* [[היץ טעאריע]]
* [[גראוויטאציע]]

== פיזיקער ==
* [[גאלילעא גאלילעי]] (1564-1642)
* [[אלבערט איינשטיין]]
* [[ניעלס באהר]]
* [[מאקס פלאנק]]
* [[בענדזשאמין פרענקלין]]
* [[ווערנער הייזנבערג]]
* [[סטיווען האקינג]]
* [[דזשיימס קלארק מאקסוועל]]
* [[אייזיק ניוטאן]] 
* [[מארי קירי]]
* [[ניקאלא טעסלא]]
* [[ריטשארד פיינמאן]]
* [[יעקב בעקנשטיין]] (1947-2015)


==הערות==
{{הערה-ליסטע}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

== קוואלן ==
{{Refbegin}}

* {{cite book|last=Aaboe|first=A.|authorlink=Asger Aaboe|year=1991|title=The Cambridge Ancient History|edition=2nd|volume=Volume III|chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22717-9|ref=harv}}
* {{cite web|last=Allen|first=D.
|date={{ר}}10טן אפריל 1997|title=Calculus|publisher=Texas A&amp;M University|url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html
|accessdate=1טן אפריל 2014|ref=harv}}
* {{Cite book|last=Ben-Chaim|first=M.|year=2004|title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton|url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc|location=Aldershot|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-4091-2|oclc=53887772|ref=harv}}
* {{cite book|last=Cajori|first=Florian|year=1917|title=A History of Physics in Its Elementary Branches: Including the Evolution of Physical Laboratories|url=https://archive.org/details/historyofphysics00cajo|publisher=Macmillan|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Cho|first=A.|title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-07-13_337_6091/page/n16|journal=Science|pages=141–143|volume=337|date=13 July 2012|doi=10.1126/science.337.6091.141|pmid=22798574|issue=6091|ref=harv}}
* {{cite book|title=Ancient Egyptian Science|volume=Volume 2|place=Philadelphia|publisher=American Philosophical Society|last=Clagett|first=M.|year=1995|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Cohen|first=M.L.|title=Fifty Years of Condensed Matter Physics|journal=Physical Review Letters|year=2008|volume=101|issue=5|pages=25001–25006|doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001|url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001|bibcode=2008PhRvL.101y0001C|ref=harv|pmid=19113681}}
* {{cite arXiv|last=DØ Collaboration|first=584 co-authors|authorlink=DØ experiment|title=Direct observation of the strange 'b' baryon &lt;math&gt;\Xi_{b}^{-}&lt;/math&gt;|date=12 June 2007|eprint=0706.1690v2|class=hep-ex|version=|ref=harv}}
* {{cite book|url=http://www.getcited.org/pub/102471397|last=Dijksterhuis|first=E.J.|title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|year=1986|isbn=978-0-691-08403-9|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397|archivedate=5 August 2011|df=dmy-all}}
* {{cite web|last=DONUT|authorlink=DONUT|title=The Standard Model|publisher=[[Fermilab]]|date={{ר}}29סטן יוני 2001|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Feynman|first1=R.P.|author1link=Richard Feynman|last2=Leighton|first2=R.B.|last3=Sands|first3=M.|year=1963|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|isbn=978-0-201-02116-5|ref=harv|title-link=The Feynman Lectures on Physics}}
* {{cite book|last=Feynman|first=R.P.|authorlink=Richard Feynman|title=The Character of Physical Law|year=1965|isbn=978-0-262-56003-0|ref=harv|title-link=The Character of Physical Law}}
* {{cite book|last=Godfrey-Smith|first=P.|year=2003|title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science|url=https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf|isbn=978-0-226-30063-4|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Goldstein|first=S.|title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-fluid-mechanics_1969_1/page/1|journal=Annual Review of Fluid Mechanics|year=1969|volume=1|pages=1–28|doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245|bibcode=1969AnRFM...1....1G|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Gribbin|first1=J.R.|last2=Gribbin|first2=M.|last3=Gribbin|first3=J.|title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics|url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ|year=1998|publisher=Free Press|isbn=978-0-684-85578-3|ref=harv|bibcode=1999qqep.book.....G}}
* {{cite journal|last=Grupen|first=Klaus|title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School|journal=AIP Conference Proceedings|date=10 July 1999|volume=536|pages=3–34|doi=10.1063/1.1361756|arxiv=physics/9906063|ref=harv|bibcode=2000AIPC..536....3G}}
* {{cite book|last=Guicciardini|first=N.|year=1999|title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736|url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic|location=New York|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}}
* {{cite book|last=Halpern|first=P.|title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles|url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-64391-4|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Hawking|first1=S.|author1link=Stephen Hawking|last2=Penrose|first2=R.|author2link=Roger Penrose|year=1996|title=The Nature of Space and Time|isbn=978-0-691-05084-3|ref=harv|title-link=The Nature of Space and Time}}
* {{cite book|last=Holzner|first=S.|year=2006|title=Physics for Dummies|url=https://www.amazon.com/gp/reader/0764554336|publisher=John Wiley &amp; Sons|quote=Physics is the study of your world and the world  and universe around you.|isbn=978-0-470-61841-7|ref=harv|bibcode=2005pfd..book.....H}}
* {{cite book|last=Honderich|first=T. (editor)|title=The Oxford Companion to Philosophy|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-866132-0|edition=1|pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474–476]|ref=harv|title-link=The Oxford Companion to Philosophy}}
* {{cite book|last1=Howard|first1=Ian|last2=Rogers|first2=Brian|title=Binocular Vision and Stereopsis|url=https://archive.org/details/binocularvisions0000unse|year=1995|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508476-4|ref=harv}}
* {{cite book|last=Kellert|first=S.H.|title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems|url=https://archive.org/details/inwakeofchaosunp0000kell|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=978-0-226-42976-2|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Kerr|first=R.A.|title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-10-16_326_5951/page/350|journal=Science|date=16 October 2009|volume=326|issue=5951|pages=350–351|ref=harv|doi=10.1126/science.326_350a|pmid=19833930}}
* {{Cite book|last=Krupp|first=E.C.|year=2003|title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-42882-6|url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C|accessdate=31 March 2014|ref=harv}}
* {{cite book|last=Laplace|first=P.S.|authorlink=Pierre-Simon Laplace|others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L.|year=1951|title=A Philosophical Essay on Probabilities|url=https://archive.org/details/philosophicaless00lapl|location=New York|publisher=Dover Publications|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Leggett|first=A.J.|title=Superfluidity|journal=Reviews of Modern Physics|year=1999|volume=71|issue=2|pages=S318–S323|doi=10.1103/RevModPhys.71.S318|bibcode=1999RvMPS..71..318L|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Levy|first=B.G.|title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates|journal=Physics Today|date=December 2001|page=14|doi=10.1063/1.1445529|url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1|volume=54|issue=12|bibcode=2001PhT....54l..14L|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1|archivedate=15 May 2016|df=dmy-all}}
* {{cite book|title=Early Greek Science: Thales to Aristotle|last=Lloyd|first=G.E.R.|authorlink=G. E. R. Lloyd|publisher=Chatto and Windus; W. W. Norton &amp; Company|location=London; New York|year=1970|isbn=978-0-393-00583-7|ref=harv|url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl}}
* {{Cite web|title=Greek Mathematics - Plato|last=Mastin|first=Luke|website=The Story of Mathematics|date=2010|accessdate=29 August 2017|url=http://www.storyofmathematics.com/greek_plato.html|ref=harv}}
* {{cite book|last=Mattis|first=D.C.|title=The Theory of Magnetism Made Simple|url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ|year=2006|publisher=World Scientific|isbn=978-981-238-579-6|ref=harv}}
* {{cite book|last=Maxwell|first=J.C.|authorlink=James Clerk Maxwell|year=1878|title=Matter and Motion|url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&amp;printsec=titlepage&amp;dq=matter+and+motion|publisher=D. Van Nostrand|isbn=978-0-486-66895-6|ref=harv}}
* {{cite book|last=Moore|first=J.T.|title=Chemistry For Dummies|url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC|edition=2|year=2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-00730-3|ref=harv}}
* {{cite book|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&amp;page=161|title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000–2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation|publisher=The National Academies Press|last1=National Research Council|author1link=United States National Research Council|last2=Committee on Technology for Future Naval Forces|year=1997|location=Washington, DC|isbn=978-0-309-05928-2|ref=harv}}
* {{cite web|last1=O'Connor|first1=J.J.|last2=Robertson|first2=E.F.|author2link=Edmund F. Robertson|title=Special Relativity|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=University of St Andrews|date=February 1996a|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}}
* {{cite web|last1=O'Connor|first1=J.J.|last2=Robertson|first2=E.F.|author2link=Edmund F. Robertson|title=A History of Quantum Mechanics|website=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=University of St Andrews|date=May 1996b|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html|accessdate=1 April 2014|ref=harv}}
* {{cite book|last=Oerter|first=R.|title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics|url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ|year=2006|publisher=Pi Press|isbn=978-0-13-236678-6|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Penrose|first1=R.|author1link=Roger Penrose|last2=Shimony|first2=A.|last3=Cartwright|first3=N.|last4=Hawking|first4=S.|author4link=Stephen Hawking|title=The Large, the Small and the Human Mind|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-78572-3|ref=harv|title-link=The Large, the Small and the Human Mind}}
* {{cite book|last=Penrose|first=R.|authorlink=Roger Penrose|title=The Road to Reality|year=2004|isbn=978-0-679-45443-4|ref=harv|title-link=The Road to Reality}}
* {{cite book|last=Rosenberg|first=Alex|title=Philosophy of Science|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-34317-6|ref=harv}}
* {{cite book|last=Schrödinger|first=E.|title=My View of the World|publisher=Ox Bow Press|year=1983|isbn=978-0-918024-30-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Schrödinger|first=E.|title=The Interpretation of Quantum Mechanics|publisher=Ox Bow Press|year=1995|isbn=978-1-881987-09-3|ref=harv}}
* {{cite book|last=Singer|first=C.|title=A Short History of Science to the 19th Century|publisher=Streeter Press|year=2008|ref=harv}}
* {{cite book|ref=harv|last=Smith|first=A. Mark|title=Alhacen's Theory of Visual Perception: A Critical Edition, with English Translation and Commentary, of the First Three Books of Alhacen's ''De Aspectibus'', the Medieval Latin Version of Ibn al-Haytham's ''Kitāb al-Manāẓir'', 2 vols|series=Transactions of the American Philosophical Society|volume=91|issue=4–5|publication-place=[[Philadelphia]]|year=2001|isbn=978-0-87169-914-5|publisher=[[American Philosophical Society]]|location=Philadelphia|oclc=47168716|title-link=De Aspectibus}} [https://www.jstor.org/stable/3657358 Books I-III (2001&amp;nbsp;— '''91'''(4)) Vol 1 Commentary and Latin text via JSTOR]; [https://www.jstor.org/stable/3657357?seq=1#page_thumbnails_tab_contents &amp;nbsp;— '''91'''(5) Vol 2 English translation, Book I:TOC pp. 339–41, Book II:TOC pp. 415–16, Book III:TOC pp. 559–60, Notes 681ff, Bibl. via JSTOR]
* {{cite journal|last1=Stajic|first1=Jelena|last2=Coontz|first2=R.|last3=Osborne|first3=I.|title=Happy 100th, Superconductivity!|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189|journal=Science|date=8 April 2011|volume=332|issue=6026|page=189|doi=10.1126/science.332.6026.189|bibcode=2011Sci...332..189S|ref=harv|pmid=21474747}}
* {{cite book|last1=Taylor|first1=P.L.|last2=Heinonen|first2=O.|title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics|url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-77827-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Thurston|first=H.|title=Early Astronomy|url=https://archive.org/details/earlyastronomy0000thur|year=1994|publisher=Springer|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Tipler|first1=Paul|last2=Llewellyn|first2=Ralph|title=Modern Physics|url=https://archive.org/details/modernphysics0000tipl|year=2003|publisher=W. H. Freeman|isbn=978-0-7167-4345-3|ref=harv}}
* {{cite book|last=Toraldo Di Francia|first=G.|title=The Investigation of the Physical World|url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora|year=1976|isbn=978-0-521-29925-1|ref=harv}}
* {{cite web|last=Walsh|first=K.M.|title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics|url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098|publisher=[[Brookhaven National Laboratory]]|accessdate=18 October 2012|date=1 June 2012|ref=harv|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729020032/https://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098|archivedate=29 July 2016|df=}}
* {{cite book|last1=Young|first1=H.D.|last2=Freedman|first2=R.A.|year=2014|edition=13th|title=Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update|publisher=Pearson Education|isbn=978-1-292-02063-1|ref=harv|title-link=University Physics}}

{{Refend}}

[[קאַטעגאָריע:פיזיק|*]]
[[קאַטעגאָריע:פינקטלעכע וויסנשאפט]]
{{וויסן-שטומף}}</text>
      <sha1>q2mln23cegnp8qt9t50acj3taqikosk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יידישקייט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2455</id>
    <revision>
      <id>602154</id>
      <parentid>592117</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48304" sha1="9ydxvq3wcue51rxvvqa98yultwkn7nf" xml:space="preserve">'''ייִדישקײט''' אָדער '''ייִדנטום''' איז אַן אַברהמישע, [[מאנאטעיזם|מאָנאָטעאיסטישע]], [[עטנישע גרופע|עטנישע]] [[רעליגיע]] וואָס מאכט אויס די געמיינזאמע רעליגיע, [[קולטור]], און לעגאַלע טראַדיציע און ציוויליזאַציע פון ​​דעם ייִדישן פאלק.&lt;ref &gt;http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9028-judaism&lt;/ref&gt; 

יידישקייט אלס אַן אָרגאַניזירטע רעליגיע האט זיך אנגעפאנגן אין מיטל מזרח, אין דער [[בראנדז עפאכע|בראנדז־עפאכע]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110513215113/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/history/history_1.shtml&lt;/ref&gt; אנגעהויבן האט זיך עס אלס יאהוויזם, די רעליגיע פון ​​מלכיות ישראל ויהודה, און עס האט זיך אזוי אנטוויקלט אז ביז סוף זעקסטן [[יארהונדערט]] לפני [[איצטיקע צייט-רעכענונג|הספירה]] האט עס שוין געקריגן די צורה פון היינטיגן יידישקייט&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=s8kA6eaz7hsC&amp;pg=PA224&lt;/ref&gt; וועלכע ווערט דעריבער באטראכט אלס איינס פון ​​די עלטסטע מאָנאָטעיסטישע רעליגיעס.&lt;ref&gt; https://web.archive.org/web/20180315052851/http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/themes/religion/&lt;/ref&gt; ביי יידן ווערט יידישקייט באטראכט אלס דער אויסדרוק פון דעם בונד וואס [[גאט]] האט אויפגעשטעלט מיט זייערע אבות, די בני ישראל.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110827210045/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/judaism&lt;/ref&gt; יידישקייט אַנטהאלט אַ ברייטע זאמלונג פון כתבים, געפירעכטס, השקפות אין אמונה, און פארמען פון אָרגאַניזירונג.

די [[תורה]], ווי עס ווערט געווענליך פארשטאנען ביי יידן, איז א טייל פון די כתבים וועלכע זענען באקאנט אלס &quot;[[תנ&quot;ך]]&quot;. דער תנ&quot;ך איז אויך באקאנט ביי וועלטליכע געלערנטע און די נושא פון רעליגיעס אלס דער העברעאישער תנ&quot;ך. איר ביילאגע, די תורה שבעל פה, ווערט רעפּרעזענטירט אין שפּעטערדיגע כתבים ווי [[אגדתא|מדרש]] און [[גמרא]]. דאס לשון־קודש ווארט תורה קען באדייטן &quot;אויסלערנען&quot;, &quot;חק (געזעץ)&quot;, אדער &quot;הוראה (אנווייזן)&quot;,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220311174152/https://aish.com/what-is-torah/&lt;/ref&gt; הגם &quot;תורה&quot; קען אויך ווערן גענוצט אלס א אלגעמיינער טערמין וואס די מכוון איז יעדע יידישן כתב וואס איז מסביר אדער טוט מרחיב זיין אין די אָריגינעלע חמשה חומשי תורה. די תורה, רעפּרעזענטירנדיג די יסוד פון די ייִדישע רוחניות'דיג און רעליגיעזע מסורה, איז אַ טערמין און אַ ריי לערנונגען וואָס זענען בפירוש אויף זיך מעיד די מיינונג אז זי באשטייט פון מינדסטער זיבעציג, און אפשר גאר עד אין סוף, שיטות און אפטייטשן.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220311174951/https://www.sefaria.org/sheets/22645?lang=bi&lt;/ref&gt; יידישקייט'ס כתבים, טראדיציעס, און השקפות, האבן שטארק באאיינפלוסט די שפעטערע אברהמישע רעליגיעס, אריינגערעכנט [[קריסטנטום]] און [[איסלאם]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-55876-144-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier)&lt;/ref&gt; העברעאיזם, ווי העלעניזם (מתיוונים), האָט געשפילט אַ שטארקע ראָלע אין דער פאָרמירונג פון מערב ציוויליזאַציע, דורך איר ווירקונג אלס אַ יסודת'דיגן הינטערגרונט עלעמענט פאר די התחלה פון קריסטנטום.&lt;ref&gt;Cambridge University Historical Series, ''An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects'', p.40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era.&lt;/ref&gt;

אין אידישקייט זענען פאראן פארשידענע רעליגיעזע באוועגונגען, רוב פון זיי זענען ארויסגעקומען פון [[רבנישע יידישקייט|רבנישע אידישקייט]]&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=nQDkLzQimk8C&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20200612181058/https://www.britannica.com/topic/Rabbinic-Judaism&lt;/ref&gt; וואס האלט אז [[גאט]] האט אנטפלעקט זיין תורה און מצוות צו [[משה רבינו]] אויפן [[הר סיני|בארג סיני]] סיי אין פארם פון תורה שבכתב און סיי תורה שבעל פה.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20020112052251/http://www.torah.org/learning/basics/primer/torah/oraltorah.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210308032107/https://www.britannica.com/topic/Sadducee&lt;/ref&gt; היסטאָריש, איז די שטעלונג גענצליך אדער טיילווייז געטראפן געווארן מיט קעגנערשאפט פון פאַרשידענע גרופּעס, ווי די [[צדוקים]] און מתיוונים אינעם זמן [[בית שני]];&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=nQDkLzQimk8C&lt;/ref&gt; די [[קראים]] אין דער פריער און שפעטער [[מיטל-אלטער|מיטל-אלטערישער תקופה]]; און צווישן חלקים פון די לעטצדיגע נישט-ארטאדאקסישע חלקי היהדות.&lt;ref&gt;http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9211-karaites-and-karaism&lt;/ref&gt; עטליכע היינטיגע צווייגן פון ייִדישקייט, אַזאַנס ווי [[הומאניסטישע יידישקייט|הומאַניסטישע ייִדישקייט]], קענען אפשר גערעכנט ווערן אלס [[סעקולאר]] אָדער אומטהעיסטיש.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210108004353/https://www.jstor.org/stable/40604707&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jstor.org/stable/j.ctv941t1h.14&lt;/ref&gt; היינט זענען די גרעסטע יידישע רעליגיעזע באוועגונגען די [[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסישע יידישקייט]] ([[חרדים|חרדי יידישקייט]] און [[מאדערן ארטאדאקס|מאדערן אָרטאָדאָקסישע יידישקייט]]), [[קאנסערוואטיוו יידנטום|קאָנסערוואַטיווע אידישקייט]] און [[רעפארם אידישקייט|רעפארם]]. הויפּט חילוקים צווישן די גרופּעס זענען זייער צוגאַנג צו [[הלכה]], די אויטאָריטעט פון דער [[רבנות]] טראַדיציע, און דאס חשיבות און וויכטיגקייט פון [[מדינת ישראל]].&lt;ref&gt;https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/judaism/judaism/judaism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210108095604/https://www.jstor.org/stable/10.2979/jss.2009.15.3.56&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210109101053/https://www.jstor.org/stable/25834177&lt;/ref&gt; די ארטאדאקסישע יידישקייט האלט אז די תורה און הלכה זענען פון גאט, אייביג און אומבייטיג, און מען דארף זיי שטרענג היטן. קאָנסערוואַטיווע און רעפארם יידישקייט זענען מער [[ליבעראליזם|ליבעראַל]], מיט אבער קאָנסערוואַטיווע יידישקייט פארקויפנדיג א אפטייטשונג פון יידישקייַט'ס פארלאנגן וואס איז מער טראַדיציאָנעליסטיש ווי רעפאָרם.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210427182340/https://www.jstor.org/stable/26864696&lt;/ref&gt; א טיפישע רעפארם פאזיציע איז, אז מען דארף באטראכטן די הלכה אלס א סכום אלגעמיינע גיידליינס אנשטאט ווי א סכום באגרעניצונגען און אבליגאציעס וואס זענען א חוב אויף אלע יידן. היסטאָריש האָבן [[בית דין|בתי דין]] ענפארסירט הלכה; הייַנט, הגם בתי דין עקזיסטירן נאך, איז אָבער דאס היטן ייִדישקייט מערסטנס פרייוויליג.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150427092415/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/63134/bet-din&lt;/ref&gt; אויטאָריטעט אויף השקפה, אמונה, און הלכה, איז נישט אנגעהאנגן אין איין ספעציפישע מענטש אָדער אָרגאַניזאַציע, נאר אין די כתבי קודש, און אין די רבנים און תלמידי חכמים וואָס טוען זיי אפלערנען.

יידן זענען אַן עטנאָרעליגיעזע גרופּע, אַרייַנגערעכנדיג געבוירענע יידן (דהיינו &quot;עטנישע יידן&quot;) און גרים. אין 2019 איז די וועלטס יידישע באפעלקערונג געשטאנן ביי א געשאצטע 14.7 מיליאן, בערך 0.19% פון די גאנצע וועלטס באפעלקערונג.&lt;ref&gt;https://www.jewishdatabank.org/content/upload/bjdb/2019_World_Jewish_Population_(AJYB,_DellaPergola)_DataBank_Final.pdf&lt;/ref&gt; אין 2021 האבן דאן אומגעפער 45.59% פון אלע יידן געוואוינט אין ישראל, און נאך 42.06% אין די פאראייניגטע שטאטן און [[קאנאדע]], רוב פון די איבעריגע וואוינען אין אייראפע, און אנדערע מינאריטעטן זייענדיג פארשפרייט איבער [[לאטיין אמעריקע]], [[אזיע]], [[אפריקע]] און [[אויסטראליע]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20230210203455/https://worldpopulationreview.com/country-rankings/jewish-population-by-country&lt;/ref&gt;
==היסטאריע==
===התחלה פון יידישקייט===
ביי איר שורש, איז די תנ&quot;ך אַן אפרעכענונג איבער די שייכות פון דער בני ישראל מיט גאָט, פון זייער פריעסטע געשיכטע, ביזן בנין בית המקדש השני (בערך 535 ל&quot;ה). די תורה פייערט [[אברהם אבינו]] אלס דער ערשטער עברי און דער פאטער פון דעם ייִדישן פאלק. אלס שכר פאר זיין מעשה פון אמונה אין איין גאט האט ער באקומען אן הבטחה אז [[יצחק]], זיין צווייטער זון, וועט ירשענען ארץ ישראל (וואס האט דעמאלטס גהייסן [[כנען]]). שפעטער זענען די קינדער פון יצחק'ס זון [[יעקב]] פארקנעכטעט געווארן אין [[מצרים]] , און גאט האט באפוילן פאר משה ער זאל אנפירן דעם [[יציאת מצרים|יציאת־מצרים]]. בײַם באַרג סיני האָבן זיי באַקומען די תורה — די פינף ספרי משה. די דאָזיגע ספרים, צוזאַמען מיט [[נביאים|נבֿיאים]] און [[כתובים]], זענען באַקאַנט אלס ''תורה שבכתב'', לאפוקי פון תורה שבעל פה - די [[משנה]] און גמרא. עווענטועל האט זיי גאט געפירט קיין ארץ ישראל וואו די [[משכן]] איז געשטעלט געווארן אינעם שטאט [[שילה]], און איז דארטן געבליבן פאר איבער 300 יאר צו פארזאמלן דאס פאלק קעגן אטאקירענדע שונאים. מיט די צייט האט די מדרגה רוחניות פונעם פאָלק זיך דערנידערט, האט גאָט ערלויבט פאר די [[פלשתים]] צו פארכאַפּן דעם משכן. דאָס יידישן פאלק האָט דאַן געזאָגט צו [[שמואל הנביא]] אַז מען דאַרף באַהערשן אַ שטענדיגן מלך, און שמואל האָט באַשטימט [[שאול המלך|שָאול]] צו זײַן קעניג. ווען דאָס פֿאָלק האָט געדריקט שָאול המלך צו גיין קעגן אַ באַפעל וואָס שמואל אים האָט איבערגעגעבן, האָט גאָט געזאָגט פאר שמואל ער זאָל שטעלן [[דוד]] אין זיין אָרט.

איינמאל דער מלך דוד האט זיך אוועקגעשטעלט, האט ער געזאגט פאר [[נתן הנביא]] אז ער וויל בויען א קביעת'דיגן בית המקדש, און אלס שכר פאר זיינע מעשים האט גאט צוגעזאגט פאר דוד אז ער וועט ערלויבן זיין זון [[שלמה]] זאל בויען דעם [[בית ראשון]], און אז דער קעניגליכן שטול וועט קיינמאל נישט אוועקגיין פון זיינע קינדער.

===אנטוויקלונג פון הלכה===
די רבנישע טראדיציע האלט אז די פּרטים און אויסטײַטשונגען פון דער מצוות און אזהרות התורה, די תורה שבעל פה, זענען ארגינעל געווען אן אומגעשריבענע מסורה באזירט אויף דער זאכן וואס גאט האט געזאגט צו משה אויפן בארג סיני. אזוי ווי אבער די רדיפות קעגן די אידן האבן זיך געמערט, און א סכנה האט געהוירט אז די פּרטים וועלן פארגעסן ווערן, האט [[רבי יהודה הנשיא]] פארשריבן די דאזיגע הלכות אין דער [[משניות]], און בערך אין יאר 200 לספירה האט מען זיי [[רעדאקטירונג|רעדאקטירט]]. דער תלמוד איז געווען א צוזאמשטעל פון משנה, און גמרא - פירושים פון רבנים וועלכע זענען רעדאקטירט געווארן איבער די קומענדיגע דריי יארהונדערטן. דער גמרא האָט אריגינירט אין צוויי הויפּט תורה צענטערן, [[פּאַלעסטינע]] און [[בבל]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190503060143/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14213-talmud&lt;/ref&gt; עס האבן זיך אנטוויקלט צוויי דרכי הלימוד, און עס זענען באשאפן געווארן צוויי חיבורים פון תלמוד; דער עלטערע חיבור ווערט גערופן [[תלמוד ירושלמי]]. עס איז צונויפגעשטעלט געווארן אין פּאַלעסטינע, ערגעץ אינעם פערדן יאָרהונדערט.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20190503060143/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14213-talmud&lt;/ref&gt; דער [[תלמוד בבלי]] איז צונויפגעשטעלט געווארן פון דיסקוסיעס אין די [[בית מדרש|בתי מדרש]] פון די [[אמוראים]] רבינא א', רבינא ב', און רב אשי, ביז 500 לספירה, הגם עס איז שפּעטער ווייטער רעדאקטירט געווארן.
===אוראלטע תקופה===
לויט דעם תנ&quot;ך, איז געגרינדעט געווארן א ממלכה המאוחדת (פאראייניגטע מאנארכיע) אונטער [[שאול המלך|שאול]] וואס האט ממשיך געווען אונטער [[דוד המלך|דוד]] און [[שלמה המלך|שלמה]], מיט איר הויפטשטאט אין ירושלים. נאָך שלמה'ס מלוכה האָט דאָס פאָלק זיך צוטיילט אין צוויי מלכיות, [[מלכות ישראל]] (אין צפון) און [[מלכות יהודה]] (אין דרום). דער מלכות ישראל איז חרובֿ געוואָרן אום אומגעפער 720 לפנה&quot;ס, ווען דער ניי-אַססיריאַנער אימפעריעעס האבן איר איינגענומען;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174&lt;/ref&gt; פילע מענטשן פונעם הויפּטשטאָט [[שומרון]] זענען גענומען געווארן אין געפענגעניש צו די שטאט מעדיע און די כאַבור טייך טאָל. די מלכות יהודה האט ממשיך געווען אלס אַן אומאָפּהענגיגן קעניגרייך, ביז עס איז איינגענומען געווארן אין 586 לפנה&quot;ס דורך [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]] פון די [[בבל|ניי-בבל'ישן]] אימפעריע. די בבליים האָבן חרובֿ געמאכט ירושלים און דעם ערשטן בית המקדש, דער צענטער פון דער אור אַלטער ייִדישער עבודה. די בני יהודה זענען געגאנגן אין גלות בבל, וואס ווערט באטראכט אלס דער ערשטע [[גלות]] פון יידן פון זייער לאנד. שפּעטער האבן זיך פילע אומגעקערט צו זייער היימלאַנד, נאָך וואס די [[פערסישע אימפעריע|פּרס'ישע אַטשעמעניד אימפעריע]] האט איינגענומען בבל זיבעציג יאר דערויף, אַ געשעעניש באקאנט אלס [[שיבת ציון]]. מען האָט געבויט אַ צווייטן בית המקדש און ווידער ממשיך געווען מיט דער עבודת המקדש אזוי ווי פריער.

אין די ערשטע יארן פון בית שני, איז די העכסטע רעליגיעזע אויטאָריטעט געווען אַ ראט באקאנט אלס די [[אנשי כנסת הגדולה|כנסת הגדולה]], געפירט דורך [[עזרא הסופר]]. צווישן די דערגרייכונגען פון דער כנסת הגדולה, איז אז אין דער צייט איז געשריבן געווארן די לעצטע ספרי תנ&quot;ך, און דער רשימת ספרי תנ&quot;ך איז געשלאסן געווארן. פֿונעם דריטן יאָרהונדערט לפנה&quot;ס אן האָט זיך העללעניסטישע ייִדישקייט פֿאַרשפּרייט ביז פּטאָלעמאַיש מצרים.

בשעת דער [[גרויסער יידישער אויפשטאנד|גרויסער ייִדישער אויפשטאנד]], א געשיכטע (66–73 לספירה) וואס ווערט ברייט באריכטעט אין דער [[יוסיפון|ספרי יוסיפון]], האָבן די [[רוימישע אימפעריע|רוימער]] געפלונדערט ירושלים און חרוב געמאכט דעם צווייטן בית המקדש. שפעטער האט דער רוימישער קייסער האדריאן געבויט אן עבודה זרה אויפן [[הר הבית]] און פארבאטן [[ברית מילה]]; די דאָזיגע קולטורמארד אַקטן האָבן אונטערגעצינדן דעם [[בר כוכבא|מרד בר כוכבא]] (132–136 לספירה), דערנאך האבן די רוימער פאַרבאָטן תורה לערנען און די פייערונג פון יידישע [[ימים טובים]], און מיט געוואלד ארויסגעצויגן כמעט אלע יידן פון די ערי יהודה. אין יאר 200 לספירה האבן יידן באקומען רוימישע בירגערשאַפט, און יידישקייַט איז געווען אנערקענט אלס אַ ''רעליגיאָ ליסטאַ'' (&quot;לעגיטימע רעליגיע&quot;), ביז די אויפקום פון גנאָסטיסיסם און די התחלה פון קריסטנטום אין די פערטע יאָרהונדערט.

נאך דעם וואס ירושלים איז געווען חרוב און די די יידן זענען געווען פארטריבן, איז עבודה ביי יידן שוין נישט מער געווען צענטראלאזירט ארום דעם ביהמ&quot;ק; [[תפילה]] האט גענומען דעם ארט פון [[קרבנות]], און עבודה איז איבערגעפרישט געווארן און די צורה פון א [[קהילה]] (רעפרעזענטירט מיט מינימום צען דערוואקסענע מענער), און דאס גרינדונג פון די אויטאָריטעט פון רבנים, וועלכע האָבן גענומען דאס ארט אלס רבי'ס און פירער פון אינדיווידועלע קהילות.&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=nQDkLzQimk8C&lt;/ref&gt;
== הויפּטע כאראקטעריסטיקן און עיקרי אמונה ==
אנדערש ווי אנדערע אוראלטע נעבן-מזרח'דיגע געטער, ווערט דער יידישער גאט געשילדערט ווי אן אחד יחיד (איינס, איינער אליין); דער יידישער גאט'ס הויפט באציונגען זענען נישט מיט אנדערע געטער, נאר מיט די וועלט, און מער ספעציפיש, מיט די מענטשן וואס ער האט באשאפן.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|year=1996|author=נחום מ. סארנא|url=https://books.google.com/books?id=V8KGDwAAQBAJ&amp;q=Nahum++1969+Understanding+Genesis|title=פארשטיין ספר בראשית}}&lt;/ref&gt; אזוי אז דער יידישער רעליגיע איז א [[מוסר|עטישע]] [[מאנאטעיזם]]: דער גלויבן אז גאט איז איינס, און איז אינטרעסירט אין די מעשים פונעם מענטשהייט.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=נייזנער|year=2003|first=יעקב|url=https://books.google.com/books?id=asYoIwz9z2UC&amp;pg=PA230|title=דעפענירן יידישקייט}}&lt;/ref&gt; אין יידישקייט איז פאראן [[קבלה|תורת הנסתר]] (קבלה) וואס נאר יחידים האבן אין איר א חלק, אבער עס זענען אויך דא א ריי טעגליכע טאהטן, [[מצווה|מצוות מעשיות]], וועלכע שאפן געלעגנהייטן פאר יעדן ייד צו האבן א שייכות מיט געטליכקייט.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=קדושין|first=מעקס|year=1972|publisher=Bloch Publishing Company|title=דער רבנישע געדאנקן גאנג|page=194}}&lt;/ref&gt; 

אין דער גריכיש-רוימער תקופה האבן עקזיסטירט ביי יידן פילע פארשידענע דרכים אין מאנאטהעיסם, אריינגערעכנט די מהלכים וואס האבן געפירט צום אויפקום פון קריסטנטום.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|year=1999|author=.Newman, Carey C.; Davila, James R.; Lewis, Gladys S., eds|url=https://books.google.com/books?id=9ST5wISvTaQC&amp;q=Jewish+monotheism|title=דער יידישע שרשים פונעם קריסטאלאגישע מאנאטעיזם; פאפירן פונעם סט. אדרוס קאנפערענץ איבער דער היסטארישע מקורות פונעם דינען ישו|isbn=978-90-04-11361-9}}&lt;/ref&gt; דערצו, טענהן מאנכע אַז יידישקייט איז א רעליגיע וואס פארמאגט נישט קיין עיקרים, און פארלאנגט נישט קיין אמונה אין גאט.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|year=2013|author=Maimes, Steven|url=https://www.researchgate.net/publication/283487502|title=איז דא א יידישער טעאלאגיע צו נישט?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=https://www.myjewishlearning.com/article/must-a-jew-believe-in-god/|title=מוז א ייד גלייבן אין גאט?|טיטל=?Must a Jew believe in God|last=סעפטימוס|first=דניאל|language=ענגליש|publisher=''My Jewish Learning''}}&lt;/ref&gt; ביי אייניגע, איז זיך פירן על פי הלכה וויכטיגער ווי דאס גלייבן אין גאט.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=שטיינבערג|year=1947|first=מילטען|title=בעסיק יידישקייט, Basic Judaism|language=ענגליש|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|location=New York|page=p. 36}}&lt;/ref&gt; דער וויכוח צו עס איז שייך צו נוצן די טערמינען &quot;אויטענטישע יידישקייט&quot; אדער &quot;יסודות הדת&quot;, איז נישט בלויז א וויכוח צווישן רעליגיעזע אידן נאר אויך צווישן היסטאריקער.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=לענגטאן|year=2011|first=דניאל ר.|title=נארמאטיווע יידישקייט? יידן, יידישקייט, און יידישער אידענטיטעט ,Normative Judaism? Jews, Judaism and Jewish Identity|url=https://archive.org/details/normativejudaism0000dora|language=ענגליש|publisher=Gorgias press|isbn=978-1-60724-161-4}}&lt;/ref&gt; 
===עיקרים===
וויבאלד יידישקייט איז באזירט אויף מצוות מעשיות, איז אין די שטרענגע זינען נישטא קיין פעסטגעזעצטע עיקרי אמונה וואס זענען אלעמען מחייב אזוי ווי ביי קריסטנטום און איסלאם.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=קאהלער|year=1901-1906|first=קויפמאן|coauthors=הירש, עמילי ג.|editor=זינגער, איזידור עט אל|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1832-articles-of-faith|title=עיקרי אמונה, Articles of faith|series=''The Jewish Encyclopedia''|language=ענגליש|location=New York}}&lt;/ref&gt; חכמי הדורות האבן פארגעלייגט אסאך פארשידענע חיבורים פון הויפט יסודות היהדות, וואס זענען אלע באגרוסט געווארן מיט קריטיק.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=קאהלער|year=1901-1906|first=קויפמאן|coauthors=הירש, עמילי ג.|editor=זינגער, איזידור עט אל|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1832-articles-of-faith|title=עיקרי אמונה, Articles of faith|series=''The Jewish Encyclopedia''|language=ענגליש|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=יאקאבס|year=2007|first=לואיס|chapter=יידישקייט, Judaism|chapterurl=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/judaism/judaism/judaism|editor=סקאלניק, פרעד; בירנבוים, מיכאל|title=Encyclopaedia Judaica|edition=Vol 11 (2nd ed.)|publisher=Macmillan Reference|location=Detroit||language=ענגליש|isbn=978-0-02-866097-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ר' שלמה ממונפלייה, ''יד רמה''; &lt;/ref&gt; די מערסט באקאנטע איז די '[[י&quot;ג עיקרים|י&quot;ג עיקרי אמונה]]' פונעם [[רמב&quot;ם]], נתחבר געווארן אין די צוועלפטע יארהונדערט.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=קאהלער|year=1901-1906|first=קויפמאן|coauthors=הירש, עמילי ג.|editor=זינגער, איזידור עט אל|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1832-articles-of-faith|title=עיקרי אמונה, Articles of faith|series=''The Jewish Encyclopedia''|language=ענגליש|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=יאקאבס|year=2007|first=לואיס|chapter=יידישקייט, Judaism|chapterurl=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/judaism/judaism/judaism|editor=סקאלניק, פרעד; בירנבוים, מיכאל|title=Encyclopaedia Judaica|edition=Vol 11 (2nd ed.)|publisher=Macmillan Reference|location=Detroit||language=ענגליש|isbn=978-0-02-866097-4}}&lt;/ref&gt; לויטן רמב&quot;ם, וואלט יעדער ייד וואס טוט אפווארפן אפילו איינס פון די פרינציפן געזאלט פאררעכנט ווערן פאר א כופר און אן [[אפיקורס]].&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.aish.com/sp/ph/48923722.html|title=Maimonides' Thirteen Principles, דער רמב&quot;ם'ס י&quot;ג עיקרים|last=בלומענפעלד|first=מרדכי|year=2009|month=May|language=ענגליש|publisher=Aish HaTorah}}&lt;/ref&gt; אנדערע חכמים האבן פארנומען שיטות וואס האבן זיך אויף פארשידענע אופנים צעשיידט פונעם רמב&quot;ם'ס פרינציפן.&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=http://www.myjewishlearning.com/beliefs/Theology/Thinkers_and_Thought/Doctrine_and_Dogma/The_Middle_Ages/Principles_of_Faith.shtml|title=די י&quot;ג עיקרי אמונה, The Thirteen Principles of Faith|last=סעפטימוס|first=דניאל|publisher=MyJewishLearning.com}}&lt;/ref&gt; אינעם רמב”ם'ס צייטן איז זיין רשימה פון עיקרים קריטיקירט געווארן דורך ר' חסדאי קרשקש, בעל אור להשם, און ר' יוסף אלבו, בעל ספר העיקרים. ר' יוסף אלבו און דער ראב&quot;ד האבן געטענהט אז די פרינציפן פונעם רמב&quot;ם האבן צופיל זאכן וואס, כאטש זיי זענען אמת, זענען נישט יסודות פון אמונה.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=קאהלער|year=1901-1906|first=קויפמאן|coauthors=הירש, עמילי ג.|editor=זינגער, איזידור עט אל|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1832-articles-of-faith|title=עיקרי אמונה, Articles of faith|series=''The Jewish Encyclopedia''|language=ענגליש|location=New York}}&lt;/ref&gt; אויף אן ענליכן שטייגער האט דער אלטער היסטאריקער [[יוסיפון]] אונטערגעשטראכן [[מנהגים]] און מצוות איבער גלויבן, פארבונדענדיג [[כופר|כפירה]] מיטן נישט היטן הלכה, און האלטענדיג אז פאר [[גיור|גרות]] פארלאנגט זיך א [[ברית מילה]] און דאס זיך פירן מיט מנהגי ישראל. איבער די פאלגענדע פאר הונדערט יאר זענען דער רמב&quot;ם'ס פּרינציפּן מערסטנס איגנארירט געווארן. שפעטער זענען צוויי פיוט'ישער איבערשריפטן פון די דאזיגע עיקרים (&quot;[[אני מאמין]]&quot; און &quot;[[יגדל]]&quot;) אריינגעשטעלט געווארן אין אסאך [[סידור|סידורים]], וואס האט זיי צום סוף געפירט ברייט נתקבל צו ווערן ביי די ארטאדאקסן און קאנסערוואטיווע, הגם רעפארם יידישקייט האט נאר מיטגעשטומט מיט די ערשטע פינף פרינציפן.

אין דער מאדערנער עפאכע פֿעלט אין ייִדישקייט אַ צענטראליזירטע אויטאריטעט וואס זאל דיקטירן א פינטלעכע רעליגיעזע דאגמא. צוליב דעם ווערן פילע פארשידענע נוסחאות פון יסודות הדת פאררעכנט אלס איינשטימיג מיט יידישקייט. מיט דעם אלעם זענען אלע יידישע רעליגיעזע באוועגונגען, אויף א גרעסערן אדער קלענערן פארנעם, באזירט אויף די פרינציפּן פונעם תנ”ך אדער די פארשידענע מפרשים ווי צ.ב.ש. גמרא און מדרש. אויך איז רעלגיעזע יידישקייט גלייכשטימיג אין זייער אנערקענונג אינעם [[ברית בין הבתרים|בונד]] צווישן גאט און אברהם אבינו, ווי אויך אין די אנדערע אספעקטן פונעם בונד וואס זענען אנטפלעקט געווארן צו משה רבינו, וואס ווערט געהאלטן פאר דער גרעסטע נביא ביי יידן. אין משנה, א ספר עיקרי פון רבנישע יידישקייט, ווערט געשריבן אז דאס גלייבן אינעם געטליכקייט פון דעם דאזיגן בונד איז א עיקר אין ייִדישקייט, און אז די וואס ווארפן אפ דעם בונד פארלירן זייער טייל אין עולם הבא.

נאך שווערער ווערט עס היינטיגע צייטן קלארצושטעלן די עיקר יסודות פון ייִדישקייט, צוליב דער צאל און די פארשידנארטיגקייטן פון די הײנטיגע ייִדישע שטרעמונגן. אפילו אויב מען באגרענעצט דעם פראבלעם צו די מערסטע איינפלוסרייכער דרכי מחקר היהדות פונעם ניינצעטן און צוואנציגסטן יארהונדערטן, בלייבט דער ענין קאמפליצירט. למשל, ר' יוסף סאלאווייטשיק'ס (פארבונדן מיט דער [[מאדערן ארטאדאקס|מאדערן ארטאדאקסישער]] באוועגונג) לעזונג פאר מאדערנקייט איז באזירט אויף דעם אז יידישקייט ווערט אידענטיפיצירט מיטן זיך פירן על פי הלכה, כאטש דעם ענדגילטיגן ציל איז אראפצוברענגען [[קדושה]] אויף דער וועלט. ר' מרדכי קאפלאן, דער גרינדער פונעם רעקונסטרוקשאניסט יידישקייט, פארלאזט דעם געדאנק פון רעליגיע כדי צו אידענטיפיצירן יידישקייט מיט [[ציוויליזאציע]], און מיט דעם דאגמא פון ציוויליזאציע, צוזאמען מיטן סעקולעראזירן די הויפט אידייען, פארזוכט ער צו אקצעפטירן וויפיל יידישע שטרעמונגן עס איז איהם נאר מעגליך. קאנסערוואטיווע יידישקייט פון ר' שלמה שעכטער איז, לויט זיין מיינונג, גלייך מיטן טראדיציאנאלן מסורה, האלטנדיג אז כאטש עס ווערט באטראכט אלס פירוש התורה, איז עס אליין אויך א געשיכטע פון כסדרדיגע חידושים און צופאסונגן פון הלכות וואס [[חז&quot;ל]] האבן דורכגעפירט מיט זייערע שעפערישע אפלערנונגן. ר' דוד פיליפסאן מאלט אויס דעם אלגעמיינעם קאנצעפט פון רעפארם באוועגונג מיטן זיך קעגנגעשטעלן דעם רבנישען צוגאנג, און קומט אזוי צו צו ענליכע מסקנות ווי דעם קאנסערוואטיווער באוועגונג.

==מצוות און מנהגים==

יידישקייט איז אויסגעצייכענט מיט עטלעכע מצוות וואס יעדער איינער דארף היטן: [[שבת]], [[כשרות]] און [[טהרת המשפחה]].

=== שבת און יום טוב ===

{{הויפט ארטיקל|ארטיקלען=[[שבת]], [[יום טוב]]}}

דער זיבעטער טאג יעדע וואך איז שבת, וואס הייבט אן ווען די זון גייט אראפ פרייטיק, ביז דריי שטערן קומען ארויס נאך שבת. עס זענען פאראן 39 אבות מלאכות (הויפט סארטן ארבעט) אום אומצאליגע תולדות, ווי אויך תקנות און גזירות פון חז״ל, זאכן וואס מען טוט נישט שבת. אויך ברענגט מען אריין שבת מיט [[קידוש]] פרייטיק צונאכט (אויך קידוש שבת בייטאג) און מען מאכט [[הבדלה]] [[מוצאי שבת|שבת-צונאכט]] צו ווייזן אז די נייע וואך האט אנגעהויבן.

===כשרות===
{{הויפט ארטיקל|כשרות}}

כשרות איז איינע פון די צענטראלע מצוות פון יידישקייט, מיט וואס מען באצייכנט זיך אלס ייד. די הויפט הלכות פון כשרות זענען:

* וועלכע בעלי חיים מעג מען עסן
* [[שחיטה|שעכטן]] בהמות, חיות און עופות פארן עסן
* נישט עסן בלוט
* נישט עסן [[בשר בחלב]], פון וואס שטאמט אז א יידישע קיך האט באזונדערע מיליכיגע און פליישיגע כלים.

===טהרת המשפחה===
{{הויפט ארטיקל|טהרת המשפחה}}

=== דאווענען ===
{{הויפט ארטיקל|דאווענען}}
א ייד דאווענט דריי מאל א טאג, אינדערפרי [[שחרית]], נאכמיטאג [[מנחה]] און ביינאכט [[מעריב]]. געוויסע טעג, ד&quot;ה שבת, ראש חודש, יום טוב און חול המועד, דאווענט מען [[מוסף]] נאך שחרית. איין טאג אין יאר, [[יום כיפור]], דאווענט מען א פינפטע תפילה, נעילה, פארנאכט.

=== לערנען תורה ===
די תורה באשטייט פון [[תורה שבכתב]], די פינף ספרים פון דער תורה, און [[תורה שבעל פה]], וואס נעמט איין משנה, גמרא, תוספתא, מדרשים און אלץ וואס די חכמים דורך די דורת זענען מחדש. לערנען תורה איז איינע פון די מצוות וואס א ייד דארף מקיים זיין, אבער לערנען תורה האט א ספעציעלן ארט אין דעם לעבן פון א ייד.

=== היטן מצוות ===

=== ארץ ישראל ===
{{הויפט ארטיקל|ארץ ישראל}}

== יידישע גלויבונג ==
{{הויפט ארטיקל|אידישע אמונה פרינציפן}}
יידישקייט האט נישט קיין סיסטעם פון דאגמעס אזוי ווי אנדערע רעליגיעס. אין יידישקייט לייגט מען א דגש אויף פראקטישע מצוות (מצוות מעשיות). דאך זענען פאראן אנגענומענע עיקרים פון אמונה וואס די גדולים פון די פריערדיקע דורות האבן צאמגעשטעלט. מערסט באוואוסט זענען די [[שלושה עשר עיקרים|דרייצן עיקרים]] פונעם [[רמב&quot;ם]], וואס הייבט אן מיט אמונה אין איין גאט, וואס האט נישט קיין קערפער און נישט קיין פארעם, אויך אמונה אין [[נביא|נבואה]], און איבער אלע נביאים די [[תורה]] וואס משה רבנו האט אראפגעבגרענגט. אנדערע הויפט פרינציפן זענען אמונה אין [[משיח]], אין [[עולם הבא]] און אין [[תחיית המתים]].

איינער פון די דרייצן עיקרים איז גלייבן אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט, אזוי ווי עס שטייט אין ספר [[בראשית]], אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין זעקס טעג, און אין דעם זיבעטן טאג האט דער אייבערשטער גערוט פון זיין ארבעט. די [[יאר ציילונגען אין דער יידישער לוח]] וואס איז היינט אנגענומען הייבן אן פון אנהייב דעם יאר אין וואס די וועלט איז באשאפן געווארן (איין יאר פאר דעם באשאפן אדם הראשון). מען ציילט די יארן מיט יידישע נומערן, דאס הייסט ניצנדיק די אותיות פון [[אלף בית|א״ב]]; לויט דעם איז דאס יאר [[{{#זמןמ:xhxjY}}]] דאס {{סדר-נומער|נ|{{#זמןמ:xjY}}}} יאר צו [[בריאת העולם]] (דער אות ה' אין אנהייב באדייט די טויזנטער).

אין ספר בראשית ווערט געברענגט אז [[אדם הראשון]] און [[חוה]] זענען באשאפן געווארן די לעצטע, אום זעקסטן טאג. נאך דעם חטא פונעם [[עץ הדעת]] זענען אדם און חוה געווארן פארטריבן פון [[גן עדן]], און מיט דעם הייבט אן די געשיכטע פון דער מענטשהייט.

== יידן איבער דער וועלט ==
במשך די יארן זענען די יידן געווארן באזונדערע עטנישע גרופעס אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט: די [[אשכנזים]] פון מזרח און צענטראלער אייראפע, די [[ספרדים]] פון שפאניע, פארטוגאל און צפון אפריקע, די עדות המזרח פון בבל און אינדיע, די [[תימנים]] פונעם [[אראבישער האלבאינדזל|אראבישן האלבאינדזל]]. כאטש דער נוסח התפילה ענדערט זיך צווישן די פארשידענע גרופעס אבער אלע האלטן איין תורה.

=== ייִדן אין אײראָפע ===
כּלל ישׂראל האָט זיך פלאצירט ‫אין משך די פֿאַרגאַנגענע דורות אין דער [[מזרח אייראפע|מזרח]] און אין די צענטראַלע אָפּטײלונג. [[אייראפע|אײראָפּע]] איז אַ יבשה אױף מזרח זײט פֿונעם [[ערד קוגל]], זי גרענעצט זיך מיט [[אזיע|אַזיע]], זי פֿאַרמאָגט פילע לענדער, פיל פֿון זײ זענען אומבאַקאַנטע נעמען פֿאַר איִדן װעלכע האָבן גאַנץ װײניג געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט זײ אין די [[היסטאריע|היסטאָריע]]. ייִדן זענען געקומען צו דער אײראָפּעיִשער יבשה נאָך אין די צײַטן פֿונעם צװײטן [[בית המקדש]], אין לױף פֿון די דורות האָבן איִדן געװאַנדערט פֿון אײן לאַנד צום צװײטן אין אײראָפּע. 


----
{| style=&quot;padding-top:0em;padding-bottom:0em;&quot; cellpadding=5 align=center border=0 width=&quot;80%&quot;
|-
![[שבת]] !! [[תורה]] !! [[תפילה]]
|}
&lt;center&gt;
 '''הייליגע טעג''' 
&lt;/center&gt;
{| style=&quot;padding-top:0em;padding-bottom:0em;&quot; cellpadding=5 align=center border=0 width=&quot;80%&quot;
|-
! ימים טובים !! פאַסטן ציַיטן !! געדיינקט טעג
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-left: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;33%&quot; | 
* [[ראש השנה]]
* [[יום כיפור]]
* [[סוכות]]
* [[הושענא רבא]]
* [[שמיני עצרת]], [[שמחת תורה]]
* [[חנוכה]]
* [[ט&quot;ו בשבט]] 
* [[פורים]] 
* [[פסח]] 
* [[ל&quot;ג בעומר]] 
* [[שבועות]] 
* [[ט&quot;ו באב]]
----
* [[יום העצמאות]] 
* [[יום ירושלים]] 
| style=&quot;border-left: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;33%&quot; |
* [[צום גדליה]] 
* [[עשרה בטבת]] 
* [[תענית אסתר]] 
* [[שבעה עשר בתמוז]] 
* [[תשעה באב]]
| width=&quot;33%&quot; |
* [[זי&quot;ן אדר]]
|}

----
&lt;center&gt;
'''ספרים'''
&lt;/center&gt;
* '''[[תנ&quot;ך]]:''' [[ספר תורה]] - [[נביאים כתובים]] - [[טעמי המקרא]] - [[מקראות גדולות]]
** '''[[פירושים אויף תנ&quot;ך]]:''' [[צאינה וראינה]] - [[אונקלוס]] - [[ראב&quot;ע]] - [[רמב&quot;ן]] - [[רש&quot;י]]
** '''[[חיצונישע פירושים]]:''' [[משלי בן סירא]] - [[ספר היובלים]]
* '''[[משנה]]:''' [[ברייתא]] - [[תוספתא]]
* '''[[גמרא]]:''' [[תלמוד בבלי]] - [[תלמוד ירושלמי]]
* '''[[מדרשים]]:''' [[מדרש רבה]] - [[מדרש תנחומא]]
** '''[[פירושי התלמוד]]:''' [[רא&quot;ש]] - [[מנחם המאירי]] - [[תוספות]] - [[רש&quot;י]]
* '''[[ספרי הלכה]]:''' [[שולחן ערוך]] - [[שולחן ערוך הרב]] - [[רמ&quot;א]] - [[משנה תורה]] - [[ארבעה טורים]] - [[משנה ברורה]]
* '''[[ספרי מחשבה]]:''' [[הכוזרי]] - [[הרב קוק]] - [[ישעיהו לייבוביץ]] - [[מהר&quot;ל]] - [[מורה נבוכים]] - [[סעדיה גאון]]
* '''[[ספרי מוסר]]:''' [[קב הישר]] - [[מסילת ישרים]] - [[חובת הלבבות]]
* '''[[חסידישע ספרים]]:''' [[תניא]] - [[בעל שם טוב]] - [[קדושת לוי]] - [[ליקוטי מוהר&quot;ן]] - [[אוהב ישראל]]
* '''[[קבלה]]:''' [[משה חיים לוצאטו]] - [[ספר הזוהר]] - [[תורת הצמצום]] - [[עץ חיים]] - [[אשלג]] - [[שלום יהודה גראס]] 
** '''[[פרעמדע מקובלים]]:''' [[גרשם שלום]]
----
&lt;center&gt;
'''בעוווסטע און בארימטע מענטשן'''
&lt;/center&gt;
{| style=&quot;padding-top:0em;padding-bottom:0em;&quot; cellpadding=5 align=center border=0 width=&quot;90%&quot;
|-
! [[תנ&quot;ך|אין תנ&quot;ך]] !! [[חז&quot;ל|ביַי די חז&quot;ל]] !! ביַי די ניַיע ציַיט
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-right: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;30%&quot; |
* [[נביאים]]
* [[מלכים]]
* [[שופטים]]
* [[כהנים]]
| style=&quot;border-right: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;30%&quot; | 
* [[חשמונאים]]
* [[תנאים]]
* [[אמוראים]]
* [[סבוראים]]
* [[גאונים]]
| style=&quot;border-right: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;30%&quot; |
* [[ראשונים]]
* [[אחרונים]]
* [[רבנים]]
* [[רפאָרמישע ראבייס]]
* [[חוקרי יהדות]]
* [[קאַראַטישע חכמים]]
* [[אדמורי&quot;ם]]
* [[ראשי ישיבות]]
* [[זינגערס]]
* [[אַקטיאָרן]]

|}
----

&lt;center&gt;
=== געמיינדעס ===
&lt;/center&gt;
{| style=&quot;padding-top:0em;padding-bottom:0em;&quot; cellpadding=5 align=center border=0 width=&quot;80%&quot;
|-
! פריעריגע געמיינדעס!! צייטליכע געמיינדעס
|-valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;border-right: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;50%&quot; |
* [[פרושים]]
* [[צדוקים]]
* [[בייתוסים]]
* [[איסיים]]
* [[אבלי ציון]]
* [[משיחיסטן]]
| style=&quot;border-right: 1px solid #cfcfff&quot; width=&quot;50%&quot; |
* [[אָרטאָדאָקסן]]
** [[חרדים]]
** [[ציוניסט]]ן
*** [[דתיים-לאומיים]]
*** [[חרדים-לאומיים]]
*** [[דרדעים]]
* [[ציוניסטן]]
** [[רעפאָרמער]]
** [[קאָנסערוואטיוון]]
** [[מסורתי]]ים
* [[חילונים - פריַיע]]
* [[שומרונים]]
* [[רקונסטרוקטיבים]]
* [[נעאלאגן]]
|}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע|
refs=
&lt;ref name=&quot;Population of Jews&quot;&gt;''14.3&amp;nbsp;מיליאן'', לויט:
*{{cite report |author=DellaPergola, Sergio |date=2015 |title=World Jewish Population, 2015 |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3394 |publisher=Berman Jewish DataBank |accessdate=4 May 2016}}
''14–14.5&amp;nbsp;מיליאן'' לויט:
*{{cite news|title=Worldwide Jewry numbers 14 million|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324677,00.html|publisher=Ynet
|accessdate={{ר}}21סטן אקטאבער 2013}}
*{{cite web|title=Jewish Population|url=http://www.jewfaq.org/populatn.htm|work=Judaism101
|accessdate={{ר}}20סטן סעפטעמבער 2013}}
*{{cite web|author=Daniel J. Elazar|title=How Strong is Orthodox Judaism – Really? The Demographics of Jewish Religious Identification|url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/demographics.htm|work=[[Jerusalem Center for Public Affairs]]
|accessdate={{ר}}20סטן סעפטעמבער 2013}}
*{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/|work=[[Pew Research Center]]|title= The Global Religious Landscape&amp;nbsp;– Jews
|date={{ר}}18טן דעצעמבער 2012
|accessdate={{ר}}31סטן אקטאבער 2013}}&lt;/ref&gt;

}}

{{קאמאנסקאט|Judaism}}

{{פארטאל|'''[[פארטאל:יידישקייט|די טעמע האט א פארטאל]]'''}}


[[קאַטעגאָריע:יידישקייט|*]]
[[קאַטעגאָריע:רעליגיע]]</text>
      <sha1>9ydxvq3wcue51rxvvqa98yultwkn7nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אסטראנאמיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2684</id>
    <revision>
      <id>602169</id>
      <parentid>600649</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16464" sha1="o7z0wdyb6qmn7untb4cczew4zil8bw7" xml:space="preserve">[[טעקע:Moon_Dedal_crater.jpg|קליין|‫דאָס געזיכט פֿון דער [[לבֿנה]]. אַ בילד פֿונעם [[קאָסמאָסשיף]] &quot;אַפּאָלאָ&quot;, 1969]]

‫'''אַסטראָנאָמיע''' (פון {{שפראך-el|ἀστρονομία}}) איז די [[נאטור-וויסנשאפטן|נאטור-וויסנשאפט]] וואס באהאנדלט [[אסטראנאמישער אביעקט|הימלישע אביעקטן]] און פֿענאמענען, און אַלעס װעגן אַנטװיקלונגען אַרום אונדזער װעלט ווי צ.ב. די זון מיט דער לבֿנה, שטערן און אַלע הימל געשעענישן.

אַסטראָנאָמיע װערט גערעכענט אַלס זײער אַן אַלטע װיסנשאַפֿט, װאָס עס איז דערקענט שױן צום װיינעגסטן ארום 6000 יאָר. סי טוט אנווענדן [[מאטעמאטיק]], [[פיזיק]] און [[כעמיע]] בכדי אויפצוקלערן די היסטאריע פון די הימלישע אביעקטן, כולל [[פלאנעט|פלאנעטן]], [[נאטירלעכער סאטעליט|לבנות]], [[שטערן]], [[נעפל (אסטראנאמיע)|נעפלען]], [[גאלאקסיע|גאלאקסיעס]] און [[קאמעט|קאמעטן]]; די פֿענאמענען שליסן איין סופערנאווע אויפרייסן, קוואסארן, בלאזארן, פולסארן און קאסמישע מיקראכוואליע הינטערגרונט שטראלונג. אין אלגעמיין געהערן אלע פֿענאמענען וואס שטאמען פון אינדרויסן דער [[ערד'ס אטמאספער|ערד׳ס אטמאספער]] צו אסטראנאמיע. א צווייג פון אסטראנאמיע גערופן [[קאסמאלאגיע]] איז די שטודיע פונעם [[אוניווערס]] אינגאנצן.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System – Introduction|date=2001|pages=1}}&lt;/ref&gt; 

אַסטראָנאָמיע העלפֿט אונדז מיט אונדזער צײַט און נוצן זיך מיט דעם נײטיקן [[קאַלענדאַר]] װאָס פֿירט אונדזערע טעג, װאָכן, חדשים, און יאָרן אין זײער שטײגער, לױט די [[זון]] אָדער ([[לבֿנה]]). ‬ 

אין די אמאליגע צייטן איז אסטראנאמיע געווען די אבזערוואציעס און פארויסזאגען פון די באוועגונגען פון די הימלישע קערפער וואס מען קען זען מיט די אויגן. היינט ווערט אסטראנאמיע אפט גערעכנט כמעט די זעלבע ווי [[אסטראפיזיק]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Unsöld|first1=Albrecht|last2=Baschek|first2=Bodo|title=Classical Astronomy and the Solar System|date=2001|pages=6–9}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
די ערשטע אסטראנאמען האבן געזען די שטערן נאר מיט זייערע אויגן. זיי האבן געמאכט [[מאפע]]ס פון די שטערן און מיט זיי אויסגערעכנט וועלכע צייט אין יאר איז עס.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=17322&amp;pageno=5|title=An online book - Gutenberg history of Astronomy}}&lt;/ref&gt; די פריערדיקע  [[ציוויליזאציע]]ס, ווי די [[מאיא]] און די [[אוראלט עגיפטן|אוראלטע עגיפטישע]] האבן געבויט [[אבזערוואטאריע]]ס צו קוקן אויף די שטערן און מאכן שטערן מאפעס. זיי האבן אויך אויסגעטראכט וואו די [[ערד-פלאנעט|ערד]] געפינט זיך אינעם [[אוניווערס]].

זיי האבן געהאלטן אז די ערד איז דער צענטער פונעם אוניווערס און די זון, די לבנה און די שטערן דרייען זיך ארום דער ערד. דאס ווערט גערופן דער געאצענטרישער מאדעל פונעם אוניווערס, אדער די פטאלעמי־סיסטעם.&lt;ref&gt;{{cite book|last=DeWitt|first=Richard|title=Worldviews: An Introduction to the History and Philosophy of Science|url=https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi|date=2010|publisher=Wiley|location=Chichester, England|isbn=978-1-4051-9563-8|page=[https://archive.org/details/worldviewsintrod0000dewi/page/113 113]|chapter=The Ptolemaic System}}&lt;/ref&gt;

א גאר וויכטיגע אנטוויקלונג איז געווען דער אנהייב פון מאטעמאטישער און וויסנשאפטלעכער אסטראנאמיע, וואס האט אנגעהויבן ביי די בבליים, וואס האבן אראפגעלייגט די  יסודות פאר שפעטערדיקע אסטראנאמישע טראדיציעס אין אנדערע ציוויליזאציעס.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Scientific Astronomy in Antiquity|author=Aaboe, A.|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=276|issue=1257|date=1974|pages=21–42|jstor=74272|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A}}&lt;/ref&gt; די בבליים האבן אנטפלעקט אז ליקוי לבנה׳ס חזר׳ן זיך איבער אין א ציקל וואס מען רופט א סאראס.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|title=Eclipses and the Saros|publisher=NASA|accessdate=28סטן אקטאבער 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|archivedate=30סטן אקטאבער 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

נאך די בבליים זענען זינענדיקע פארויסיקע טריט אין אסטראנאמיע געמאכט אין [[אוראלט גריכנלאנד]] און דער העלעניסטישער וועלט. האט געזוכט א ראציאנאלע פיזיקאלישע אויפקלערונג פאר הימלישע פענאמענען.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Krafft|first=Fritz|date=2009|contribution=Astronomy|editor-last=Cancik|editor-first=Hubert|editor2-last=Schneider|editor2-first=Helmuth|title=Brill's New Pauly|ref=harv|title-link=Brill's New Pauly}}&lt;/ref&gt; אין דעם 3טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט [[אריסטארכוס פון סאמאס]] געשאצט די גרייס און דיסטאנץ פון דער לבנה און דער זון, און ער האט פארגעשטעלט א מאדעל פון דער [[זון סיסטעם]] וואו  די ערד און די פלאנעטן דרייען זיך ארום דער זון, וואס מען רופט היינט דעם [[העליאצענטריזם|העליאצענטרישן]] מאדעל.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Aristarchus's On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts|journal=Archive for History of Exact Sciences|date=May 2007|first=J.L.|last=Berrgren|author2=Nathan Sidoli|volume=61|issue=3|pages=213–54|doi=10.1007/s00407-006-0118-4}}&lt;/ref&gt; אין דעם 2טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט היפארכוס אנטפלעקט [[פרעצעסיע]], האט אויסגערעכנט די גרייס און דיסטאנץ פון דער לבנה און האט ערפינדעט די ערשטע אסטראנאמישע געצייג ווי דער [[אסטראלאב]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|title=Hipparchus of Rhodes|last=|first=|date=|website=|publisher=School of Mathematics and Statistics, [[University of St Andrews]], Scotland|accessdate=28סטן אקטאבער 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html|archivedate=23סטן אקטאבער 2007|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; היפארכוס האט אויך געשאפן א קאטאלאג פון 1020 שטערן, און מערסטע פון די [[שטערנגרופע|שטערנגרופעס]] פון דעם צפונדיקן האלבקיילעך שטאמען פון גריכישער אסטראנאמיע.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thurston|first=H.|title=Early Astronomy|url=https://books.google.com/books?id=rNpHjqxQQ9oC&amp;pg=PA2|year=1996|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-94822-5|page=2}}&lt;/ref&gt;

=== וויסנשאפטלעכע רעוואלוציע ===
[[טעקע:Galileo_moon_phases.jpg|קליין|[[גאלילעא גאלילעי|גאלילעא׳ס סקיצעס]] און אבסערוואציעס פון דער [[לבנה]] האבן אנטפלעקט אז דער אייבערפלאך איז בערגיק.]]
[[טעקע:Medieval_Astronomy_(f.4v).jpg|קליין|אן אסטראנאמישע קארטע פון א פריערדיגן וויסנשאפטלעכן כתב־יד , בערך 1000|טעקסט=]]
במשך דעם [[רענעסאנס]] האט [[ניקאליי קאפערניק]] פארגעשטעלט א העליאצענטרישן מאדעל פון דער זונסיסטעם. זיין ווערק איז געווארן פארטיידיקט דורך [[גאלילעא גאלילעי]] און פארברייטערט דורך [[יאהאנעס קעפלער]]. קעפלער איז געווען דער ערשטער וואס האט אויסגעקלערט א סיסטעם וואס האט געהעריג באשריבן די פרטים פון דער באוועגונג פון די פלאנעטן ארום דער זון. However, קעפלער האט אבער נישט מצליח געווען צו פארמולירן א טעאריע וואס לינג אונטער די געזעצן וואס ער האט אנגעשריבן.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 49–58&lt;/ref&gt; ענדלעך האט [[אייזיק ניוטאן]], מיט זיין ערפינדונג פון הימלישער דינאמיק און זיין [[גראוויטאציע|געזעץ פון גראוויטאציע]], אויפגעקלערט די באוועגונגען פון די פלאנעטן. אויך האט ניוטאן אנטוויקלט דעם [[שפיגל-טעלעסקאפ]].&lt;ref name=&quot;f58-64&quot;&gt;Forbes, 1909, pp. 58–64&lt;/ref&gt;

פארבעסערונגען אין די גרייס און קוואליטעט פונעם טעלעסקאפ האבן געברענגט נייע אויפדעקונגען. דער ענגלישער אסטראנאם דזשאן פלאמסטיד האט קאטאלאגירט מער ווי 3000 שטערן,&lt;ref&gt;Chambers, Robert (1864) ''[[Chambers Book of Days]]''&lt;/ref&gt; דער אסטראנאם [[וויליאם הערשל]] האט געמאכט א פרטימדיקן קאטאלאג פון נעפלקייט און גרופקעס און אין 1781 האט ער אנטפלעקט דעם פלאנעט [[אוראנוס]]  דעם ערשטן נייעם פלאנעט  וואס מ׳האט געפונען.&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 79–81&lt;/ref&gt; דער דיסטאנץ צו א שטערן האט מען אנאנסירט אין 1838 ווען [[פרידריך בעסל]] האט געמאסטן דעם [[פאראלאקס]] פון [[61 Cygni]].&lt;ref&gt;Forbes, 1909, pp. 147–50&lt;/ref&gt;

דער עקזיסטענץ פון דער ערד׳ס גאלאקסיע, דער [[מילכיגער וועג]], ווי אן אייגענע גרופע פון שטערן האט מען נאר באוויזן אין דעם 20סטן יארהונדערט, צוזאמען מיטן עקזיסטענץ פון ״דרויסנדיקע״ גאלאקסיעס. אז מען האט אבזערווירט ווי יענע גאלאקסיעס ציען זיך צוריק האט דאס געברענגט צו אנטפלעקן די פארברייטערונג פונעם [[אוניווערס]].&lt;ref name=&quot;Belkora2003&quot;&gt;{{cite book|author=Belkora, Leila|title=Minding the heavens: the story of our discovery of the Milky Way|isbn=978-0-7503-0730-7|url=https://books.google.com/?id=qBM-wez94WwC&amp;printsec=frontcover|publisher=[[CRC Press]]|date=2003|pages=1–14}}&lt;/ref&gt; טעארעטישע אסטראנאמיע האט געברענגט צו ספעקולאציעס וועגן דעם עקזיסטענס פון אזעלכע אביעקטן ווי [[שווארצע לאך|שווארצע לעכער]] און [[נייטראנען שטערן]], וואס אסטראנאמען ניצן אויפצוקלערן געוויסע אבזערווירטע פענאמענען ווי [[קוואסאר|קוואסארן]], [[פולסאר|פולסארן]], [[בלאזאר|בלאזארן]] און [[ראדיא גאלאקסיעס]]. אין דעם 20סטן יארהונדערט האט מען פארמולירט די [[אורקנאל]] {{ענ|Big Bang}} טעאריע, און א ראיה דערצו די קאסמישע מיקראכוואליע אונטערשלאק שטראלונג און האבל׳ס געזעץ. אין פעברואר 2016 האט מען אנטפלעקט אז דעם סעפטעמבער פריער האט מען אפגעשפירט גראוויטאציע־כוואליעס.&lt;ref name=&quot;Discovery 2016&quot;&gt;{{cite journal|title=Einstein's gravitational waves found at last|journal=Nature News|url=http://www.nature.com/news/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361|date=11 February 2016|last=Castelvecchi|first=Davide|last2=Witze|first2=Witze|doi=10.1038/nature.2016.19361|accessdate=11 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abbot&quot;&gt;{{cite journal|title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger|authors=B.P. Abbott (LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration)|journal=Physical Review Letters|year=2016|volume=116|issue=6|pages=061102|doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102|pmid=26918975|bibcode=2016PhRvL.116f1102A|arxiv=1602.03837|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

== אבסערוואציע-אסטראנאמיע ==
דער הויפט מקור פון אינפארמאציע וועגן [[הימלישער קערפער|הימלישע קערפערס]] און אנדערע אביעקטן איז [[ליכט|זעבארע ליכט]] אדער  מער אין אלגעמיין [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|last=|first=|date=|website=|publisher=NASA|accessdate=17טן נאוועמבער 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archivedate=5טן סעפטעמבער 2006|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; אבסערוואציע־אסטראנאמיע קען מען קאטעגאריזירן לויט דעם טייל פונעם [[עלעקטראמאגנעטישער ספעקטער|עלעקטראמאגנעטישן ספעקטער]] וואו מען האט געמאכט די אבסערוואציעס. טיילן פון דעם ספעקטער קען מען אבסערווירן פון דער ערד׳ס אייבערפלאך, אבער אנדערע טיילן קען מען אבסערווירן נאר פון גרויסע הייכן אדער אינדרויסן פון דער ערד׳ס אטמאספער.

=== ראדיא-אסטראנאמיע ===
[[טעקע:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|קליין|א [[ראדיא-טעלעסקאפ]] אין  [[ניו מעקסיקא]]]]
ראדיא-אסטראנאמיע באניצט שטראלונג מיט כוואליעלענג גרעסער פון בערך איין מילימעטער, אינדרויסן פון זעבאר.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot;&gt;{{cite book|editor=Cox, A.N.|title=Allen's Astrophysical Quantities|date=2000|url=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA124|publisher=Springer-Verlag|page=124|location=New York|isbn=978-0-387-98746-0}}&lt;/ref&gt; ראדיא-אסטראנאמיע איז אנדערש פון כמעט אלע אנדערע סארטן אבסערוואציע-אסטראנאמיע ווייל די אבזערווירטע [[ראדיא-כוואליע|ראדיא-כוואליעס]]  טוט מען באהאנדלען טאקע ווי [[כוואליע|כוואליעס]] ענדערשט ווי דיסקרעטע [[פאטאן|פאטאנען]]. דערפאר איז איז עס פארהעלטעניש גרינגער צו מעסטן סיי די [[אמפליטוד]] און סיי די [[פאזע|פֿאזע]], וואס מען קען נישט אויספירן אזוי גרינג ביי קערצערע כוואליע-לענג.&lt;ref name=&quot;cox2000&quot; /&gt;

== ‫זעט אױך ==
* [[רשימה פֿון פּלאַנעטן]]
* [[לבֿנה]]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע|*]]</text>
      <sha1>o7z0wdyb6qmn7untb4cczew4zil8bw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>היסטאריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4865</id>
    <revision>
      <id>602148</id>
      <parentid>543602</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20482" sha1="qca08hn701g3erw1q23mmdxjd0cp7pn" xml:space="preserve">'''היסטאריע''' (פון [[גריכיש]] ἱστορία , ''היסטאריא'', טייטש ,נאכפרעגן״) אדער '''געשיכטע''' &lt;small&gt;(אויף [[לשון קודש]] הייסט דאס דברי הימים)&lt;/small&gt; איז די [[שטודיע]] אדער סתם א [[דערציילונג]] איבער דעם [[מענטש]]נס לעבנסשטייגער אין דער פארגאנגענהייט. די געשיכטע איז געהיטן געווארן איבערהויפט דורך געשריבענע [[בוך|ביכער]], [[צייטונג]]ען און [[בריוו]]. די וואס שטודירן היסטאריע הייסן [[היסטאריקער]]ס.

דער טערמין '''היסטאריע''' קען זיך אויך באציען צו די עפאכע אין די פארגאנגענהייט פון וועלכער מיר האבן רעקארדירטע שרייבונגען, אין קעגנזאץ צו די [[פרעהיסטאריע|פרעהיסטארישע]] עפאכעס ווען די חכמה פון שרייבן איז נאך נישט געווען באקאנט.

אלע פאסירונגען וואס זענען געשריבן אדער געהיט אין וואסארא פארמאט געהערן צו דער היסטארישער באשרייבונג.

אמאל האט מען פארעכנט היסטאריע אין די [[גייסט וויסנשאפט]] קלאסיפיקאציע, אבער אין דער מאדערנער [[אקאדעמיע]] ווערט דאס מער און מער היינט פארעכנט אין די [[סאציאל וויסנשאפט]] קלאסיפיקאציע, איבערהויפט ווען דער פאקוס איז [[כראנאלאגיע|כראנאלאגיש]].

געשיכטע קען אויך מיינען א '''מעשה''' וואס איז מער א דערציילונג פון אמאל אין די געשיכטע, ווי למשל מעשות וואס מען הערט וועגן פריערדיגע צייטן. 

== עטימאלאגיע ==
דאס ווארט '''היסטאריע''' שטאמט פון [[גריכיש]] ιστορία ''היסטאריא''.

== באשרייבונג ==
[[טעקע:The_Historians'_History_of_the_World_-_Title_Page.jpg|קליין|דער שער־בלאט פון  ''[[The Historians' History of the World]]'']]
היסטאריקער שרייבן אין דעם קאנטעקסט פון זייער אייגענער צייט, און מיט פאסיגן איינזען צו די אקטועלע דאמינאנטע אידעען ווי אויסצושטייטשן די פארגאנגענהייט, און צומאל שרייבן צו פארזארגן אנלערנונגען פאר זייער אייגענער געזעלשאפט. אין די ווערטער פון בענעדעטא קראצע , &quot;די גארע היסטאריע איז היינטצייטיקע היסטאריע&quot;.

אלע געשעענישן וואס ווערן געדענקט און פרעזערווירט אין עפעס אן אויטענטישער פארעם שטעלן צונויף דעם היסטארישן באריכט.&lt;ref name=&quot;wordnet&quot;&gt;[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search – 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|date=17 September 2005}}, &quot;History&quot;.&lt;/ref&gt; די אויפגאבע פון היסטארישע רייד איז צו אידענטיפיצירן די מקורות וואס קענען גאנץ ניצלעך ביישטייערן צו פראדוצירן אקוראטע באריכטן פון דער פארגאנגענהייט. 

די שטודיע פון היסטאריע ווערט טיילמאל קלאסיפיצירט ווי א טייל פון [[גייסט וויסנשאפט]] און טיילמאל ווי א טייל פון [[סאציאל וויסנשאפט]].&lt;ref&gt;Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. {{ISBN|0-415-05682-9}}&lt;/ref&gt; זי ווערט אויך געזען ווי א בריק צווישן יענע צוויי ברייטע געביטן, אריינברענגען מעטאדאלאגיעס פון אלע ביידע. טייל היסטאריקער זענען שטארקע שטיצער פון איינער אדער דער אנדערער קלאסיפיקאציע.&lt;ref&gt;Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.&lt;/ref&gt; אין דעם 20סטן יארהונדערט האט דער פראנצויזישער היסטאריקער פערנאנד ברוידעל רעוואלוציאניזירט די שטודיע פון היסטאריע ווען ער האט געניצט פארשידענע דרויסנדיקע דיסציפלינען ווי [[עקאנאמיק]], [[אנטראפאלאגיע]] און [[געאגראפיע]] אין דער שטודיע פון גלאבאלער היסטאריע.

==היסטארישע מעטאדאלאגיע==
היסטאריקער באניצן פארשידענע מקורות, איינשליסנדיק געשריבענע און געדרוקטע דאקומענטן, אינטערוויוס (בעל־פה היסטאריע) און [[ארכעאלאגיע]].

דער היסטארישער מעטאד באשטייט פון טעכניקן און רעכטליניעס דורך וועלכע [[היסטאריקער]] באניצן ערשטיקע מקורות און אנדערע באווייזן צו פארשן און דערנאך שרייבן [[היסטאריאגראפיע|היסטאריע]].&lt;ref name=&quot;lamberg-karlovsky-p5&quot;&gt;{{cite book|title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica|url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb|author1=Lamberg-Karlovsky, C.C.|author2=Jeremy A. Sabloff|publisher=Benjamin-Cummings Publishing|year=1979|page=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb/page/5 5]|isbn=978-0-88133-834-8}}&lt;/ref&gt; [[העראדאט]] (484  – בערך 425 פאר דער ציווילער רעכענונג) ווערט ברייט גערעכענט דער  &quot;פאטער פון היסטאריע&quot;. זיין מיטצייטלער [[טוקידידעס]] (בערך 460 – בערך 400 פאר דער ציווילער רעכענונג), אבער, ווערט פאררעכענט דער ערשטער מיט א צוגאנג צו היסטאריע מיט א גוט־אנטוויקלטן היסטאריע־מעטאד אין זיין ווערק די ''[[היסטאריע פון דער פעלאפאנעזישער מלחמה]]''. טוקידידעס, אנדערש פון העראדאט, האט געהאלטן אז היסטאריע איז דער פראדוקט פון די אויסקלויבן און אקציעס פון מענטשן, און האט געקוקט אויף גורם און עפֿעקט, נישט סתם דער אויסקום פון הימלישן אינטערווענץ.&lt;ref name=&quot;lamberg-karlovsky-p5&quot; /&gt; אין זיין היסטאריע־מעטאד, האט טוקידידעס אונטערשטריכן כראנאלאגיע, א נייטראלן קוק־פונקט, און אז די מענטשלעכער וועלט איז די אויסקום פון די פעולות פון מענטשן. גריכישע היסטאריקער האבן אויך געקוקט אויף היסטאריע ווי ציקליש, אז געשעענישן קומען צוריק מיט א סדר.&lt;ref name=&quot;lamberg-karlovsky-p6&quot;&gt;{{cite book|title=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica|url=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb|author1=Lamberg-Karlovsky, C.C.|author2=Jeremy A. Sabloff|publisher=Benjamin-Cummings Publishing|year=1979|page=[https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb/page/6 6]|isbn=978-0-88133-834-8}}&lt;/ref&gt;

אין דער הקדמה צו זיין בוך ''די'' ''[[מוקאדימאה]]'' (1377), ווארענט דער אראבישער היסטאריקער [[איבן כאלדון]] וועגן זיבן גרייזן וואס ער האט געהאלטן אז היסטאריקער מאכן כסדר. אין דעם קריטיק האט ער א צוגאנג צו דער פארגאנגענהייט ווי מאדנע און וואס מען דארף אויסטייטשן. די אריגינעלקייט פון איבן כאלדון איז געווען צו טענה׳ן אז די קולטורעלע אונטערשייד פון אן אנדער תקופה מוז חל זיין אויף דער אפשאצונג פון רעלעוואנטן היסטארישן מאטריאל, כדי אונטערשיידן די פרינציפן לויט וואס ס׳איז מעגלעך צו פרואוון די אפשאצונג, און אויך צו שפירן די נויט פאר דערפארונג צוזאמן מיט ראציאנאלע פרינציפן, כדי אפצושאצן א קולטור פון דער פארגאנגענהייט. דערפאר האט איבן כאלדון איינגעפירט א וויסנשאפטלעכן מעטאד צו דער שטודיע פון היסטאריע, וואס ער האט אפטמאל גערופן זיין &quot;נייע וויסנשאפט&quot;.&lt;ref&gt;[[איבן כאלדון|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N.J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], {{ISBN|0-691-01754-9}}.&lt;/ref&gt; זיין היסטארישער מעטאד האט אויך געלייגט די יסודות פאר דער אבזערוואציע פון דער ראלע פון [[קאמוניקאציע]], [[פראפאגאנדע]] און סיסטעמישן פאראורטל אין היסטאריע,&lt;ref name=&quot;Mowlana&quot;&gt;H. Mowlana (2001). &quot;Information in the Arab World&quot;, ''Cooperation South Journal'' '''1'''.&lt;/ref&gt; און ער ווערט דעריבער גערעכנט דער &quot;פאטער פון היסטאריאגראפיע&quot;&lt;ref&gt;Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst &amp; Co. Publishers. {{ISBN|1-85065-356-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enan&quot;&gt;{{Cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=978-983-9541-53-3|page=v|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; אדער דער &quot;פאטער פון דער פילאסאפיע פון היסטאריע&quot;.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;&gt;Dr. S.W. Akhtar (1997). &quot;The Islamic Concept of Knowledge&quot;, ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought &amp; Culture'' '''12''' (3).&lt;/ref&gt; 

אין דער מערב־וועלט, האבן היסטאריקער אנטוויקלט מאדערנע מעטאדן פון היסטאריאגראפיע אין די 17טן און 18טן יארהונדערטער, בפרט אין פראנקרייך און דייטשלאנד. דער  19טער־יארהונדערט היסטאריקער מיטן גרעסטן איינפלוס אויף מעטאדן איז געווען [[לעאפאלד פאן ראנקע]] אין דייטשלאנד.

== געביטן פון היסטאריע ==

=== תקופות ===
אפטמאל פאקוסירט היסטארישע שטודיע אויף געשעענישן און אנטוויקלונגען וואס האבן פאסירט אין געוויסע תקופות. היסטאריקער געבן נעמען צו די דאזיקע תקופות כדי  צו דערמעגלעכן היסטאריקער צו קענען ניצן &quot;ארגאניזירן אידעען און קלאסיפיקאציע גענעראליזאציעס.&lt;ref name=&quot;Marwick-p169&quot;&gt;{{cite book|title=The Nature of History|url=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw|author=Marwick, Arthur|publisher=The Macmillan Press LTD|year=1970|page=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169]}}&lt;/ref&gt; די נעמען וואס מען גיט צו א תקופה קענען ענדערן לויט דער געאגראפישער לאקאציע, ווי אויך די גענויע דאטעס ווען א געוויסע תקופה הייבט זיך אן און לאזט זיך אויס. [[יארהונדערט|יארהונדערטער]] and [[יארצענדלינג|יארצענדלינגער]] זענען אפט־געניצטע תקופות, און די צייט וואס זיי באדייטן ווענדט זיך אויף וועלכער קאלענדאר סיסטעם מען ניצט. מערסטנס זענען די תקופות קאנסטרוקטירט למפרע און זענען אפהענגיק אין אפשאצונגען וועגן דער פארגאנגענהייט. ווי מען שטעלט אויף די תקופות און זייערע נעמען קענען האבן א השפעה אויף וויאזוי מען שטודירט זיי.&lt;ref name=&quot;Tosh-p168-169&quot;&gt;{{cite book|title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh|author=Tosh, John|publisher=Pearson Education Limited|year=2006|pages=[https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 168]–169}}&lt;/ref&gt;


==== היסטארישע צייטן ====
* [[אוראלטע היסטאריע]]
** [[סומער]]
** [[אוראלט עגיפטן]]
** [[בבל]]
** [[אוראלטע ארמעניע]]
** [[אוראלט גריכנלאנד]]
** [[אוראלטע אינדיע]]
** [[אוראלטע כינע]]
** [[אוראלטע צענטראלע אמעריקע]] - [[אזטעק]], [[מאיא ציוויליזאציע|מאיא]]
** [[אוראלטע אפריקע]]
** [[אוראלטע אויסטראליע]]
* [[רוימישע אימפעריע]]
*[[כינעזישע דינאסטיעס]]
*[[ביזאנטישע אימפעריע]]
*[[פריערער איסלאמישער כאליפאט]]–פון [[מוכאמאד]] ביז די [[קרייצצוג|קרייצוגן]]
*פריערער מיטלאלטער
*הויך מיטלאלטער און די קרייצוגן–קאנפליקט מיט איסלאם, קאטארן, פאגאנער אין דער ליטע, אא״וו
*שפעטערער מיטלאלטער–[[13טער י&quot;ה|13טער יארהונדערט]] ביז [[15טער י&quot;ה|15טן יארהונדערט]]

=== געאגראפישע לאקאציעס ===
געוויסע [[געאגראפיע|געאגראפישע]] לאקאציעס קענען זיין דער יסוד פאר היסטארישער שטודיע, למשל, [[קאנטינענט|קאנטינענטן]], [[לאנד|לענדער]] און [[שטאט|שטעט]]. פארשטיין פארוואס היסטארישע געשעענישן זענען געשען איז וויכטיק. פאר דעם צוועק ווענדן זיך היסטאריקער אפט צו [[געאגראפיע]]. לויט זשול מישעלע אין זיין בוך ''Histoire de France'' (1833), &quot;אָן א געאגראפישן יסוד, זעען אויס די מענטשן, די שאפער פון היסטאריע, אזוי ווי זיי שפאצירן אויף דער לופט.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Relations of History and Geography: Studies in England, France and the United States|last=Darby|first=Henry Clifford|publisher=University of Exeter Press|year=2002|isbn=0-85989-699-4|location=Exeter|pages=14}}&lt;/ref&gt; וועטער־פורעמען, וואסער־פארזארג און די לאנדשאפט פון אן ארט, זיי אלע באאיינפלוסן  דאס לעבן פון די וואס וואוינען דארט. צום ביישפיל, כדי אויפצוקלערן פארוואס האבן די אוראלטע עגיפטער אנטוויקלט א דערפאלגלעכע ציוויליזאציע, איז נייטיק צו שטודירן די [[געאגראפיע פון עגיפטן]]. עגיפטישע ציוויליזאציע איז געבויט געווארן אויף די ברעגן פונעם טייך נילוס, וואס האט יערלעך פארפלייצט די ארומיקע געגנט, און האט ארויפגעלייגט ערד אויף זיינע ברעגן. די רייכע באדן האט געהאלפן די פארמערס וואקסן גענוג גערעטענישן צו באשפייזן די באפעלקערונג פון די שטעט. במילא האט נישט יעדער איינער געדארפט זיין א פארמער, און אזוי האבן טייל מענטשן געארבעט אין שטעלעס וואס האבן געהאלפן אנטוויקלען די ציוויליזאציע. אויך דארף מען בארעכענען מיטן קלימאט, וואס היסטאריקערס ווי עלזווערט האנטינגטאן און אלען סעמפל האלט פאר א מכריעדיקע באווירקונג אויף דער קורס פון היסטאריע.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=World history from early times to AD 2000|last=Rao|first=B.V.|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd.|year=2007|isbn=978-81-207-3188-2|location=New Delhi|pages=5}}&lt;/ref&gt;

==== ראיאנען ====

* [[היסטאריע פון אפריקע]] הייבט און מיט די ערשטע מאדערנע מענטשן אויפן קאנטינעט, ווייטע ביז די היינטיקע טעג ווי א געלאטעכץ פון אלערלייאיקע און פאליטיש אנטוויקלדיקע פֿאלקשטאטן.
* [[היטסאריע פון די אמעריקעס]]&lt;!-- is the collective history of North and South America, including Central America and the Caribbean.--&gt;
** [[היסטאריע פון צפון-אמעריקע]] שטודירט די פארגאנגנהייט איבערגעגעבן מדור לדור אויפן קאנטינענט אין דער ערד׳ס צפונדיקן און מערבדיקן האלבקיילעך.
** [[היסטאריע פון צענטראל-אמעריקע]] שטודירט די פארגאנגנהייט איבערגעגעבן מדור לדור אויפן קאנטינענט אין דער ערד׳ס מערבדיקן האלבקיילעך.
** [[היסטאריע פון די קאראאיבן]]
** [[היסטאריע פון דרום-אמעריקע]] שטודירט די פארגאנגנהייט איבערגעגעבן מדור לדור אויפן קאנטינענט אין דער ערד׳ס דרומדיקן און מערבדיקן האלבקיילעך.
* [[היסטאריע פון דרום-אמעריקע|היסטאריע פון אנטארקטיקע]]&lt;!-- emerges from early Western theories of a vast continent, known as Terra Australis, believed to exist in the far south of the globe.--&gt;
* [[היסטאריע פון אויסטראליע]] הייבט אן מיט דער דאקומענטאציע פון מאקאסאר האנדל מיט אלט-געזעסענע אויסטראלער אויפן צפון בארטן פון אויסטראליע.
* [[היסטאריע פון ניי זילאנד]] גייט צוריק 700 יאר צו ווען די פאלינעזער האבן באזעצט דאס לאנד, און האבן אנטוויקלט א באזונדערע מאארי קולטור.
* [[היסטאריע פון די פאציפישע אינזלען]] באשרייבט די געשיכעט פון די אינזלען אינעם פאציפישן אקעאן.
* [[היסטאריע פון אייראזיע]] &lt;!--is the collective history of several distinct peripheral coastal regions: the Middle East, South Asia, East Asia, Southeast Asia, and Europe, linked by the interior mass of the Eurasian steppe of Central Asia and Eastern Europe.--&gt;
** [[היסטאריע פון אייראפע]] באשילדערט דעם צייט־פארבייגאנג פון מענטשן וואס וואוינען אין דעם אייראפעאישן קאנטינענט ביז צום היינטיקן טאג.
** [[היסטאריע פון אזיע]] &lt;!--can be seen as the collective history of several distinct peripheral coastal regions, East Asia, South Asia, and the Middle East linked by the interior mass of the Eurasian steppe.--&gt;
*** [[היסטאריע פון מזרח-אזיע]] שטודירט די פארגאנגנהייט איבערגעגעבן מדור לדור אין מזרח-אזיע.
*** [[היסטאריע פונעם מיטל-מזרח]] הייבט אן מיט די ערשטע ציוויליזאציעס אין דעם מיטל־מזרח וואס זענען געגרינדעט געווארן אין מעסאפאטאמיע.
*** [[היטסאריע פון אינדיע]] שטודירט די פארגאנגנהייט איבערגעגעבן מדור לדור אין דעם אונטער־הימאלאיע ראיאן.
*** [[היסטאריע פון דרום-מזרח אזיע]]&lt;!-- has been characterized as interaction between regional players and foreign powers.--&gt;


==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:היסטאריע|*]]
[[קאַטעגאָריע:גייסט וויסנשאפט]]
[[קאַטעגאָריע:סאציאל וויסנשאפט]]</text>
      <sha1>qca08hn701g3erw1q23mmdxjd0cp7pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סינגאפור</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6328</id>
    <revision>
      <id>602170</id>
      <parentid>597402</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20157" sha1="mlne7qfemin5xfrecl2etfiy9nfigiw" xml:space="preserve">{{אישיות}}{{מדינה|
| נאמען = סינגאַפור
| שטאַט = רעפובליק פון סינגאפור
| פאן בילד = Flag of Singapore.svg
| סימבאל בילד =  Coat of arms of Singapore.svg  
| מאפע =        Location Singapore ASEAN.svg
| זינגליד = פארווערטס, סינגאפור
| קאנטינענט = [[אזיע]]
| אפיציעלע שפראך = [[ענגליש]], [[כינעזיש]], [[מאלייאיש]], [[טאמיל]]
| הויפטשטאט = סינגאפור &lt;small&gt;{{coord|1|17|N|103|50|E|display=inline}}&lt;/small&gt;
| רעגירונג =     [[פארלאמענטארישע רעפובליק]]        &lt;!--
| ראש מלוכה טיטל =    גרונטלעך: פרעזידענט --&gt;
| ראש מלוכה = חלימה יעקוב
| פרעמיער מיניסטער = לי הסיען לונג
| גרינדונג דאטום = 1819, 1965
| פלאך מאס = 710.2
| וועלט גראדונג פלאך = 187
| פראצענט וואסער = 1.444
| באפעלקערונג צאל = 5,076,700
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 117
| באפעלקערונג ענגקייט = 7,022
| פראדוקט ווערדע = $255.338 ביליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 40
| וואלוטע = [[סינגאפור דאלאר]]
| צייט זאנע = UTC + 8
| אינטערנעט דאמיין = sg
| טעלעפאן קאד = 65
| באמערקונגען = 
}}
'''סינגאַפּור''',  אפיציעל די '''רעפובליק פון סינגאפור ''' ({{שפראך-ms|Republik Singapura}}; {{שפראך-zh|新加坡共和国|italics=off|paren=omit}}; {{שפראך-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு|italics=off}}), איז אַ [[שטאטס שטאַט]] [[אינזל לאנד|אינזל־לאַנד]] אין [[דרום־מזרח אַזיע]] וואס געפינט זיך ביים דרום עק פונעם מאליי האלבאינזל, 137 ק&quot;מ דרום פונעם [[עקוואטאר]]. עס גרענעצט [[מאלייזיע]] און [[אינדאנעזיע]] איבערן ים. עס האט א באפעלקערונג פון פינף מיליאן, וועלכע וואוינען אין געדיכט-באוואוינטע גאסן און אין ריזיגע טורעם געביידעס, פון זיי זענען 76% כינעזיש.

זײַן הױפּטשטאָט איז סינגאַפּור. סינגאפור איז דער פערטע וויכטיגסטער פינאנציעלער צענטער אין דער וועלט. דער [[פארט]] פון סינגאפור איז דער פינפט מערסט באשעפטיגסטער פארט אין דער וועלט.

די ערשטע שפראך אין סינגאפור איז [[ענגליש]], וואס אלע [[קינדער]] לערנען אין דער שולע.

סינגאפור געהערט צו דער [[קאמאנוועלט]].

== היסטאריע ==
אין 1819 האט ראפֿלס געקויפט פונעם סולטאן א שטח אין דרום סינגאפור און געעפנט דארט א [[פאראייניגטע קעניגרייך|בריטישע]] האנדלס שטאט.

ביי דער [[צווייטער וועלט מלחמה]] האבן די [[יאפאן|יאפאנעזער]] אקופירט סינגאפור פון 1942 ביז 1945.

אין 1963 איז סינגאפור געווארן א טייל פון [[מאלייזיע]], וואס איז געווארן אומאפהענגיק פונעם [[פאראייניגטע קעניגרייך|פאראייניגטן קעניגרייך]]. אום [[9טן אויגוסט]] [[1965]] איז סינגאפור געווארן אינגאנצן זעלבשטענדיג. דער ערשטער פרעמיער מיניסטער איז געווען [[לי קוואן יו]].

דער סינגאַפּור דאָלאַר איז דער וועלט'ס טייַערסטער דאָלאַר.

== רעגירונג און פאליטיק ==
[[טעקע:Istana_(Singapore).jpg|רעכטס|קליין|[[The Istana|דער איסטאנא]] איז דער אפיציעלער וואוינארט און ביורא פונעם פרעזידענט, ווי אויך דאס פראקטישע ביורא פונעם פרעמיער מיניסטער.]]
סינגאפור איז א פארלאמענטארישע רעפובליק מיט א וועסטמינסטער סיסטעם פון איין־קאמערישער פארלאמענטארישער רעגירונג וואס רעפרעזענטירט וויילערשאפטן. די קאנסטיטוציע פון סינגאפור שטעלט פעסט א רעפרעזענטאטיווע דעמאקראטיע ווי די פאליטישע סיסטעם.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|title=וועלט פֿאקטבוך – סינגאפור|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|accessdate=12טן יוני 2011}}&lt;/ref&gt; עקזעקוטיווע מאכט ליגט מיטן קאבינעט פון סינגאפור, געפירט דורכן פרעמיער מיניסטער און, אין א קלענערער מאס, דעם פרעזידענט.&lt;ref name=&quot;Law&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst1.html|title=The Singapore Legal System|publisher=Singapore Academy of Law|accessdate=26סטן יוני 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603225639/http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst1.html|archivedate=3טן יוני 2011}}&lt;/ref&gt; דער פרעזידענט ווערט געוויילט דורך דער גאנצער באפעלקערונג, און ער האט וועטא מאכטן איבער געוויסע עקזעקוטיווע באשלוסן, ווי די באניץ פון נאציאנאלע רעזערוון און די באשטימונג פון ריכטערס, אבער אין אלגעמיין איז דאס א צערעמאנישער אמט.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html|title=The President|publisher=Singapore Government|accessdate=26סטן יוני 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611130556/http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html|archivedate=11טן יוני 2011|date={{ר}}19טן דעצעמבער 2010}}&lt;/ref&gt;

דער פארלאמענט דינט ווי דער לעגיסלאטיווער צווייג פון דער רעגירונג.&lt;ref name=&quot;Law&quot; /&gt; מיטגלידער פון פארלאנמעט (MPs) באשטייען פון געוויילטע, נישט־וויילערשאפט און נאמינירטע מיטגלידער. געוויילטע MPs ווערן געוויילט צו פארלאמענט אויף א ״מערהייטס־וואל״  באסיס און רעפרעזענטירן אדער איינצעלער־מיטגליד אדער גרופע רעפרעזענטאציע וויילערשאפטן.&lt;ref name=&quot;parliament.gov.sg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.gov.sg/members-parliament|title=Members of Parliament|publisher=Government of Singapore|accessdate=12טן יוני 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110417154628/http://www.parliament.gov.sg/members-parliament|archivedate=17טן אפריל 2011|df=}}&lt;/ref&gt; דער פֿאלקישער אקציע פארטיי האט געוואונען קאנטראל פון פארלאמענט מיט גרויסע מערהייטן אין אלע וואלן זייט אומאפהענגיקייט אין   1959.&lt;ref name=&quot;freedomhouse&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7915|title=Freedom in the World 2010 – Singapore|publisher=Freedom House|accessdate=12טן יוני 2011}}&lt;/ref&gt;

די געזעץ־סיסטעם אין סינגאפור איז באזירט אויף דעם ענגלישן געזעץ, אבער מיט לאקאלע ענדערונגען. ביז 1970 האט מען געריכטעט פראצעסן מיט גאשוואוירענע אזוי ווי אין ענגלאנד, אבער היינט זענען די פראצעסן נאר מיט ריכטער.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst.html|title=די סינגאפור געזעץ־סיסטעם|publisher=Singapore Academy of Law|date={{ר}}25סטן סעפטעמבער 2007|accessdate=10טן יוני 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110123145140/http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst.html|archivedate=23סטן יאנואר 2011}} {{לינקשפראך|ענגליש}}&lt;/ref&gt; אין סינגאפור גיט מען דעם [[טויטשטראף]] פאר רציחה און נאך עטלעכע עבירות.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html#crime|archive-url=https://web.archive.org/web/20041230204937/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html|dead-url=yes|archive-date=30סטן  דעצעמבער 2004|title=Singapore country specific information|publisher=U.S. Department of State|date={{ר}}19טן מערץ 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==
[[טעקע:CIA_World_Factbook_map_of_Singapore_(English).png|טעקסט=Map showing Singapore island and the territories belonging to Singapore and its neighbours|קליין|סינגאפור מיט די ארומיגע אינזלען און וואסערן]]
סינגאפור באשטייט פון 63 אינזלען, איינשליסנדיק דעם הויפט אינזל, פולאו אודזשאנג.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Victor R.|last1=Savage|first2=Brenda S.A.|last2=Yeoh|title=Toponymics: A Study of Singapore's Street Names|year=2004|publisher=Eastern Universities Press|location=Singapore|isbn=978-981-210-364-2}}&lt;/ref&gt; עס זענען פאראן צוויי געמאכטע פארבינדונגען צו דזשאהאר, מאלייזיע: די וואודלאנדס ערשטע פארבינדונג אין צפון און די טואס צווייטע פארבינדונג אין מערב. די גרעסטע פון סינגאפור׳ס קלענערע אינזלען זענען דזשוראנג אינזל, פולאו טעקאנג, פולאו אובין און סענטאזע. דער העכסטער נאטירלעכער פונקט איז בוקיט טימאה בערגל הויך  163.63 מעטער.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409193851/http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517|dead-url=yes|archive-date=9טן אפריל 2015|publisher=National Heritage Board|accessdate=11טן יאנואר 2015|title=Bukit Timah Hill}}&lt;/ref&gt;

סינגאפור איז פלאצירט אומגעפער א הונדערט קילאמעטער פונעם [[עקוואטאר]], און דערפאר איז גוט ווארעם דארט—א גאנץ יאר איז די טעמפעראטור נישט ווייט פון 30 גראד, און די נעץ איז 100%.

=== רעקלאמאציע ===
במשך די יארן האבן לאנד־רעקלאמאציע פראיעקטן פארמערט סינגאפור׳ס יבשה־שטח פון 581.5 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; אין די 1960ער יארן צו 721.5 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; אין 2018, א פארמערונג פון עטלעכע 23% (130&amp;nbsp;ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref name=&quot;sand1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/news/asia/21645221-asias-mania-reclaiming-land-sea-spawns-mounting-problems-such-quantities-sand|title=Such quantities of sand|date=28סטן פעברואר 2015|work=The Economist|location=לאנדאן}}&lt;/ref&gt; עס ווערט גערעכנט אז ביז 2030 וועט דאס לאנד וואקסן צו 766 ק״מ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;  ביז 2030.&lt;ref&gt;{{cite web|title=MND Land Use Report|url=https://www.mnd.gov.sg/landuseplan/}}&lt;/ref&gt; אין טייל פראיעקטן טוט מען צונויפגיסן קלענערע אינזלען דורך לאנד־רעקלאמאציע צו שאפן גרעסערע, מער ניצבארע אינזלען, למשל אזוי ווי דזשוראנג אינזל.&lt;ref name=&quot;earthshots.usgs.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://earthshots.usgs.gov/earthshots/node/11#ad-image-20|title=Earthshots: Satellite Images of Environmental Change: Singapore|publisher=Earthshots|accessdate=14טן אפריל 2015}}&lt;/ref&gt;

== עקאנאמיע ==
סינגאפור א שטארק־אנטוויקלטע מארק־עקאנאמיע, באזירט היסטאריש אויף אימפארט־עקספארט האנדל. צוזמען מיט האנג קאנג, דרום קארעע און טייוואן, איז סינגאפור איינער פון די אריגינעלע [[פיר אזיאטישע טיגערס]], אבער סינגאפור האט אריבערגעשטיגן די אנדערע אין ברוטא אינלענדישן פראדוקט פער מענטש. צווישן 1965 און 1995, זענען געוואוקס ראטעס געווען דורכשניטלעך 6 פראצענט א יאר, וואס האט פארוואנדלט דעם לעבן־סטאנדארט פון דער באפעלקערונג.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/292 292]|isbn=978-1107507180}}&lt;/ref&gt;

{{מערערע בילדער|ברייט=180|perrow=2/1|בילד1=Singapore Central Business District viewed from UOB Plaza 2.jpg|בילד2=Aerial view of Marina Bay Financial Centre, Singapore, at night - 20121010.jpg|בילד3=Singapore skyline at sunset viewed from Gardens by the Bay East - 20120426.jpg|ריכטונג=vertical}}

די סינגאפור־עקאנאמיע איז באוואוסט ווי איינע פון די פֿרייסטע,&lt;ref&gt;{{cite news|last=Li|first=Dickson|url=http://www.asiaone.com/Business/News/My+Money/Story/A1Story20100201-195831.html|title=Singapore is most open economy: Report|work=Asiaone|location=Singapore|date={{ר}}1טן פעברואר 2010|accessdate=10טן מערץ 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100207003624/http://www.asiaone.com/Business/News/My%2BMoney/Story/A1Story20100201-195831.html|archivedate=7טן פעברואר 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; מערסט חידושדיק,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://eurocham.org.sg/index.php?option=com_eurochammobile&amp;view=news&amp;id=289&amp;template=ccmobile|title=Singapore ranked 7th in the world for innovation|newspaper=The Straits Times|location=Singapore|date={{ר}}5טן מערץ 2010|accessdate=23סטן אויגוסט 2010}}&lt;/ref&gt; מערסט קאנקורענצדיק,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001054950/http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf|dead-url=yes|archive-date=1טן אקטאבער 2009|title=The Global Competitiveness Index 2009–2010 rankings and 2008–2009 comparisons|publisher=World Economic Forum|year=2010|accessdate=18טן פעברואר 2011}}&lt;/ref&gt; מערסט דינאמיש&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.straitstimes.com/business/economy/singapore-jumps-to-top-of-global-dynamism-index|title=Singapore jumps to top of Global Dynamism Index|date={{ר}}29סטן אקטאבער 2015|work=The Straits Times|location=Singapore}}&lt;/ref&gt; און מערסט ביזנעס־פריינדלעך.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Singapore top paradise for business: World Bank|url=http://business.asiaone.com/Business/News/SME%2BCentral/Story/A1Story20070926-27084.html|agency=Agence France-Presse|location=Singapore|work=AsiaOne|date={{ר}}26סטן סעפטעמבער 2007|accessdate=22סטן אפריל 2010|quote=For the second year running, Singapore tops the aggregate rankings on the ease of doing business in 2006 to 2007.|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090707002844/http://business.asiaone.com/Business/News/SME%2BCentral/Story/A1Story20070926-27084.html|archivedate=7טן יולי 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; דער [[אינדעקס פון עקאנאמישער פֿרייהייט#2015|2015 אינדעקס פון עקאנאמישער פֿרייהייט]] ראנגירט סינגאפור ווי  די צווייט־פֿרייסטע עקאנאמיע אין דער וועלט.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/rankings|title=Economy rankings|publisher=Doingbusiness.org|date={{ר}}27סטן אקטאבער 2015|accessdate=28סטן אקטאבער 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206025936/http://www.doingbusiness.org/rankings|archivedate=6טן פעברואר 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; סינגאפור ווערט כסדר גערעכנט איינע פון ווייניגסט קארופטע לענדער אין דער וועלט, צוזאמען מיט [[ניו זילאנד|ניי זילאנד]]  און די [[סקאנדינאוויע|סקאנדינאווישע]] לענדער.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Nur Asyiqin Mohamad Salleh|title=Singapore climbs to 7th on global least-corrupt index|url=https://www.straitstimes.com/singapore/singapore-climbs-to-7th-on-global-least-corrupt-index|accessdate=4טן יולי 2018|publisher=[[The Straits Times]]|date={{ר}}26סטן יאנואר 2017|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220030031/https://www.straitstimes.com/singapore/singapore-climbs-to-7th-on-global-least-corrupt-index}}&lt;/ref&gt; אין 2016, איז סינגאפור געווארן ראנגירט דער וועלט׳ס טייערסטע שטאָט צום דריטן יאר נאכאנאנד דורך דעם עקאנאמיסט אינטעליגענץ איינץ.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Ungku|first1=Fathin|last2=Teo|first2=Hillary|title=Water price hike sparks rare public protest in Singapore|url=http://uk.reuters.com/article/uk-singapore-protest-idUKKBN16I0GP?il=0|accessdate=11טן מערץ 2017|agency=רויטערס|date={{ר}}11טן מערץ 2017|archivedate=2017-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312063839/http://uk.reuters.com/article/uk-singapore-protest-idUKKBN16I0GP?il=0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Lee Yen Nee|title=Singapore ranked world's most expensive city for 3rd year running|url=http://www.todayonline.com/singapore/singapore-worlds-most-expensive-city-third-year-row-says-eiu-report|accessdate=11טן מערץ 2017|work=Today|location=סינגאפור|date={{ר}}10טן מערץ 2016}}&lt;/ref&gt;

== יידן אין סינגאפּור ==
אין די 840'ער יארן, האט די רייכע ששון פאמיליע פון [[איראק]] געבויט א קליינע שוהל אויף א שאסיי וואס איז געווארן באקאנט אלס &quot;סינאגאגע גאס&quot;.

אין די ענדע 800'ער יארן האט די געמיינדע געציילט ארום 200 מיטגלידער.

אין 878', האט [[הגביר מנשה מייער]] געבויעט א נייע גרויסע שול, די [[מגן אבות שול|מגן אבות שוה]]&lt;nowiki/&gt;ל אויף וואטערלו גאס, מיט א [[מקווה|מקוה]]. די שול איז נאך ביז היינט דער צענטער פון דער יודישער געמיינדע מיט טעגליכע מנינים, שיעורי תורה און א גרויסע באטייליגונג ביי די תפילות שבת. אין 1905 האט מנשה מייער געעפנט א צווייטע שול, [[חסד אל]].

נאך דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]], האט די קהילה געשאפן די נאן-פראפיט ארגאניזאציע &quot;דזשואיש וועלפער בארד&quot; וועלכער פארוואלטעט  די שוהל, צוויי מקוואות, א תלמוד תורה און א כשר'ן [[רעסטוראנט|רעסטוראן]] און געשעפט וואס פארקויפט אימפארטירטע כשר'ע עסנווארג.

דער מרא דאתרא היינט צוטאג איז הרב [[מרדכי אבערגעל]].

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}{{אזיע שטאטן}}
{{ASEAN}}
{{גרעסטע שטעט אין דער וועלט}}

[[קאַטעגאָריע:סינגאפור]]
[[קאַטעגאָריע:פארט שטעט]]</text>
      <sha1>mlne7qfemin5xfrecl2etfiy9nfigiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אינדאנעזיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6329</id>
    <revision>
      <id>602149</id>
      <parentid>544618</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18157" sha1="iv2ssn46fa0rcks13z5hcre25a37g4v" xml:space="preserve">‫{{מדינה
| נאמען = אינדאנעזיע
| שטאַט = רעפובליק פון אינדאנעזיע{{ש}}''Republik Indonesia''
| פאן בילד = Flag of Indonesia.svg
| אמטשפראך נאמען = Indonesia
| סימבאל בילד = {{#אייגנשאפט:p94}}  
| מאפע = Location Indonesia ASEAN.svg
| זינגליד = 
| קאנטינענט = [[אזיע]]
| אפיציעלע שפראך = [[אינדאנעזיש]]
| הויפטשטאט = [[דזשאקארטא]] {{coord|6|10.5|S|106|49.7|E|display=inline|type:city}}
| רעגירונג = פרעזידענט רעפובליק                  
| ראש מלוכה טיטל = פרעזידענט
| ראש מלוכה = דזשאקא ווידאדא
| פרעמיער מיניסטער = דזשוסוף קאלא
| גרינדונג דאטום =  17טן אויגוסט 1949
| פלאך מאס =  1,904,569
| וועלט גראדונג פלאך = 15ט
| פראצענט וואסער =4.85
| באפעלקערונג צאל = 255,461,700 (2015)
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג =   4ט
| באפעלקערונג ענגקייט = 124.66
| פראדוקט ווערדע = $2.840 טריליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 8
| וואלוטע = [[אינדאנעזישע רופיע]] (IDR)
| צייט זאנע = UTC+7 ביז +9
| אינטערנעט דאמיין = id
| טעלעפאן קאד =  62
| באמערקונגען = 
}}
'''אינדאָנעזיע''' ([[אינדאנעזיש]]: ''Indonesia''), אפיציעל די '''רעפובליק פון אינדאנעזיע''' (אינדאנעזיש: ''Republik Indonesia''), איז אַן אינזל לאַנד אין [[דרום־מזרח אַזיע]] און [[אקעאניע]]. זי איז א טייל פונעם מאליי [[ארכיפעלאג]], צווישן [[אינדיע]] און [[אויסטראליע]], און גרענעצט  [[מאלייזיע]], [[סינגאפור]], [[פאפוא ניי גינע]] און [[מזרח טימאר]]. 
זי האט 17,508 אינזלען פון זיי בערך 6,000 זענען באפעלקערט. די הויפט אינזלען זענען [[דזשאווא]], [[באלי]], [[בארנעא]], [[סולאוועסי]] און [[סומאטרא]]. די הױפּטשטאָט איז [[דזשאַקאַרטאַ]], וואס געפינט זיך אויף דזשאווא. דאס לאנד ווערט צעטיילט אין 34 פראווינצן.

אינדאנעזיע איז דאס פערטע מערסט באפעלקערטע לאנד אויף דער וועלט, מיט מער ווי 255,000,000 איינוואוינער, און דאס מערסט באפעלקערטע איסלאמישע לאנד אין דער וועלט. די אפיציעלע שפראך פון לאנד איז [[אינדאנעזיש|באהאסא אינדאנעזיע]].

אינדאנעזיע איז א גרינדער מיטגליד פונעם [[פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער]] און א מיטגליד פון [[G-20 גרופע]] פון הויפט עקאנאמיעס פון דער וועלט.

אין אינדאנעזיע וואוינען הונדערטער פארשידענע עטנישע און לינגוויסטישע גרופעס. די גרעסטע עטנישע גרופע זענען די דזשאוואנעזער. דאס לאנד פארמאגט בריווחדיקע נאטירלעכע אוצרות פון [[נאפט]], [[נאטירלעכע גאז]], [[צין]], [[קופער]] און [[גאלד]]. לאנדווירטשאפט פראדוצירט [[רייז]], [[טיי]], [[קאווע]], [[געווירצן]] און [[גומע]]. די הויפט האנדל שותפים פון אינדאנעזיע זענען [[יאפאן]], די [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע]] און די ארומיקע לענדער [[סינגאפור]], [[מאלייזיע]] און [[אויסטראליע]].

==געאגראפיע==
אינדאנעזיע ליגט צווישן גארטל ליניעס 11°S און 6°N, און צווישן מערידיאנען 95°E און 141°E. זי איז דאס גרעסטע ארכיפעלאג לאנד אין דער וועלט, און ציט 5,120 קילאמעטער  פון מזרח צו מערב און 1,760 קילאמעטער פון צפון צו דרום.

אינדאנעזיע באשטייט פון 17,508 אינזלען, 6,000 פון זיי באזעצט, אויסגעשפרייט אויפן לענג פונעם [[עקוואטאר]], אזוי איז איר [[קלימאט]] טראפיש. די גרעסטע אינזלען זענען [[סומאטרא]], [[בארנעא]] (נאר דער דרום טייל), [[דזשאווא]], [[ניי-גינע]] ('איריאן' אין אינדאנעזיש; נאר דער מערב טייל), און [[סולאווסי]].

די אינזלען געפינען זיך אויף טעקטאנישע פלאטעס וואס איז גורם צו ערדציטערנישן און צונאמי כוואליעס. אינדאנעזיע ליגט אויפן [[רינג פון פייער]] וואס גייט ארום דעם פאציפישן אקעאן און אנטהאלט עטלעכע וואולקאנען. דער מערסט בארימט אין [[קראקאטאע]] וואס האט זיך אויפגעריסן אין 1883. אום 26סטן דעצעמבער 2004 האט דער צונאמי א סך געשעדיקט דעם אינזל [[סומאטרא]]. אין סוף פון מיי 2006 האט פאסירט אן ערדציטערניש פון 6.3 גרויס אין [[דזשאווא]] און 5,800 מענטשן זענען אומגעקומען און נאך צענדליקע טויזנטער זענען פארוואונדעט געווארן פונעם ערדציטערניש און פון הייזער וואס זענען איינגעפאלן. אין אפריל 2012 האט אן ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 8.6 פאסירט 430 קילאמעטער פון סומאטרא.

==פראווינצן==
אינדאנעזיע איז צעטיילט אין 34 פראווינצן. די פראווינצן זענען:
* [[סומאטרא]]: [[אטשע]], [[צפון סומאטרא]], [[דרום סומאטרא]], [[באנגקולו]], [[ריאא]], [[ריאא דזשאמבי אינזלען]], 
* [[דזשאווא]]: [[דזשאקארטא]], [[מערב דזשאווא]]
* [[קאלימאנטאן]]:
* [[נוסא טאנגארא]]: [[באלי]]
* [[סולאוואסי]]: 

==היסטאריע==
די געשריבענע היסטאריע פון אינדאנעזיע גייט צוריק צום 7טן יארהונדערט. די האלענדער האבן אנגעהויבן קאלאניזירן די אינזלען אין 1596, און האבן געהערשט איבער די ״נידערלאנדישע־אינדיע״ פונעם 17טן יארהונדערט ביז דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט-מלחמה]].

===נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
ביי דער צווייטער וועלט־מלחמה האבן די יאפאנעזער פארטריבן די האלענדער אין 1942 און האבן איבערגענומען די הערשאפט איבער אינדאנעזיע. לויט א באריכט שפעטער פון די [[פאראייניגטע פעלקער]], זענען פיר מיליאן מענטשן געשטארבן אין אינדאנעזיע דורך הונגער און צוואנג־ארבעט במשך דער יאפאנעזישער אקופאציע. די יידן פון אינדאנעזיע האבן זיי אריינגעלייגט אין לאגערן.

צוויי טעג נאך דער קאפיטולירונג פון יאפאן האט דער איינפלוסלעכער נאציאנאליסטישער פירער [[סוקארנא]] פראקלאמירט אומאפהענגיקטטיט און מען האט אים באשטימט פרעזידענט.  סוקארנא האט געפירט אינדאנעזיע פון א דעמאקראטיע צו א דיקטאטור. אום 30סטן סעפטעמבער 1965 האט אנגעהויבן אן איבערקערניש קעגן אים אבער די מיליטער האט געקעמפט מיט אכזריות צו פארטיידיקן סוקארנא. זיי האבן אויסגעפירט גרויסע רציחות קעגן קאמוניסטן, לינקע און כינעזער, מיט צווישן 500,000 און א מיליאן טויטער (אנדערע האלטן אז צוויי אדער דריי מיליאן זענען אומגעקומען).

אין מערץ 1968 האט דער פירער פון דער מיליטער, סוהארטא, געפועלט אז מ׳זאל אים באשטימען פרעזידענט. ער האט געהאט די שטיצע פון די פאראייניגטע שטאטן און ער האט אנגעמוטיקט אויסלענדישע אינוועסטירונג אין אינדאנעזיע וואס דערפון האט אינדאנעזיע געזען דריי יארצענדליקן פון עקאנאמישע געוואוקס. נאכהער האט אינדאנעזיע געליטן עקאנאמיש און נאך פאפולערע פראטעסטירונגען האט סוהארטא רעזיגנירט דעם 21סטן מיי 1998. אין 1999 האט [[מזרח טימאר]] געשטימט ארויסצוטרעטן פון אינדאנעזיע נאך 25 יאר פון מיליטערישער אקופאציע. זייט סוהארטא׳ס רעזיגנאציע איז אינדאנעזיע געווארן מער דעמאקראטיש. די ערשטע גראדע פרעזידענט וואלן האט מען געהאלטן אין 2004 ווען מ׳האט געוויילט    סוסילא באמבאנג יודהאיאנא און נאכאמאל פאר א צווייטן קאדענץ אין 2009. זייט דעמאלסט איז די עקאנאמיע אין לאנד גוט שטארק.

=== מזרח טימאר ===
{{הויפט ארטיקל|מזרח טימאר}}
אין 1975 האט אינדאנעזיע אינוואדירט מזרח טימאר, וואס איז פריער געווען א פארטוגעזישע קאלאניע, און האט אונטערגעדריקט זיינע איינוואוינער. אין יאר 2002, נאך א יארן  לאנג ראנגל, האט מזרח טימאר באקומען זיין אומאפהענגיקייט.

==עקאנאמיע==
אינדאנעזיע האט א געמישטע עקאנאמיע אין וואס סיי דער פריוואטער סעקטאר סיי די רעגירונג שפילט א ראלע. דאס לאנד האט די גרעסטע עקאנאמיע אין [[דרום-מזרח אזיע]] און איז א מיטגליד אין דער G-20 גרופע. איר [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט]] (לויט קויפן קראפט פאריטעט) איז געווען $2.685 טריליאן אין 2014. די עקאנאמיע פון אינדאנעזיע איז די [[ליסטע פון לענדער לויט פראדוקט ווערדע|אכט גרעסטע אין דער וועלט (לויט קויפן קראפט פאריטעט)]]. אין 2010 איז אינדאנעזיע געווען דאס 27סטטע גרעסטע עקספארט לאנד אין דער וועלט; איר הויפט עקספארט מארקן זענען [[יאפאן]] (17.28%), [[סינגאפור]] (11.29%), די [[פאראייניגטע שטאטן]] (10.81%) און [[כינע]] (7.62%). די גרעסטע פארזארגער פון אימפארט קיין אינדאנעזיע זענען סינגאפור (24.96%), כינע (12.52%) און יאפאן (8.92%).

אינדאנעזיע איז דער צענטראלער פראדוצירער פון [[נאפט]] אין מזרח אזיע. דערצו זענען די אינזלען רייך אין [[נאטירלעכע גאז|נאטירלעכער גאז]], [[צין]], [[קופער]] און [[גאלד]]. [[לאנדווירטשאפט]] איז א צענטראלע אקטיוויטעט מיט [[רייז]] דער וויכטיקסטער געוויקס. אנדערע געוויקסן זענען [[טיי]], [[קאווע]], [[געווירץ|געווירצן]] און [[גומע]].

אינדאנעזיע האט א גאנץ שיינע אויטאמאביל אינדוסטריע וואס האט פראדוצירט 1.4 מיליאן מאטאר פֿארמיטלען אין 2014, דער 15טער גרעסטער פראדוצירער אין דער וועלט.

===טראנספארט===
דער הויפט טראנספארט איז אויף די שאסייען, וואס זענען לאנג אינגאנצן 437,759 ק״מ (אין 2008). אין [[דזשאקארטא]] איז פאראן די טראנסדזשאקארטא בוס גיך־סיסטעם, וואס איז די גרעסטע אין דער וועלט מיט 300,000 פאסאזשירן טאג טעגלעך.

==דעמאגראפיע==
מער ווי 700 עטנישע גרופעס וואוינען אין אינדאנעזיע און זיי געהערן צו א סך קולטורעלע גרופעס, צווישן זיי [[אינדיע|אינדישע]], [[כינע]]זער, [[אראבער]], [[מאלייזיע|מאלייער]] און אייראפעישע.

==טוריזם==
[[File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|קליין|360px|[[באראבודור]] איז די מערסט באזוכטע טוריסטן אטראקציע אין אינדאנעזיע.&lt;ref&gt;{{cite book | title =אינדאנעזיע | publisher =Lonely Planet Publications Pty Ltd |date=נאוועמבער 2003 | location =מעלבורן | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/211 211]–215 | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4| doi = | isbn = 1-74059-154-2 | author = Mark Elliott ...}}&lt;/ref&gt;]]
סיי נאטור סיי קולטור זענען הויפט קאמפאנענטן פון אינדאנעזישן טוריזם. די נאטירלעכע ירושה האט אן איינציקע קאמבינאציע פון א טראפישן קלימאט, גאר גרויסן ארכיפעלאג און א לאנגע שטרעקע פון פלאזשעס. די נאטירלעכע אטראקציעס זענען דערגאנצט מיט א רייכער קולטורעלער ירושה וואס שפיגלט אפ אינדאנעזיע׳ס דינאמישע היסטאריע און עטנישע פארשיידנקייט. די אוראלטע [[פראמבאנאן]] און  [[באראבודור]] טעמפלען, [[טאראזשע]] און [[באלי]], מיט זיינע הינדואישע חגאות, זענען טייל פון די פאפולערע צילן פאר קולטורעלן טוריזם.

אינדאנעזיע האט א גוט-פרעזערווירטע נאטירלעכע עקא־סיסטעם מיט רעגנוועלדער וואס שפרייטן איבער בערך 57% פון אינדאנעזיע׳ס לאנד שטח (225 מיליאן אקער). וועלדער אויף סומאטרא און קאלימאנטאן זענען ביישפילן פון פאפולערע טוריסטן־צילן, ווי למשל [[אראנג אוטאן]] נאטור־רעזערוואט. נאכמער, האט אינדאנעזיע איינע פון די לענגסטע בארטן־ליניעס אין דער וועלט, לאנג 54,716 קילאמעטער.

אונטערטויכן אין אינדאנעזיע איז סיי אויסגעצייכנט סיי ביליג, מיט 20% פון דער וועלט׳ס [[קאראל ריף|קאראל ריפֿן]], מער ווי 3,000 פארשידענע זגאלן פון פיש און 600 קאראל זגאלן, טיף־וואסער שאנצן און ווראקן פון דער צווייטער וועלט־מלחמה.

== קולטור ==
אינדאנעזיע האט עטלעכע 300 עטנישע גרופעס, יעדע איינע מיט א קולטורעלער אידענטיטעט אנטוויקלט דורך יארהונדערטער און באאיינפלוסט פון אינדישע, אראבישע, כינעזישע און אייראפעאישע קוואלן. למשל, טראדיציאנעלע דזשאוואנעזע און באלינעזע טאנצן שליסן איין אספעקטן פון הינדואישער קולטור און מיטאלאגיע.

טעקסטילן ווי [[באטיק]], [[אולאס]] און [[סאנגקעט]] ווערן געשאפן דורכאויס אינדאנעזיע אין פארשידענע סטילן לויט די געגנטן.

===מוזיק===
די מוזיק פון אינדאנעזיע גייט צוריק איידער ס׳האט אנגעהויבן די היסטארישע באריכטונגען. פארשידענע אינדאנעזישע שבטים האבן געזאנגען מיט מוזיק־אינסטרומענטן אין זייערע ריטואלן. טראדיציאנעל אינדאנעזישע אינסטרומענטן שליסן איין אַנקלונג, קאקאפי סולינג, סיטעראן, גאנג, גאַמעלאַן, דעגונג, גאנג קעביאַר, בומבונג, טאַלעמפאנג, קולינגטאַנג און סאַסאַנדא.


=== ספארט ===
די פאפולערסטע ספארטן זענען באדמינטאן און [[פוטבאל]]. אינדאנעזישע שפילער האבן געווינען דעם טאמאס קאפ פאר באדמינטאן 13 מאל פון די 26 מאל וואס מ׳האט געהאלטן דעם פארמעסט זייט 1949.

===מעדיע===
ווען פרעזידענט סוהארטא האט געהערשט אין אינדאנעזיע האט דער דעמאלסטיקער מיניסטעריום פון אינפארמאציע קאנטראלירט די אינלענדישע מעדיע און האט באגרענעצט די אויסלענדישע מעדיע. זייט דער ענדע פון זיין הערשאפט איז פאראן מער מעדיע פרייהייט.

=== ליטעראטור ===
ס׳איז געבליבן שריפטן אויף [[סאנסקריט]] וואס גייען צוריק צום 5טן יארהונדערט. מאדערנע אינדאנעזישע ליטעראטור שטאטמט פון דער סומאטרישער טראדיציע.


{{אזיע שטאטן|אינדאנעזיע{{!}}*}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{ASEAN}}</text>
      <sha1>iv2ssn46fa0rcks13z5hcre25a37g4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>צעל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6343</id>
    <revision>
      <id>602134</id>
      <parentid>597804</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19914" sha1="n1ecgpwpjpyo2neskpjnvymy1nkn922" xml:space="preserve">[[טעקע:Epithelial-cells.jpg|קליין]]
א '''צעל''' איז דער קלענסטער לעבעדיקער אײנס, מיט װאָס יעדער לעבעדיקער [[אָרגאַניזם]] איז צונױפֿגעשטעלט. דאָס װאָרט '''צעל''' שטאַמט פֿון [[לאטיין]] ''cellula'', אַ קעמערל. עס הײסט אַזױ, װײַל גענױ אַזױ קוקט דאָס אױס װי קלײנע קעמערלעך. די צעל איז אַזױ װי אַ ציגל פֿאַר אַ בנין מיט װאָס דער קערפּער איז געבױט. די שטודיע פון צעלן ווערט גערופן [[צעל-ביאלאגיע]]. 

א צעל באשטייט פון [[ציטאפלאזם]] איינגעהילט אין א [[צעל מעמבראנע|מעמבראנע]], וואס אנטהאלט פיל [[ביאמאלעקול|ביאמאלעקולן]] ווי פראטעינען און [[נוקלעאין-זויערן|נוקלעאין-זייערסן]].&lt;ref name=&quot;Alberts2002&quot;&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26863/ Cell Movements and the Shaping of the Vertebrate Body] אין קאפיטל 21 פון ''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ Molecular Biology of the Cell]'' פערטע אויסגאבע, רעדאגירט דורך ברוס אלבערטס (2002) פארעפנטלעכט דורך גארלאנד וויסנשאפט. דער אלבערטס טעקסט דיסקוטירט וויאזוי די &quot;צעלולארישע געבוי קלעצלעך&quot; באוועגן זיך צו פארמירן אנטוויקלדיגן [[עובר|עוברים]]. ס׳איז אנגענומען צו באשרייבן קליינע מאלעקולן ווי [[אמינא-זייערס|אמינא-זייערסן]] ווי &quot;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&amp;db=books&amp;doptcmdl=GenBookHL&amp;term=%22all+cells%22+AND+mboc4%5Bbook%5D+AND+372023%5Buid%5D&amp;rid=mboc4.section.4#23 מאלעקולארישע געבוי קלעצלעך]&quot;.&lt;/ref&gt; אן ארגאניזם קען זיין [[איינצעלן|איינצעליק]] (וואס באשטייט פון אן איינצלן צעל; כולל [[באקטעריע]]) אדער [[פילצעלן|פֿילצעליק]] (כולל [[פלאנץ|פלאנצן]] און [[בעלי חיים]]).&lt;ref name=&quot;NCBI&quot; /&gt; די צאל צעלן אין פלאנצן און בעלי חיים טוישט זיך צווישן די זגאלן; עס ווערט גערעכנט אז [[מענטש|מענטשן]] אנטהאלטן עטלעכע 40 [[10^12|טריליאן]] (4&amp;#xD7;10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;) צעלן.{{efn|אן אפשאצונג געמאכט פאר איינעם וואס איז 30 יאר אלט, וועגט 70 קילא, און איז הויך 172 צ״מ.&lt;ref name=cellcount/&gt; די אפשאצונג איז נישט גענוי—די שטודיע האט געשאצט אז די צאל צעלן איז 3.72&amp;plusmn;0.81&amp;times;10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;.&lt;ref name=cellcount/&gt;}}&lt;ref name=&quot;cellcount&quot;&gt;{{Cite journal|last=Bianconi|first=Eva|last2=Piovesan|first2=Allison|last3=Facchin|first3=Federica|last4=Beraudi|first4=Alina|last5=Casadei|first5=Raffaella|last6=Frabetti|first6=Flavia|last7=Vitale|first7=Lorenza|last8=Pelleri|first8=Maria Chiara|last9=Tassani|first9=Simone|date=November 2013|title=An estimation of the number of cells in the human body|url=https://www.researchgate.net/publication/248399628_An_estimation_of_the_number_of_cells_in_the_human_body|journal=Annals of Human Biology|language=en|volume=40|issue=6|pages=463–471|doi=10.3109/03014460.2013.807878|issn=0301-4460|quote=These partial data correspond to a total number of 3.72&amp;plusmn;0.81&amp;times;10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; [cells].|via=}}&lt;/ref&gt; די רוב צעלן פון פלאנצן און בעלי חיים קען מען זען נאר מיט א [[מיקראסקאפ]], מיט דימענסיעס צווישן 1 און 100&amp;nbsp;[[מיקראמעטער]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Campbell|first=Neil A.|author2=Brad Williamson|author3=Robin J. Heyden|title=Biology: Exploring Life|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|location=Boston, Massachusetts|pages=|url=http://www.phschool.com/el_marketing.html|doi=|id=|isbn=9780132508827}}&lt;/ref&gt;
[[טעקע:Prokaryote_cell.svg|קליין|סטרוקטור פון א טיפישן [[פראקאריאט]]ישן צעל]]
[[ראבערט הוק]] האט אנטפלעקט צעלן אין יאר 1665. 

דער [[קערפער]] פון א [[מענטש]] איז געגליכן צו א [[קאר]]. עס איז א קאמפליצירטע מאשין, וואס איז צוזאמגעשטעלט פון פיל באזונדערע חלקים, וואס ווען אלע חלקים ווערן צונויפגעשטעלט פונקאציאנירט די קאר מייסטערהאפטיג. אזוי אויך דער מענטש, איז א מייסטערהאפטיגע מאשין וואס אלע [[גליד|אברים]] ארבעטן מיט א הארמאניע צו מאכן זיכער אז אלע קערפערליכע פונקציעס ווערן אויסגעפירט. יעדער אבר שטעלט צו צום מאשין זיין חלק וואס דער אבר ברויך צוצושטעלן, ווי למשל דער [[לונג]] מאכט זיכער אז די לופט זאל אריינקומען און ארויסגיין, אריין צו פיטערן [[זויערשטאף]] (דאס איז אקסיגען) צו די הונדערט טריליאן צעלן פונעם קערפער, און צוריק ארויסצושפייען די אויסגענוצטע [[לופט]]. 

יעדער אבר, נישט קיין חילוק אויב עס איז די [[לונג]], [[ניר]], [[קישקע]], צו [[האר]], אלעס איז צוזאמגעשטעלט פון צעלן. אלע צעלן האבן בערך די זעלבע באשטאנדטיילן, נאר זיי האבן בעזונדערע תפקידים. אבער דער יסוד איז אלעמאל די זעלבע, למשל אן איינצעלנער לונג צעל ארבעט מיט הארמאניע מיט א גאנצער ארמיי פון לונג צעלן, צו פארמירן אן אבר וואס טוט די פונקציעס פון א לונג. דאס זעלבע איז מיט די [[לעבער]] א.א.וו. עס איז דא א מייסטערהאפטע קאמוניקאציע סיסטעם ווי אלעס קאמוניקירט דורך [[כעמיקאלע סובסטאנץ|כעמיקאלע]] זענדונגען מיט די גוטהייסונג פונעם מח.

== צעל מאָרפֿאָלאָגיע ==
[[File:biological cell.svg|thumb|350px|אַ צעל פֿון בעלי־חיים:{{ש}}
(1) [[נוקלעאָלוס]]{{ש}} 
(2) [[צעלקערן]]&lt;br /&gt;  
(3) [[ריבאָזאָמ]]ען&lt;br /&gt;  
(4) [[װעזיקל]]&lt;br /&gt;  
(5) [[גראַנולאַרעס ענדאָפּלאַזמישעס רעטיקולום]]&lt;br /&gt;  
(6) [[גאָלדזשי אַפּאַראַט]]&lt;br /&gt;  
(7) [[ציטאָסקעלעט]]&lt;br /&gt;  
(8) [[גלאַטעס ענדאָפּלאַזמישעס רעטיקולום]]&lt;br /&gt; 
(9) [[מיטאָכאָנדריע]]ס&lt;br /&gt;
(10) [[װאַקואָלע]]&lt;br /&gt;
(11) [[ציטאָזאָל]]&lt;br /&gt;
(12) [[ליזאָזאָם]]&lt;br /&gt;
(13) [[צענטריאָלע]]ס ]]

יעדע צעל האָט אַן אײַנהיל װאָס מען רופֿט אים [[צעל מעמבראַנע]] װאָס אָפּצוטײלט די צעל פֿון אױסערע סבֿיבֿה. אינעװײניק איז די צעל פֿאַרפֿולט מיט [[ציטאָפּלאַזם]], אַ [[געל]] װאָס שליסט אײַן פֿאַרשײדענע צעלולאַרע עלעמענטן. די דאָזיקע עלעמענטן װאָס האָבן אײגענע מעמבראַנעס הײסן &quot;אָרגאַנעלעס&quot; און זײַנען קאָמפּאַרטמענטס, די שפּילן װאָס מאַכן אײגענע אלא קאָניוגירטע ראָלעס.

צעלן מיט א [[צעל יאדער|צעלקערן]] זענען [[אייקאריאט]]ן (כולל [[פראטיסטן]], [[שוואם|שוואמען]], [[פלאנצן]] און [[בעלי חיים]]); צעלן אן א צעלקערן זענען [[פראקאריאט]]ן (כולל [[ארכעען]] און [[באקטעריע]]). פראקאריאטן האבן נאר אן איינצלען צעל; אייקאריאטן אבער קענען האבן אדער איין צעל אדער מערערע צעלן.

== צעל קאמפאנענטן ==
אלע צעלן, סיי [[פראקאריאט|פראקאַריאטן]] סיי [[אייקאריאט|אייקאַריאטן]], האבן א הייטל וואס הילט איין דעם צעל, קאנטראלירט וואס באוועגט זיך אריין און ארויס, און האַלט דעם עלעקטרישן פאטענץ פונעם צעל. אינעגרהאלב דעם הייטל, נעמט דער [[ציטאפלאזם]] דעם גרעסטן טייל פון דעם צעל׳ס פֿאַרנעם. אלע צעלן (אויסער [[רויטע בלוטצעל|רויטע בלוטצעלן]], וואס האבן נישט קיין צעלקערן כדי צו לאזן פלאץ פאר העמאגלאבין) פֿארמאָגן [[DNA]], דעם ירושה׳דיקן מאטריאל פון [[גענע|גענעס]], און [[RNA]], וואס אנטהאלט די נייטיגע אינפֿארמאציע צו בויען פֿארשידענע [[פראטעאין|פראטעינען]] ווי למשל [[ענזים|ענזימען]], דעם צעל׳ס ערשטיקע מאשינעריע.

== צעל-פראצעסן ==

=== רעפליקאציע ===
צעל צעטיילונג איז ווען אן איינצעלער צעל (גערופן א ''מוטער־צעל'') צעטיילט זיך אין צוויי טעכטער צעלן. דאס פירט צו א וואוקס אין מולטיצעל־ארגאניזמען (די וואוקס פון [[טישו|געוועב]]) און צו פֿרוכפערונג (וועגעטאטיווע רעפראדוקציע) אין איינצעל־ארגאניזמען. פראקאריאטישע צעל צעטיילן זיך דורך בינארישער שפאלטונג, אייקאריאטישע צעלן אבער גייען אדורך א פראצעס פון נוקלעארישער צעטיילונג, גערופן מיטאז, און דערנאך צעטיילט זיך דער צעל, גערופן ציטאקינעז. 

=== וואוקס אין מעטאבאליזם ===
{{הויפט ארטיקל|מעטאבאליזם}}
צווישן די צייטן ווען א צעל צעטיילט זיך, טוט דער וואקסן דורך דעם פונקציאנירן פון צעלולערישן מעטאבאליזם. צעל־מעטאבאליזם איז דער פראצעס דורך וואס איינצעלע צעלן פראצעסירן נערשטאף מאלעקולן. מעטאבאליזם האט צוויי באזונדערע אפטיילן: קאטאבאליזם, וואו דער צעל צעברעכט קאמפלעקסע מאלעקולן צו פראדוצירן ענערגיע, און אנאבאליזם, וואו דער צעל ניצט ענערגיע אויפצובויען קאמפלעקסע מאלעקולן און אויספירן אנדערע ביאלאגישע פונקציעס. קאמפלעקסע צוקערן וואס ווערן פארניצט דורך דעם ארגאניזם קענען ווערן איינגעבראכן אויף מער פשוטע מאלעקולן גערופן מאנאסאכארידן ווי [[גלוקאז]]. אינערהאלב דעם צעל ווערט גלוקאז איינגעבראכן צו מאכן אדענאסין טריפאספאט, א מאלעקול וואס האט ענערגיע ארויסצוגעבן, אין צוויי פארשידענע וועגן.

=== פראטעאין סינטעז ===
צעלן האבן די מעגלעכקייט צו סינטעזירן נייע פראטעינען, וואָס זענען לעבנס־נייטיק פֿאַר די מאדולאַציע און אויפֿהאַלטונג פֿון צעלולארישע טעטיקייטן. אין דעם דאָזיקן פראצעס ווערן נייע פראטעין מאלעקולן פֿארמירט פון פארשידענע [[אמינאזייערס|אמינאזייערסן]] לויט דער אינפארמאציע איינקאדירט אין DNA/RNA. פראטעין־סינטעז באשטייט פון צוויי הויפט שריט: טראנסקריפציע און טראנסלאציע.

טראנסקריפציע איז דער פראצעס וואו גענעטישע אינפֿארמאציע אין DNA ווערט גענוצט צו פראדוצירן א דערגאנציק RNA שנירל. דאס דאזיקע RNA שנירל ווערט פראצעסירט צו שאפן ״שליח [[Messenger RNA|RNA]] ({{ר}}mRNA), וואס קען וואנדערן פריי אדורך דעם צעל. mRNA מאלעקולן פארבינדן זיך צו פראטעין-RNA קאמפלעקסן גערופֿן ריבאסאמען פלאצירט אין דעם ציטאסאל, וואו זיי ווערן טראנסלאטירט אין פאליפעפטיד נאכאנאנדקייטן. דער ריבאסאם פֿאַרמיטלן דאס פארמירן פון א פאליפעפטיד נאכאנאנדקייט לויט דער mRNA נאכאנאנדקייט. דער נייער פאליפעפטיד ווערט איינגעוויקלט אין א פונקציאנאלן דריי-דימענסיאנעלן פראטעין מאלעקול.

=== באוועגונגס-קראפט ===
איינצעליקע ארגאניזמען קענען באוועגן זיך כדי צו געפינען עסן אדער צו אנטלויפֿן פון פֿארצוק־ארגאניזמען. 

אין פֿילצעליקע ארגאניזמען קענען צעל זיך באוועגן ווערנד פראצעסן ווי וואונד־היילן, דער אימונע־אפרוף און קענסער־מעטאסטאזיס. למשל, ביי וואונד־היילן אין בעלי חיים, באוועגן זיך ווייסע בלוט צעל צום ארט פֿונעם וואונד כדי צו הרג׳ענען די מיקראארגאַניזמען וואס זענען גורם אינפֿעקציע. דער פראצעס פון צעל־באוועגונג ווערט צעטיילט אין דריי טריט – ארויסשטארצן פון דעם פֿאדערשטן עק פונעם צעל, אנהענגען פונעם פֿאדערשטן עק און אפהענגען ביים צעל־קערפער און הינטערשטן טייל, און ציטא־סקעלעטאלישע איינציען צו שלעפן דעם צעל פֿארויס. יעדער טריט ווערט געפירט דורך פיזישע קראפטן גענערירט דורך איינציגע סעגמענטן פונעם ציטאסקעלעט.&lt;ref name=&quot;Alberts2&quot;&gt;{{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|name-list-style=vanc|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|date=2002|publisher=Garland Science|isbn=0815340729|pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0004albe/page/973 973]–975|edition=4th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ananthakrishnan&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ananthakrishnan R, Ehrlicher A|title=The forces behind cell movement|journal=International Journal of Biological Sciences|volume=3|issue=5|pages=303–17|date=June 2007|pmid=17589565|pmc=1893118|doi=10.7150/ijbs.3.303}}&lt;/ref&gt;

== מענטשישע צעלן ==
אַלץ צוזאַמען זענען פֿאַרהאַן 100 טריליאָן צעלן אין דעם מענטש. דער קלענסטער צעל איז אין דער [[זרע]] פֿון אַ [[מאַן]]. און דער גרעסטער צעל איז אין אַ [[אײ]] פֿון אַ [[פרוי]].

== היסטאריע פון צעל פארשונג ==
[[טעקע:RobertHookeMicrographia1665.jpg|קליין|הוק׳ס געמעל פון צעלן אין קאריק, 1665]]

* 1632–1723: אנטאני וואן ליוונהוק האט זיך אויסגעלערנט וויאזוי צו מאכן [[לינדז|לינדזן]], ער האט קאנסטרוקטירט אפטישע מיקראסקאפן און האט געמאלט פראטאזאא , ווי למשל ''[[Vorticella]]'' פון רעגנוואסער, און [[באקטעריע|באקטעריעס]] פון זיין אייגענעם מויל.
* 1665: [[ראבערט הוק]] האט אנטפלעקט צעלן אין [[קאריק]], דערנאך אין לעבעדיגן פֿלאנצן־געוועב, ניצנדיק א פריערדיגן מיקראסקאפ. ער האט געשאפן דאס ווארט ''צעל'' (פון [[לאטיין]]  ''cella'', ''צעלא'' טייטש &quot;א קליין קאמערל&quot;&lt;ref name=&quot;etymonline1&quot; /&gt;) אין זיין בוך ''מיקראגראַפֿיאַ'' (1665).&lt;ref name=&quot;Hooke&quot;&gt;{{cite book|last1=Hooke|first1=Robert|name-list-style=vanc|title=Micrographia: ...|date=1665|publisher=Royal Society of London|location=London, England|pages=113|url=https://archive.org/stream/mobot31753000817897#page/113/mode/2up}}&quot; ... I could exceedingly plainly perceive it to be all perforated and porous, much like a Honey-comb, but that the pores of it were not regular [...] these pores, or cells, [...] were indeed the first microscopical pores I ever saw, and perhaps, that were ever seen, for I had not met with any Writer or Person, that had made any mention of them before this ... &quot; – Hooke describing his observations on a thin slice of cork. See also: [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/hooke.html Robert Hooke]&lt;/ref&gt;
*1839: טעאדאר שוואן און מאטיאס יאקאב שליידן האבן מסביר געווען דעם פרינציפ אז פֿלאנצן און בעלי חיים זענען צוזאמענגעשטעלט פון צעלן. זיי האבן מדייק געווען אז צעלן זענען אן אלגעמיינער איינץ פון סטרוקטור און אנטוויקלונג, און מיט דעם האבן זיי געגרינדעט די צעל טעאריע
*1855: רודאלף ווירכאוו האט אוועקגעשטעלט אז נייע צעלן קומען פון פריערדיגע צעלן דורך [[צעל-טיילונג]] (''omnis cellula ex cellula'').
*1859: וואס מען האט פֿריער געגלייבט אז לעבעדיגע ארגאניזמען קען ווערן געשאפן פון זיך אליין  (''[[Abiogenesis|generatio spontanea]]'') האט [[לואי פאסטער]] סותר געווען (1822–1895) (כאטש פֿראנצעסקא רעדי האט שוין אויסגעפירט אן עקספערימענט אין 1668 וואס האט פארגעשטעלט די זעלבע תוצאה).
*1931: ערנסט רוסקא האט געבויט דעם ערשטן עלעקטראן טראנסמיסיע מיקראסקאפ (TEM) ביים [[אוניווערסיטעט פון בערלין]]. ביזן יאר 1935, האט ער געבויט אן עלעקטראן־מיקראסקאפ מיט צוויי מאל די רעזאלוציע פון א ליכט־מיקראסקאפ, וואס האט אנטפלעקט ארגאנעלעס וואס פֿריער האט מען נישט געקענט מברר זיין.
*1953: באזירט אויף דער ארבעט פון ראזאלינד פֿרענקלין, האבן וואטסאן און קריק אנאנסירט צום ערשטן מאל די [[טאפל־העליקס]] סטרוקטור פון DNA.
*1981: לין מארגוליס האט פֿארעפֿנטלעכט   ''Symbiosis in Cell Evolution'' (''סימביאסיס אין צעל־עוואלוציע'')וואס האט אויסגעקלערט די ענדאסימביאטישע טעאריע.
{{-}}
==הערות==
{{הערה-ליסטע}}
==רעפערענצן==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;NCBI&quot;&gt;{{NCBI-scienceprimer|article=What Is a Cell?|url=https://web.archive.org/web/20130503014839/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics_cell.html|access-date=3 May 2013}} {{ר}}30סטן מערץ 2004.&lt;/ref&gt;
}}

[[קאַטעגאָריע:קערפער]]
[[קאַטעגאָריע:ביאלאגיע]]
[[קאַטעגאָריע:גענעטיק]]</text>
      <sha1>n1ecgpwpjpyo2neskpjnvymy1nkn922</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טשארלס דארווין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7022</id>
    <revision>
      <id>602136</id>
      <parentid>548143</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16264" sha1="cyjhlzchj6pvqkd7btqpzjqzxw2nclt" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער
|נאמען= טשאַרלס דאַרװין
|באשרייבונג= טשאַרלס דאַרװין
|הויפט ביישטייערן= [[עוואלוציע טעאריע]]{{ש}}[[דארוויניזם]]
|וואוינארט= ענגלאנד
|פרעמיעס און פארערונג= [[קאפלי מעדאל]], 1864
|הערות=
}}
'''טשאַרלס ראבערט דאַרװין''' ({{שפראך-en|Charles Robert Darwin}} {{ר}}{{IPA|dɑːrwɪn}})&lt;ref&gt;[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin &quot;Darwin&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin|date=18 July 2014}} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; ; {{ר}} [[12טן פעברואר]] 1809 - [[19טן אפריל]] 1882), איז געװען אַ בריטישער נאטוראליסט, [[געאלאגיע|געאלאג]] און [[ביאלאגיע|ביאלאג]]. ער איז בעסט באוואוסט פאר זיינע ביישטייערונגען צו דער [[עװאָלוציע]] טעאָריע דורך [[נאטירלעכע סעלעקציע]],&lt;ref&gt;{{harvnb|Desmond|Moore|Browne|2004}}&lt;/ref&gt; װאָס ער האָט ערשט באַשריבן אין זײַן בוך &quot;װעגן דער אנטשטייוּנג פֿון זגאַלן&quot; ({{שפראך-en|On the Origin of Species}}) אין 1859. ער האט געהאלטן אז אלע זגאלן פון לעבן שטאמען במשך די יארן פון איינציקע אבות.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A.|title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9|publisher=Viking|year=2009|pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/8 8]–11|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; צוזאמען מיט אלפרעד ראסל וואלאס האט ער איינגעפירט זיין טעאריע אז די פארצווייגונג פון עוואלוציע קומט פון א פראצעס וואס ער האט גערופן נאטירלעכע סעלעקציע, אין וואס באשעפענישן קעמפן פאר עקזיסטענץ.&lt;ref name=&quot;Larson79-111&quot;&gt;{{Harvnb|Larson|2004|pp=79–111}}&lt;/ref&gt;

זײַן טעאָריע האָט אַרױסגערופֿן אַ גרױסע כװאַליע פֿון דיסקוסיעס, װאָס װערן ממשך געװען ביז הײַנטיקן טאָג, און איז געװען זײער אַ װיכטיקער שריט אין דער געשיכטע פֿון אַלע ביאָלאָגישע לימודים.

== ביאָגראַפֿיע ==
טשארלס ראבערט דארווין איז געבוירן געווארן אין שראזבורי, שראפשיר, אום 12טן פעברואר  1809, אין דער היים פון זיין פאמיליע, דער מאנט.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Desmond|first=Adrian J.|title=Charles Darwin|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=13 September 2002|url=https://www.britannica.com/biography/Charles-Darwin|access-date=11  February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://darwin.baruch.cuny.edu/biography/shrewsbury/mount/|title=The Mount House, Shrewsbury, England (Charles Darwin)|author=John H. Wahlert|date={{ר}}11טן יוני 2001|work=Darwin and Darwinism|publisher=[[Baruch College]]|accessdate=26סטן נאוועמבער 2008|deadurl=no|archiveurl=https://www.webcitation.org/68brqWXRx?url=http://faculty.baruch.cuny.edu/naturalscience/biology/darwin/|archivedate=22סטן יוני 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ער איז געווען דער פינפטער פון זעקס קינדער פון  דעם גבירישן הויכע־פענצטער דאקטער און פינאנציער ראבערט דארווין און זיין ווייב סוזאנא דארווין (געבוירן וועדזשוואוד). ער איז געווען דער אייניקל פון צוויי פראמינענטע אפשאפניקן: עראזמוס דארווין אויף זיין פאטער׳ס זייט און דזשאזייע וועדזשוואוד אויף זיין מוטער׳ס זייט.

יולי 1817 איז זיין מוטער געשטארבן. אין סעפטעמבער 1818 איז ער געגאנגען, מיט זיין עלטערן ברודער עראזמוס, לערנען אין דער אנגליקאנישער שראזבורי שולע ווי א קווארטיראנט. דעם זומער פון 1825 האט דארווין פארברענגט ווי א לערניינגל־דאקטער, און האט געהאלפן זיין פאטער באהאנדלען די ארעמעלייט פון [[שראפשיר]]. נאכדעם איז ער געגאנגען שטודירן אין דעם אוניווערסיטעט פון עדינבורג מעדיצין־שולע (אין יענע צייטן, די בעסטע מעדיצין־שולע אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך) צוזאמען מיט זיין ברודער עראזמוס אין סעפטעמבער 1825.

דארווין איז געווען נאכלעסיק אין זיינע שטודיעס פון מעדיצין, און דאס האט פארדראסן זיין פאטער, וואס האט אים געשיקט שטודירן אין [[קרייסט קאלעדזש, קעמברידזש]], , כדי צו שטודירן פאר א [[באטשעלאר פון ארטס]] דיפלאם, וואס וועט זיין דער ערשטער שטאפל צו ווערן אן אנגליקאנישער לאנד-[[גלח]]. אזוי ווי דארווין איז נישט געווען קוואליפיצירט פאר דעם טריפאס, האט ער זיך איינגעשריבן פארן געוויינלעכן דיפלאם קורס אין יאנואר 1828.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|pp=47–48, 89–91}}{{harvnb|Desmond|Moore|2009|pp=47–48}}&lt;/ref&gt; ער האט אבער געוואלט פארברענגען זיין צייט רייטן פערד און שיסן בעסער ווי שטודירן. זיין שוועסטער־קינד וויליאם דארווין פאקס האט אים אנערקענט מיטן דעמאלסטיקן מנהג פון זאמלען [[זשוק|זשוקעס]]; דארווין איז געווארן משוגע אויף דעם און האט אפילו פארעפנטלעכט זיינע חידושים אין  ''Illustrations of British entomology'' (''אילוסטראציעס פון בריטישער ענטאמאלאגיע''). ער איז געווארן א גוטער פריינד און נאכפאלגער פון פראפעסאר פון באטאניק [[דזשאן סטיוונס הענזלא]] און האט געטראפן אנדערע פירנדע גלחים־נאטוראליסטן וואס האבן געהאלטן וויסנשאפטלעכע ווערק ווי רעליגיעזע נאטירלעכע טעאלאגיע, און דארווין איז געווארן באוואוסט צו זיי ווי &quot;דער מענטש וואס שפאצירט מיט הענזלא&quot;. ווען ס'איז געקומען נענטער צו דער צייט פון זיינע עקסאמען  האט דארווין זיך צוגעשטעלט צו זיין שטודירן.&lt;ref name=&quot;dar57&quot;&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=73–79}}{{Harvnb|Darwin|1958|pp=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F1497&amp;pageseq=59 57–67]}}&lt;/ref&gt; אין זיין לעצטע עקסאם אין יאנואר 1831 דארווין האט זיך גוט אויסגעוויזן, און פון 178 קאנדידאטן פאר דעם ''געוויינלעכן'' דיפלאם איז ער געווען דער צענטער אין ראנג.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Browne|1995|p=97}}&lt;/ref&gt;

דער יונגער טשאַרלס האָט געשטרעבט זיך צו באַהעפֿטן אין רעליגיע און װערן אַ [[גלח]]. אַ סך יאָרן האָט ער געטראַכטעט װעגן דעם [[גאָט]] און צום סוף האָט ער אָנטוישט אין זײַן גלױבן און געװאָרן אַן [[אפיקורס]]. הגם ער האָט געלײקנט אז ער איז אן [[אטעיזם|אטעיסט]] האָט ער קלאָר מודה געווען אז ער איז אן [[אגנאָסטיציזם|אגנאָסטיק]]. זײַנע װיסנשאפשׂטלעכע באַאָבאַכטונגען װעגן &quot;אומפֿולקומקײטן&quot; פֿון דער נאַטור בשעת און דער טױט פֿון זײַן טאָכטער האָבן געשפּילט די װיכטיקסטע ראָלעס פֿאַר אַנטװיקלונג פֿון זײַנע גלױבן.

ער איז געפאָרן צו א געוויסן געגנט אין [[בראזיל]] לעבן דעם [[אמאזאָנאס]], וואס הייסט גאלאפאגאָס, ווײַל דאָרטן איז פאראן דער מערסטער און גרעסטער אויסוואל פון אלע מינים באשעפענישן. דאָרטן האָט ער באאָבאכטעט און ווײַטער דערלערנט אז גאָט איז נישט אזא גוטער, ווי ער האָט פריער געהאלטן. און עס איז דאָ א סאך רציחה און בלוט–פארגיסונג אין דעם באשעפעניש.

== נסיעה פון דער ''ביגל'' שיף ==
[[טעקע:Voyage_of_the_Beagle-en.svg|צענטער|קליין|450x450פיקס|די נסיעה פון דער  ''[[ביגל (שיף)|ביגל]]'' פון [[פלימוט]], ענגלאנד, דרום ביז די [[קאפווערדישע אינזלען]], דערנאך דרום־מערב אריבער דעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]] קיין [[באהיא]], [[בראזיל]], דרום ביז [[ריא דע זשאנערא]], [[מאנטעווידעא]], די [[פאלקלאנד אינזלען]], ארום דעם עק פון דרום אמעריקע, דערנאך צפון קיין , [[טשילע]], און [[קאלאא]]. צפון־מערב צו די [[גאלאפאגאס אינזלען]], און ווייטער מערב אריבער דעם [[פאציפישער אקעאן|פאציפישן אקעאן]] קיין [[ניו זילאנד|ניי זילאנד]], [[סידני]], [[האבארט]] אין [[טאסמאניע]], און קינג דזשארדזש׳ס סאנד אין [[מערב אויסטראליע]]. צפון־מערב צו די [[קילינג אינזלען|קילינג אינזלען, דרום־מערב]] קיין [[מאריציוס]] און [[קאפשטאט]], דערנאך צפון־מערב קיין באהיא און צפון־מזרח צוריק קיין פלימוט.]]


דארווין האט פארברענגט כמעט פינף יאר אויף א [[קעניגלעכער ים-פלאט|קעניגלעכן ים־פלאט]] אויספארשונג שיף, דער ''[[ביגל (שיף)|ביגל]]''.&lt;ref&gt;Browne, Janet 1995. ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging'', Part 2 The Travellor. Cape, London. {{ISBN|1-84413-314-1}}&lt;/ref&gt; ער איז געווען דער גאסט נאטוראליסט, דאס הייסט ער איז געווען פאראנטווארטלעך פאר מאכן זאמלונגען און שרייבן הערות וועגן די בעלי חיים, פלאנצן און דער [[געאלאגיע]] פון די לענדער זיי האבן באזוכט. די מאנשאפט פון דער שיף האבן געמאכט קארטעס פון אלע בארטן שטחים, וואס דער ים־פלאט האט געקענט באניצן ווי נאר פארן זיי אין דער וועלט. דאס איז געווען א צייט ווען בריטאניע האט געהאט דעם גרעסטן ים־פלאט אין דער וועלט, און אן [[בריטישע אימפעריע|אימפעריע]] וואס איז געווען גלאבאל.

די נסיעה האט אנגעהויבן דעם 27סטן דעצעמבער 1831. ער האט אלץ אויפגעשריבן גענוי סיי זיינע אבזערוואציעס סיי זיינע טעארעטישע ספעקולאציעס, און פון צייט צו צייט במשך דער נסיעה האט מען געשיקט זיינע עקזעמפלארן קיין קעמברידזש, צוזאמען מיט בריוון פאר זיין פאמיליע .&lt;ref&gt;{{Harvnb|van Wyhe|2008b|pp=18–21}}&lt;/ref&gt; 

דארווין האט געזאמלט איבעראל ווי די שיף האט געלאנדעט. ער האט געטראפן ריזעדיקע [[פאסיל|פאסילן]]  פון לעצטנדיקע אויסגעשטארבענע [[זויגער|זויגערס]], האט איבערגעלעבט אן [[ערדציטערניש]] אין [[טשילע]], און האט באמערקט אז די ערד האט זיך געהויבן. ער האט געוואוסט אז עס זענען פאראן געהויבענע פלאזשעס אנדערש וואו, הויך אין די [[אנדן|אַנדן]], מיט פאסיל־ים־מושלען און ביימער וואס האבן אמאל געוואקסן אויף א זאמדיקער פלאזשע. ס׳איז געווען ביי אים קלאר אז די ערד ענדערט זיך כסדר, זי הייבט זיך דא און זינקט דארט. ער האט געזאמלט פויגלען און אינסעקטן, וואס ער האט געשיקט פון צייט צו צייט צוריק אין [[קעמברידזש]] פאר די מבינים צו אידענטיפיצירן.

דארווין איז געווען דער ערשטער אפגעגעבענער נאטוראליסט צו באזוכן די [[גאלאפאגאס אינזלען]], לעבן דעם מערב בארטן פון [[עקוואדאר]]. ער האט באמערקט אז טייל פויגלען זענען געווען ענלעך צו די [[שפעטלער|שפעטלערס]] אויף דער יבשה, אבער גענוג אנדערש צו געהערן צו אן אנדער [[זגאל|זגאַל]]. ער האט זיך געחידוש׳ט אז עס זענען געווארן אזוי פיל נייע זגאלן אויף די דאזיקע אינזלען.

ווען דארוויקן איז צוריקגעקומען קיין ענגלאנד האט ער באארבעט א סעריע פון וויסנשאפטלעכע וועגן דער נסיעה, און האט געשריבן א פערזענלעכן זשורנאל וואס מען רופט היינט  ''[[The Voyage of the Beagle|די נסיעה פון דעם ביגל]]''. דאס איז איינע פון די גרויסע נאטור־געשיכטע רייזע־טאגביכער.&lt;ref&gt;Browne, Janet 1995. ''Charles Darwin: vol. 1 Voyaging''. Cape, London. {{ISBN|1-84413-314-1}}&lt;/ref&gt;

אום  24סטן יאנואר 1839 האט מען געוויילט דארווין א חבר פון דער [[קעניגלעכער געזעלשאפט]] (Fellow of the Royal Society).&lt;ref name=&quot;frs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=272–279}}&lt;/ref&gt;

אום 29סטן יאנואר 1839 האט דארווין געהייראט זיין שוועסטער־קינד, עמא וועדזשוואוד, עלטער פון אים מיט ניין מאנאטן. דאס יונגע פארפאלק האבן געוואוינט צוערשט אין לאנדאן.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|p=279}}&lt;/ref&gt;

אין סעפטעמבער 1842 האט דארווין, וואס האט שוין געהאט צוויי קינדער מיט זיין ווייב עמא, געקויפט דוין הויז אין דעם [[דארף]] [[דוין]], נישט ווייט פון [[בראמלי]] אין [[קענט]]. דארט האט ער אויסגעלעבט זיינע טעג. היינט איז דאס הויז און זיינע אינהאלט אפן צום קהל.

== זײַנע װיסנשאַפֿטלעכע פֿאָרשונגען ==
ער איז געװען אַ באַרימטער ספּעציאַליסט אין סיסטעמאַטיק פֿון די זיציקע [[קרעבסן]] [[Cirripedia]] (ים־אײכלען). 

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע|
refs=
&lt;ref name=frs&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|archivedate=2015-03-16|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society}}&lt;/ref&gt;
}}


{{גרונטסארטיר:דארווין, טשארלס}}

[[קאַטעגאָריע:עוואלוציע]]
[[קאַטעגאָריע:וויסנשאפטלער]]</text>
      <sha1>cyjhlzchj6pvqkd7btqpzjqzxw2nclt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יופיטער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7538</id>
    <revision>
      <id>602160</id>
      <parentid>601990</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17215" sha1="87krxj6yuxwb23y7fmmwcn7dp4xy2gp" xml:space="preserve">[[טעקע:Jupiter.jpg|קליין|יופּיטער]]
'''יופּיטער''' ([[העברעיש]]: ''צדק''; [[ענגליש]]: ''Jupiter''; סימבאל: [[File:Jupiter symbol (bold).svg|16px|♃]]) איז דער פינפטער [[פלאנעט]] פון דער [[זון]], און דער גרעסטער פלאנעט אין דער [[זון סיסטעם]]. יופיטער ווערט גערעכנט אלס א [[גאז ריז]] (צוזאמען מיט [[סאטורן]]; די אנדערע ריז פלאנעטן, [[אוראנוס]] און [[נעפטון|נעפטון,]] זענען אייז ריזן). די [[מאסע]] פון יופיטער אין איין טויזנטל פון דער זון, אבער צוויי און א האלב מאל ווי אלע אנדערע פלאנעטן אין דער זון סיסטעם צוזאמען.

יופיטער איז באוואוסט געווען שוין אין אוראלטע צייטן. זײַן מאסע איז 75% [[הידראגען]] און 25% [[העליום]].

ביינאכט איז יופיטער דער דריטער ליכטיקסטער אביעקט אינעם הימל, נאך דער [[לבנה]] און [[ווענוס]].

יופיטער האט 69 [[סאטעליט|לבנות]]. [[גאלילעא גאלילעי]] האט געפינען די פיר גרעסטע פון זיי. די גרעסטע, [[גאנימעד]], האט א דיאמעטער גרעסער ווי דער פלאנעט [[מערקור]].

יופיטער באשטייט בעיקר פון [[וואסערשטאף]], מיט א פערטל פון זיין מאסע [[העליום]]. ער האט אפשר א שטיינעדיג הארץ פון שווערערע עלעמענטן,&lt;ref name=&quot;coreuncertainty&quot;&gt;{{cite journal|author=Saumon, D.|author2=Guillot, T.|title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170|journal=The Astrophysical Journal|volume=609|issue=2|pages=1170–1180|date=2004|bibcode=2004ApJ...609.1170S|doi=10.1086/421257|arxiv=astro-ph/0403393}}&lt;/ref&gt; אבער גענוי ווי די אנדערע ריז פלאנעטן האט יופיטער נישט קיין קלאר-דעפינירטן אייבערפלאך. צוליב זיין גיכער ראטאציע איז דער פארעם פונעם פלאנעט א פלאכן ספערויד (ער האט א קליינטשיקע אבער באמערקלעכע פויש ארום זיין עקוואטאר). דער אטמאספער ווערט צעטיילט אין פארשידענע טיילן לויט די גארטל-ליניעס, און וואו זיי קומען צוזאמען פאסירן שטורעמען. איין תוצאה פון דעם איז דער [[גרויסער רויטער פלעק]], א ריזיגער שטורעם וואס גייט אן זייט 1830 אוודאי, און איז אפשר דער זעלבער שטורעם וואס מען האט געזען דורך א [[טעלעסקאפ]] אין דעם 17טן יארהונדערט. 

עטלעכע מאל האט מען אויסגעפארשט יופיטער מיט ראבאטישע קאסמאס־שיפן, דאס לעצטע מאל דורך דזשונא וואס ארביטירט יופיטער זייט דעם 4טן יולי 2016.&lt;ref name=&quot;NYT-20160705&quot;&gt;{{cite new |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA’s Juno Spacecraft Enters Jupiter’s Orbit |url=https://www.nytimes.com/2016/07/05/science/juno-enters-jupiters-orbit-capping-5-year-voyage.html |date=July 5, 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=July 5, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20160630&quot;&gt;{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=All Eyes (and Ears) on Jupiter |url=https://www.nytimes.com/2016/07/01/science/jupiter-nasa-juno-hubble.html 
|date={{ר}}30סטן יוני, 2016 |work=[[New York Times]] 
|accessdate={{ר}}1טן יולי, 2016}}&lt;/ref&gt;

== פיזישע אייגנשאפטן ==
יופיטער באשטייט בעיקר פון גאז און פליסיקער מאטעריע. ער איז דער גרעסטער פון די פיר ריז־פלאנעטן אין דער זון סיסטעם און דערפאר איז איר גרעסטער פלאנעט.. ער האט א דיאמעטער פון  142,984  ק״מ ביי זיין [[עקוואטאר]]. די דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון יופיטער, 1.326&amp;nbsp;ג/צ״מ&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, איז די צווייט גרעסטע פון די ריז פלאנעטן , אבער נידריגע ווי די פיר [[ערדישער פלאנעט|ערדישע פלאנעטן]].

=== צונויפשטעל ===
יופיטער׳ס אויבער אטמאספער איז אומגעפער 92%–88 וואסערשטאף און {{ר|רעכטס=יא}}8–12% העליום לויטן פראצענט  פארנעם פון גאז [[מאלעקול|מאלעקולן]]. א העליום אטאם האט בערך פיר מאל אזוי פיל מאסע ווי א וואסערשטאף אטאם, ממילא איז דער צונויפשטעל אנדערש ווען געמאסטע דורך מאסע. אזוי איז יופיטער׳ס אטמאספער בערך 75% וואסערשטאמף און 24% העליום לויט דער מאסע, און דער איבעריגער איין פראצענט מאסע באשטייט פון אנדערע עלעמענטן. דער אטמאספער אנטהאלט קליינע קוואנטיטעטן פון  [[מעטאן]], [[וואסער-פארע]], [[אמאניאק]], און  [[סיליציום]]-באזירטע  פארבינדונגען. עס זענען פאראן אויך קליינע קוואנטיטען פון   [[קוילנשטאף]], [[עטאן]], [[שוועבל-וואסערשטאף]], [[נעאן]], [[זויערשטאף]], [[פאספין]], און [[שוועבל]]. די דרויסנדיקסטע שיכטע פונעם אטמאספער אנטהאלט [[קריסטאלן]] פון פארפרוירענעם אמאניאק. דער אינעווייניג אנטהאלט מער געדעכטע מאטריאלן - לויט דער מאסע איז ער  71% וואסערשטאף, 24% העליום, און 5% אנדערע עלעמענטן.&lt;ref name=&quot;voyager&quot;&gt;{{cite journal|author=Gautier, D.|author2=Conrath, B.|author3=Flasar, M.|author4=Hanel, R.|author5=Kunde, V.|author6=Chedin, A.|author7=Scott N.
|title=The helium abundance of Jupiter from Voyager|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=A10|pages=8713–8720
|date=1981|bibcode=1981JGR....86.8713G|doi=10.1029/JA086iA10p08713}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cassini&quot;&gt;{{cite journal|author=Kunde, V. G.
|display-authors=etal|title=Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment|journal=Science
|date=10 September 2004|volume=305|issue=5690|pages=1582–86|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/305/5690/1582
|accessdate=4 April 2007|doi=10.1126/science.1100240|pmid=15319491|bibcode=2004Sci...305.1582K}}&lt;/ref&gt; דורך [[אינפרארויט]] און [[אולטראוויאלעט]] מעסטונגען, האט מען אויך געפונען קליינע קוואנטיטעטן פון [[בענזען]] און אנדערע [[קוילן-וואסערשטאף]].&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Icarus|volume=64|issue=2|pages=233–48|date=1985|title=Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment|bibcode=1985Icar...64..233K|author=Kim, S. J.|author2=Caldwell, J.|author3=Rivolo, A. R.|author4=Wagner, R.|doi=10.1016/0019-1035(85)90201-5}}&lt;/ref&gt;

פון [[ספעקטראסקאפיע]] ווייזט אויס אז [[סאטורן]] האט אן ענלעכן צונויפשטעל ווי יופיטער, אבער די אנדערע ריז פלאנעטן [[אוראנוס]] און [[נעפטון]] האבן רעלאטיוו ווייניגער וואסערשטאף און העליום און מער ״געפרוירנס״ און דערפאר רופט מען זיי היינט [[אייז ריז]]ן.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ingersoll, A. P. |author2=Hammel, H. B. |author3=Spilker, T. R. |author4=Young, R. E. 
|date={{ר}}1טן יוני 2005 &lt;!-- Date from the properties --&gt; |format=PDF |url=http://www.lpi.usra.edu/opag/outer_planets.pdf |title=Outer Planets: The Ice Giants |publisher=Lunar &amp; Planetary Institute 
|accessdate={{ר}}1טן פעברואר 2007}}&lt;/ref&gt;

=== מאסע און גרייס ===
[[טעקע:SolarSystem_OrdersOfMagnitude_Sun-Jupiter-Earth-Moon.jpg|לינקס|קליין|יופיטער׳ס דיאמעטער איז  איין [[גרייס-ארדענונג]] קלענער (×0.10045) ווי דעם פון דער, און איין גרייס-ארדענונג גרעסער (×10.9733) ווי דעם פון דער ערד. דער גרויסער רויטער פֿלעק איז אומגעפער אזוי גרויס ווי די ערד.]]
יופיטער׳ס מאסע איז 2.5 אזוי גרויס ווי די מאסע פון אלע אנדערע פלאנעט אין דער זון סיסטעם צוזאמען—דאס איז אזוי מאסיוו אז זיין [[Barycenter|באריצענטער]] מיט דער [[זון]] ליגט העכער פון דעם זון אויבערפלאך, 1.068 זון ראדיוסן פון דער זון׳ס צענטער.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=MacDougal|first1=Douglas W.|title=Newton's Gravity
|date={{ר}}6טן נאוועמבער, 2012|publisher=Springer New York|isbn=9781461454434|pages=193–211|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4614-5444-1_10
|accessdate={{ר}}28סטן יולי, 2016|language=en|chapter=A Binary System Close to Home: How the Moon and Earth Orbit Each Other|quote=the barycenter is 743,000 km from the center of the sun. The Sun's radius is 696,000 km, so it is 47,000 km above the surface.}}&lt;/ref&gt; יופיטער איז א סך גרעסער ווי די ערד אבער נישט אזוי געדעכט; זיין פארנעם איז אומגעפער 1,321 ווי די ערד, אבער ער איז נאר  318 מאל אזוי מאסיוו.&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;burgess&quot;&gt;{{page needed|date=May 2015}} {{cite book|first=Eric|last=Burgess|date=1982|title=By Jupiter: Odysseys to a Giant|url=https://archive.org/details/byjupiterodyssey0000burg|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=0-231-05176-X}}&lt;/ref&gt; יופיטער׳ס ראדיוס איז  אומגעפער 1/10 פון דעם [[זון ראדיוס|ראדיוס פון דער זון]],&lt;ref name=&quot;shu82&quot;&gt;{{cite book|first=Frank H.|last=Shu|date=1982|title=The physical universe: an introduction to astronomy|url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf|page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/426 426]|series=Series of books in astronomy|edition=12th|publisher=University Science Books|isbn=0-935702-05-9}}&lt;/ref&gt; און זיין מאסע איז 0.001 מאל די  [[זון מאסע|מאסע פון דער זון]], במילא האבן ביידע כמעט די זעלבע געדעכטקייט.&lt;ref name=&quot;davis_turekian05&quot;&gt;{{cite book|author=Davis, Andrew M.|author2=Turekian, Karl K.|title=Meteorites, comets, and planets|volume=1|series=Treatise on geochemistry|publisher=Elsevier|date=2005|isbn=0-08-044720-1|page=624}}&lt;/ref&gt; א &quot;[[יופיטער מאסע]]&quot; (אויף ענגליש, ''M''&lt;sub&gt;J&lt;/sub&gt; אדער  ''M''&lt;sub&gt;Jup&lt;/sub&gt; ) ווערט אפט גענוצט ווי אן איינס צו באשרייבן מאסעס פון אנדערע אביעקטן, ספעציעל  און [[ברוינער ליליפוט|ברוינע ליליפוטן.]]

כאטש יופיטער וואלט געדארפט זיין  75 מאל אזוי מאסיוו כדי [[קערנשמעלצן|צונויפשמעלצן וואסערשטאף]] און ווערן  א [[שטערן]], דער קלענסטער [[רויטער ליליפוט]] איז  נאר אומגעפער 30 פראצענט גרעסער אין ראדיוס פון יופיטער.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Burrows, A.|author2=Hubbard, W. B.|author3=Saumon, D.|author4=Lunine, J. I.|title=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-03-20_406_1/page/158|journal=Astrophysical Journal|date=1993|volume=406|issue=1|pages=158–71|bibcode=1993ApJ...406..158B|doi=10.1086/172427}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Didier|last=Queloz|title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars|publisher=European Southern Observatory|date=19טן נאוועמבער, 2002|url=http://eso.org/public/news/eso0232/|accessdate=12טן יאנואר, 2007}}&lt;/ref&gt; טראץ דעם טוט יופיטער אויסשטראלן מער היץ ווי ער באקומט פון דער זון.&lt;ref name=&quot;elkins-tanton&quot;&gt;{{page needed|date=May 2015}} {{cite book|first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|date=2006|title=Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|publisher=Chelsea House|location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}&lt;/ref&gt; נאך היץ ווערט גענערירט דורכן [[קעלווין–העלמהאלץ מעכאניזם]] דורך אויפציען. דער דאזיגער פראצעס שאפט אז יופיטער זאל זיך איינשרומפן מיט בערך 2&amp;nbsp;צ״מ א יאר.&lt;ref name=&quot;guillot04&quot;&gt;{{cite book|editor=Bagenal, F.|editor2=Dowling, T. E.|editor3=McKinnon, W. B|author=Guillot, T.|author2=Stevenson, D. J.|author3=Hubbard, W. B.|author4=Saumon, D.|date=2004|title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere|url=https://archive.org/details/isbn_9780521818087|chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-81808-7}}&lt;/ref&gt;

=== אינעווייניגע סטרוקטור ===
עס ווערט גערעכענט אז יופיטער באשטייט פון א געדעכטן יאדער מיט א געמישעכץ פון עלעמענטן, אן ארומיגע שיכטע פון פליסיגן מעטאלישן [[הידראגען|וואסערשטאף]] מיט עפעס [[העליום]], און א דרויסנדיגע שיכטע וואס איז מערסטנד מאלעקולארישן וואסערשטאף.&lt;ref name=&quot;guillot04&quot; /&gt;  אין 1997, איז געווארן פארגעשלאגן דורך גראוויטאציע מעסטונגען אז יופיטער דארף האבן א יאדער,&lt;ref name=&quot;guillot04&quot; /&gt; מיט א מאסע 12 צו 45 אזויפיל ווי די ערד, ד״ה אומגעפער 4%–14% פון דער גאנצער מאסע פון יופיטער.&lt;ref name=&quot;elkins-tanton&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Guillot, T.|author2=Gautier, D.|author3=Hubbard, W. B.|title=New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models|journal=Icarus|date=1997|volume=130|issue=2|pages=534–539|bibcode=1997astro.ph..7210G|doi=10.1006/icar.1997.5812|arxiv=astro-ph/9707210}}&lt;/ref&gt; די מאדעלן פון פלאנעטן פֿארמאציע פאדערן אז א פלאנעט זאל האבן א יאדער פון שטיין אדער אייז וואס איז גענוג גרויס צו זאמלען זיין וואסערשטאף און העליום. ס׳איז אבער גאנץ מעגלעך אז יופיטער האט א מאל געהאט א יאדער וואס איז היינט געווארן איינגעשרומפט, אדער איז אינגאנצן מער נישט דא, ווייל מען קען נישט מעסטן גראוויטאציע אזוי גענוי.&lt;ref name=&quot;guillot04&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Various|editor=McFadden, Lucy-Ann|editor2=Weissman, Paul|editor3=Johnson, Torrence|date=2006|title=Encyclopedia of the Solar System|url=https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739|edition=2nd|publisher=Academic Press|isbn=0-12-088589-1|page=[https://archive.org/details/bwb_W8-BGD-739/page/412 412]}}&lt;/ref&gt;
[[טעקע:PIA19640-Jupiter-Infrared-Animation-20150516.gif|קליין|אינפֿרארויט בילד סעקווענץ פון יופיטער]]דער יאדער איז אפשר ארומגענומען מיט געדעכטן מעטאלישן וואסערשטאף, וואס פארברייטערט זיך דרויסנדיק ביז אומגעפער 78% פונעם ראדיוס פונעם פלאנעט. העכער דער שיכטע פון מעטאלישן וואסערשטאף ליגט א דורכזיכטיגן אינעווייניגע אטמאספער פון וואסערשטאף. 

די טעמפעראטור און דרוק אינערהאלב יופיטער מערן זיך ביז דעם יאדער. ווען דער דרוק קומט צו 10 באר איז די טעמפעראטור K{{ר}} 340  (67ºC).

=== אטמאספער ===
יופיטער האט די גרעסטע פלאנעטארישע אטמאספער אין דער זון־סיסטעם, ביז א הייך פון מער ווי 5,000 ק״מ.

==== וואלקן שיכטעס ====

==== גרויסער רויטער פלעק ====

=== מאגנעטאספער ===
{{-}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע|
refs=
&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. 
|accessdate={{ר}}13טן אקטאבער, 2017|date={{ר}}30סטן יוני, 2017}}&lt;/ref&gt;
}}
{{זונסיסטעם}}

[[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]]</text>
      <sha1>87krxj6yuxwb23y7fmmwcn7dp4xy2gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וויסנשאפט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8390</id>
    <revision>
      <id>602129</id>
      <parentid>596960</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18793" sha1="6u3lfwrppgm3gau59mayqzeo2cizomx" xml:space="preserve">[[בילד:Albert Einstein 1921 by F Schmutzer.jpg|קליין|לינקס|[[אלבערט איינשטיין]], איינער פון די בארימטסטע וויסנשאפטלער]]
'''וויסנשאַפט''' איז א סיסטעמאטישע דיסציפלין וואס האט אלץ איר ציל די אביעקטיווע באנעמונג פון דער ווירקלעכקייט. וויסנשאפט באשעפטיקט זיך מיט וויסן פון [[נאטור]], דעם [[אוניווערס]] און דעם מענטשן דורך אן אנגענומענעם וועג פון וויסנשאפטלעכן מעטאד, וואס איז באזירט אויף היפאטעזן און זייער טעסטירן. 

אין אלגעמיין האט וויסנשאפט צו טאן מיט פארשן, ווייל דורכן פארשן דערוווסט מען זיך זאכן. דער וואס פארנעמט זיך מיט וויסנשאפט הייסט א '''וויסנשאפטלער''', און דער וואס פארשט הייסט א &quot;פארשער&quot;.

עס איז דא צוויי ערליי סיבות פארוואס א מענטש פארשט, איינע קומט פון א נאטירלעכע נייגעריקייט וואס א מענטש אינטרעסירט זיך צו פארשטיין און ארויס האבן ווי יעדע זאך איז צוזאמגעשטעלט, און נאך א סיבה, איז כדי צו אנטוויקלען און אויפצוטאן פאר דער וועלט אין אלערליי ענינים וו.צ.ב.ש. באשאפן נייע [[מעדיצין|מעדיצינען]] א.א.וו..

עס איז א כסדר'דיגע טוישענדע [[וועלט]] און אלעס גייט קודם אויף [[טעאריע]]ס געבויט אויף [[פאקט]]ן, ביז עס ווערט אפגעוואנדען פון נייערע פאקטן.

למעשה, איז דאס אמאל געווען א טיטל וואס האט געפאסט בלויז פאר איינער וואס טוט אין וויסנשאפט, ווי די נאמען לויטעט, אבער היינט יעדער וואס גלייבט אין אן אידעע אדער אילוזיע און באשרייבט דאס אין אן עססעי מיט לאטיינישע אויסדרוקן יעדע דא און דארט, ווערט געשאנקן דורך די אקעדעמיקער מיטן צונאמען 'וויסנשאפטלער'.{{מקור}}

== געביטן פון וויסנשאפט ==
מאדערנע וויסנשאפט ווערט געוויינלעך צעטיילט אין דריי געביטן: [[נאטור-וויסנשאפטן]], [[סאציאל וויסנשאפט|סאציאלע וויסנשאפטו]] און [[גייסט וויסנשאפט|גייסט וויסנשאפטן]].

=== פארשידענע צוגאנגען אין איינשליסן געביטן אין &quot;וויסנשאפט&quot; ===

* טייל באגרענעצן דעם באדייט פונעם באגריף &quot;וויסנשאפט&quot; נאר צו [[נאטור-וויסנשאפטן]]. אנדערע אבער שליסן איין אין וויסנשאפט אויך טעטיקייטן פון דעם געביט פון סאציאל וויסנשאפט וואס זענען באזירט אויף אבזערוואציע און עקספערימענט, אויך ווען די מעסטונגען זענען נישט אזוי שטארק מדויק, אדער אפילו די וואס שליסן איין אבזערוואיציעס אבער נישט קיין עקספערימענטן. אנדערע ווילן איינשליסן אויך גייסט וויסנשאפטן.
* טייל האלטן [[מאטעמאטיק]] פאר א וויסנשאפט, כאטש זי איז נישט באזירט אויף אבזערוואציע און עקספערימענט, ווייל די מערהייט פון וויסנשאפטן פארלאזן זיך אויף בארעכטיגונג פון דעם געביט פון מאטעמאטיק. אנדערע האלטן אבער אז מאטעמאטיק איז א צווייג פון [[לאגיק]].

== קאטעגאריעס פון וויסנשאפט ==
* [[:קאטעגאריע:פאליטיק וויסנשאפט|פאליטיק וויסנשאפט]]
* [[:קאטעגאריע:מאטעמאטיק|מאטעמאטיק]]
* [[:קאטעגאריע:קאמפיוטעריי|קאמפיוטעריי]]
* [[:קאטעגאריע:טעכנאלאגיע|טעכנאלאגיע]]
=== ביאלאגישע וויסנשאפטן ===
'''[[:קאטעגאריע:ביאלאגיע|ביאלאגיע]]'''
* [[ביאלאגיע]]
* [[באטאניק]]
* [[עקאלאגיע]]
* [[פיזיאלאגיע]]

=== פיזישע וויסנשאפטן ===
* [[פיזיק]]
* [[כעמיע]]
* [[אסטראנאמיע]]
* [[ערד וויסנשאפט]]
** [[געאלאגיע]]
** [[מעטעאראלאגיע]]
** [[אקעאנאגראפיע]]

=== סאציאלע וויסנשאפטן ===

* [[פסיכאלאגיע]]
* [[סאציאלאגיע]]

== צווייגן פון וויסנשאפט ==
מאדערנע וויסנשאפט ווערט אפט צעטיילט אין דריי הויפט צווייגן, וואס זענען די [[נאטור-וויסנשאפטן]], [[סאציאל וויסנשאפט|סאציאל-וויסנשאפט]] און [[פארמאל-וויסנשאפט]]. יעדער איינער פון די דאזיגע צווייגן באשטיין פון פארשידענע ספעציאליזירטע וויסנשאפטלעכע דיסציפלינען וואס אפמאל האבן זייער אייגענעם [[נאמענקלאטור]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/|title=Scientific Method: Relationships Among Scientific Paradigms|last=|first=|date={{ר}}7טן מערץ, 2007|website=|publisher=Seed Magazine|access-date=4טן נאוועמבער, 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101001155/http://seedmagazine.com/content/article/scientific_method_relationships_among_scientific_paradigms/|archivedate=1טן נאוועמבער, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; די נאטור- און סאציאל-וויסנשאפטן זענען ביידע עמפירישע וויסנשאפטן&lt;ref name=&quot;Bunge1998&quot;&gt;{{cite book|title=Philosophy of Science: From Problem to Theory|url=https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung|last=Bunge|first=Mario Augusto|year=1998|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-7658-0413-6|page=[https://archive.org/details/philosophyofscie0001bung/page/24 24]}}&lt;/ref&gt; אזוי ווי זייער וויסן איז באזירט אויף עמפירישע אבסערוואציעס און מען קאנטראלירן דורך אנדערע פארשער וואס ארבעטן מיט די זעלבע באדינגען.{{sfn|Popper|2002|p=20}}

עס זענען פאראן אויך אנדערע דיסציפלינען וואס ניצן וויסנשאפט, ווי למשל [[אינזשעניריע]] און [[מעדיצין]].

=== נאטור-וויסנשאפטן ===
{{הויפט ארטיקל|נאטור-וויסנשאפטן}}
[[טעקע:Seawifs_global_biosphere.jpg|קליין|250x250פיקס|[[False-color|פאלשע-קאליר]] קאמפאזיציע פון גלאבאלע אקעאנישער און ערדישער  פאטאאויטאטראף  שפע דורך דעם [[SeaWiFS]] פראיעקט, [[NASA]]/[[Goddard Space Flight Center]], און [[ORBIMAGE]].]]
[[נאטור-וויסנשאפטן]] באהאנדלען די באשרייבונג, פאראויסזאָג און פֿארשטאנד פון נאטירלעכע פענאמענען באזירט אויף עמפירישע באווייזן פון אבזערוואציע און עקספערימענטאציע. מען קען דאס צעטיילן אין צוויי הויפט צווייגן: ביא-וויסנשאפטן און פיזישע וויסנשאפט. פיזישע וויסנשאפט ווערט צעטיילט ווייטער אין צווייגן, וואס שליסן איין [[פיזיק]], [[כעמיע]], [[אסטראנאמיע]] און [[ערד וויסנשאפט|ערד-וויסנשאפט]]. די צוויי הויפט צווייגן קען מען צעטיילן ווייטער אין מער ספעזיאליזירטע דיסציפלינען. מאדערנע נאטור-וויסנשאפטן זענען דער נאכפאלגער פון דער [[נאטור-פילאסאפיע]] וואס האט אנגעהויבן אין [[אוראלט גריכנלאנד]]. [[גאלילעא גאלילעי|גאלילעא]], [[רענע דעקארט|דעקארט]], [[פראנציס באקאן|באקאן]] און [[אייזיק ניוטאן|ניוטאן]] האבן דעבאטירט די מעלות פון ניצן צוגאנגען וואס זענען מער [[מאטעמאטישע פיזיק|מאטעמאטיש]] און מער עקספערימענטאליש אויף א מעטאדישן אופן. דאך, פילאסאפישע פערספעקטיוון און [[השערה|השערות]], אפטמאל פֿאַרזען, בלייבן נייטיד אין נאטור-וויסנשאפטן.&lt;ref&gt;Hugh G. Gauch Jr, ''Scientific Method in Practice'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), [https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&amp;pg=PA71#v=twopage pp. 71–73] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906160524/https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&amp;pg=PA71|date=2015-09-06}}&lt;/ref&gt; סיסטעמאטישע דאטן זאמלונג האט נאכגעפאלגט [[נאטור-געשיכטע]], וואס איז ארויסגעקומען אינעם 16טן יארהונדערט, באשילדערן און קלאסיפיצירן פלאנצן, בעלי חיים, מינעראלן אא״וו.{{sfn|Oglivie|2008|pp=1–2}} היינט טוט דער טערמין &quot;נאטור-געשיכטע&quot; פארלייגן אבזערוואצייע-באשרייבונגען פארן ברייטערן עולם.&lt;ref name=&quot;Wordnet definition&quot;&gt;{{cite web|title=Natural History|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history|publisher=Princeton University WordNet|accessdate=21סטן אקטאבער, 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303173506/http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=natural+history|archivedate=3טן מערץ, 2012|df=}}&lt;/ref&gt;

=== סאציאלע וויסנשאפטן ===
{{הויפט ארטיקל|סאציאל וויסנשאפט}}
[[סאציאל וויסנשאפט]] באהאנדלט די [[געזעלשאפט (סאציאלאגיע)|געזעלשפאט]] און די [[סאציאלע באציאונג|באציאונגען]] צווישן יחידים אינערהאלב א געזעלשאפט. זי האט פיל צווייגן וואס שליסן איין (אבער זענען נישט באגרענעצט צו) [[אנטראפאלאגיע]], [[ארכעאלאגיע]], [[קאמוניקאציע-וויסנשאפט]], [[עקאנאמיק]], [[היסטאריע]], [[מענטשלעכע געאגראפיע]], [[יוריספרודענץ]], [[לינגוויסטיק]], [[פאליטיק-וויסנשאפט]], [[פובליק-געזונט]] און [[סאציאלאגיע]].
[[טעקע:Supply-demand-right-shift-demand.svg|טעקסט=|קליין|אין [[עקאנאמיק]], באשרייבט דער פארזארג און נאכפרעג מאדעל וויאזוי פרייזן ענדערן זיך אלס תוצאה פון א באלאנס צווישן פראדוקט  פֿאראנענקייט און נאכפרעג.]]&lt;!--
.  Social scientists may adopt various [[philosophical theories]] to study individuals and society. For example, [[Positivism|positivist]] social scientists use methods resembling those of the [[Natural science|natural sciences]] as tools for understanding society, and so define science in its stricter [[Modern science|modern sense]]. [[Antipositivism|Interpretivist]] social scientists, by contrast, may use social critique or symbolic interpretation rather than constructing empirically [[falsifiable]] theories, and thus treat science in its broader sense. In modern academic practice, researchers are often [[Eclecticism|eclectic]], using multiple [[Methodology|methodologies]] (for instance, by combining both [[Quantitative research|quantitative]] and [[qualitative research]]). The term &quot;[[social research]]&quot; has also acquired a degree of autonomy as practitioners from various disciplines share in its aims and methods.
--&gt;
== וויסנשאפט קעגן רעליגיע ==

רוב וויסנשאפט וועלט האלט פון די [[טעאריע]] פון [[עוועלאציע]]. אבער זענען נאך אלס פונקט אזוי גלויביג אין [[רעליגיע]]. אמאל אבער איז דער אלגעמיינער וויסנשאפטלעכער געווען מער גלויביג ווי די מאסן, ווייל פאר די טעאריע פון עוועלאשען האט מען אלע וואונדער און חסד פון באשעפעניש אנגעהאנגען אין א גוטער קלוגער [[באשעפער]], היינט צוטאגס גלייבן זיי דאס אלס אן [[עקסידענט]] דורך עוועלאציע. אזוי ארום האט זיך געשאפן א קאנטער קולטאר פון גאר פרומע עקסטרמע רעליגיעזע וואס גלייבן נאר אין [[נפלאות הבורא]], [[שער הבחינה]] אדער ווי מען רופט דאס אן אין ענגליש [[אינטעליזשענט דעזיין]] שטרעמונג קעגן די אלגעמיינע וויסנשאפטלעכע באוועגונג.

די וויסנשאפט באוועגונג איז געשטיצט דורך אלע [[געלט]]ער פון אלע מאדערענע [[רעגירונג]] סיסטעמען פון די מידיע, ביז די [[חינוך]] [[אינסטעטוציע]]ס פון [[קינדערגארטן]] ביז די גרעסטע פארש צענטערס און [[אוניווערסיטעט]]ן וואס פאפמפען אריין אין דעם טריליאנען דולער א יאר אויפצוהאלטן דעם [[טעאריע]]. לעומת זה זענען די רעליגיעזע חינוך אינסטעטוציעס מאכטלאז קעגן דעם מעכטיגן אפאראט און סשאפט זיך א מציאות אז רוב וועלט נעמט אן די עוועלאשען טעאריע קעגן די [[אמונה]] פון א מנהיג ובורא. 

די [[פרומע]] באשולדיגען די וויסנשאפטלער אין זיין פאנאטישע פונדאמענטאליסטן, ווייל מ'זעהט אזויפיל שוועריגקייטן, אויסגערעכענטע טיפע פלענער און וואונדער אין די [[נאטור]] אז עס אומעגליך צו זאגן אז דאס בלויז אן [[עקסידענט]] פון עוועלוציע. זיי זאגן אז וועגן דעם איז וויסנשאפט אזא שטארקע גלויבן, ווייל די אלע וויסנשאפטלער ווילן זינדיגן ממילא זוכן זיי א מוח־וואש אז עס איז נישטא קיין באשעפער און ציל פון די וועלט כדי מען זאל קענען זינדיגן. און דערפאר איז זיי שווער צוצוקומען אז איינער האט געמאכט דעם ערשטן חומר, ווייל ס'איז זיי גרינגער צו זאגן אז ס'איז אלעמאל געווען, ווי איידער צו זאגן אז ס'האט עס איינער באשאפן, ווייל ס'איז זיי אויסטערליש מחייב. און א מענטש אפילו ער איז קלוג איז ער דאך נאריש און ער האט מורא צו קומען מיטן אמת פנים אל פנים.

און שכלדיג איז דאס אויך גאר שווער צו פארשטיין, וויאזוי קען אזא שיינע מסודר'דיגע וועלט באשאפן ווערן פון ספאנטאנע מישונגען און אומאויסגערעכנטע געשעענישן? אויף דעם איז נישטא קיין צופרידנשטעלנדע תירוץ ווי [[דזשאן פאלקינגהארן]] – א פיזיקער אין [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש|קעמבריזש אוניווערסיטעט]] שרייבט: &quot;נאכן שטודירן די בריאה זע איך אז דאס איז נישט געשען, דאס האט מען געטון&quot;. און [[טשארלס דארווין|דארווין]] (דער מערסט באקאנטער אטעאיסט) אליינס שרייבט: &quot;הגם ס'איז מיר שווער צו גלייבן אין א גאט, איז מיר אפטמאל שווערער צו גלייבן אז קיינער שטייט נישט אונטער דער בריאה&quot;. אויך [[פֿראנסיס קריק]] – [[נאבעל פריז|נאבעל פרייז]] געווינער פארן אנטדעקן די געבוי פון DNA זאגט אז נאכן שטודירן ביאלאגיע איז אוממעגליך צו גלויבן אז דאס איז א רעזולטאט פון ספאנטאנע טוישונגען, וויאזוי האט יענער געזאגט? דארווין האט בכלל נישט געשריבן דאס בוך איבער עוואלוציע, אפאר זעברעס האבן זיך צוגעזעצט צו א טייפרייטער און געהאקט, און נאך אזויפיל יארן פון רענדאם האקערייען איז ארויסגעקומען די בוך... 

ווי אויך איז שווער אויף זיי, אז וואס האט געברענגט די אזויגערופענע נאטורליכע עוואלוציע? די ביג בענג, ווער האט געשאפן די אויפרייס? וואס האט אויפגעריסן? ווער האט באשאפן די ערשטע אטאם? אהההה! דער באשעפער, נו, וואס פעלט דעמאלס אויס די גאנצע עוואלוציע תורה?... 

אבער די וויסנשאפלעכער באשולדיגן צוריק די רעליגיעזע פרומע אין קאמפ מיט וויסנשאפ אז דאס איז פאנאטיש און פאנדאמעטאליסטיש צו גלייבן אז עפעס א העכערע כוח האט געמאכט די וועלט טרוקן אן קיין טוישונגען בשעת ווען זיי זעהן נישט קיין אנדער טעאריע וואס מ'קען פארשטיין, און דאס אז עס איז וואונדערליך און שווער מיט אומפארענטפערטע פראגעס מאכט נאך נישט אויס טעאריע. און די קעגנער פון [[וויסנשאפט]] זענען א סכנה פאר די וועלט ווייל זיי ווילן ארויפצווינגען א אומבאזירטע הוילע נישט-וויסנשאפטלעכע תירוץ אויף אלע פראגעס.

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:וויסנשאפט|*]]</text>
      <sha1>6u3lfwrppgm3gau59mayqzeo2cizomx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>זון</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8558</id>
    <revision>
      <id>602152</id>
      <parentid>593967</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18957" sha1="jddagob0kwroocimslfwume22nopdvu" xml:space="preserve">[[טעקע:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100801.jpg|קליין|די זון]]
[[טעקע:India_Goa_Fort_Chapora_Chapora_River.jpg|קליין|די זון איבער א טייך]]
די '''זון''' (סימבאל: [[file:Sun symbol (bold).svg|16px|☉]]) איז א [[שטערן]] ביים צענטער פון דער [[זון סיסטעם]] וואס ווארפט אימער ארויס [[ענערגיע]] וואס באשאפט שטראלן. זי איז א כמעט פערפֿעקט ספֿערישער באל פון הייסער [[פלאזמע]]. די זון גענערירט א [[מאגנעטיש פעלד]]. דער דיאמעטער פון דער זון איז 109 גרעסער ווי די ערד, און די מאסע פון דער זון איז 330,000 גרעסער ווי די ערד.

ווען מען זעט די זון אין דעם הימעל איז עס טאג; ווען מען זעט זי נישט איז עס נאכט.

די זון איז א שטערן אין דער [[מילכיגער וועג]] [[גאלאקסיע]].

די [[ערד-פלאנעט|ערד]] און די אנדערע [[פלאנעט]]ן (ווי אויך די [[קארליק פלאנעט]]ן, [[אסטערויד]]ן און [[קאמעט]]ן) דרייען זיך ארום דער זון אויף א באשטימטער רוטע צוליב דער זונ'ס שטארקע [[גראוויטאציע]]-קראפט.

די זון איז פון די תלמודישע [[שבעה כוכבי לכת]] אדער ווי מען רופט זיי אין מאמע לשון, גייענדיגע שטערן.

לויט ווי די וועלט האט געהאלטן ביזן 16סטן י&quot;ה, און לויט ווי עס זעט אויס פאר דער וואס געפינט זיך אויף דער ערד, דרייט זיך די זון ארום דער [[ערד פלאנעט|ערד]], אבער דער פארשער [[ניקאליי קאפערניק|קאפערניק]] האט איבערגעוויזן מיט זיין [[אסטראנאמיע|אסטראנאמישער]] [[וויסנשאפט]], אז עס איז פארקערט, די וועלט דרייט זיך ארום די זון.

יארן לאנג האבן גענומען די קריגערייען צווישן אידישע געלערנטע אין די גוי'אישע. וואס פון דעם איז געבליבן ווייסן מיר אויך אז &quot;הודו חכמי ישראל לחכמי אומות העולם&quot;.

מאנכמאל טוט די לבנה פארשטעלן די זון, די דערשיינונג הייסט [[ליקוי חמה]].

די אמאליגע פעלקער האבן געדינט די זון ווי אן [[אפגאט]].

אין רוב פון דער וועלט היינט ניצט מען דעם זון-[[קאלענדאר]], וואס איז באזירט אויף דער באוועגונג פון דער ערד ארום דער זון.

== נאמען און עטימאלאגיע ==
דער יידישער סובסטאנטיוו ''זון'' איז צו [[ענגליש]] ''sun'',  [[אלט-פריזיש]] ''sunne'', ''sonne'', אלט-זאקסיש ''sunna'', מיטל האלענדיש sonne, מאדערנע האלענדיש  ''zon'', אלט הויכדייטש  ''sunna'', מאדערנע [[דייטש]]  ''Sonne'', אלט [[נארוועגיש]] ''sunna'', און [[גאטיש]] ''sunnō''.

==אייגנקייטן==
די טעמפעראטור אויפן אייבערפלאך פון דער זון איז 5,785 גראד [[קעלווין]] (אומגעפער 5,512 גראד [[צעלזיוס]]); אין צענטער פון דער זון דערגרייכט די טעמפעראטור ביז 15.7 מיליאן גראד. צוליב דער הויכער היץ אין צענטער פון דער זון פאסירן דארט טערמא-יאדערישע פראצעסן, ספעציעל [[קערן-שמעלצונג]], וואס איז דער קוואל פון דער זונ׳ס [[ענערגיע]]. דער דיאמעטער פון דער זון איז 1,392,00 קילאמעטער און איר פארנעם איז מער ווי א מיליאן מאל אזוי גרויס ווי דער פארנעם פון דער [[ערד-פלאנעט|ערד]]. די מאסע איז אומעגעפער 300,000 מאל אזוי גרויס ווי די מאסע פון דער ערד, און זי באשטייט בעיקר פון [[וואסערשטאף]] (74%) און [[העליום]] (24%). אויך אנטהאלט די זון [[זויערשטאף]], [[קוילנשטאף]], [[אזאט]], [[נעאן]], [[אייזן]], [[סיליציום]], [[מאגנעזיום]], [[שוועבל]] און נאך עלעמענטן אין א קליינעם מאס.

די זון דרייט זיך אויף איר אַקס אבער זי איז נישט קיין פעסטער קערפער. דאס קען מען דערקענען פון די זונפלעקן.

די זון באוועגט זיך אין אן ארביט אין דעם [[מילכיגער וועג]] [[גאלאקסיע]], ווייט 26,000 ביז 28,000 [[ליכט יאר]] פונעם צענטער פון דער גאלאקסיע. איין ארביט דארף דויערן 226 מיליאן יאר.

אז מען קוקט אויף דער זון זעט וואס האט פאסירט דארט 8 מינוט פריער, ווייל די זון איז ווייט פון דער ערד 150,000,000 ק״מ ( 1 [[אסטראנאמישע איינס]]) און עס דויערט אזוי לאנג ביז דאס ליכט קומט אן אין דער ערד.

די זון איז א שטערן מיט [[אבסאלוטע העלקייט|אבסאלוטער העלקייט]] 4.83+, געשאצט צו זיין העלער ווי 85% פון אלע שטערן אינעם [[מילכיגער וועג|מילכיגן וועג]], וואס זענען מערסטן [[רויטער קארליק|רויטע קארליקן]].
די זון אנטהאלט א שפע פון שווערע עלעמענטן ווי [[גאלד]] און [[אוראניום]].
די ווייט פון דער זון ביז דער ערד ענדערט זיך צווישן [[פעריהעליאן]] אין יאנואר צו [[אפהעליאן]] אין יולי, מיט א דורכשניט צייט פון 1 [[אסטראנאמישע איינס|אסטראנאמישער איינס]]. ליכט פון דער זון דויערט 8 מינוט און 19 סעקונדעס אנצוקומען צו דער ערד.

די ענערגיע פון דעם זונענשיין שטיצט כמעט אלע לעבן אויף דער [[קלימאטאלאגיע|ערד'ס קלימאט]] און וועטער.

מען מעסט דעם ראדיוס פון דער זון פון איר צענטער ביזן עק פונעם [[פאטאספער]], דער זעבארער אייבערפלאך פון דער זון.

די זון דרייט זיך גיכער ביי איר עקוואטאר ווי ביי אירע פאלוסן. געזען פון די שטערן, דרייט זיך די זון איין מאל אין 25.6 טעג ביים עקוואטאר און איין מאל אין 33.5 טעג ביי די פאלוסן.
==צוזאמענשטעל==

די זון איז צוזאמענגעשטעלט בעיקר פון די [[כעמישער עלעמענט|כעמישע עלעמענטן]]  [[וואסערשטאף]] און [[העליום]]; זיי זענען  74.9% און 23.8% פון דער מאסע פון דער זון אינעם פאטאספער.&lt;ref name=lodders&gt;{{cite journal| doi = 10.1086/375492| last = Lodders| first = Katharina| date = July 10, 2003| title = Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements| journal = The Astrophysical Journal| publisher = The American Astronomical Society| volume = 591| issue = 2| pages = 1220–1247| url = http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf| format = PDF| bibcode = 2003ApJ...591.1220L| ref = harv| access-date = February 16, 2016| archive-date = November 7, 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf| dead-url = yes}}&lt;br&gt;{{Cite journal
 |last=Lodders
 |first=K.
 |title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements
 |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf
 |format=PDF
 |journal=[[Meteoritics &amp; Planetary Science]]
 |volume=38
 |issue=suppl.
 |page=5272
 |date=2003
 |bibcode=2003M&amp;PSA..38.5272L
 |ref=harv
 }}&lt;/ref&gt; אלע שווערערע עלעמענטן, גערופן אין אסטראנאמיע ''[[מעטאליציטעט|מעטאלן]]'', שטעלן צו ווייניגער ווי 2% פון דער מאסע, בעיקר זויערשטאף (אומגעפער 1% פון דער זונ׳ס מאסע), קוילנשטאף (0.3%), אזאט (0.2%), און אייזן (0.2%).&lt;ref name=hkt2004&gt;
{{Cite book
 |last=Hansen |first=C.J. |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V.
 |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution
 |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-1-4419-9110-2 |pages=19–20
 |edition=2nd
 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]
 |date=2004
 |isbn=0-387-20089-4
}}&lt;/ref&gt;

אינערהאלב דער זון איז דער צוזאמענשטעל געענדערט דורך קערנשמעלצונג, און דער אינעווייניגסטער טייל פון דער זון אנטהאלט 60% העליום.

==סטרוקטור==
===הארץ===
דאס הארץ פון דער זון ציט פונעם צענטער פון דער זון ביז אומגעפער 20–25% פונעם זון־ראדיוס. עס האט א געדעכטיקייט ביז 150 גראם א צ״מ&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; {{ר}}(150 מאל אזוי געדעכט ווי וואסער) און א טעמפעראטור פון 15.7 מיליאן גראד קעלווין. די טעמפעראטור פון דער זונ׳ס אייבערפלאך איז אבער 5,800 גראד קעלווין. דורך א קערן־רעאקציע אינעם הארץ ווערט וואסערשטאף פארוואנדלט אין העליום.
די ענערגיע פון דער זון ווערט גענערירט אין הארץ פון דער זון. דאס טוט אנווארעמען די דרויסנדיקע שיכטעס פון דער זון און דערנאך גייט ענערגיע ארויס פון דער זון אלס ליכט אדער [[קינעטישע ענערגיע]] פון טיילכלעך.

די פראטאן-פראטאן קייט רעאקציע פאסירט &lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;9.2x10 מאל יעדע סעקונדע אינעם הארץ און פארוואנדלט אומגעפער 3.7x10&lt;sup&gt;38&lt;/sup&gt; פראטאנען אין אלפא טיילכלעך (העליום קערנס) יעדע סעקונדע.

==מאגנעטיזם==
די זון האט א [[מאגנעטיש פעלד]] וואס ענדערט זיך אריבער דעם אייבערפלאך פון דער זון. לעבן די פאלוסן איז דאס פעלד שטארק 1–2 גויס (0.0001–0.0002 T), אבער נארמאל איז דאס פעלד 3,000 גויס (0.3 T) אין די אייגנשאפטן  פון דער זון וואס ווערן גערופן זונפלעקן און  10–100 גויס (0.001–0.01 T) אין זון-פראמינענצן. אויך ענדערט זיך דאס מאגנעטישע פעלד מיט צייט. נאך 11 יאר חזר׳ט איבער דער סדר פון די ענדערונגען.

דאס מאגענטישע פעלד איז פארשפרייט א סך ווייטער ווי די זון אליין.

===זונפלעקן===
אז מען קוקט אויף דער זון מיט א זון־טעלעסקאפ זעט מען טונקעלע טיילן וואס מען רופט [[זונפלעק]]ן. די זונפלעקן נעמען זיך פון שטארקע מאגנעטישע אקטיוויטעט אויפן אייבערפלאך פון דער זון. אזוי ווי די טעמפעראטור דארט איז נישט אזוי הויך ווי אין אנדערע פלעצער אין דער זון זען אויס די שטחים טונקלער. נאך 11 יאר הייבט אן נאכאמאל דער זעלבער סדר פון זונפלעקן.

==מקור פון דער זונ׳ס ענערגיע==
שוין פון די אור-אלטע צייטן האט מען פארשטאנען אז די שטראלונג פון דער זון איז לעבנסנייטיק פאר לעבן אויף דער ערד, אבער מ׳האט נישט געהאט קיין וועג אויסצופארשן וואס שאפט די זון צו ברענען.

די ערשטע פראבע אין דער ריכטונג האט געמאכט דער דייטשער דאקטער יוליאוס מייער אין 1848, וואס האט אויסגערעכנט (וויסנדיק ווי גרויס איז די זון) אז טאמער די זון איז געמאכט נאר פון קוילנשטאף וואלט געווען מעגלעך פאר דער זון צו פארזארגן ענערגיע בלויז אויף 5,000 יאר. ער האט געקלערט אז אפשר קומט די ענערגיע פון מעטעאריטן וואס פאלן אריין אין זון, אבער ווען יא דארף די מאסע פון דער זון וואקסן כסדר, א זאך וואס מען זעט איז נישט וואר.

אין 1854 האבן פארגעשטעלט [[הערמאן פאן העלמהאלץ]] און [[לארד קעלווין]] אז די ענערגיע פון דער זון קומט פון איינציען פון דער גאז פון וואס די זון איז צוזאמענגשטעלט. זיי האבן אויסגערעכנט אז דאס וואלט געשאפן ענערגיע גענוג פאר דרייסיג מיליאן יאר. אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט האט [[ארטור עדינגטאן]] אפגעשאצט אז די זון ניצט אויס קערן־רעאקציעס. עדינגטאן האט נישט געקענט אויסרעכענען וויאזוי זאל דאס ארבעטן אזוי ווי די [[קוואנטן-מעכאניק]] האט מען נאך נישט אויפגעוויזן.

אין 1925 איז די בריטישע אסטראנאם [[סעסיליע פיין-גאפאשקין]] געווען דער ערשטער מענטש וואס האט באקומען א דאקטאראט אין אסטראנאמיע פון [[הארווארד אוניווערסיטעט]]. אין פארלויף פון איר פארשונג איז זי געווען די ערשטע צו ווייזן דעם [[ספעקטרום]] פון דער זונ׳ס ליכט, און זי האט געוויזן אז די זון אנטהאלט מערסטנס [[וואסערשטאף]] און אויך [[העליום]]. אין יענע יארן האבן אסטראנאמען אלע געהאלטן אז די זון איז בעיקר צוזאמענגעשטעלט פון [[אייזן]], און פיין-גאפאשקין האט געדארפט צוריקציען אירע ווערטער, אבער יארן שפעטער האט מען אויסגעוויזן אז זי איז געווען גערעכט.

אין 1938 האט [[האנס בעטע]] פארגעשטעלט א קאמפליצירטע סעריע פון קערן־רעאקציעס וואס זענען צוגעפאסט צו די שטראלונגען וואס ווערן ארויסגעשאסן פון דער זון. די רעאקציעס זענען דער באזיס פאר וואס ווערט גערופן היינט דער ״סטאנדארט מאדעל פון דער זון״. לויט בעטע, אין א קערן־שמעלץ קייט־רעאקציע, וואס הייסט די [[פראטאן-פראטאן קייט-רעאקציע]], פארוואנדלען זיך פיר וואסערשטאף אטאמען אין איין העליום אטאם (פראקטיש שאפן זעקט וואסערשטאף אטאמען איין העליום אטאם און שיסן ארויס צוויי וואסערשטאף אטאמען). 0.71% פון דער מאסע ווערט פארלוירן און קומט ארויס ווי היץ־ענערגיע, וואס שטראלט פונעם [[פאטאספער]]. די זון האט גענוג ענערגיע צו דויערן 10 מיליארד יאר.

==ליקויים==
א [[ליקוי חמה]] פאסירט ווען די לבנה קומט אינצווישן דער ערד און דער זון. דאס קען זיין נאר ביים [[מולד]], דאס איז בערך [[ראש חודש]].
ביי א גאנצער ליקוי חמה ווערן טיילן פונעם אטמאספער ארום דער זון זעבאר.

א [[ליקוי לבנה]] פאסירט ווען די לבנה גייט אדורך דעם שאטן פון דער ערד, ד״ה ביי א גאנצער לבנה. אין איין יאר קען פארקומען ביז דריי ליקוי לבנות.

==די זון אין קולטור==
דורכאויס דער מענטשלעכע היסטאריע האבן פארשידענע קולטורן געזען עפעס ספעציעל אין דער זון. אין זייער א סך קולטורן ווערט די זון געדינט ווי אן אפגאט. למשל, אין [[הינדואיזם]] איז דער זון אפגאט דער שטערקסטער אפגאט, און אזוי אויך אין כנענישער קולטור. ביי די מצריים איז דער הויפט אפגאט געווען ראַ, דער זון אפגאט. אין די [[פיראמיד]]ן האט מען געטראפן שיפן צו פירן די נשמות צו אן אייביג לעבן קעגן איבער דער זון.

דער ערשטער טאג פון דער וואך רופט מען [[זונטיק]], ״טאג פון דער זון״; אזוי אויך אויף ענגליש: ''Sunday'', אויף דייטש: ''Sonntag'' און אויף דעניש: ''Søndag''.

===אין יידישקייט===
אין דער תורה שטייט אז די זון איז באשאפן געווארן אין פערטן טאג פון די [[מעשה בראשית|ששת ימי בראשית]]. יעדע 28 יאר זאגן יידן לויטן דין פון דער גמרא [[ברכת החמה]] אויף א טאג וואס געפאלט מיטוואך און באצייכענט ווי די זון איז צוריקגעקומען צום ארט וואו זי איז געווען ווען דער אייבישטער האט זי באשאפן.

דער יידישער קאלענדאר איז באזירט אויף די חדשים פון דער לבנה, אבער יעדע צוויי אדער דריי יאר לייגט מען צו נאך א חודש (דאס ווערט גערופן אן עיבור־יאר) כדי פסח זאל געפאלן שטענדיק אין פרילינג. מיט זיבן עיבור־יארן אין 19 יאר האט מען צוזאמען 247 חדשים פון דער לבנה וואס איז כמעט פונקלעך די לענג פון 19 זון יארן.

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{זונסיסטעם}}

[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע]]</text>
      <sha1>jddagob0kwroocimslfwume22nopdvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ניו זילאנד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10309</id>
    <revision>
      <id>602177</id>
      <parentid>597664</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18185" sha1="olc47dhhtwygm4w0u901nj6fkg3wtm2" xml:space="preserve">{{אישיות}}{{מדינה
| נאמען = 
| שטאַט = ניו זילאנד
| אמטשפראך נאמען= ''New Zealand'' ([[ענגליש]]){{ש}} ''Aotearoa'' ([[מאאריש|מאַאָריש]])
| פאן בילד = {{וויקידאטן|פאן בילד}}
| סימבאל בילד =  {{וויקידאטן|הערב בילד}}  
| מאפע =     NZL orthographic NaturalEarth.svg
| זינגליד = 
| קאנטינענט =אָקעאַניע 
| אפיציעלע שפראך = [[ענגליש]]{{ש}}[[מאאריש|מאַאָריש]]
| הויפטשטאט = [[וועלינגטאן]] {{קליין|{{coord|41|17|S|174|27|E|display=inline}}}}
| גרעסטע שטאט = [[אויקלאנד]]
| רעגירונג =        פארלאמענטארע דעמאקראטיע      
| ראש מלוכה טיטל =   מאָנאַרך
| ראש מלוכה = [[טשארלס דער דריטער]]
| פרעמיער מיניסטער = [[קריסטופר לקסון]]
| גרינדונג דאטום = 7טן מיי 1856
| פלאך מאס = 268,021 
| וועלט גראדונג פלאך = 75סטער
| פראצענט וואסער = 1.6
| באפעלקערונג צאל = 4,850,350
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 120
| באפעלקערונג ענגקייט = 17.9
| פראדוקט ווערדע = $195.1 ביליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 
| וואלוטע = ניו זילאַנדער דאֶָלער
| צייט זאנע = UTC+12
| אינטערנעט דאמיין = nz
| טעלעפאן קאד = 64
| באמערקונגען = 
}}
'''ניו זילאנד''' ({{שפראך-en|New Zealand}}) איז אַן [[אינזל לאנד|אינזל־לאַנד]] אין דעם [[פאציפישער אקעאן|דרום פאציפישן אקעאן]], וואס אנטהאלט צוויי גרויסע אינזלען, [[צפון אינזל]] און [[דרום אינזל]], מיט עטלעכע 600 קליינע אינזלען. 4,1 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען דאָרט. זײַן הױפּטשטאָט איז [[װעלינגטאָן]] און די מערסט באפעלקערטע שטאט איז [[אקלאנד|אויקלאנד]].  ניו זילאנד געפינט זיך 1500 ק&quot;מ מזרח פון [[אויסטראליע]], אריבער דעם [[טאסמאן ים]], און 1000 ק״מ דרום פון די פאציפישע אינזלען [[ניי קאלעדאניע]], [[פידזשי]] און [[טאנגא]].

אין 1951 האבן זיך פאראייניגט אויסטראליע, ניו זילאנד און די [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע]] אינעם [[אנזוס]] זיכערהייט אפמאך.

[[פאלינעזיע|פאלינעזער]] האבן זיך באזעצט אין די אינזלען וואס זענען היינט ניו זילאנד צווישן 1250 און 1300 און זיי האבן אנטוויקלט א באזונדערע מאארישע קולטור. אין 1642 איז דער האלענדישער אויספארשער [[אבעל טאסמאן]] געווארן דער ערשטער אייראפער  צו זען ניו זילאנד.

ניו זילאנד איז אן אנטוויקלט לאנד, און ראנגט הויך אין געזונג, בילדונג, עקאנאמישע פרייהייט און קוואליטעט פון לעבן.

דער עקסעקוטיוו פון לאנד איז דער קאבינעט, געפירט דורכן פרעמיער מיניסטער, וואס איז היינט קריס היפקינס. דער ראש מלוכה איז דער מלך [[טשארלס דער דריטער]], רעפרעזענטירט דורך א [[גובערנאטאר-גענעראל]], היינט דאמע פאטסי רעדי. ניו זילאנד איז א מיטגליד אין די [[פאראייניגטע פעלקער]], די [[קאמאנוועלט]], אנזוס, די [[ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג]], פאציפישע אינזלען פארום און אזיע-פאציפיש עקאנאמישע קאאפעראציע.

== עטימאלאגיע ==
אין 1645 האבן האלענדישע [[קארטארגראפיע|קארטארגראפן]] געגעבן די אינזלען דעם נאמען  ''Nova Zeelandia'' (''נאוואַ זילאַנידאַ'') נאכן האלענדישן פראווינץ [[זילאנד]].{{הערה|{{cite web
| url=http://www.teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3 |title=Tasman’s achievement |
publisher= טע אַראַ: די ענציקלאפעדיע פון ניו זילאנד |date=סעפטעמבער 2007 |accessdate={{ר}}16טן פעברואר 2008 |last=Wilson |first=John}}}}{{הערה|{{cite book|last=Mackay|first=Duncan|year=1986|chapter=The Search For The Southern Land|editor-last=Fraser|editor-first= B|title=The New Zealand Book Of Events|url=https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras|location=Auckland|publisher=[[Methuen Publishing|Reed Methuen]]|pages=[https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras/page/52 52]–54}}}} דער בריטישער אויספארשער [[דזשיימס קוק]] האט שפעטער אנגליציזירט דעם נאמען צו ''New Zealand'' (''ניו זילאנד'').{{הערה|{{cite web|first=Malcolm|last=McKinnon|authorlink=Malcolm McKinnon|title=Place names – Naming the country and the main islands
|publisher= טע אַראַ: די ענציקלאפעדיע פון ניו זילאנד
|date=נאוועמבער 2009|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/place-names/1
|accessdate={{ר}}24סטן יאנואר 2011}}}}

== היסטאריע ==
אין יאר 1788 איז קאפיטאן ארטור פיליפ געווארן גובערנאטאר פון דער נייער בריטישער קאלאניע [[ניו סאוט וויילס]], וואס האט איינגעשלאסן ניי זילאנד.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided|title=A Nation sub-divided|work=Australian Heritage|publisher=Heritage Australia Publishing
|date=2011|accessdate={{ר}}27סטן דעצעמבער 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150228231623/http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided
|archivedate={{ר}}28סטן פעברואר 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; די בריטישע רעגירונג האט באשטימט דזשיימס באזבי בריטישער רעזידענט צו ניי זילאנד אין  1832 נאך א פעטיציע פון צפון מאארי.&lt;ref name=&quot;Busby&quot; /&gt; אין 1835, נאך א פראקלאמאציע פון אט-אט א פראנצויזישע באזעצונג דורך שארל דע טיערי,  האבן די פאראייניגטע שבטים פון ניי זילאנד געשיקט א דעקלאראציע פון אומאפהענגיקייט צום מלך [[וויליאם דער פערטער]] פונעם פאראייניגטן קעניגרייך בעטנדיק שיץ.&lt;ref name=&quot;Busby&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Busby, James|first=James|last=Rutherford|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=[[An Encyclopaedia of New Zealand]]|editor-link=Alexander Hare McLintock|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015401/http://www.teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; דערנאך האט דאס קאלאניעס ביורא געשיקט קאפיטאן וויליאם האבסאן צו פאדערן סואווערענטעט פארן פאראייניגטן קעניגרייך און צו פארהאנדלען אן אפמאך מיט די מאארי.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Sir George Gipps|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|accessdate=7 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=An Encyclopaedia of New Zealand|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015416/http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; דער אפמאך פון ווייטאנגי איז געחתמ׳עט געווארן דעם 6טן פעברואר 1840.&lt;ref name=&quot;Wilson2009&quot;&gt;{{cite web|first=John|last=Wilson|title=Government and nation – The origins of nationhood|publisher=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/government-and-nation/1
|date=מערץ 2009|accessdate={{ר}}7טן יאנואר 2011}}&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==
{{מערערע בילדער
|align=left
|ריכטונג=vertical
|ברייט= 220
|בילד1=Mt Cook, NZ.jpg
|אונטערטיטל1=[[אאראקי / בארג קוק]] איז דער העכסטער פונקט פון ניי זילאנד, הויך 3,754 מעטער
|alt1=A large mountain with a lake in the foreground
|בילד2=New Zealand moutain ranges.jpg
|אונטערטיטל2=די דרום אלפן  ציען זיך 500 קילאמעטער אריבער דעם דרום אינזל
|alt2=Snow-capped mountain range
}}
ניו זילאנד באשטייט פון צוויי הויפט אינזלען און אומגעפער 600 קלענערע אינזלען. די צוויי הויפט אינזלען (דער [[צפון אינזל]], אדער ''Te Ika-a-Māui טע איקאַ־אַ־מאַאואי'', און דער [[דרום אינזל]], אדער ''Te Waipounamu טע ווייפונאַמו'') זענען צעשייד דורכן [[קוק דורכגאס]], 22 ק״מ ברייט ביים שמעלסטן פונקט.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=The Sea Floor|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1|accessdate=13 January 2011|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=An Encyclopaedia of New Zealand|archive-date=20 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120164724/http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; אויסער די צפון און דרום אינזלען, זענען די פינעף גרעסטע באפעלקערטע אינזלען סטוארט אינזל, טשאטאם אינזל, גרויס באריער אינזל (אין דעם האוראקי איינגאס),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/hauraki/default.asp|title=Hauraki Gulf islands|publisher=[[Auckland City Council]]
|accessdate={{ר}}13טן יאנואר 2011
|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225020855/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/hauraki/default.asp
|archivedate={{ר}}25סטן דעצעמבער 2010}}&lt;/ref&gt; ד׳ערוויל אינזל (אין די מארלבארא דורכגאסן)&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hindmarsh|year=2006|url=http://www.historic.org.nz/en/Publications/HeritageNZMagazine/HeritageNz2006/HNZ06-DiscoveringDUrville.aspx|title=Discovering D'Urville|publisher=Heritage New Zealand
|accessdate={{ר}}13טן יאנואר 2011
|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511071150/http://www.historic.org.nz/en/Publications/HeritageNZMagazine/HeritageNz2006/HNZ06-DiscoveringDUrville.aspx
|archivedate=11טן מיי 2011}}&lt;/ref&gt; און ווייהעקע אינזל (בערך 22 ק״מ פון צענטראלן אקלאנד).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.auckland-coastguard.org.nz/Information/Distance+Tables.html|title=Distance tables|publisher=Auckland Coastguard
|accessdate=2טן מערץ 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110123074649/http://www.auckland-coastguard.org.nz/Information/Distance%2BTables.html
|archivedate=23סטן יאנואר 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ניו זילאנד איז לאנג און שמאל (מער ווי 1600 ק״מ לענגאויס זיין צפון־צפון־מזרח אַקס מיט א מאקסימום ברייט פון 400,&lt;ref&gt;{{cite book|title=Heinemann New Zealand atlas|publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann Publishers]]|first=D. W.|last=McKenzie|year=1987|isbn=0-7900-0187-X}}&lt;/ref&gt; מיט אומגעפער 15,000 ק״מ  פון בארטנליניע&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; און א סך־הכל שטח פון 268,000 ק״מ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/PASFull/pasfull.nsf/84bf91b1a7b5d7204c256809000460a4/4c2567ef00247c6acc25697a00043f15?OpenDocument|title=Geography|publisher=[[Statistics New Zealand]]|accessdate={{ר}}21סטן דעצעמבער 2009|year=1999|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522061011/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/PASFull/pasfull.nsf/84bf91b1a7b5d7204c256809000460a4/4c2567ef00247c6acc25697a00043f15?OpenDocument
|archivedate={{ר}}22סטן מיי 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; אזוי ווי ניו זילאנד האט פארווארפענע אינזלען און א לאנגע בארטנליניע, האט דאס לאנד פארשפרייטע ים־רעסורסן. זיין עקסקלוסיווע עקאנאמישע זאנע איז איינע פון די גרעסטע אין דער וועלט, און באדעקט מער ווי 15 מאל אזוי ווי זיין לאנד שטח.&lt;ref&gt;{{cite book| title = Offshore Options: Managing Environmental Effects in New Zealand's Exclusive Economic Zone| publisher=[[Ministry for the Environment (New Zealand)|Ministry for the Environment]] |year=2005 |location= Wellington |url=http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/offshore-options-jun05.pdf|isbn=0-478-25916-6
|format=PDF
|accessdate={{ר}}23סטן יוני 2017}}&lt;/ref&gt;

דער דרום אינזל איז די גרעסטע יבשה פון ניו זילאנד און איז דער [[ליסטע פון אינזלען לויט שטח|12ט גרעסטער אינזל]] אין דער וועלט. ער איז צעטיילט לענגאויס דורך די [[דרום אלפן]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The rise and fall of the Southern Alps|url=https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat|first=Glen|last= Coates|publisher=Canterbury University Press|year=2002|page=[https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat/page/15 15]|isbn=0-908812-93-0}}&lt;/ref&gt; עס זענען פאראן 18 שפיצן העכער פון 3000 מעטער, וואס דער העכסטער פון זיי איז בארג קוק, הויך 3754 מעטער.{{sfn|Garden|2005|p=52}} [[פיארדלאנד]] אין דעם דרום־מערבדיקן ווינקל פון דרום אינזל האט שטאציקע בערג און טיפע [[פיארד]]ן.&lt;ref&gt;{{cite web|first=David|last=Grant|title=Southland places – Fiordland’s coast
|publisher= טע אַראַ: די ענציקלאפעדיע פון ניו זילאנד |date=מערץ 2009|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/southland-places/10|
accessdate= {{ר}}14טן יאנואר 2011}}&lt;/ref&gt; דער צפון אינזל איז דער [[ליסטע פון אינזלען לויט שטח|14ט גרעסטער אינזל]] אין דער וועלט, און איז נישט אזוי בערגיק אבער האט וואולקאנען.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Central North Island volcanoes|publisher=Department of Conservation
|accessdate={{ר}}14טן יאנואר 2011|url=http://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/national-parks/tongariro/features/central-north-island-volcanoes/}}&lt;/ref&gt; אין דעם נארד אינזל וואולקאנען־פלאטא געפינט זיך דער העכסטער בארג אין נארד אינזל, [[בארג רואפעהו]] (2797 מעטער), און אויך די גרעסטע אזערע אין דעם לאנד, [[אזערע טאופא]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/natural-environment/1|first=קארל|last=וואלראנד|title=Natural environment – Geography and geology
|publisher=טע אַראַ: די ענציקלאפעדיע פון ניו זילאנד|date=מערץ 2009
|accessdate={{ר}}14טן יאנואר 2010}}&lt;/ref&gt; וואס טוליעט זיך אין דער [[קאלדערע]] פון איינעם פון דער וועלט׳ס מערסט טעטיגע [[סופערוואולקאן|סופערוואולקאנען]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |title=Taupo|publisher=[[GNS Science]] 
|accessdate={{ר}}2טן אפריל 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324025353/http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |archivedate={{ר}}24סטן מערץ 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

ניו זילאנד איז א טייל פון [[אויסטראלאזיע]], און איז אויך דער דרום־מערבדיקער עק פון [[פאלינעזיע]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hobbs|first1=Joseph J.|title=Fundamentals of World Regional Geography|date=2016|publisher=Cengage Learning|isbn=9781305854956|page=367|url=https://books.google.com/books?id=0rUaCgAAQBAJ&amp;pg=PA367|language=en}}&lt;/ref&gt; מען ניצט אפט דעם טערמין [[אקעאניע]] צו באדייטן דעם ראיאן וואס נעמט איין דעם קאטינענט [[אויסטראליע (קאנטינענט)]], ניו זילאנד און נאך אינזלען אין דעם פאציפישן אקעאן וואס זענען נישט איינגעשפארט אין דעם [[קאנטינענט|זיבן-קאנטינענט]] מאדעל .&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hillstrom|first1=Kevin|last2=Hillstrom|first2=Laurie Collier|title=Australia, Oceania, and Antarctica: A Continental Overview of Environmental Issues|date=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576076941|volume=3|page=25|quote=…defined here as the continent nation of Australia, New Zealand, and twenty-two other island countries and territories sprinkled over more than 40 million square kilometres of the South Pacific.}}&lt;/ref&gt;

{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nz.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate={{ר}}4טן מיי 2013}}&lt;/ref&gt;
}}


{{ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג}}
{{געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:ניו זילאנד|*]]
[[קאַטעגאָריע:לענדער אין אקעאניע]]</text>
      <sha1>olc47dhhtwygm4w0u901nj6fkg3wtm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יאזעף סטאלין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12429</id>
    <revision>
      <id>602147</id>
      <parentid>587248</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14792" sha1="8vsn66o5t49jqj5r844wy0zappbcqm7" xml:space="preserve">{{אנפירער
| תפקיד1 = {{תפקיד מנהיג
|שם התפקיד=הערשער איבער [[ראטנפארבאנד]] (אלגעמיינער סעקרעטאר פון דער קאמוניסטישער פארטיי פון דער פֿסס״ר)
|למניין=2
|התחלת כהונה=[[1922]]
|סיום כהונה=[[1953]]
|הקודם בתפקיד=[[וולאדימיר לענין]]
|הבא בתפקיד=[[געארגי מאלענקאוו]]
}}
}}'''יאסיף וויסאריאנאוויטש סטאלין''' ({{שפראך-ru|Иосиф Виссарионович сталин}}) ([[כ&quot;ב כסליו]] [[ה'תרל&quot;ט]] ; [[18טן דעצעמבער]] [[1878]] אין [[גארי]], [[גרוזיע]] - [[י&quot;ח אדר]] [[ה'תשי&quot;ג]] ; [[5טן מערץ]] [[1953]]), געבוירן '''יאסעב בעסאַריאניס דזשע יוגאַשווילי''', איז געווען א גרוזישער פאליטיקער וואס איז געווארן דער צווייטער געוועלטיקער אויף דעם [[סאוועטן פארבאנד]] צווישן די יארן פון ארום [[ה'תרפ&quot;ב]] ; [[1922]] ביז זיין שטארבן אין יאר [[ה'תשי&quot;ג]] ; [[1953]]. ער האט איבערגענומען די פֿירערשאפֿט פונעם סאוועטן פֿארבאנד פון [[וולאדימיר לענין|וולאַדימיר לענין]]. זיין מאדע פון הערשאפט ווערט היינט גערופן [[סטאליניזם]].

ער ווערט פארעכענט פון די גרעסטע [[מערדער]] אין דער מאדערנער וועלט, אינאיינעם מיט [[היטלער]], אונטער זיין רעזשים זענען געהרגט געווארן איבער צוואנציג [[מיליאן]] מענטשן.

ביז 1937 האט ער שוין געהאט פיר [[דאטשע]]ס, איינער נישט ווייט פון [[סאטשי]].

סטאלין האט אינוואדירט פוילן אום 18טן סעפטעמבער 1939. דערנאך, ביי דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט־מלחמה]], האט ער געמאלדן נייטראלקייט, אבער האט אונטערגעחתמ׳עט א שלום־אָפמאַך מיט [[אדאלף היטלער]], פירער פון [[נאצי דייטשלאנד]]. ווען דייטשלאנד האט אינוואדירט דעם סאוועטן־פארבאנד האט סטאלין געפירט א בלוטיקע קריג. נאך דער מלחמה האט סטאלין גענומען קאנטראל פון גאנץ [[מזרח-אייראפע]], איינשליסנדיג דעם [[מזרח דייטשלאנד|מזרח טייל פון דייטשלאנד]], וואו ער האט אויפגעשטעלט א רייע מארקסיט־לעניניסטישע איין־פארטיי שטאַטן. אזוי האט ער למעשה געהערשט איבער גאנץ מזרח־אייראפע און האט געמאכט דעם סאוועטן־פארבאנד פאר א [[סופערמאכט]].

== נאמען ==
סטאלין איז געבוירן געווארן  '''יאסעב בעסאַריאניס דזשע יוגהאַשווילי''' אדער '''יאסיף דזשוגהאַשווילי'''. ער האט אנגעהויבן ניצן דעם נאמען &quot;סטאַלין&quot; אין 1912.

* אויף {{שפראך-ru|Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин|לינק=ניין}} - {{טראנסל|ru|יאסיף וויסאַריאנאוויטש סטאַלין}}; געבוירן {{שפראך|ru|Джугашвили}} - {{טראנסל|ru|דזשוגאַשווילי}}.
* אויף {{שפראך-ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილიი|לינק=ניין}} - {{טראנסל|ka|יאסעב דזשוגהאַשווילי}}
* {{הערן|טעקע=ru-Stalin.ogg|שילדערונג=יאזעף סטאלין}}

== יונגע יארן ==
'''יאסעב וויסאריאנאוויטש סטאלין''' איז געבוירן געווארן אין א קליין הויז פון איין שטוב אין גארי, [[גרוזיע]]. זיין פאטער האט געארבעט מאכן אום פאררעכטן [[שיך]].&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/stalin_joseph.shtml|title=Joseph Stalin (1879 - 1953)|accessdate=2009-02-01|format=|work=Historic Figures}}&lt;/ref&gt; זיין פאטער איז אפֿט געווען שיכור און פלעג פאַטשן זיין ווייב און זיין זון, ביז ער איז געשטארבן אין א געראנגל אין 1890. ווען יאסעב איז געווען יונג האט ער געכאפט [[פאקן]]. דאס האט אים איבערגעלאזט מיט שראַמען אויפֿן פָנים. שפעטער האט ער געהייסן ״פֿארבעסערן״ אלע פֿאטאגראַפֿיעס זיינע צו באהאלטן די שראמען.&lt;ref name=&quot;pb&quot;&gt;{{cite book|last=Blundell|first=Nigel|title=A Pictorial History of Joseph Stalin|url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000blun|publisher=Promotional Reprint Company Ltd.|date=1996|location=London|page=|isbn=1856483266}}&lt;/ref&gt; זיין לינקער ארעם איז געווען קערצער פון דעם רעכטן ארעם צוליב אן אקצידענט ווען א פֿאַעטאן האט אים געשטויסן. אין 1888 האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער גארי קירכע־שולע, וואו ער איז געווען א געלונגערנער סטודענט. אין אויגוסט 1894 איז סטאלין געווארן א סטודענט אין דעם [[גלח|גלחים]] [[סעמינאר]] אין טיפֿליס (היינט [[טביליסי]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/redfiles/bios/all_bio_joseph_stalin.htm|title=Biography: Joseph Stalin|work=pbs.org|accessdate=18טן נאוועמבער 2010}}&lt;/ref&gt; ער איז ווייטער געווען א גוטער סטודענט, אבער ווען ער איז געווארן עלטער האט ער געהאט ווייניגער אינטערעס אין ווערן א גלח און האט געמאלדן אז ער איז אן אטעאיסט. צוזאמען מיט אנדערע חברים אין סעמינאר האט ער אנגעהויבן ליינען ביכער וואס זענען פארבאטן, כולל ״דאס קאפיטאל״ פון [[קארל מארקס]]. אין 1898 איז ער געווארן א מיטגליד אין דער מארקסיטישער גרופע מעזאם דאסי (״דריטע גרופע״), א גרוזינישע מארקסיסטישע גרופע. אין אפריל 1899 האט ער פארלאזט דעם סעמינאר אויף אייביג.&lt;ref name=&quot;pb&quot; /&gt;

== רעוואלוציאנער ==
נאך ווען ער האט פארלאזט דעם סעמינאר אין 1899 האט ער באקומען א שטעלע ביים טיפֿליס פיזיק־אינסטיטוט.&lt;ref name=&quot;pb&quot; /&gt; ער האט זיך מיטגעטיילט מיט גרופעס וואס זענען געווען אינטערעסירט אנהייבן א [[רעוואלוציע]] כדי אראפווארפן דעם [[צאר]] און איינפירן א רעפובליקאנישער רעגירונג. די פאליציי האבן געמאכט אן אבלאַווע אויף זיין הויז 1901 ווען זיי האבן געזוכט נאך מענשטן וואס האבן אנטקעגנגעשטעלט קעגן דער רעגירונג. סטאלין איז אנטלאפן און האט זיך באהאלאטן כדי די פאליציי זאלן אים נישט קענען טרעפֿן. ער האט ארגאַניזירט א קעגן־רעגירונג פראטעסט דעם [[ערשטער מיי|ערשטן מיי]] 1901, ווען 3000 מענטשן האבן געקענט די אויטאריטעטן.{{sfnm|1a1=Conquest|1y=1991|1p=28|2a1=Montefiore|2y=2007|2p=82|3a1=Kotkin|3y=2014|3p=50}} אין נאוועמבער 1901, האט מען אים געוויילט צום טיפֿליסער קאמיטעט פון דער רוסישער סאציאל־דעמאקראטישער ארבעבס־פארטיי (RSDLP), א מארקסיסטישע פארטיי געגרינדעט אין 1898.{{sfnm|1a1=Deutscher|1y=1966|1p=63|2a1=Rieber|2y=2005|2pp=37–38|3a1=Montefiore|3y=2007|3pp=87–88}}

== עסן און לאנדווירטשאפט ==
סטאלין האט איינגעפירט קאלעקטיוויזאציע פון די פארמס, ד״ה די רעגירונג האט צוגענומען דאס לאנד פון די אלע אייגנטימער פון די פארמס און האט געמאכט פון זיי גרויסע פארמס וואס האבן געהערט צו דער רעגירונג. די קאמוניסטישע באאמטער האבן געהייסן די פארמערס ארבעטן אין די נייע פארמס און איבערגעבן די גארער פראדוקציע צו דער רעגירונג.

קאלעקטיוויזאציע האט נישט געטויגט.&lt;ref name=&quot;bunker&quot;&gt;{{cite book|last=Koontz|first=Terri|author2=Mark Sidwell, S.M. Bunker|title=World Studies|year=2005|url=https://archive.org/details/worldstudiesforc0000terr|publisher=Bob Jones University Press|location=Greenville, South Carolina 29614|page=|isbn=1-59166-431-4}}&lt;/ref&gt; אין די יארן {{ר|רעכטס=יא}}1932–33 איז געווען א הונגער ווען מיליאנען מענטשן זענען געשטארבן. אזוי ווי מ׳האט נישט באצאלט די פֿארמערס גענוג געלט, און סיי ווי אלץ וואס זיי האבן געוואקסן האט די מדינה גענומען, האבן זיי נישט אריינגעלייגט קיין כוחות צו פארבעסערן זייער ארבעט. דאס בעסטע פֿארמען האט געארבעט אויף די גאר קליינע פֿארמס וואס מ׳האט געגעבן צו די פויערן צו וואקסן וואס זיי האבן אליין געווארלט; אויף די קליינע פֿארמס האט מען געלאזט די פויערים האלטן וואס איז געוואקסן דארט. אין יאר 1938 זענען די טיילן פונעם לאנד געווען  4% פון סאוועטישע פארמען.&lt;ref name=&quot;bunker&quot; /&gt; דארט אבער האט געוואקסן 20% פון די ערדפראדוקטן.&lt;ref name=&quot;bunker&quot; /&gt;

אין די יארן 1947–1946 האט פאסירט  א צווייטער גרויסער הונגער אינעם ראטנפארבאנד, צוליב א [[טרוקעניש]], פֿארעגערט דורך דער פֿארוויסטונג דורך דער צווייטער וועלט-מלחמה . דאָס תבואה־גערעטעניש אין 1946 איז געווען אינגאנצן 39.6 מיליאן טאן – קוים  40% פֿונעם געטראג אין 1940.

== מאסן הינריכטונגען ==
כדי פטור צו ווערן פון זיינע קעגנער, וועמען ער האט אנגערופן ״שונאים פון דער ארבערטער־קלאס״, האט סטאלין איינגערפירט די ״גרויסע רייניקונג״. ער האט אריינגעלייגט אין טורמע מער ווי א מיליאן מענטשן, און נישט ווייניגער ווי 700,000 האט מען הינריכטעט צווישן די יארן 1934 און 1939.&lt;ref name=&quot;Kh&quot;&gt;Khlevniuk, Oleg V. 2015. ''Stalin: New Biography of a Dictator''. Translated by Nora Seligman Favorov. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-16388-9.&lt;/ref&gt; 

צווישן די וואס מען האט הינריכטעט זענען געווען מערסטע פון די גענעראלן אין דער [[רויטע ארמיי|רויטער ארמיי]], וואס סטאלין האט געהאלטן זיי פאר א סטראשונג קיין זיין הערשאפט. דאס האט שטארק אפגעשוואכט די מיליטער אין די ערשטע מאנאטן פון דער ווערמאכט׳ס אפֿענסיוו קעגן דעם ראטנפארבאנד אין 1941.&lt;ref name=&quot;Kh&quot; /&gt;

== צווייטע וועלט־מלחמה ==
[[טעקע:Marshall_Stalin.jpg|לינקס|קליין|1941 מלחמה פראפאגאנדע פארטרעט פון '''סטאַלין''']]
סטאַלין האט קאאפערירט צוזאמען מיטן דייטשן נאַצי פֿירער [[אדאלף היטלער]]. זיי האבן אונטערגעשריבן א קעגנאַנאַנדיגן נישט־אַגרעסיווירן  פאַקט. היטלער אבער איז געווען א געפֿערליכער שונא פון קאמוניזם. ווען ער האט שוין אינוואַדירט און נייטראַליזירט פֿראַנקרייך, האט דייטשלאַנד אַטאַקירט דעם ראַטנפֿאַרבאַנד. נאך דער [[אפעראציע בארבאראסא]] אינוואַזיע, האט דער ראַטנפֿאַרבאַנד אנגעהויבן אַרבעטען מיט די מערבדיקע אליאירן כדי צו באַזיגן [[דייטשלאנד]]. ענדלעך איז דייטשלאנד אונטערגעגאנגען, אבער דער ראַטנפֿאַרבאַנד האט  פֿארלוירן מער מענטשן ווי נארוועלכן אנדערן לאנד במשך דער מלחמה., 

נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה האט די סאוועטן־ארמיי אקופירט פֿיל לענדער אין אייראפע, ווי [[פוילן]], [[טשעכאסלאוואקיי]], [[אונגארן]] און טייל פון דייטשלאנד. זיי האבן ארויפֿגעלייגט מארקסיזם־לעניניזם אויף די דאזיגע לענדער, גאנץ קעגן די אויסדריקלעכן וואונטשן פון די אמעריקאנער און בריטישע רעגירונגען, און טראץ זייערע פראטעסטן.

ביז זיין לעצטן טאָג האט סטאלין פֿארטגעזעצט הערשן איבערן ראַטנפֿאַרבאַנד. ער האט מיליטאריזירט רוסלאנד, פֿאקוסירנדיק דעם לאנד׳ס צייט און ענערגיע צו וואַפֿן, פֿאַרמיטלען און די באַוואַפֿנטע קראַפֿטן.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

==וועבלינקען==
*[https://archive.org/search.php?query=creator-alt-script%3A%22%D7%A1%D7%98%D7%90%D7%9C%D7%99%D7%9F%2C+%D7%99%22 ביכער אויף יידיש]

{{גרונטסארטיר:סטאלין}}
{{פאליטיקער-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:רוסישע פאליטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער]]
[[קאַטעגאָריע:ראטנפארבאנד]]
[[קאַטעגאָריע:קאמוניסטן]]
[[קאַטעגאָריע:דיקטאטארן]]</text>
      <sha1>8vsn66o5t49jqj5r844wy0zappbcqm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>געאמעטריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12797</id>
    <revision>
      <id>602155</id>
      <parentid>601993</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20651" sha1="ky4p68c31k16zfhjgrdxf2pymtfgf12" xml:space="preserve">[[טעקע:Table of Geometry, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|קליין|250px|טאבעלע פון [[ציקלאפעדיע]] פון יאר [[ה'תפ&quot;ט]] ; 1728]]'''געאמעטריע''' (פון {{שפראך-grc|γεωμετρία}} ; ''[[wikt:γῆ|געא-]]'' &quot;ערד&quot;, ''[[wikt:μέτρον|-מעטראן]]'' &quot;מעסטן&quot;) איז אן אפטיילונג פון [[מאטעמאטיק]] וואס פארנעמט זיך מיט פראגעס פון פארעם, גרייס, פארהעלטענישע פאזיציע פון פיגורן און די איינגשאפטן פון רוימען&lt;!--Please, do not link this everyday word--&gt;.&lt;ref name=&quot;Risi2015&quot;&gt;{{cite book|author=Vincenzo De Risi|title=Mathematizing Space: The Objects of Geometry from Antiquity to the Early Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=1m11BgAAQBAJ&amp;pg=PA1|date={{ר}}31סטן יאנואר 2015|publisher=Birkhäuser|isbn=978-3-319-12102-4|pages=1–}}&lt;/ref&gt;

געאמעטריע באהאנדלט פארמען (ווי [[קוואדראט]]ן, [[דרייעק]]ן און [[קרייז]]ן) און פונדאמענטאלע סטרוקטורן ווי [[פונקט (געאמעטריע)|פונקטן]], [[ליניע (געאמעטריע)|ליניעס]] - גלייכע און קרומע, און [[פלאכער פלאץ]].

אין געאמעטריע טוט מען באווייזן פראפאזיציעס ניצנדיק [[טעארעם|טעארעמען]], ווי למשל די [[קאנגרוענץ]] געזעצן.

געאמעטריע איז פון די עלצטע צווייגן פון מאטעמאטיק. זי האט אנגעהויבן אנטוויקלען אין מזרח [[אזיע]] און [[אוראלט עגיפטן]].

געאמעטריע האט אָנווענדונגען צו פֿיל פֿעלדער, איינשליסנדיק [[קונסט]], [[ארכיטעקטור]] און [[פיזיק|פֿיזיק]], ווי אויך צו אנדערע צווייגן פון מאטעמאטיק.&lt;ref name=&quot;Meyer2006&quot;&gt;{{cite book|author=Walter A. Meyer|title=Geometry and Its Applications|url=https://books.google.com/books?id=ez6H5Ho6E3cC|date={{ר}}21סטן פעברואר 2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-047803-6}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
די ערשטע באריכטן וועגן געאמעטריע טרעפֿט מען אין אוראלטע [[מעסאפאטאמיע]] און [[עגיפטן]] אין דעם 2טן יארהונדערט פֿאר דער ציווילער.&lt;ref&gt;J. Friberg, &quot;Methods and traditions of Babylonian mathematics. Plimpton 322, Pythagorean triples, and the Babylonian triangle parameter equations&quot;, ''Historia Mathematica'', 8, 1981, pp. 277–318.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|edition=2|publisher=[[Dover Publications]]|last=Neugebauer|first=Otto|author-link=Otto E. Neugebauer|title=The Exact Sciences in Antiquity|origyear=1957|year=1969|isbn=978-0-486-22332-2|url=https://books.google.com/?id=JVhTtVA2zr8C|chapter=Chap. IV Egyptian Mathematics and Astronomy|pages=71–96}}.&lt;/ref&gt; אין דעם אנהייב איז געאמעטריע געווען א זאמלונג פֿון אויסגעפֿונענע פרינציפן וועגן, לענג, ווינקלען, שטחים און פֿארנעמען, וואס מען האט אנטוויקלט פֿאר פראקטישע צוועקן אין [[ערדמעסטונג]], [[קאנסטרוקציע]] און [[אסטראנאמיע]]. די ערשטע טעקסטן וועגן געאמעטריע זענען די עגיפטישע [[רינד פאפירוס]] (2000–1800 פֿדצ״ר) און מאסקווע־פאפירוס (בערך 1890 פֿדצ״ר), און די באבילאנישע ליימענע טאָוולען ווי פלימפטאן 322 (1900 פֿדצ״ר). צום ביישפיל, דער מאסקווע־פאפירוס גיט א פֿארמל צו רעכענען דעם פֿארנעם פון אן אפגעהאקטן פיראמיד.&lt;ref name=&quot;Boyer 1991 loc=Egypt p. 19&quot;&gt;{{Harv|Boyer|1991|loc=&quot;Egypt&quot; p. 19}}&lt;/ref&gt; שפעטערע ליימענע טאוולען (350–50 פֿדצ״ר) ווייזן אז באבילאנישע אסטראנאמען האבן אויסגעפֿירט טראפעזויד־פראצעדורן צו רעכענען די ארט און מהלך פון יופיטער. די דאָזיקע געאמעטרישע פראצעדורן האבן געפֿעדערט די אקספֿארדער רעכענער, כולל דעם דורכשניט גיך טעארעם, מיט 14 יאָרהונדערטער.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ossendrijver|first=Mathieu|date=29 January 2016|title=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter's position from the area under a time-velocity graph|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-01-29_351_6272/page/482|journal=Science|volume=351|issue=6272|pages=482–484|doi=10.1126/science.aad8085|pmid=26823423|bibcode=2016Sci...351..482O}}&lt;/ref&gt; אין דרום עגיפטן האבן די אוראלטע נובער געגרינדעט א סיסטעם פון געאמעטריע איינשליסנדיג פֿריערדיגע זון-זייגערס.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Gnomons at Meroë and Early Trigonometry|first=Leo|last=Depuydt|date=1 January 1998|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=84|pages=171–180|doi=10.2307/3822211|jstor=3822211}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|title=Neolithic Skywatchers|date={{ר}}27סטן מיי 1998|first=Andrew|last=Slayman|website=Archaeology Magazine Archive|access-date=17טן אפריל 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605234044/http://www.archaeology.org/online/news/nubia.html|archive-date=5טן יוני  2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

אין דעם 7טן יארהונדערט פֿדצ״ר האט דער גריכישער מאַטעמאַטיקער [[טאלעס|טאַלעס]] פֿון מילעטוס געניצט געאמעטריע צו לייזן פראבלעמען ווי למשל רעכענען די הייך פון די [[פיראמיד|פיראמידן]] און די ווייט פֿון שיפֿן פֿונעם ברעג ים. מען זאָגט אויף אים אַז ער איז געווען דער ערשטער וואס האט געניצט א דעדוקטיוון געדאַנקען־גאַנג אָפגעוואנדן צו געאמעטריע, ווען ער האט אַרויסגעפֿירט פֿיר קאראלאַרן צו טאַלעס׳נס טעארעם.&lt;ref name=&quot;Boyer 1991 loc=Ionia and the Pythagoreans p. 43&quot;&gt;{{Harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt; [[פיטאגאראס|פיטאַגאראַס]]  האט געגרינדעט די פיטאַגארישע שולע, וואָס ווערט גערעכנט צו ברענגען דעם ערשטן באַווייז פֿון [[פיטאגאראס פרינציפ|פיטאַגאראַס׳נס טעארעם]],&lt;ref&gt;Eves, Howard, An Introduction to the History of Mathematics, Saunders, 1990, {{ISBN|0-03-029558-0}}.&lt;/ref&gt; וואָס האט אבער א לאַנגע היסטאריע.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Discovery of Incommensurability by Hippasus of Metapontum|author=Kurt Von Fritz|journal=The Annals of Mathematics|year=1945}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Pentagram and the Discovery of an Irrational Number|journal=The Two-Year College Mathematics Journal|author=James R. Choike|year=1980}}&lt;/ref&gt;

[[איידאקסאס פון קנידאס]] {{ענ|Eudoxus of Cnidus}} (408–בערך&amp;nbsp;355 פֿדצ״ר) האט אנטוויקלט דעם מעטאד פון אויסשעפונג, מיט וואס מען קען רעכענען דעם שטח און פארנעם פון בייגעוודעקע פֿארעמען.&lt;ref&gt;{{Harv|Boyer|1991|loc=&quot;The Age of Plato and Aristotle&quot; p. 92}}&lt;/ref&gt; אומגעפער אין 300 פֿדצ״ר, איז געאמעטריע רעוואלוציאנירט דורך אויקלידוס, וועמענ׳ס ''עלעמענטן'', ברייט געהאלטן דאס מערסט דערפֿאלגרייכע און באאיינפלוסלעכע לערנבוך פון אלע צייטן,&lt;ref&gt;{{Harv|Boyer|1991|loc=&quot;Euclid of Alexandria&quot; p. 119}}&lt;/ref&gt; האט איינגעפירט מאטעמאטישע שטרענגקייט דורך דעם אַקסיאמען־מעטאד, און איז דער פֿריסטער ביישפיל פון דעם פֿארמאט וואס מען ניצט ביזן היינטיגן טאג אין מאטעמאטיק, מיט דעפֿיניצע, אַקסיאם, טעארעם און באַווייז.

== באגריפן אין געאמעטריע ==
די פֿאלגנדע זענען פֿון וויכטיקסטע באגריפֿן אין געאמעטריע.&lt;ref name=&quot;Tabak 2014 xiv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Schmidt, W. 2002&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kline1990&quot;&gt;{{cite book|author=Morris Kline|title=Mathematical Thought From Ancient to Modern Times: Volume 3|url=https://books.google.com/books?id=8YaBuGcmLb0C&amp;pg=PA1010|date=מערץ 1990|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-506137-6|pages=1010–}}&lt;/ref&gt;

=== אקסיאמען ===
{{הויפט ארטיקל|אקסיאם}}

[[אוקלידוס|אויקלידוס]] נעמט אן אבסטראקטן צוגאנג צו געאמעטריע אין זיין בוך [[אויקלידוסנ׳ס עלעמענטן|עלעמענטן]],&lt;ref name=&quot;Katz2000&quot;&gt;{{cite book|author=Victor J. Katz|title=Using History to Teach Mathematics: An International Perspective|url=https://books.google.com/books?id=CbZ_YsdCmP0C&amp;pg=PA45|date={{ר}}21סטן סעפטעמבער 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-88385-163-0|pages=45–}}&lt;/ref&gt; איינע פון די מערסט באאיינפלוסלעכע ביכער געשריבן אין דער היסטאריע.&lt;ref name=&quot;Berlinski2014&quot;&gt;{{cite book|author=David Berlinski|title=The King of Infinite Space: Euclid and His Elements|url=https://archive.org/details/kingofinfinitesp00davi|url-access=registration|date={{ר}}8טן אפריל 2014|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-03863-3}}&lt;/ref&gt; אויקלידוס האט איינגעפֿירט געוויסע [[אקסיאם|אקסיאמען]] וואס דריקן אויס ערשטיקע אדער קלאר־אמתע אייגנשאפֿטן פון פונקטן, גראָדן און אייבערפֿלאַכן.&lt;ref name=&quot;Hartshorne2013&quot;&gt;{{cite book|author=Robin Hartshorne|title=Geometry: Euclid and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=C5fSBwAAQBAJ&amp;pg=PA29|date={{ר}}11טן נאוועמבער 2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-22676-7|pages=29–}}&lt;/ref&gt; ער האט ממשיך געווען שטרענג אָפלערנען אַנדערע אייגנשאַפֿטן דורך א מאַטעמאַטישן געדאַנקען־גאַנג. די כאַראַקטעריסטישע אייגנשאַפט פון אויקלידוסנ׳ס צוגאַנג צו געאמעטריע איז געווען זיין שטרענגקייט, און אט דאָס ווערט גערופֿן היינט ''אַקסיאמאַטישע'' אדער ''[[סינטעטישע געאמעטריע|סינטעטישע]]'' געאמעטריע.&lt;ref name=&quot;HerbstFujita2017&quot;&gt;{{cite book|author1=Pat Herbst|author2=Taro Fujita|author3=Stefan Halverscheid|author4=Michael Weiss|title=The Learning and Teaching of Geometry in Secondary Schools: A Modeling Perspective|url=https://books.google.com/books?id=6DAlDwAAQBAJ&amp;pg=PA20|date={{ר}}16טן מערץ 2017|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-351-97353-3|pages=20–}}&lt;/ref&gt; ביים אנהייב פונעם 19טן יארהונדערט האט די ערפֿינדונג פון  [[נישט-אויקלידישע געאמעטריע|נישט-אויקלידישע געאמעטריעס]] דורך ניקאליי איוואַנאוויטש לאבאַטשעווסקי  (1792–1856), [[יאנאש באליאי|יאַנאש באליאַי]] (1802–1860), [[קארל פרידריך גאוס]] (1777–1855) און אנדערע&lt;ref name=&quot;Yaglom2012&quot;&gt;{{cite book|author=I.M. Yaglom|title=A Simple Non-Euclidean Geometry and Its Physical Basis: An Elementary Account of Galilean Geometry and the Galilean Principle of Relativity|url=https://books.google.com/books?id=FyToBwAAQBAJ&amp;pg=PR6|date=6 December 2012|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1-4612-6135-3|pages=6–}}&lt;/ref&gt; געברענגט צו א ווידערבליען פון אינטערעס אין דעם דאזיקן דיסציפלין און, אין דעם 20סטן יאארהונדערט, האט [[דויד הילבערט]] (1862–1943) געניצט אקסיאמאטישן פֿעסטשטעלן כדי צו שאַפֿן א מאדערנע פֿונדאַציע פֿאַר געאמעטריע.&lt;ref name=&quot;Holme2010&quot;&gt;{{cite book|author=Audun Holme|title=Geometry: Our Cultural Heritage|url=https://books.google.com/books?id=zXwQGo8jyHUC&amp;pg=PA254|date={{ר}}23סטן סעפטעמבער 2010|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-3-642-14441-7|pages=254–|language=ענגליש}}&lt;/ref&gt;

=== פונקטןא ===
{{הויפט ארטיקל|פונקט (געאמעטריע)}}געוויינטלעך ווערן פונקטן גערעכענט יסודות׳דיקע אביעקטן פֿון וואָס געאמעטריע ווערט געבויט. מען קען זיי דעפֿינירן דורך זייערע אייגנשאַפֿטן וואָס זיי דאַרפֿן האָבן, למשל וואַס אויקלידוס האט גערופֿן ״א זאך וואס האט נישט קיין מאָס״, אדער אין [[סינטעטישע געאמעטריע|סינטעטישער געאמעטריע]]. 

=== גראָדן ===
{{הויפט ארטיקל|שטריך}}

=== פֿלאַכן ===

=== ווינקלען ===
א ווינקל ווערט געשאפֿן דורך צוויי האלב־ליניעס וואס קומען צוזאמען אין איין פונקט.

=== קרומע ליניעס ===

=== אייבערפֿלאכן ===

=== פֿלאכטעס ===

=== לענג, שטח און פֿאַרנעם ===

=== קאנגרוענץ און ענלעכקייט ===
די באגריפֿן [[קאנגרוענץ]] און [[ענלעכקייט (געאמעטריע)|ענלעכקייט]] באשרייבן צוויי פֿארעמען מיט ענלעכע אייגנהייטן.&lt;ref name=&quot;Libeskind2008&quot;&gt;{{cite book|author=Shlomo Libeskind|title=Euclidean and Transformational Geometry: A Deductive Inquiry|url=https://books.google.com/books?id=et6WMlkQlFcC&amp;pg=PA255|year=2008|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-4366-6|page=255|access-date=25 September 2019|archive-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225090248/https://books.google.com/books?id=et6WMlkQlFcC&amp;pg=PA255|url-status=live}}&lt;/ref&gt; אין אויקלידישע געאמעטריע ווערט ענלעכקייט באניצט צו באשרייבן אביעקטן מיט דער זעלבער פֿארעם, אבער קאנגרוענץ ניצט מען צו באשרייבן אביעקטן מיט סיי די זעלבע פֿארעם סיי די זעלבע גרייס.&lt;ref name=&quot;Freitag2013&quot;&gt;{{cite book|author=Mark A. Freitag|title=Mathematics for Elementary School Teachers: A Process Approach|url=https://books.google.com/books?id=G4BVGFiVKG0C&amp;pg=PA614|year=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-618-61008-2|page=614|access-date=25 September 2019|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228123854/https://books.google.com/books?id=G4BVGFiVKG0C&amp;pg=PA614|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  דער מאטעמאטיקער [[דויד הילבערט|הילבערט]], אין זיין ווערק צו שאפֿן א שטרענגער יסוד פֿאר געאמעטריע, האט באהאנדלט קאנגרוענץ ווי אן אומדעפֿינירטן טערמין וועמענס אייגנקייטן ווערט דעפֿינירט דורך [[אקסיאם|אקסיאמען]].

=== דימענסיע ===

=== סימעטריע ===

== טערמינען אין געאמעטריע ==
* '''[[שטריך|גראָד]]''' - (אן איין-[[דימענסיע]]נעלע) ליניע וואס ציט זיך [[אומענדלעכקייט|אומענדלעך]] פון ביידע עקן.
** '''[[איבערשניידנדיקע גראדן]]''' - צוויי גראדן וואס טרעפן זיך.
** '''[[פערפענדיקולארע גראדן]]''' - איבערשניידנדיקע גראדן מיט א ווינקל צווישן זיי פון 90 גראַד.
** '''[[פאראלעלע גראדן]]''' - גראדן וואס טרעפן זיך קיינמאל נישט.
* '''[[שטראל (געאמעטריע)|שטראַל]]''' - א ליניע וואס גייט ארויס פון א פונקט און ציט זיך אומענדלעך פון איין זייט.
* '''[[אינטערוואל (מאטעמאטיק)|אינטערוואַל]]''' - א ליניע וואס איז אפגעגרענעצט מיט צוויי עקן.
* '''[[ווינקל]]''' - די גרייס פונעם שפאלט צווישן צוויי שטראלן מיט א געמיינזאמען ווינקלפונקט.
** '''[[שפיצער ווינקל]]''' - ווינקל קלענער פון 90 [[גראד (ווינקל)|גראַד]].
** '''[[גלייכווינקל]]''' - ווינקל גלייך צו 90 גראד.
** '''[[שטומפער ווינקל]]''' - ווינקל צווישן 90 און 180 גראד.
** '''[[אויסגעצויגענער ווינקל]]''' - ווינקל גלייך צו 180 גראד.
** '''[[דערהויבענער ווינקל]]''' - ווינקל גרעסער פון 180 גראד.
** '''[[דערגאנציקע ווינקלען]]''' - א פאר ווינקלען וואס זייער סכום איז 90 גראד.
* '''[[פילעק]]''' - א פארמאכטע פארעם צאמגעשטעלט פון שטריכן.
** '''[[קאנוועקסער פילעק]]''' - א פילעק וואס אלע זיינע ווינקלען זענען קלענער פון 180 גראד.
** '''קאנקאווער פילעק''' - א פילעק וואס האט כאטש איין ווינקעל גרעסער פון 180.
** '''[[גלייכווינקלדיקער פילעק]]''' - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך.
** '''[[רעגולערער פילעק]]''' - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך און אלע עקן גלייך.
** '''[[דיאגאנאל]]''' - שטריך צווישן צוויי ווינקלפונקטן.
** '''[[דרייעק]]''' - פילעק מיט דריי עקן.
*** '''שפיצווינקלדיקער דרייעק''' - דרייעק מיט אלע דריי ווינקלען שפיץ.
*** '''[[גלייכווינקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט א גלייכווינקל.
*** '''[[שטומפווינקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט א שטומפן ווינקל.
*** '''[[גלייכשענקלדיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט צוויי זייטן גלייך.
*** '''[[גלייכזייטיקער דרייעק]]''' - דרייעק מיט אלע זייטן גלייך (און אלע ווינקלען 60 גראד).
** '''[[פירעק]]''' - פילעק מיט פיר זייטן. [[טעקע:Quadrilateralhe.png|קליין|220px|היעראכיע פון פירעקן]]
*** '''[[טראפעז]]''' - פירעק מיט איין פאר פאראלעלע זייטן.
**** '''[[גלייכשענקלדיקער טראפעז]]''' - טראפעז מיט גלייכע דיאגאנאלן.
**** '''[[גלייכווינקלדיקער טראפעז]]''' - טראפעז מיט צוויי גלייכווינקלען.
*** '''[[לאזענגע]]''' - פירעק מיט צוויי פאר גלייכע נאענטע זייטן.
*** '''[[פאראלעלאגראם]]''' - פירעק מיט צוויי פאר פאראלעלע און גלייכע זייטן.
*** '''[[ראמב]]''' - פירעק מיט אלע זייטן גלייך.
*** '''[[גראדעק]]''' - פאראלעלאגראם מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען.
*** '''[[קוואדראט]]''' - רעגולערער פירעק.
** '''[[פינפעק]]''' - פילעק מיט פינף זייטן.
** '''[[זעקסעק]]''' - פילעק מיט זעקס זייטן.
** '''[[זיבנעק]]''' - פילעק מיט זיבן זייטן.
** '''[[אכטעק]]''' - פילעק מיט אכט זייטן.

==זעט אויך==
* [[טאפאלאגיע]]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;Tabak 2014 xiv&quot;&gt;{{cite book |last= Tabak|first= John|date= 2014|title= Geometry: the language of space and form|url=https://archive.org/details/geometrylanguage0000taba|location= |publisher= Infobase Publishing|page=xiv |isbn=978-0816049530}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schmidt, W. 2002&quot;&gt;Schmidt, W., Houang, R., &amp; Cogan, L. (2002). &quot;A coherent curriculum&quot;. ''American Educator'', 26(2), 1–18.&lt;/ref&gt;
}}

[[קאַטעגאָריע:געאמעטריע|*]]</text>
      <sha1>ky4p68c31k16zfhjgrdxf2pymtfgf12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אברהם לינקאלן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13787</id>
    <revision>
      <id>602130</id>
      <parentid>595586</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19484" sha1="fkkk2c6yl1xhqsxbisroj2yw4ek6xea" xml:space="preserve">{{אנפירער
&lt;!--
| מקום לידה = {{דגל|ארצות הברית}} [[חוות שקיעת האביב]] {{אנ|Abraham Lincoln Birthplace National Historical Park}}, [[קנטקי]]
| מקום פטירה = {{דגל|ארצות הברית}} [[תיאטרון פורד]], [[וושינגטון די. סי.]]
| מקום קבורה = {{דגל|ארצות הברית}} [[קבר לינקולן]], [[ספרינגפילד (אילינוי)|ספרינגפילד]], [[אילינוי]]--&gt;
| בילד = [[טעקע:Abraham Lincoln O-77 by Gardner, 1863.jpg|250px]]
| באשרייבונג = אברהם לינקאלן, [[1863]]
| מדינה = 
| דינאסטיע = לינקאלן פאמיליע
| תפקיד1 = {{תפקיד מנהיג
|שם התפקיד=[[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
|למניין = 16
|התחלת כהונה=[[4 מערץ]] [[1861]]
|סיום כהונה=[[15 אפריל]] [[1865]]
|סגן=[[העניבל העמלין]] ([[1861]]-[[1865]]), [[ענדרו זשאנסאן]] (1865)
|מנהיג דת בתקופה=
|הקודם בתפקיד=[[זשיימס ביוקענען]]
|הבא בתפקיד=[[ענדרו זשאנסאן]]
}}
| תפקיד2 = {{תפקיד מנהיג
|שם התפקיד=מיטגליד פון [[פ״ש הויז פון דעפוטאטן]] פארן זיבעטן דיסטריקט פון [[אילינוי]]
|למניין=
|התחלת כהונה=[[4 מערץ]] [[1847]]
|סיום כהונה=[[4 מערץ]] [[1849]]
|הקודם בתפקיד=
|הבא בתפקיד=
}}
| תפקיד3 = {{תפקיד מנהיג
|שם התפקיד= מיטגליד פון [[אילינוי]] הויז פון דעפוטאטן
|למניין=
|התחלת כהונה=[[1834]]
|סיום כהונה=[[1842]]
}}
| ווייב = [[מערי טאד לינקאלן]]
| חתימה= Abraham Lincoln Signature.png
}}
'''אברהם לינקאלן''' ({{שפראך-en|Abraham Lincoln}} ארויסגערעדט &quot;אייברעהעם לינקען&quot;; [[12טן פעברואר]], [[1809]] – [[15טן אפריל]], [[1865]]) איז געווען א פאליטיקער און אדוואקאט. ער האט געדינט ווי דער 16טער אמעריקאנער פרעזידענט פון 4טן מערץ 1861 ביז מען האט אים דערהרג׳עט אום 15טן אפריל 1865. ער האט געפירט די פאראייניגטע שטאטן דורך זייער שווערסטן קריזיס, דער [[אמעריקאנער בירגערקריג]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=William A. Pencak|title=Encyclopedia of the Veteran in America|url={{google books|plainurl=y|id=yyvmcMsNnB4C|page=222}}|year=2009|publisher=ABC-CLIO|page=222|isbn=978-0-313-08759-2|access-date=June 27, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1-last=Finkelman|author1-first=Paul|author2-last=Gottlieb|author2-first=Stephen E.|title=Toward a Usable Past: Liberty Under State Constitutions|url={{google books|plainurl=y|id=xJuXT1sVhFcC|page=388}}year=2009|publisher=U of Georgia Press|page=388}}&lt;/ref&gt;

לינקאלן איז געבוירן געווארן אין [[קענטאקי]] אין אן ארעמער פאמיליע. ער האט זיך אליין געבילדעט און איז געווארן אן אדוואקאט, שפעטער פירער פון דער וויג פארטי, און א שטאַטס קאנגרעסמאן. ער האט איבערגעלאזט פאליטיק און איז צוריק צו זיין אדוואקאט ארבעט. אבער ווען ער האט געזען אז די דעמאקראטן האבן געענפט די נייע לענדער צו שקלאפעריי האט דאס אים שטארק געקימערט און אין 1854 איז ער צוריק אין פאליטיק. 

ער איז א פאפולערער פרעזידענט אין דער היסטאריע פון די [[פאראייניגטע שטאטן]], ער האט אנגעפירט די באוועגונג צו באפרייען די שווארצע מענטשן פון קנעכשאפט, ער איז געווען פערזידענט בשעת דער [[אמעריקאנער בירגערקריג]], אויך באקאנט אלס דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום, און האט געפירט דעם צפון צו א זיג קעגן די דרום.

צוויי טאג נאך דעם וואס ער האט געוואונען די קריג, און האט באפרייט די שווארצע, האט מען אים געשאסן אין א טעאטער.

ער איז אנגענומען פאר א גוטער פרעזידענט וואס די אמריקאנער זענען מיט איהם שטאלץ, ער איז געווען פון די ערשטע אין דער [[רעפבוליקאנער פארטיי]].

עס איז באקאנט פון אים אזא ווארט: מען קען פֿאפן די גאנצע וועלט פאר א שטיק צייט, מען קען פאפן די האלבע וועלט פאר אייביג, מען קען אבער נישט פאפן די גאנצע וועלט פאר אייביג, דער אמת שווימט שטענדיג ארויף.

לינקאלן האט באשטימט 32 פעדעראלע ריכטער, כולל פינף ריכטער צום [[העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן|העכסטן געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן]] און 27 ריכטער צו די פאראייניגטע שטאטן דיסטריקט געריכטן.

== ביאגראפיע ==
אברהם לינקאלן איז געבוירן געווארן דעם 12טן פעברואר 1809 אין האדזשנוויל, [[קענטאקי]], [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע]]. זיינע עלטערן, טאמאס לינקאלן און נענסי (הענקס) זענען געווען ארעמע מענטשן.&lt;ref name=&quot;lincolnbook&quot;&gt;{{cite book|last=Thornton|first=Brian|author2=Richard W. Donley|title=101 things you didn't know about Lincoln: loves and losses, political power|url=https://archive.org/details/101thingsyoudidn0000thor|publisher=Adams Media|date={{ר}}31סטן אקטאבער, 2005|isbn=978-1-59337-399-3|language=ענגליש}}&lt;/ref&gt; אברהם האט געהאט איין ברודער און איין שוועסטער; דער ברודער איז געשטארבן יונגערהייט.  זיי זענען אויפגעוואקסן אין א קלעצער־ביידער, וואס האט געהאט נאר איין צימער. כאטש אין יענער צייט איז [[שקלאפעריי]] געווען געזעצלעך אין קענטאקי, האט לינקאלנ׳ס פאטער, א רעליגיעזער באפטיסט, זיך אפגעזאגט פון האלטן [[שקלאפעריי|שקלאפן]].

ווען לינקאלן איז געווען אלט זיבן יאר האט זיך די משפחה געצויגן אין דער [[אינדיאנע]]. שפעטער האבן זיי זיך געצויגן קיין [[אילינוי]].&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-21|url=http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln/sites/decaturock.htm|title=Lincoln Trail Homestead State Park|publisher=Abraham Lincoln Online}}&lt;/ref&gt; אין זיין קינדהייט האט לינקאלן געהאלפן זיין פאטער אויפן פאַרם. ביי דער עלטער פון 22 יאר האט ער פארלאזט זיין היים און האט זיך געצויגן אין [[ניי סעלעם]], אילינוי, וואו ער האט געארבעט אין א קראם.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fehrenbacher|first=Don|title=Speeches and Writings 1859-1865|publisher=Library of America|year=1989|page=163|url=https://books.google.com/books?id=UWJStTs8-A4C&amp;dq=lincoln+canoe+sangamon+river&amp;source=gbs_summary_s&amp;cad=0}}&lt;/ref&gt; שפעטער האט ער געזאגט אז ער האט געלערנט אין דער שולע אינגאנצן נאר איין יאר, אבער דאס איז שוין געווען גענוג צו לערנען [[ליינען]], [[שרייבן]] און [[חשבון]].

ווען ער איז געווען אלט 21 האט ער געארבעט אויף א פלאכשיפל וואס האט געטראגן פראכט.

אין 1842 האט ער געהייראט מערי טאד. זיי האבן געהאט פיר קינדער, אבער דריי זענען געשטארבן יונגערהייט.&lt;ref name=&quot;teamofrivals&quot;&gt;{{cite book|last=Goodwin|first=Doris Kearns|title=Team of Rivals|url=https://archive.org/details/teamofrivalspoli0000good_f2e0|location=New York, NY|publisher=Simon &amp; Schuster, Inc.|year=2005}}&lt;/ref&gt; מען פלעג רופן לינקאלן ״אייב לינקאלן״ אדער ״אנעסט אייב״ (''Honest Abe, ערלעכער אייב'') נאך א מעשה ווען ער האט האט נאכגעלאפן א קונד עטלעכע קילאמעטער צו געבן אים רעשט. 

== אנהייב פאליטישע קאריערע ==
לינקאלן האט אנגעהויבן זיין פאליטישע קאריערע אין 1832 ווען ער האט זיך קאנדידירט פאר דער אילינוי אלגעמיינער פארזאמלונג, אבער ער איז נישט געוויילט געווארן. ער האט געדינט ווי א קאפיטאן אין דער אילינוי מיליץ בשעת דער בלעק האק קריג, א קריג קעגן אינדיאנער שבטים. אין יאר 1837 האט ער זיך געצויגן קיין [[ספרינגפילד, אילינוי|ספרינגפילד]], האט ער אנגעהויבן ארבעטן אלס [[אדוואקאט]]. ער איז געווארן איינער פון די מערסט געערטע אדוואקאטן אין אילינוי.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Frank|first=John|title=Lincoln as a Lawyer|url=https://archive.org/details/lincolnaslawyer0000fran|publisher=Americana House|year=1991|isbn=0962529028}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.quotablelincoln.com/lincoln2_books.php|publisher=Quotable Lincoln|title=Biography of Lincoln|accessdate=2009-08-28}}&lt;/ref&gt; אין 1837 איז ער געווארן א מיטגליד אין דער אילינוי אלגעמיינער פארזאמלונג, און ער האט פראטעסטירט קעגן א רעזאלוציע אז וואשינגטאן קען נישט אוועקמאכן שקלאפעריי.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nps.gov/liho/historyculture/slavery.htm|title=Lincoln on Slavery|accessdate=2009-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2009-11-15|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=lincoln;cc=lincoln;type=simple;rgn=div1;q1=founded%20on%20both%20injustice%20and%20bad%20policy;view=text;subview=detail;sort=occur;idno=lincoln1;node=lincoln1%3A101|title=Protest in Illinois Legislature on Slavery|publisher=University of Michigan Library|date=1937-03-03}}&lt;/ref&gt;

אין 1841, האט ער געוואונען א פראצעס (ביילי קעגן קראמוועל) וואו ער האט רעפרעזענטירט א שווארצע פרוי וואס האט גע׳טענה׳ט אז מען האט זי באפרייט און דערפאר האט מען נישט געקענט פארקויפן זי פאר א שקלאף. אין 1847, האט ער פארלוירן א פראצעס (מאטסאן קעגן ראדערפארד) וואו ער האט רעפרעזענטירט א שקלאף־אייגענטומער, ראבערט מאטסאן, וואס האט געמאנט אז מען זאל אים צוריקגעבען זיינע אנטלאפענע שקלאפן. 

אין 1846 איז לינקאלן געווארן א מיטגליד אין דער וויג פארטיי, און איז געווארן געוויילט אויף איין קאדענץ צום [[הויז פון רעפרעזאנטיוון]]. דערנאך האט ער געארבעט אלס אדוואקאט און האט זיך נישט געמישט אין פאליטיק. אין 1854 האט ער באטייליגט אין דער נייער [[רעפובליקאנער פארטיי]] וואס מען האט פארמירט אקעגן דער פארברייטערונג פון שקלאפעריי. ווען לינקאלן איז געלאפן פארן סענאט אין 1858 קעגן סטיוון דאגלאס, האט דאגלאס געזיגט.

די רעפובליקאנער פארטיי האבן אים נאמינירט פאר די פרעזידענט וואלן אין 1860.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.history.com/topics/us-presidents/abraham-lincoln|title=Abraham Lincoln|publisher=history.com}}&lt;/ref&gt;

== פרעזידענטשאפט ==
[[טעקע:Thomas_Hicks_-_Leopold_Grozelier_-_Presidential_Candidate_Abraham_Lincoln_1860.jpg|טעקסט=Thin man looking to the right wearing a bow tie.|רעכטס|קליין|א געמעל פון קאנדידאט אבראהאם לינקאלן]]
מען האט געוויילט לינקאלן ווי [[קאנדידאט]] פאר די פרעזידענט וואלן אין 1860 פאר פארשידענע אורזאכן. צווישן זיי זענען אז זיינע מיינונגען וועגן שקלאפעריי ווי אנדערע מענטשן וואס האבן זיך געוואלט קאנדידירן. לינקאלן איז געקומען פון וואס איז דעמאלסט געווען פון איינעם פון די מערבדיקע שטאטן, און האט געהאט א בעסערע שאנס צו געווינען די וואלן דארט. אנדערע קאנדידאטן וואס זענען געווען עלטער אדער האבן געהאט מער [[wikt:experience|דערפארונג]] ווי ער האבן אבער געהאט שונאים אין דער פארטיי.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Why the Civil War Came|url=https://archive.org/details/whycivilwarcame0000unse_m1s6|author=Boritt, Gabor S.|publisher=Oxford University Press|date=1997|isbn=0195113764|pages=[https://archive.org/details/whycivilwarcame0000unse_m1s6/page/n22 3]–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalexperience&quot;&gt;{{cite book|last=Blum|first=John M.|title=Team of Rivals|location=New York, NY|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1981|pages=340—342}}&lt;/ref&gt;  לינקאלנ׳ס פאמיליע זענען געווען ארעם, וואס האט צוגעלייגט צו דער רעפובליקאנער פאזיציע פון פרייעט ארבעט, פארקערט ווי שקלאפן־ארבעט. לינקאלן האט געזיגט אין די וואלן פון 1860, און איז געווארן דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.  ער האט געזיגט אבער מיט כמעט קיין שטימען אין דעם דרום. צום ערשטן מאל האט א פרעזידענט געוואונען די וואלן צוליב דעם שטארקן שטיץ וואס ער האט באקומען פון די שטאטן אין צפון.&lt;ref name=&quot;nationalexperience&quot; /&gt; אין די יארן פון זיין פרעזידענטשאפט איז לינקאלן געווארן גוט באקאנט וועגן דעם הויכן צילינדער וואס ער האט געטראגן. ער האט געניצט דעם קאפעליוש צו האלטן דאקומענטן בשעת ווען ער איז ארומגעפארן.&lt;ref&gt;[http://www.epinions.com/review/Abe_Lincoln_s_Hat__Step_into_Reading_Books_Series_A_Step_2_Book_by_Martha_Brenner_Books/content_347421773444?sb=1 Abe Lincoln's Hat Step into Reading Books Series A Step 2 Book by Martha Brenner Books] at epinions.com&lt;/ref&gt;

=== דער בירגערקריג ===
[[טעקע:Abraham_Lincoln_O-55,_1861-crop.jpg|קליין|312x312פיקס|דאס ערשטע פאטאגראפיע־בילד פונעם נייעם פרעזידענט]]
נאכדעם וואס לינקאלן איז געוויילט געווארן אין 1860, האבן זיבן שטאטן (דרום קאראליינע, מיסיסיפי, אלאבאמא, פלארידע, דזשארדזיע, טעקסאס און לואיזיאנע) פארמירט די [[קאנפעדערירטע שטאטן פון אמעריקע]], און האבן זיך באזונדערט פון די פאראייניגטע שטאן (די פאראייניקונג). די פאראייניקונג האט געהאט א פעסטונג, פֿארט סאמטער, וואס האט זיך געפונען אין [[טשארלסטאן]], [[דרום קאראליינע]]; די קאנפעדעראציע האט געוואלט איבערנעמען די פעסטונג אבער די פאראייניקונג האט נישט מסכים געווען. האבן די קאנפעדערירטע אטאקירט די פעסטונג, און אזוי האט אנגעהויבן דער [[אמעריקאנער בירגערקריג]] . דערנאך האבן נאך פיר שטאטן (ארקענסא, ווירדזשיניע, טענעסי און צפון קאראליינע) מיטגעטיילט מיט דער קאנפעדעראציע, עלף אינגאנצן.  דורכאויס זיין תקופה אלס פרעזידענט האט לינקאלן געדארפט ווידערבויען די פאראייניקונג מיט מיליטערישער מאכט און פיל בלוטיקע קאמפן.  אויך האט ער געדארפט אפהאלטן די ״גרענעץ שטאטן״, ווי קענטאקי, מיזורי און מערילאנד, פון פארלאן די פאראייניקונג מיטצוטיילן מיט דער קאנפעדעראציע.

לינקאלן איז נישט געווען קיין גענעראל, און איז געווען אין דער מיליטער נאר א קורצע צייט בשעת דעם שווארצער-פֿאַלק קריג.&lt;ref name=&quot;ilng&quot;&gt;&quot;[http://www.il.ngb.army.mil/Museum/HistPeople/Lincoln.htm Captain Abraham Lincoln]&quot;, ''Illinois State Military Museum'', [[Illinois National Guard]], דערגרייכט דעם 12טן אפריל, 2009.&lt;/ref&gt;  דאך האט ער גענומען א היבשע ראלע אין דער מלחמה, און אפטמאל איז ער געבליבן טאג נאך א טאג אין דעם מלחמה־דעפארטמענט.  זיין פלאן איז געווען אפצוהאקן דעם דרום דורך ארומנעמען אים מיט שיפן, קאנטראלירן דעם [[מיסיסיפי טייך]], און אייננעמען [[ריטשמאנד]], די קאנפעדעראציע הויפטשטאט. ער האט זיך אפט צונויפגעשטויסט מיט גענעראלן אין פעלד, ספעציעל מיט [[דזשארדזש מאקלעלאן]], און האט אפגעזאגט גענעראל וואס האבן פארלוירן קאמפֿן אדער זענען נישט געווען גענוג אגרעסיוו.  עווענטועל, האט ער באשטימט [[יוליסיס ס גראנט]] דעם הויפט גענעראל אין דער ארמיי.

== אנדענק ==
לינקאלן איז איינער פון די פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף [[בארג ראשמאר]].

אין [[וואשינגטאן די סי|וואשינגטאן די.סי]] איז פארהאן א גרויסע שיינע [[לינקאלן געדענקמאל|געדענקמאל]] וואס איז געבויעט געווארן אין זיין עהרע.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
*[https://archive.org/details/avraamlinolnderb00kame אבראאם לינקאלן: דער באפרייער פון די שקלאפן].


{{USA פרעזידענטן}}

{{גרונטסארטיר:לינקאלן, אברהם}}

[[קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן]]
[[קאַטעגאָריע:גאר היסטארישע פרעזידענטן]]</text>
      <sha1>fkkk2c6yl1xhqsxbisroj2yw4ek6xea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאסקווע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16316</id>
    <revision>
      <id>602157</id>
      <parentid>590637</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17558" sha1="mbfl1oq2ptasav9oxufgmc1yw4rh6tx" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=מאסקווע
|סארט יישוב=שטאט
|אמטשפראך נאמען=  Москвá
|הערב= Coat of Arms of Moscow.svg
|פאן=Flag of Moscow, Russia.svg
|בילד=  Moscow Kremlin and Bolshoy Kamenny Bridge late evening 01.JPG
|באשרייבונג= מאסקווע קרעמלין און באלשוי קאמעני בריק ביינאכט
|מדינה= {{פאן רוסלאנד}}
|אפטייל טיפ= 
|אפטייל נאמען= 
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= סערגעי סאביאנין
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 2,511
|הייך= 
|גרינדונג דאטע=  פאר 1147
|באפעלקערונג= 12,197,596
|באפעלקערונג יאר= 2015
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|קאארדינאטן=   {{coord|55|45|N|37|37|E|region:RU_type:city|display=inline,title}} 
|צייט זאנע= +3
|אתר אינטרנט= http://www.mos.ru/
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
[[טעקע:Ru-Moskva.ogg|קליין|רוסיש]] 
'''מאָסקװע''' ([[רוסיש]]: Москвá) איז די [[הױפּטשטאָט]]  און גרעסטע שטאט פֿון [[רוסלאַנד]]. 10 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין מאָסקװע. די שטאט איז א וויכטיקער פאליטישער, עקאנאמישער, קולטורעלער, וויסנשאפטלעכער, פינאנציעלער, רעליגיעזער און טראנספארטאציע צענטער פון רוסלאנד. מאסקווע איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט לויט באפעלקערונג.

מאסקווע ליגט אויפן [[מאסקווע טייך]], און איז די מערסט באפעלקערטע אינלענדישע שטאָט אין דער וועלט. מאסקווע איז באקאנט פאר איר ארכיטעקטור. זי איז אויך די גרינסטע שטאט אין דער וועלט, און מער ווי פערציג פראצענט פון דער טעריטאריע פון דער שטאט איז באדעקט מיט גרין.

אין מאסקווע געפינט זיך דער [[קרעמלין]], די אפיציעלע וואוינונג פון רוסלאנד׳ס פרעזידענט.

וואוינען אין מאסקווע איז זייער טייער; וועגן דעם טון טייל מענטשן פארדינגען זייערע מאסקווער דירות און זיי וואוינען אין א [[דאטשע]].

מאסקווע ווערט גערופן עטלעכע נעמען, למשל דער דריטער רוים (Третий Рим), דער ערשטער טראן (Первопрестольная), און די העלד שטאָט (город-герой). א באוואוינער פון מאסקווע רופט מען &quot;москвич&quot; (מאסקוויטש) פאר א זכר אדער &quot;москвичка&quot; (מאסקוויטשקאַ) פאר א נקיבה, אויף יידיש א מאסקווער.

==היסטאריע==
===פריערדיקע היסטאריע (1147–1283) ===
=== גרויסהערצאגשפאט (1283–1547) ===
=== צארישע תקופה (1547–1721) ===
=== אימפעריע (1721–1917) ===
אין 1712 האט [[פיטער דער גרויסער]] אריבעגעפירט זיין רעגירונג צו דער נייער שטאט [[סאנקט פעטערבורג]] אויפן באלטישן בארטן, און מאסקווע האט אויפגעהערט זיין די הויפטשטאט פון רוסלאנד (אחוץ א קורצע תקופה פון 1728 ביז 1732 אונטערן איינפלוס פון דעם [[העכסטן געהיימען ראט]]).

נאכדעם וואס מאסקווע האט פארלוירן דעם סטאטוס פון הויפטשטאט פון דער אימפעריע, איז די באפעלקערונג פון מאסקווע צוערשט אראפ, פון 200,000 אינעם 17טן יארהונדערט צו 130,000 אין 1750. אבער נאך 1750, האט די באפעלקערונג געוואקסן מער ווי צען מאל ביי די איבעריגע יארן פון דער רוסלענדישער אימפעריע, און האט דערגרייכט 1.8 מיליאן ביז 1915.

=== סאוועטישע תקופה (1917–1991) ===
=== לעצטיקע היסטאריע (1991 - היינט) ===
ווען די פֿשש״ר איז אונטערגעגאנגען אין 1991 איז מאסקווע געווארן די הויפטשטאט פון דער [[רוסלאנד|רוסישער פֿעדעראַציע]]. זייט דעמאלסט איז ארויסגעקומען א מארק־עקאנאמיע אין מאסקווע, וואס פראדוצירט אן אויפרייס פון מערב־סטיל פארקויף, באדינונגען, ארכיטעקטור און לעבנסטילן.

די שטאט וואקסט ווייטער אין די 1990ער ביז 2000ער יארן, און איר באפעלקערונג וואקסט פון אונטער ניין מיליאן ביז מער ווי צען מיליאן. עס האט זיך געמאכט א גרויסער באדערפעניש פאר ענצעלע איין־פאמיליע הייזער אנשטאט דירות געפאקט קאפ אויף קאפ. אין 1995–1997 האט מען פארברייטערט דעם  MKAD רינג שאסיי פון פיר ביז צען שפאלירן. אין דעצעמבער 2002 איז  [[Bulvar Dmitriya Donskogo]] געווארן די ערשטע מאסקווע מעטרא־סטאנציע וואס האט געענפט ווייטער פון דעם MKAD. דער  [[דריטער רינג שאסיי]], אינצווישן דעם 19טן יארהונדערט  [[גארטן רינג]] און דער סאוועטישער תקופה דרויסנדיגער רינג שאסיי האט מען געקאנטשעט אין 2004. 

==געאגראפיע און קלימאט==
===לאקאציע===

[[File:Moscow satellite image.jpeg|קליין|upright|סאטעליט בילד פון מאסקווע און פארשטעט]]
[[File:Moscow aerial view looking towards the south-east.JPG|קליין|מאסקווע פון דער לופט]]

מאסקווע איז פלאצירט אויף די ברעגן פונעם [[מאסקווע טייך]], וואס פליסט מער ווי 500 ק״מ אדורך דעם [[מזרח אייראפעאישער פלוין|מזרח אייראפעאישן פלוין]] אין צענטראל־רוסלאנד. [[ליסטער פון בריקן אין מאסקווע|49 בריקן]] גייען אריבער  דעם טייך און זיינע קאנאלן אינערהאלב דער שטאט. די [[הייך]] פון מאסקווע ביי דער גאנץ־רוסלאנד אויסשטעלונג צענטער (VVC), וואו עס געפינט זיך די פירנדע מאסקווע וועטער־סטאנציע, איז 156 מעטער. דער העכסטער פונקט פון דער שטאט איז טעפלאסטאנסקאיא, הויך 255 מעטער. די ברייט פון מאסקווע פון מערב צו מזרח איז 39.7 ק״מ, און די לענג פון צפון צו דרום איז 51.8 ק״מ.
==דעמאגראפיע==
לויט די רעזולטאטן פונעם 2010 צענזוס איז די באפעלקערונג פון מאסקווע געווען 11,503,501; ארויף פון  10,382,754 באריכטער אינעם 2002 צענזוס.

ביים אפיצעלן 2010 צענזוס, איז דער עטנישער באשטאנד פון די 10,835,092 מענטשן פון דער שטאט׳ס באפעלקערונג וואס מ׳האט געוואוסט זייער עטנישקייט געווען:
* רוסן: 9,930,410 (91.65%)
* אוקראינער: 154,104 (1.42%)
* טאטערן: 149,043 (1.38%)
* ארמענער: 106,466 (0.98%)
* אזערי: 57,123 (0.5%)
* בעלארוסן: 39,225 (0.4%)
* גרוזינער: 38,934 (0.4%)
* אוזבעק: 35,595 (0.3%)
* טאדזשיק: 27,280 (0.2%)
* מאלדאווער: 21,699 (0.2%)
* מארדווין: 17,095 (0.2%)
* טשעטשען: 14,524 (0.1%)
* טשואוואש: 14,313 (0.1%)
* אסעטער: 11,311 (0.1%)
* אנדערע: 164,825 (1.6%)
* 668,409 מענטשן האט מען איינגעשריבן פון אדמיניסטראטיווע דאטנבאזעס, און מען האט נישט געקענט דערגיין זייער עטנישקייט.

==טראנספארט==
מאסקווע האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן, ניין באן סוף־סטאנציעס און פיל טראמווייען. אין 1935 האט מען געעפנט דעם מעטרא, וואס האט 11 ליניעס און 203 באן סטאנציעס, און איז לאנג 203 ק״מ. דער טיפסטער פונקט פון דער מעטרא, ביי פארק־פאבעדי סטאנציע, איז 74 מעטער אונטער דער ערד. מער ווי 9 מיליאן מענטשן פארן טאג־טעגלעך אויף דער מאסקווער מעטרא, מער ווי דער [[לאנדאנער אונטערגרונט]] און דער [[ניו יארק סאבוויי]] צוזאמען.

=== לופט ===
[[טעקע:Airbus_A319-112,_CSA_-_Czech_Airlines_AN2166020.jpg|קליין|שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארט ]]
[[טעקע:Domodedovo_Airport-2.JPG|קליין|[[דאמעדאדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט]]]]
[[טעקע:Airport,_Ramp_JP7551641.jpg|קליין|[[וונוקאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט]]]]
מאסקווע האט פינף פרינציפעלע קאמערציאלע פליפארטן:
* שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארט (SVO)

* דאמאדעדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט (DME)

* וונוקאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט (VKO)

* זשוקאווסקי אינטערנאציאנאלער פליפארט (ZIA)

* אסטאפיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארט (OSF)
שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער מערסט באניצטער אריינקומפט פונקט פאר אויסלענדישע וויזיטארן, מיט 60% פון אלע אינטערנאציאנאלע פליגערס.&lt;ref name=&quot;4airports&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.go-russia.com/angela.php|publisher=Go-Russia|title=Moscow Airports|date=7טן אקטאבער 2007|accessdate=7טן אקטאבער 2007|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011092857/http://go-russia.com/angela.php}}&lt;/ref&gt; אויך איז ער דער הויפט קנופ פאר עראפלאט. דאמאדעדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער פֿירנדער פליפארט אין רוסלאנד לויט דער צאל פון פאסאזשירן.

=== וואסער ===
[[טעקע:Ilya_Repin_river_cruise_ship_with_North_river_station.jpg|קליין|[[צפון טייך-טערמינאל]]]]
מאסקווע האט צווי וואסער־טערמינאלן פאר פאסאזשירן, און דריי פֿראכט פארטן.

=== אייזנבאן ===
[[טעקע:Ленинградский_вокзал.JPG|קליין|[[לענינגראדסקי וואקזאל]]]]
מאסקווע ווערט באדינט דורך ניין באן וואקזאלן:
* בעלארוסקי
* קאזאנסקי
* קיעווסקי
* קורסקי
* לענינגראדסקי
* פאוועלעצקי
* ריזשסקי
* סאוויאלאווסקי
* יאראסלאווסקי
[[טעקע:Казанский_вокзал.JPG|קליין|[[קאזאנסקי וואקזאל]]]]
[[טעקע:PaveletskayaSquare2016.jpg|קליין|[[Moscow Paveletskaya railway station|Paveletskaya railway station]]]]
מאסקווע איז די מערב סוף־סטאנציע פון דער אריבער־סיביר באן, וואס גייט אריבער 9300 קילאמעטער פון רוסלענדישער טעריטאריע ביז [[וולאדיוואסטאק]] אויפן בארטן פונעם [[פאציפישער אקעאן|פאציפישן אקעאן]].

==עקאנאמיע==
[[טעקע:Moscow-City2015.jpg|קליין|[[מאסקווע אינטערנאציאנאלער ביזנעס צענטער|MIBC]], איינער פון די גרעסטע פינאנץ־צענטערס אין אייראפע]]
מאסקווע האט איינע פון גרעסטע מוניציפאלישע עקאנאמיעס אין אייראפע וואס קען ווערן גערעכנט 20 פראצענט פונעם רוסלענדישן ברוטא אינלענדישן פראדוקט.&lt;ref&gt;{{cite web
|last=אַרכיפאוו|first=איליא|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/medvedev-fires-moscow-s-mayor-yury-luzhkov-citing-a-loss-of-confidence-.html|title=Medvedev Fires Moscow Mayor Luzhkov After Conflict|publisher=Bloomberg|date={{ר}}28סטן סעפטעמבער, 2010|accessdate={{ר}}22סטן דעצעמבער, 2010}}&lt;/ref&gt; אין יאר 2014, האט דער ברוטא רעגיאנאלישן פראדוקט אין מאסקווע דערגרייכט 12 טריליאן רובל&lt;ref&gt;{{Citation |title=אַרטשיווע קאָפּיע |url=https://en.investmoscow.ru/investment/economic-indicators/investment-in-moscow-is-profitable/the-level-and-place-of-economic-development/ |access-date=2017-01-28 |archivedate=2017-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202012302/https://en.investmoscow.ru/investment/economic-indicators/investment-in-moscow-is-profitable/the-level-and-place-of-economic-development/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; (USD 0.31 טריליאן) און USD 30,000 א מענטש.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2014&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=52&amp;pr1.y=12&amp;c=922&amp;s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CLP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&amp;grp=0&amp;a=
|date={{ר}}11טן מערץ, 2010|accessdate={{ר}}11טן מערץ 2010|publisher=IMF Russia Economy |title=Russia GDP and PPP conversion rate}}&lt;/ref&gt;
==וויסנשאפט און בילדונג==
[[File:Golden_brain.png|קליין|[[רוסלענדישע אקאדעמיע פון וויסנשאפטן]]]]
עס געפינען זיך אין מאסקווע  1696 הויכשולעס, ווי אויך 91 קאלעגיעס.&lt;ref name=&quot;mosru-stats&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mos.ru/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9SP0o83hXN1e3QHMPIwMDl1BLAyM_y5AAEy8zQwMnI_3InNT0xORK_Qj9KDMkdaauxiB1JkD1fkYG_ob6BTmuigB2wqj-?nID=6_EFEFQ7H2005E302N94DU9N20O1&amp;cID=6_EFEFQ7H2005E302N94DU9N20O1&amp;rubricId=1716&amp;documentId=42215 |title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ |publisher=Moscow government 
|accessdate={{ר}}28סטן אפריל, 2010 |language=ru }} {{לינקשפראך|רוסיש}}&lt;/ref&gt; אחוץ דעם זענען פאראן 222 אנשטאלטן פון העכערער בילדונג, צווישן זיי 60 שטאַט אוניווערסיטעטן&lt;ref name=&quot;mosru-stats&quot;/&gt; און דער  [[מאסקווע שטאט אוניווערסיטעט]], וואס מ׳האט געגרינדעט אין 1755.&lt;ref name=&quot;msu-history&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.msu.ru/en/info/history.html|title=MSU History|publisher=Moscow State University|accessdate=6טן יולי 2006}}&lt;/ref&gt; די הויפט אוניווערסיטעט געביידע פלאצירט אין וואראביאווי גארי איז הויך 240 מעטער און ווען מ׳האט זי געבויט איז זי געווען די העכסטע געביידע אין גאנץ אייראפע.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Is Progress Speeding Up?: Our Multiplying Multitudes of Blessings|url=https://archive.org/details/isprogressspeedi0000temp_j3t9|last=Templeton|first=John Marks|date=1טן אקטאבער 1997|isbn=1-890151-02-5|page=[https://archive.org/details/isprogressspeedi0000temp_j3t9/page/99 99]}}&lt;/ref&gt; דער אוניווערסיטעט האט העכער פון 30,000 אונטערגראד און און  7,000 [[פאסט-גראד סטודענטן, וואס האבן אן אויסקלייב פון ניין און צוואנציק פאקולטעטן און  450 דעפארטמענטן. דערצו שטודירן עטלעכע 10,000 הויכשולע סטונדענטן קורסן אינעם אוניווערסיטעט. די מאסקווע שטאַט אוניוורסיטעט ביבליאטעק אנטהאלט מער ווי ניין מיליאן ביכער, און איז איינע פון די גרעסטע ביבליאטעקן  אין גאנץ רוסלאנד. העכער פון 11,000 אינטערנאציאנאלע סטודענטן האבן גראדואירט פונעם אוניווערסיטעט, פיל פון זיי זענען געקומען אין מאסקווע שטודירן [[רוסיש]].

==צווילינג שטעט==
* {{flag|Uzbekistan|[[טאשקענט]]}} 
* {{flag|Tunisia|[[טוניס]]}}
* {{flag|Algeria|[[אלזשירס]]}} 
{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{גרעסטע שטעט אין דער וועלט}}
{{אייראפע-געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין רוסלאנד]]
[[קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]</text>
      <sha1>mbfl1oq2ptasav9oxufgmc1yw4rh6tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאלטער קריג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18801</id>
    <revision>
      <id>602142</id>
      <parentid>601667</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21326" sha1="qbc7v78hwp8sgq3cy94puq71yi543y8" xml:space="preserve">דער '''קאלטער קריג''' איז דער ביינאמען פון דער [[מלחמה]] צווישן דער [[מערב וועלט]] (די [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע|פאראייניקטע שטאטן]] מיט אירע אונטערשטיצערס) און די מזרח לענדער (דער [[סאוועטן פארבאנד]] מיט אירע אונטערשטיצערס) במשך 45 יאר פון [[1947]] (גלייך נאך דער [[צווייטער וועלט קריג]]) ביז [[1991]], ווען דער ראטנפארבאנד איז איינגעפֿאלן.

די מלחמה איז נישט געווען אזוי ווי אנדערע מלחמות, צוליב דעם וואס די צוויי הויפט קעמפער האבן זיך קיינמאל נישט ווירקליך מיט [[געווער]] ארומגעקריגט, נאר בלויז [[פאליטיק|פאליטיש]] און [[אידעאלאגיע|אידיאלאגיש]]. נאר זיי האבן געשטיצט די צוויי זייטן אין עטלעכע אנדערע מלחמות ארום דער וועלט.

עס איז געווען פֿאָרגעפילט אז די מלחמה וועט זיך אנטוויקלען צו אַן [[אטאמקריג]], און יעדער וועט שיסן אויפן צווייטן [[נוקלעארער וואפן|נוקלעארע וואפן]].

די ערשטע פֿאַזע פונעם קאַלטן קריג האט אנגעהויבן גלייך נאָכן סוף פון דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט-מלחמה]] אין 1945. די פֿאראייניגטע שטאטן האבן געשאפֿן דעם [[נאט&quot;א]] מיליטערישן אַליאַנץ אין 1949 קלערן אז דער ראטן-פארבאנד וועט אטאקירן, און זיי האבן גערופן זייער גלאבאל־פאליטיק קעגן סאוועטישער איינפֿלוס ''איינהאַלטן''. דער ראטן-פארבאנד האט אנגערופן מיטן שאפֿן דעם [[ווארשע פאקט|ווארשע-פאקט]]. קריזיסן ווערנט דער פֿאזע האבן איינגעשלאסן די 1948–49 [[בערלין בלאקאדע]], דעם 1927–50 [[כינעזישער בירגערקריג|כינעזישן בירגערקריג]], די 1950–53 [[קארעאישע מלחמה]], דעם 1956 [[סועץ קריזיס]], דעם בערלין קריזיס אין 1961 און דעם 1962 [[קובא מיסל קריזיס]]. דער ראטן-פארבאנד און די פאראייניגטע שטאטן האבן קאנקורירט פאר השפעה אין [[לאטיין-אמעריקע]], דעם [[מיטל מזרח]], און די אפקאלאניזירנדע שטאטן פון אפריקע און אזיע.

== קעמפֿער לענדער ==
[[טעקע:Cold_war_europe_military_alliances_map_en.png|טעקסט=Map of Europe with mostly blue (NATO) areas in west and mostly red (Warsaw Pact) areas in east|קליין|נאַט&quot;א שטאַטן (בלוי) און וואַרשע־פאַקט שטאַטן (רויט)]]
מערסט פון די לענדער אין איין זייט פונעם קאנפליקט זענען געווען מיטגלידער אין דעם [[נאט&quot;א]] אליאנץ, וואס זיין שטערקסטער מיטגליד איז געווען די [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע]]; מערסט פון די לענדער אין דער צווייטער זייט זענען געווען מיטגלידער אין דעם [[ווארשע פאקט|ווארשע־פאקט]], וואס זיין מעכטיגסטער מיטגליד איז געווען דער [[סאוועטן פארבאנד]].&lt;ref&gt;Applebaum, Anne 2012. ''Iron Curtain: the crushing of Eastern Europe, 1944–1956''. Doubleday. ISBN 0-385-51569-3&lt;/ref&gt;

די לענדער געפֿירט דורך די פֿאראייניגטע שטאטן רופֿט דעם &quot;מערבדיקן בלאק&quot;  די נארד־אטלאנטישע אפמאך ארגאַניזאַציע (נאַט&quot;א) איז אן אַליאַנץ געשאַפֿן אין 1949 וואס שפאַרט איין די פֿאראייניגטע שטאטן, דאס [[פאראייניגטע קעניגרייך|פֿאראייניגטע קעניגרייך]], [[פראנקרייך|פֿראַנקרייך]], [[מערב דייטשלאנד]], [[קאנאדע]], [[האלאנד]], [[בעלגיע]], [[לוקסעמבורג]], [[שפאניע]], [[פארטוגאל]], [[איטאליע]], [[נארוועגיע]], [[איסלאנד]], [[דענמארק]], [[גריכנלאנד]] און [[טערקיי]]. אנדערע לענדער אליאירט מיטן מערבדיקן בלאק שליסן איין [[ישראל]], [[יאפאן]], [[דרום קארעע]], [[טיילאנד]], [[איראן]] (1945-1979), פאקיסטאן, [[מאלייזיע]], [[פיליפינען]], [[דרום אפריקע]],  [[אויסטראליע]] און [[ניו זילאנד]].

דער &quot;מזרחדיקער בלאק&quot; איז געווען די גרופע פון סאציאליסטישע לענדער געפירט דורכן ראטנפארבאנד (פֿסס&quot;ר). דער ווארשע־פאקט איז געווען אן אליאנץ געשאפן אין 1955 וואס האט אריינגעשלאסן דעם ראטנפארבאנד, [[אלבאניע]], [[בולגאריע]], [[טשעכאסלאוואקיי]], [[מזרח דייטשלאנד]], [[אונגארן]], [[פוילן]] און [[רומעניע]]. אנדערע לענדער אליאירט מיטן מזרחדיקן בלאק האבן איינגעשלאסן [[אנגאלא]], [[עטיאפיע]], [[קובא]] (1959-1991), [[מאנגאליי]], [[צפון קארעע]], [[כינע]] (1948-1966) און [[וויעטנאם]].

== הינטערגרונט ==
פעברואר 1917 האט מען איבערגעקערט די רעגירונג פון צאר ניקאליי דער צווייטער פון דער רוסלענדישער אימפעריע, ווייל די בירגער זענעו געווען שטארק אנטוישט פון זייער לעבענסשטייגער, בפרט אין דער תקופה פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. די נייע רעגירונג אין רוסלאנד איז געווען א דעמאקראטישע סאציאליסטישע רעגירונג. זי איז אבער געווען בטלניש. אום נאוועמבער 1917 האבן די באלשעוויקן, א גרופע פון קאמוניסטן אונטער [[וולאדימיר לענין]], איבערגעקערט די נייע דעמאקראטישע רעגירונג, געשטיצט דורך גרופעס גערופן סאוועטן. די באלשעוויקן האבן געשאפן א נייע קאמוניסטישע רעגירונג, די רוסלענדישע פעדעראדיווע סאציאליסטישע רעפובליק.

א גרויסער טייל פון די רוסלענדישע אימפעריע האט אבער נישט געשטיצט די קאמוניסטן. פיל לענדער וואס זענען פריער געווען א טייל פון דער אימפעריע, ווי לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, פוילן און פֿינלאנד האבן זיך אפגעשיידט פון רוסלאנד. די רוסלענדישע בירגערקריג האט אנגעהויבן, און די [[רויטע ארמיי]] פון דער רוסישער סאוועטישער רעגירונג האט געקעמפט קעגן דער [[ווייסע ארמיי|ווייסער ארמיי]], די גרופע פון אלע רוסן וואס האבן דערקעגנט די קאמוניסטן. די ווייסע ארמיי איז נישט געווען אזוי גוט איינגעארדנט. די אליאירטע קראפטן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה, ווי די פאראייניגטע שטאטן, דאס פאראיינגטע קעניגרייך און פראנקרייך האבן, האבן אינוואדירט רוסלאנד כדי צו שטיצן די ווייסע ארמיי. ענדלעך האבן די סאוועטן געזיגט די מלחמה אין 1922 און האבן געגרינדעט דעם  פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן (ראַטנפֿאַרבאַנד) צוזאמען מיט די ניי־געשאפענע סאציאליסטישע רעפובליקן פון אוקראינע, בעלארוס, ארמעניע, אזערביידזשאן און גרוזיע.

דער קאלטער קריג האט אנגעהויבן אין 1947 ווען מען האט געמיינט אז אלע רעגירונגען וועלן ווערן אדער [[קאמוניזם|קאמוניסטיש]] אדער [[קאפיטאליזם|קאפיטליסטיש]]. די מערבדיקע אליאירטע האבן מורא געהאט אז דער ראטנפארבאנד וועט פארברייטערן זיין איינפלוס אין אייראפע מיט געוואלד, און אויך האבן געזארגט אז סאוועטישע אגענטן האבן באקומען אינפארמאציע וועגן מאכן די [[אטאם באמבע]] נאך דער מלחמה.

ביידע גרופעס פון פעלקער האבן געקעמפט קעגן נאצי־דייטשלאנד. דער ראטנפארבאנד האט פון צייט צו צייט געארבעט צוזאמען מיט דייטשלאנד, און האבן געטיילט פוילן צווישן זיך אין 1939; אין יוני 1941 אבער האט דייטשלאנד געקערט קעגן דעם ראטנפארבאנד מיט [[אפעראציע בארבאראסא]].

== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה ==
[[טעקע:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|טעקסט=|קליין|ביים יאלטא קאנפערענץ: [[ווינסטאן טשערטשיל]], [[פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט|פֿרענקלין ד. רוזעוועלט]] און [[יאזעף סטאלין]] אנהייב 1945]]
נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה איז דייטשלאנד געליגן חרוב. די אליאירטע קראפטן וואס האבן געזיגט און אקופירט דאס לאנד האבן עס צעטיילט אויף פיר. אין דעם מערבדיקן העלפט פון דייטשלאנד האט מען געגעבן איין צו די פאראייניגטע שטאטן, איינעם צום פאראייניגטן קעניגרייך און איינעם צו פראנקרייך. דער ראטן־פארבאנד האט אקופירט דעם מזרחדיקן העלפט. די שטאט [[בערלין]], טראץ וואס זי איז אינגאנצן אינעם מזרחדיקן העלפט, האט מען אויך צעטיילט צווישן אלע פיר לענדער.

די [[פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד]] (''Bundesrepublik Deutschland'' אדער BRD), אדער מערב־דייטשלאנד איז געווארן אנערקענט דורך די מערבדיקע אליאירטער אין יוני 1949. זי איז געווען א קאפיטאלישטישע דעמאקראטיע; אויך מערב בערלין איז געווען גערעכנט א טייל פון לאנד. דער ראטנפֿארבאנד האבן געגעבן א נאמען זייער טייל פון דייטשלאנד די [[דייטשלאנד דעמאקראטישע רעפובליק|דייטשע דעמאקראטישע רעפובליק]]  (''Deutsche Demokratische Republik'' אדער DDR), אדער מזרח דייטשלאנד, שפעטער אין 1949. זי איז געווען א קאמוניסטישע דיקטאטור.

פון אפריל 1948 ביז מאי 1949, האבן די סאוועטן בלאקאדירט מערב בערלין צו פארמיידן פון דער שטאט צו ניצן די מערב־דייטשלאנד וואלוטע. די פאראייניגטע שטאטן און זייערע אליאירטע האבן פארזארגט די שטאט דורך עראפלאנען ביז סעפטעמבער 1949.

פיל איינוואוינער פון מזרח דייטשלאנד האבן געוואלט וואוינען אין מערב דייטשלאנד מיט זיין בעסערע קוואליטעט פון לעבן און פאליטישע פֿרייהייטן. דאס האט נישט געפֿאלן זייער רעגירונג וואס האט, אין 1961, געבויט די [[בערלינער וואנט]] וואס האט צעטיילט די שטאט אויף צוויי. זי איז געווען שטארק געהיט כדי צו פארמיידן מענטשן פון אנטלויפן צום מערב. די וואנט איז געווען א סימבאל פון דעם קאלטן קריג און דער [[אייזערנעם פארהאנג]] וואס האט צעטיילט אייראפע.

[[File:Truman signing National Security Act Amendment of 1949.jpg|thumb|פרעזידענט טרומאן חתמ׳עט דעם נאציאנאלן זיכערקייט אקט אמענדמענט פון 1949 מיט אורחים אין דעם אוואַלן ביורא.]]

[[שפיאנאזש]] איז בכלל נישט קיין נייע זאך, און איז געווען זייער וויכטיק אין דער תקופה פונעם קאלטן קריג. נאך זייער דערפאלגרייכן שפיאנאז אין דעם [[מאנהעטן פראיעקט]], האט די פֿסס&quot;ר אויפגעבויט אירע שפיאנאזש מיטלען, ספעציעל דעם [[קא גע בע]]. די [[CIA|צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור]] האט געפירט די פֿ&quot;ש אָנשטרענגונגען אין אויסלאנד, און דאס [[FBI|פֿעדעראלע ביורא]] האט זיך באשעפטיגט מיט קעגן־שפיאנאזש. צווישן די פונקציעס פונעם קא גע בע איז געווען כאפן פרעמדע שפיאנען, ווי אויך קעמפן קעגן אינלענדישער סובווערסיע.)

ווען [[יאזעף סטאלין]], דער דיקטאטאר פון פֿסס&quot;ר, איז געשטארבן אין 1953, איז [[ניקיטא קרושטשעוו]] געווארן זיין ממלא מקום. אין זיין [[געהיימע רעדע|געהיימער רעדע]] האט קרושטשעוו איינגעפירט א ניי מהלך קעגן סטאליניזאציע, ווי די [[גולאג]] לאגערן און דער ׳קולט פון פערזענלעכקייט׳.

די 1950ער יארן זענען געווען די צייט פונעם אנהייב פון דעם [[קאסמאס געיעג]], דעם פארמעסט צווישן די פֿאראייניגטע שטאטן און דער פֿסס&quot;ר. זי האט אנגעהויבן ווען די פֿסס&quot;ר האט געשטעלט דעם [[ספוטניק 1]] סאטעליט אין אן ארביט ארום דער [[ערד-פלאנעט|ערד]], און אזוי איז דער ראטנפארבאנד געווארן דאס ערשטע לאנד אינעם קאסמאס. די פאראייניגטע שטאטן האבן זיך אנגערופן מיט אויפשטעלן  [[NASA]] (נאַסאַ), און נאך א קורצער צייט האט ארויפגעשיקט זייערע אייגענע סאטעליטן. אויך האט דער ראטנפארבאנד ארויפגעשיקט דעם ערשטן מענטש ([[יורי גאגארין]]) אין אן ערד־ארביט, מיט דער טענה אז דאס באווייזט אז קאמוניזם איז די בעסערע אידעאלאגיע.

=== קובא רעוואלוציע ===
[[טעקע:CheyFidel.jpg|קליין|[[טשע געווארא]] (לינקס) און [[פידעל קאסטרא]] (רעכטס) אין 1961]]
אין [[קובא]] האט א באוועגונג געפירט דורך צוויי יונגע רעוואלוציאנערן, [[פידעל קאסטרא]] און [[טשע געווארא]], געכאפט דעם מאכט אין [[קובא-רעוואלוציע]] אום 1טן יאנואר 1959. זיי האבן אונטערגעווארפן פרעזידענט פולגענסיא באטיסטא.{{sfn|Blumberg|1995|pp=23–24}}

א שטיק צייט נאכהער האבן קובא און די פאראייניגטע שטאטן ווייטער געפירט דיפלאמאטישע באציאונגען אבער, ווען קאסטרא איז געפארן אויף א באזוך אין [[וואשינגטאן די סי]] אין אפריל, האט אמעריקאנער פרעזידענט [[דווייט דעיוויד אייזנהאוער|אייזנהאער]] בדווקא פארלאזט די שטאט כדי נישט צו דארפן טרעפן קאסטרא, און וויצע־פרעזידענט [[ריטשארד ניקסאן]] האט געפירט דעם באטרעף אנשטאט אים.{{sfn|Lechuga Hevia|2001|p=142}} קובא האט אנגעהויבן האנדלען כדי צו קויפן געווער פון דעם מזרח־בלאק אין מערץ 1960.{{sfn|Dominguez|1989|p=22}} אין מערץ יענעם יאר האט אייזנהאער געגעבן זיין הסכמה צו [[Central Intelligence Agency|CIA]] פלענער און פינאנץ כדי איבערקערן קאסטרא׳ס רעגירונג.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=It's Time to Stop Saying that JFK Inherited the Bay of Pigs Operation from Ike {{!}} History News Network|url=https://historynewsnetwork.org/article/161188|access-date=2020-09-03|website=historynewsnetwork.org|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726153536/https://historynewsnetwork.org/article/161188|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

אין יאנואר 1961, קורץ פארן סוף פון זיין קאדענץ, האט  אייזנהאער אפגעהאקט באציאונגען מיט דער קובא רעגירונג. יענעם אפריל האט די אדמיניסטראציע פונעם  ניי־געוויילטן פרעזידענט [[דזשאן עף. קענעדי|דזשאן קענעדי]] געפירט די אומפאלגרייכע אינוואזיע פונעם אינזל ביי פלאיא גיראן און פלאיא לארגא אין סאנטא קלארא פראווינץ.{{sfn|Smith|1998|p=95}} דערנאך האט דער ראטנפארבאנד צוגעזאגט ווייטער שטיצן קובא.{{sfn|Smith|1998|p=95}} אין דעצעמבער האט די יו עס רעגירונג אנגעהויבן א רייע אטאקעס קעגן קובא און איר אדמיניסטראציע כדי אומצוברענגען די קובא־רעגירונג.{{הערה|&lt;ref name=Bacevich10&gt;{{cite book |last1=Bacevich |first1=Andrew |author-link=Andrew Bacevich |title=Washington rules : America's path to permanent war |date=2010 |publisher=[[Henry Holt and Company]] |location=New York |isbn=978-1-4299-4326-0 |pages=77–80 |edition=First}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Franklin16&gt;{{cite book |last1=Franklin |first1=Jane |title=Cuba and the U.S. empire : a chronological history |date=2016 |publisher=[[New York University Press]] |location=New York |isbn=978-1-58367-605-9 |pages=45–63, 388–392, ''[[List of Latin phrases (E)#et passim|et passim]]''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NSArchive19&gt;{{cite report |editor1-last=Prados |editor1-first=John |editor2-last=Jimenez-Bacardi |editor2-first=Arturo |date=October 3, 2019 |title=Kennedy and Cuba: Operation Mongoose |work=[[National Security Archive]] |url=https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/cuba/2019-10-03/kennedy-cuba-operation-mongoose |location=[[Washington, D.C.]] |publisher=[[The George Washington University]] |access-date=3 April 2020 |quote=The memorandum showed no concern for international law or the unspoken nature of these operations as terrorist attacks. |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102010542/https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/cuba/2019-10-03/kennedy-cuba-operation-mongoose |archive-date=November 2, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CIP77&gt;{{cite report |date=1977 |title=International Policy Report |location=[[Washington, D.C.]] |publisher=[[Center for International Policy]] |pages=10–12 |quote=To coordinate and carry out its war of terror and destruction during the early 1960s, the CIA established a base of operations, known as [[JM/WAVE]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Miller02&gt;{{cite book |last1=Miller |first1=Nicola |editor-last1=Carter |editor-first1=Dale |editor-last2=Clifton |editor-first2=Robin |chapter=The Real Gap in the Cuban Missile Crisis: The Post-Cold-War Historiography and Continued Omission of Cuba |title=War and Cold War in American foreign policy, 1942–62 |date=2002 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1385-2 |pages=211–237}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Schou11&gt;{{cite book |last1=Schoultz |first1=Lars |title=That infernal little Cuban republic : the United States and the Cuban Revolution |url=https://archive.org/details/isbn_9780807832608 |date=2009 |publisher=[[University of North Carolina Press]] |location=Chapel Hill |isbn=978-0-8078-8860-5 |chapter=State Sponsored Terrorism |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780807832608/page/170 170]–211}}&lt;/ref&gt;|name=Mongoose20}}{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:מלחמות]]
[[קאַטעגאָריע:קאמוניזם]]
[[קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאַטעגאָריע:ראטנפארבאנד]]</text>
      <sha1>qbc7v78hwp8sgq3cy94puq71yi543y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאדים</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19957</id>
    <revision>
      <id>602174</id>
      <parentid>595683</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50314" sha1="1xjpgg70282k7l5mk28yt2onb84w5o4" xml:space="preserve">[[טעקע:Mars Hubble.jpg|קליין|מאדים פלאנעט]]
דער '''מאדים''' אָדער '''מאַרס''' ([[ענגליש]]: ''Mars''; סימבאל: [[File:Mars symbol (bold).svg|16px|♂]]) איז דער פערטער [[פלאנעט]] פון דער [[זון]], וועלכע געפינט זיך א דורכשניט ווייט פון 130 מיליאן [[מייל]] (‏1.523,662,31 [[אסטראנאמישע איינס|AU]]‏) ווייט פון דער [[זון]] וועלכע איז געשאצט צו בערך 80 מיליאן מייל פון דער [[ערד פלאנעט|ערד]]. מאדים איז די צווייטע קלענסטע פלאנעט אין דער [[זון סיסטעם]], נאך [[מערקור]].
מאדים האט צוויי קליינע [[לבנה|לבנות]], [[פאבאס]] און [[דעמאס]].

מאדים ווערט גערופן דער &quot;רויטער פלאנעט&quot;—צוליב דער [[אייזן אקסיד]] אויף זיין אייבערפלאך זעט ער אויס רויטלעך. מאדים איז אן [[ערדישער פלאנעט]], צוינויפגעשטעלט בעיקר פון שטיינער און [[מעטאל]]ן. ביז 1965 האט מען געמיינט אז אפשר האט מאדים פליסיק וואסער אויף זיין אייבערפלאך. מיט די סאטעליטן וואס מען האט געשיקט אריבער מאדים פארשטייט מען היינט אז עס געפינט זיך אייז אויף די פאלוסן פון מאדים.

די אטמאספער פון מאדים איז זייער דין, מיט א סך [[קוילן זייערס]] און ווייניק [[זויערשטאף]]. אזוי ווי מאדים איז ווייטער פון דער זון ווי די ערד, און האט נישט קיין סך לופט, זענען די טעמפעראטורן נידעריקער ווי אויף דער ערד.

די סקארע פונעם  פלאנעט האט א דורכשניט די פון 50 ק&quot;מ, און די גרעסטע געדיכטקייט איז 125 ק&quot;מ.

מען קען זען מאדים גאנץ גרינג פון דער ערד; ער זעט אויס רויטלעך, און זיין גרייס קען דערגרייכן 2.91-, וואס נאר [[יופיטער]], [[ווענוס]], די לבנה און די זון זען אויס העלער.

ארום מאדים רינגלען פינעף קאסמאס־שיפן, און צוויי ליגן אויף זיין אייבערפלאך.

== נאמען ==
דער פלאנעט מַאְדִּים ווערט דערמאנט מיט דעם נאמען שוין דורך [[חז&quot;ל]] אין דער [[תלמוד בבלי|גמרא]]{{הערה|{{בבלי|שבת|קנו|א}}}}. דער נאמען מאדים נעמט זיך פונעם רויטן קאליר (רויט איז ״אדום״ אין לשון הקודש) פונעם פלאנעט.
אויף אנדערע שפראכן הייסט דער פלאנעט מאַרס Mars, אויפן נאמען פונעם אפגאט מארס אין דער רוימישער מיטאלאגיע.

== אלגעמיינע אינפארמאציע ==

דער דיאמעטער פון מאדים איז העלפט די גרייס פונעם דיאמעטער פון דער ערד מיט 6,721 ק&quot;מ (בערך 4,000 מייל) ביים [[עקוואטאר]] קעגן דער ערד'ס איבער 8,000 מייל אין דיאמעטער. (די [[לבנה]] איז בערך א פערטל די גרייס פון דער [[וועלט]] מיט בערך 2,000 מייל אין דיאמעטער.) אויך איז ער ווייניגער געדיכט ווי די ערד, און דערפאר האט מאדים 15% פונעם פארנעם פון דער ערד אבער נאר 11% פון איר [[מאסע]], און ממילא האט מאדים אומגעפער 38% פון דער ערד׳ס אייבערפלאך גראוויטאציע. דער שטח פון דעם אייבערפלאך פון מאדים איז א ביסל ווייניגער ווי דער שטח פון די אלע יבשות אויף דער ערד. דער אייבערפלאך פון מאדים איז פיל מיט קראטערס, און דאס אייז וואס געפינט זיך ביי די פאלוסן איז [[טרוקענע אייז]] וואס ווערט געשאפן ווען [[קארבאן דיאקסייד]] ווערט פארפרוירן, אבער די פארשער האלטן אז אויך [[שניי]]ט עס.{{הערה|{{הידען||חוקרים: בלילות הקיץ במאדים יורד שלג|snow-falls-on-summer-nights-in-mars|27 באוגוסט 2017}}}} די גרויסע מדבר׳ס אויף מאדים ווערן כסדר גרעסער און קלענער, אזוי ווי גרויסע ווינטן בלאזן גרויסע זאמד-וואלקענס פון איין ארט צום צווייטן. אויף מאדים געפינט זיך דער גרעסטער בארג אין דער זון-סיסטעם, דער וואולקאן [[אלימפאס מאנס]], וואס איז הויך 27 קילאמעטער. אויך געפינט זיך אויף מאדים דער קאניאן [[וואליס מארינאריס]] וואס איז לאנג 4,500 קילאמעטער און ברייט 200 קילאמעטער.

מאדים דרייט זיך אויף זיין אקס איינמאל אין 24 שעה'ן מיט 37 מינוט, וואס איז די לענג פון א טאג אויפן פלאנעט. דער אקס פון מאדים איז אנגעבויגן, אזוי ווי דער אקס פון דער ערד, במילא האט ער אויך פיר צייטן פונעם יאר.

אזוי ווי אלע פלאנעטן (אבער אנדערש ווי די לבנה וועלכע רינגלט ארום דער ערד) טוט דער מאדים ארומרינגלען די זון, אויף א גרעסערן רינג (אָרביט) וועלכע געדויערט איר 686.98 טעג (בערך 1,8 ערד יאר) מיט א גיך פון 24.13 ק&quot;מ א סעקונדע (איבער 50,000 מייל פער שטונדע). דער פלאנעט איז 1.52 מאל אזוי ווייט פון דער זון ווי די ערד, דערפאר באקומט ער נאר 43% אזויפיל ליכט פון דער זון.

דער אייבערפלאך זעט אויס רויט־אראנזש צוליב אייזן-אקסיד (זשאווער).

דער רמב&quot;ם שרייבט אז יעדער איינער פון די פלאנעטן נעבן דער זון זענען גלגלים פאר זיך און דאס האט מען זיך איבערגעצייגט מיט טעלעסקאפן ווען מען האט באמערקט אז דער מאדים האט צוויי לבנות, פאבאס און דעמאס, וועלכע רינגלען אים ארום גענוי ווי די לבנה רינגעלט ארום דער ערד. (מאכט נישט קיין טעות. די וועלט איז א (נאטירלעכער) סאטעליט פאר דער זון און די לבנה איז א סאטעליט פאר דער וועלט. דער מאדים איז א סאטעליט פאר דער זון און ער פארמאגט צוויי אייגענע סאטעליטן וועלכע רינגלען אים ארום. דער מאדים געפינט זיך נישט צווישן דער ערד און דער זון נאר געפינט זיך ווייטער ארויס פון דער ערד. דער מאדים איז א פלאנעט און די לבנה איז א לבנה.)

{{מערערע בילדער|ריכטונג=horizontal|{{ר}}|align=center|בילד1=Mars, Earth size comparison.jpg|ברייט1=174|אונטערטיטל1=פארגלייכונג: מאדים און [[ערד-פלאנעט|ערד]]|בילד2=Mars.ogv|ברייט2=200|אונטערטיטל2=[[:טעקע:Mars.ogv|אנימאציע (00:40)]] וואס ווייזט הויפט אייגנשאפטן פון מאדים}}

=== אינעווייניגע סטרוקטור ===
אסטראנאמען מיינען אז מאדים האט אינוועניג א יאדער פון די געדעכטע מינעראלן [[אייזן]], [[ניקל]] און 16-17% [[שוועבל]], ארומגענומען מיט א סקארע פון ווייניגער-געדעכטע [[סיליציום]], [[זויערשטאף]], [[מאגנעזיום]], [[אלומיניום]], [[קאלציום]] און [[קאליום]]. די סקארע האט א דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון 50 ק&quot;מ, און די גרעסטע געדעכטקייט איז 125 ק&quot;מ. אין פארגלייך האט ערד א סקארע וואס איז דורכשניטלעך טיף 40 ק״מ

=== אייבערפלאך געאלאגיע ===
מאדים איז אן [[ערדישער פלאנעט]] וואס באשטייט פון מינעראלן וואס אנטהאלטן [[סיליציום]] און [[זויערשטאף]], [[מעטאל]]ן און אנדערע עלעמענטן וואס מען טרעפט אין [[שטיין]]. דער אייבערפלאך פון מאדים איז בעיקר באסאלט, און איז באדעקט מיט שטויב פון אייזן-אקסיד.

דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן [[מאגנעזיום]], [[נאטריום]], [[קאליום]] און [[כלאר]].

אזוי ווי דער אטמאספער־דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. אסטראנאמען האלטן אז אמאל פלעג יא זיין פליסיג וואסער אויפן פלאנעט. טייל פארשער האלטן אז די נידריגע פלוינען אין צפון זענען אמאל געווען באדעקט מיט אן אקעאן טיף הונדערטער מעטער, אפשר אזוי גרויס ווי דער [[ארקטישער אקעאן]] אויף דער ערד.

די פארעמען פון דעם אייבערפלאך האבן א פנים אז פליסיג וואסער האט א מאל עקזיסטירט דארט. אין 25 ערטער זעט מען גרויסע אויסגעקריצטע קאנאלן וואס זען אויס אז זיי זענען אויסגעפארעמט געווארן דורך א קאטאסטראפישן פלוס פון וואסער. איינער פון די גרויסער ביישפילן איז דער ״מאדים וואליס״, וואס איז לאנג 700 ק״מ, א סך מער ווי דער [[גראנד קאניאן]], מיט א ברייט פון 20 ק״מ און א טיף פון 2 ק״מ אין טייל ערטער.

=== געאגראפיע פון מאדים ===
אין 1840 האט יאהאן היינריך מעדלער געמאלט די ערשטע מאפע פון מאדים, באזירט אויף צען יאר פון אבזערוואציעס. און שפעטער האט ער פארבעסערט די מאפע מיט ווילהעלם בער. זיי האבן נישט געגעבן קיין נעמען צו די שטחים אויף דער מאפע.

היינט גיט מען יא נעמען. למשל, קראטערס גרעסער פון 60 קילאמעטער האבן נעמען נאך געשטארבענע וויסנשאפטלער און שרייבער וואס האבן בייגעשטייערט צו דער שטודיע פון מאדים.

== ארביט און ראטאציע ==
[[טעקע:Marsorbitsolarsystem.gif|קליין|upright|מאדים איז בערך 230 מיליאן קילאמעטער פון דער זון; זיין ארביט־תקופה איז 687 (ערד) טעג, געוויזן רויט. דער ארביט פון דער ערד איז געוויזן בלוי.]]

דער דורכשניטלעכער ווייט פון מאדים פון דער זון איז בערך 230 מיליאן קילאמעטער, און זיין ארביט־תקופה איז 687 (ערד) טעג. דער זון־טאג (אדער סאל) אויף מאדים איז נאר א ביסל לענגער ווי דער ערד טאג : 24 שעה, 39 מינוט און 35.244 סעקונדעס.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=BnPE37Ms5awC&amp;pg=PA600 |title=Mars: Prospective Energy and Material Resources |edition=illustrated |publisher=Springer Science &amp; Business Media |first1=Viorel |last1=Badescu |page=600 |date=2009 |isbn=978-3-642-03629-3}}&lt;/ref&gt; א מאדים־יאר איז גלייך צו 1.8809 ערד־יאר, אדער 1 יאר, 320 טעג און 18.2 שעה׳ן.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot; /&gt;

דער אַקס פון מאדים איז אנגעבויגן 25.19 גראד רעלאטיוו צו זיין ארביט־פלוין, ענלעך צום אַקס־אנבייג פון דער ערד.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot; /&gt; ממילא האט מאדים סעזאנען אזוי ווי די ערד, אבער אויף מאדים זענען די סעזאנען צוויי מאל אזוי לאנד ווייל זיין ארביט־פעריאד איז א סך גרעסער. היינטיקע צייטן איז די אריענטירונג פונעם צפון פאלוס פון מאדים נאנט צום שטערן [[דענעב]].&lt;ref name=barlow08 /&gt;
מאדים האט אן [[ארביט-עקסצענטרישקייט]] בערך 0.09. דאס איז די צווייטע גרעסטע אין דער זון-סיסטעם; פון די אנדערע פלאנעטן נאר [[מערקור]] האט א גרעסערע ארביט-עקסצענטרישקייט. אין דער פארגאנגענהייט האט מאדים אמאל געהאט אן ארביט א סך ענלעכער צו א קרייז. די אסטראנאמען טענה׳ן אז זיין עקסצענטרישקייט פלעג זיין אומגעפער 0.002, א סך ווייניגער ווי די ערד האט היינט.&lt;ref name=mars_eccentricity /&gt; מאדים האט אן עקסצענטרישקייט-ציקל פון 96,000 ערד יארן אין פארגלייך צו ערד׳ס ציקל פון 100,000 יאר.&lt;ref name=Meeus2003 /&gt;

== אטמאספער ==
מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשנילעכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטלעכע 11 ק&quot;מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% [[קוילן זייערס]], 3% [[אזאט]], 1.6% [[ארגאן (עלעמענט)|ארגאן]] און א ביסל [[זויערשטאף]] און [[וואסער]]. אין [[2003]] האט מען געטראפן באווייזן אז ס׳איז אויך פאראן [[מעטאן]] אין דער אטמאספער.

אסטראנאמען שטעלן פאר אז אריגינעל האט די אטמאספער אנטהאלטעט מער [[קוילנשטאף]].

== שיקן קאסמאס־שיפן קיין מאדים ==
[[טעקע:Mars rocks.jpg|קליין|אייבערפלאך פון מאדים מיט שטיינער אומעטום]]
ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס.

אסטראנאמען האבן ערשט באמערקט דעם מאדים אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט מיט די בעסטע טעלעסקאפן וואס מען האט דעמאלט פארמאגט. וואס זיי האבן געשריבן איז א געלעכטער היינט ווייל מיט סאטעליט בילדער זעט מען אז עס קוקט אויס גאר אנדערש ווי זיי האבן פארגעשריבן. ווען מען קוקט מיט א סאטעליט איז דער מאדים א רויטער פלאנעט מיט טונקעלע און ליכטיגע טיילן און עס קוקט אויס ווי עס פארמאגט אויך פארפרוירענע שפיצן וועלכע איז קאלירט ווייס.

פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט.

אין 1971, נאכדעם וואס [[NASA]] האט שוין געהאט געשיקט ראקעטן אין [[קאסמאס]] און אויך צו דער לבנה האט מען באשלאסן צו גיין ווייטער און באטראכטן דעם מאדים. NASA האט ארויפגעשיקט דעם מארינער 9 וועלכער האט צוריקגעשיקט בילדער און אנטוישט אלע פאנטאזירער ווען מען האט קלאר געזען אז אלעס איז תוהו ובוהו און עס באשטייט פון נישט מער ווי זאמד און שטיינער.

עטליכע יאר דערויף האט NASA ווידער ארויפגעשיקט א צווילינג ארביטער וועלכע זיי האבן גערופן וויקינג נומער איינס און צוויי. די ארביטער האבן אויך געלאנדעט אויפ'ן מאדים און ווידער צוריקגעשיקט בילדער פון א מדבר פון רויטליכע זאמד און שטיינער און גארנישט מער. זינט דאן האט מען געשיקט נאך עטליכע ארביטערס און אלע איינס ביי איינס האבן צוריקגעשיקט די זעלבע זאך און איז געווארן קלארער און קלארער. אום אוגוסט 12 2006, עטליכע טעג נאכדעם וואס דער שאטעל דיסקאווערי האט געלאנדעט, האט NASA ארויפגעשיקט א פרישע מאדים ארביטער וועלכע האט דעגרייכט דעם מאדים און מערץ 2007. דער לעצטער ארביטער רופן זיי די מארס רעקאנאסאנס וועלכע האט צוריקגעשיקט די בעסטע בילדער און אויך דריי-דעגרי בילדער.

== וואסער אויף מאדים ==
זינט מען האט באמערקט אז עס איז פאראן ווייסע טיילן אויפ'ן מאדים איז דער פאנטאזיע אז עס איז פאראן וואסער דארט שטערקער געווארן און וויפיל מען האט דערווייל געשיקט קען מען נאך אלץ נישט דערגיין וואס דאס איז. פון די בילדער וועלכע די פילע ארביטערס האבן געשיקט קוקט אויס אז עס זענען פאראן דריי ראיאנען אויפ'ן מאדים. עס איז פאראן גלייכע אויבערפלאכן, בערגיקע אויבערפאלכן, און ווייסע בערגיקע ראיאנען וועלכע קוקן נישט אויס פיל אנדערש ווי די פאלאר ראיאנען ביי די צוויי שפיצן פון אונזער וועלט.

איר וועט אוודאי פרעגן: נו אויב מען זעט דאר אייז אפשר איז טאקע פאראן וואסער דארט? דער ענטפער איז אבער אז לויט וויפיל אונז פארשטייען מיר איז נישט מעגליך, בדרך הטבע, אזא זאך וויבאלד אין קאסמאס קען קיין וואסער אדער לופט נישט זיין. וואס יא איז דערווייל נישט קלאר אבער עס איז מעגליך אז עס איז טרוקענע אייז וועלכע איז געמאכט פון קארבאן דיאקסייד.

פון די טעסטן וואס די פארשידענע ארביטערס האבן גענומען האט מען אויסגערעכנט אז די אטמאספערע אויפ'ן מאדים איז אנדערש וואו אין קאסמאס וואו די סאטעליטן און שאטעלס פליען ארום. די אטמאספערע באשטייט פון 95 פראצענט קארבאן דיאקסייד (די וועלט פארמאגט ווייניגער ווי איין פראצענט) 2.7 [[אזאט]] (די וועלט האט 78 פראצענט) און קוים א פינפטל פון א פראצענט [[אקסיגען]] (די וועלט האט 21 פראצענט). דער טעמפרעאטור איז געוואנדן לויט דער זון. ווען די זון שיינט איז דארט צווישן 220 און 70º פארענהייט און ווען די זון שיינט נישט איז דארט צווישן מינוס 140 און מינוס 20º פארענהייט. אין עטליכע מינוטן קען זיך די טעמפעראטור זיך טוישן מיט 60º פארענהייט.

נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס מען איז געוואויר געווארן ווען מען האט באזוכט דעם מאדים איז די טונקעלע און ליכטיגע טיילן פון דעם פלאנעט. די פאנטאזיעס פלעגן גיין אז די טונקעלע ערטער מיינען קאנאלן און געוואוקסן אבער ווען די שטודיעס זענען געווען טיף אינעם פראצעס האט מען אנגעהויבן באמערקן אז עס זענען פאראן זאמד שטורעמעס אויף ריזיגע ראיאנען וועלכע קענען אנהאלטן לאנגע מאנאטן. סייענטיסטן זאגן יעצט אז צו יעדע צייט איז פאראן זאמד שטורעמעס און דאס איז וואס מיר זעען טונקעלע און ליכטיגע ראיאנען ווען מען קוקט מיט א טעלעסקאפ.

פון וואס די זאמד שטורעמעס קומען קען נאך נישט ערקלערט ווערן אבער מען שטעלט זיך פאר אז דאס פאסירט פון די שרעקליכע היץ פון די זון וועלכע'ס היץ די זאמד זאפט איין און הייבט אונטער די גרינגערע שטויבלעך און פארמירט א שטורעם.

וויסנשאפטלער גלייבן אז פארשידענע טאלן און בערג אויפ'ן מאדים זענען געשאפן געווארן מיט די יארן און טוישט זיך כסדר. זיי גלייבן אז געוויסע זאכן פונעם קאסמאס קלאפן אריין דערין און דאס שאפט גרויסע לעכער און ווי עס שטעלט זיך יעצט ארויס זענען פאראן וואולקאנען אויפ'ן מאדים וועלכע שאפן בערג. אגב, דאס זעלבע גלייבט מען וועגן די ערד. עס איז זיכער אז וואולקאנען האבן געשאפן בערג אבער זיי האלטן אז פאלנדיגע שטיקער פון קאסמאס האט געשאפן לעכער במשך די יארן. זיי ווייזן אן אויף א שטח אינעם מדבר פון קאליפארניע וואו עס איז פאראן א גרויסע און טיפע לאך פון עטליכע מייל און זיי קענען נישט זען עפעס אנדערש נאר אז א ריזיגע שטיק פון קאסמאס איז דארט געפאלן לויט זיי מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק.

עס איז פארשטענדליך אז אויב עס וועט געלונגען פאר NASA עווענטועל ארויפצושיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים וועלן אלע פאנטאזיעס צונישט ווערן און מען וועט טרעפן א ליידיגן פלאנעט וועלכע דער מענטשליכער מוח וועט נישט פארשטיין פארוואס דאס איז באשאפן געווארן. מען וועט זיך טרעפן האבנדיג אויסגעגעבן הונדערטער ביליאנען דאלארן און צענדליגער יארן פון שטודיעס.
[[טעקע:Antwrp gsfc nasa gov apod ap040510.jpg|קליין|upright=2|center|טייל פון א בילד פון מאדים גענומען דורכן &quot;אפארטיוניטי&quot;]]

== לבנות ==
מאדים האט צוויי פארהעלטנמעסיג קליינע נאטירלעכע לבנות, [[פאבאס]]  (אומגעפער 22 ק״מ דיאמעטער) און [[דעמאס]]  (אומגעפער 12 ק״מ דיאמעטער), וואס ארביטירן נאנט צום פלאנעט. ביידע לבנות האט אסף האל אנטפלעקט אין  1877; זייערע נעמען זענען די כאראקטערן [[פאבאס (מיטאלאגיע)|פאבאס]] (פאניק/פארכט) און [[דעמאס (מיטאלאגיע)|דעמאס]] (שרעק), וועלכע, אין [[גריכישע מיטאלאגיע|גריכישער מיטאלאגיע]], האבן באגלייט זייער  [[ארעס]], געטשקע פון מלחמה, אין קריג.&lt;ref name=&quot;theoi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qjras19&quot; /&gt; אין מאדערנעם  [[גריכיש]], הייסט דער פלאנעט טאקע ''ארעס'' (''Άρης'').&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot; /&gt;

פון מאדימ׳ס אייבערפלאך זען אויס די באוועגונגען פון פאבאס און דעמאס גאנץ אנדערש ווי דער ערד׳ס [[לבנה]],  [[Moon]]. פאבאס גייט אויף אין מערב און אראפ אין מזרח, און גייט אויף נאכאמאל 11 שעה נאכהער. דעמאס גייט ארויף נארמאל, אין מזרח, אבער גאר פאמעלעך. כאטש האט דעמאס א 30-שעה ארביט, דויערט 2.7 טעג פון זיין אויפגאנג ביזן אונטערגאנג פאר איינעם וואס קוקט פונעם עקוואטאר, ווייל ער גייט פאמעלעך הינטער דער ראטאציע פונעם פלאנעט מאדים.&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot; /&gt;
[[טעקע:Orbits of Phobos and Deimos.gif|לינקס|מסגרת|ארביטן פון פאבאס או דעמאס (פראפארציאנעל)]]
אזוי דער ארביט פון פֿאבאס איז נידעריג טון פֿלייץ־קראפֿטן פונעם פלאנעט מאדים מאכן דעם ארביט ביסלעכווייז וואס נידריגער. אבער עס וואלט געדויערט נאך 50 מיליאן יאר ביז פֿאבאס קומט צו נאענט צום אייבערפלאך פון מאדים&lt;&quot;ref name=&quot;phobos.html /&gt;.

די ארביטן פון די צוויי לבנות זענען קיילעכדיק. פאבאס האט אן ארביט וואס איז נישט סטאביל.

ס׳איז מעגלעך אז מאדים האט קליינע לבנות קלענער פון 50 צו 100 מעטער דיאמעטער, און די אסטראנאמען זאגן אז עס דארף עקזיסטירן א שטויב־רינג צווישן פאבאס און דעמאס&lt;ref name=&quot;adler&quot; /&gt;

== דער געיעג קיין מאדים ==

דער געיעג קיין מאדים האט זיך שוין אנגעפאנגן אין די 60ער יארן און זינט דאן האבן אמעריקע, [[רוסלאנד]], אייראפע, און יאפאן צענדליגער מאל ארויפגעשיקט ארביטערס פון וועלכע טייל האבן נישט און טייל האבן יא געלאנדעט אויפן מאדים. דער געיעג האט שוין אפגעקאסט פיל מער ווי יעדע אנדערע קאסמאס מיסיע וויבאלד כמעט צוויי דריטל ראקעטס וועלכע מען האט אהינגעשיקט זענען דורכגעפאלן בעפאר מען האט געפארטיגט די מיסיע און טייל אפילו בעפאר מען האט אנגעהויבן. די קאסמאס אגענטורן ווייזן אן אז זייער אסאך זאכן קענען גיין אומריכטיג און דערפאר האט מען געהאט אזויפיל דורכפעלער אבער אין פאקט זענען אסאך פון די מיסיעס דורכגעפאלן מיט מער פשוט'ע זאכן ווי פארלירן קאמוניקאציע.

די ערשטע צו גיין קיין מאדים זענען געווען די רוסישע וועלכע האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס נאך אין 960' אבער ביידע זענען דורכגעפאלן. זיי האבן נאכגעשיקט נאך דריי צוויי יאר דערויף אבער אויך די דריי זענען דורכגעפאלן. צוויי זענען קיינמאל נישט ארויס פון די וועלט'ס ארביט און אן אנדערע וועלכע האט יא דעגרייכט זייער ווייט האט פארלוירן קאמיוניקאציע. צוויי יאר דערויף האט נאך איינס פארפעלט. טראץ רוסלאנד'ס דורכפעלער האט NASA באשלאסן אויך צו פרובירן און האט אנגעהויבן דעם מארינער פראגראם אין 964' און האט נאך יענעם יאר ארויפגעשיקט צוויי באזונדערע ארביטער מיט צוויי אנדערע ראקעטס פון וועלכע די ערשטע האט פארפעלט צו דעגרייכן דעם מאדים און די צווייטע האט סוקסעספול ארומגערינגעלט דעם רויטן פלאנעט. די ערשטע בילדער זענען געווען זייער אומקלאר און מען האט נאר אזויפיל געקענט זען אז דאס איז א רויטע פלאנעט מיט אסאך שטיינער.

נאך א מיסיע האט נאגעפאלגט אין 1969 ווען ביידע אמעריקע און רוסלאנד האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס יעדער איינע. אמעריקע האט געשיקט מארינער 8 און מארינער 9 און רוסלאנד האט געשיקט מארס 1 און מארס 2. דריי פון די ארביטער האבן דעגרייכט דעם מאדים 9 מאנאטן שפעטער און נאר דער מארינער 8 איז שטיין געבליבן ערגעץ. אבער צו די אנטוישונג איז פונקט געווען א שטארקע זאמד שטורעם אויפ'ן מאדים און די בילדער האבן גארנישט געקענט ווייזן. מען האט געווארט עטליכע וואכן און ערשט דערנאך האבן די ארביטער אנגעהויבן אראפשיקן קלארע בילדער און מען האט צום ערשטן מאל געקענט זען די ווייסע פארפרוירענע טיילן ביים שפיץ. אין די פריע 1970ער יארן האט רוסלאנד געשיקט באלד 10 ארביטער מיט א פלאן זיי צו לאנדן אבער נאר צוויי פון זיי האבן געלאנדעט און א דריטע האט אויך געלאנדעט אבער האט געלאנדעט צו שנעל און איז צעבראכן געווארן. די צוויי וועלכע האבן יא געלאנדעט האבן אויך נישט עקזיסטירט צו לאנג אבער אינאיינעם האבן זיי געשיקט 60 גאר קלארע בילדער פון וועלכע מען האט געקענט נאנט באטראכטן די זאמד און שטיינער און זייערע קאלירן. נאך מיסיעס האבן נאגעפאלגט און עס האט אנגעהויבן ווערן מער סוקסעספול און אין 976' האבן די צווילינג וויקינג ארביטער ביידע סוקסעספול געלאנדעט און צום ערשטן מאל געשיקט קאלירטע בילדער און אסאך נייע אינפארמאציע וועגן די אטמאספערע און געאגראפיע.

אין די קומענדיגע 20 יאר האבן סיי רוסלאנד און סיי אמעריקע געשיקט עטליכע ארביטערס פון וועלכע רוב זענען געווען סוקסעספול און האבן אנגעהויבן אויסשטעלן א מאפע פון דעם מאדים. אין 97' האט NASA געשיקט דעם פעטפיינדער טרעקל וועלכע איז געווען א געוואלדיגע סוקסעס פונען ערשטן מינוט אן און האט געשיקט איבער 16,000 בילדער און האט געטאן פארשידענע עקספרימענטן מיט די זאמד און שטיינער. ביי יענעם מיסיע האט די וועלט צום ערשטן מאל געטראפן אן אינטערעסע אין דעם מיסיע און יעדער האט געליינט און גערעדט דערוועגן.

זייענדיג באוואפענט מיט אזויפיל סוקסעס האט אמעריקע, רוסלאנד, און אויך יאפאן אנגעהויבן שיקן מיסיעס קיין מאדים אבער רוב זענען דורכגעפאלן יעדע צוליב אן אנדערע סיבה. אבער NASA האט נישט אויפגעגעבן און האט אין 01' סוקסעספול געלאנדעט דעם אדיסי וועלכע האט געטאן עקספרימענטן מיט די אטמעספערע און געשיקט טויזענטער בילדער פון די העכסטע ערטער אויפ'ן מאדים. נאכדעם זענען געקומען די אייראפעאישע און האבן ארויפגעשיקט דעם ביגעל וועלכע האט געברויכט לאנדן און אריינגראבן אין די ערד פון דעם מאדים און דאס עקספרימענטירן. די לאנדונג איז געווען א סוקסעס אבער מען האט פארלירן קאמיוניקאציע דערמיט.

די לעצטע מיסיעס זענען געווען די צוויי מארס ראווערס וועלכע זענען געשיקט געווארן אין 03' אין צוויי באזונדערע מיסיעס. ביידע זענען געווען סוקסעספול און זענען נאך היינט טעטיג אויפ'ן מאדים אבער ווי NASA זאגט עלטערן זיי זיך שוין און וועלן בקרוב שטארבן. NASA האט באשלאסן צו שיקן א צווייטע פאר ראווערס וועלכע זענען ארויסגעשיקט געווארן אום אוגוסט 2006. מיט יעדע מיסיע ווערן די בילדער קלארער און קלארער און NASA זאצט אז אויב אלע צוקונפדיגע מיסיעס וועלן זיין סוקסעספול וועט זי זיין גרייט צו שיקן א לעבעדיגע מענטש ביז 20 יאר.

== פארוואס פרובירט מען נישט שיקן מענטשן? ==

די הויפט סיבה פארוואס מען טראכט נאך נישט פון שיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים איז צוליב דער פאקט אז צוויי פון יעדע דריי מיסיעס זענען דורכגעפאלן אויף דערווייל און דאס איז א גרויסע איינשטעל פאר מענטשן. צום אלעם ערשטן דארף מען זיך איבערצייגן אז מען קען שיקן ראבאטישע ראווערס איינע נאך די אנדערע פאר לאנגע יארן און אלע זאלן זיין דערפאלגרייך.

צווייטנס איז דאס צו טייער. א מיסיע קיין מאדים קאסט דערווייל א מיליאן דאלאר פער יעדע פונט געוויכט וואס מען שיקט אהין. א צווילינג ראווער קאסט איבער א ביליאן דאלאר צו מאכן און דערויף קומען צו די קאסטן פון לאנטשן און אפערירן וועלכע קאסטן הונדערטער מיליאנען דאלארן. אויב א גרופע מענטשן זאלן געשיקט ווערן וועט מען דארפן א פיל גרעסערע ראקעט און קאפסול וועלכע וועט קאסטן אסטראנאמישע סכומים און מיט אזא קליינע סוקסעס ראטע האט עס נישט קיין שום פשט.

דריטענס דארף מען שטודירן טויזנטער זאכן בעפאר מען קען שיקן א מענטש. די ראווערס דארפן נישט קיין עסן און שלאפן און טוען וואס מען הייסט זיי. זיי ווערן נישט געשאדט פון ראדיאציע און האבן נישט קיין פראבלעם מיט די עקסטרעמע וועטערס. א מענטש וועט די אלע זאכן דארפן האבן און דאס וועט נישט גרינג אנקומען וויבאלד די מיסיע געדויערט לאנגע מאנאטן און דער מענטש וואלט נארמאל דאס נישט געקענט איבערלעבן.

די ראווערס פארלאנגען נאר א האלבע מיסיע ווייל זיי דארפן נישט אהיימקומען. די בילדער און דאטא ווערט טראנסמיטירט צו די וועלט און ווען זיי האבן אפגעדינט לאזט מען זיי דארט איבער. כדי צו קענען טראגן א מענטש קיין מאדים דארף מען מאכן א פלאן וויאזוי זיי אהיימצוברענגן וואס דאס אליינס קען געדויערן יאר לאנג. מען דארף ערשט שיקן עטליכע מיסיעס און זיי באווייזן צוריק צו ברענגן און ערשט דערנאך וועט מען קענען אנהייבן טראכטן דערפון.

== באקוקן ==
[[טעקע:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|קליין|אנימאציע פון דער כלומערשטיקער רוקלויפיגער באוועגונג פון מאדים אין 2003, געזען פון דער ערד]]

אזוי ווי דער ארביט פון מאדים איז עקצענטריש, טוט זיין [[העלקייט]] ביים קעגנזאץ פון דער זון גרייכן פון −3.0 ביז −1.4. די מינימום העלקייט איז גרייס +1.6 ווען דער פלאנעט איז אין [[צונויפזאמלונג (אסטראנאמיע)|צונויפזאמלונג]] מיט דער זון.&lt;ref name=&quot;MallamaSky&quot; /&gt; מאדים זעט אויס געוויינטלעך געל, אראנזש אדער רויט; דער פאקטישער קאליר פון מאדים איז נענטער צו געל, און דאס רויטקייט איז שטויב אין דעם פלאנעט״ס אטמאספער. [[נאס״א]]'ס ''ספיריט'' ראווער האט געמאכט בילדער פון גרין־ברוינלעכער לאנדשאפט מיט בלוי־גרא שטיינער און לאטעס פון העל־רויטן זאמד.&lt;ref name=lloyd06 /&gt; די גרעסטע ווייטקייט פון דער ערד איז מער ווי זיבן מאל ווען ער איז נענטסט. ס׳איז מעגלעך פאר מאדים צו ווערן ״פארלוירן״ מאנאטן לאנג אין דעם אפשיין פון דער זון. די בעסטע מעגלעכקייטן צו זען מאדים קומען פאר נאך 15 אדער 17 יאר, אלעמאל צווישן סוף יולי און סוף סעפטעמבער, ווען מען קען זען פרטים פונעם אייבערפלאך מיט א — [[טעלעסקאפ]]. גאנץ מערקבאר, אפילו אן א סך פארגרעסערונג, זענען די פאלוס אייז־קעפלעך.&lt;ref name=shallowsky /&gt;

ווען מאדים דערנענטערט זיך צו קעגנזאץ, הייבט ער אן א תקופה פון כלומרשטער רוקלויפיגער באוועגונג, ד״ה אז עס זעט אויס ווי ער באוועגט זיך צוריקוועג אין א שלייף־באוועגונג קעגן די הינטערגרונט שטערן. די געדויער פון דער דאזיקער רוקלויפיגער באוועגונג איז בערך 72 טעג, און מאדים דערגרייכט זיין שפיץ  באלייכטונג אינמיטן דער באוועגונג.&lt;ref name=zeilik02 /&gt;

== היסטארישע אבסערוואציעס ==
די געשיכטע פון אבסערוואציעס פון מאדים גייט לויט די קעגנזאצן פון מאדים, ווען דער פלאנעט איז וואס נענטער צו ערד און דעריבער מערסט זעבאר, א זאך וואס פאסירט יעדע פאר יאר. יעדע 15 אדער 17 יאר פאסירט א פעריהעלישער קעננזאץ פון מאדים; אזוי ווי מאדים איז נאנט צו זיין פעריהעליאן, קומט ער נאך נענטער צו דער ערד.

=== אוראלטע און מיטל־אלטער אבסערוואציעס ===
די אוראלטע [[שומער]]ער האבן געגלייבט אז מאדים איז [[נרגל]], דער אפגאט פון מלחמות און מגפות.&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Rabkin |first1=Eric S. |title=Mars: A Tour of the Human Imagination |date=2005 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=0-275-98719-1 |pages=9–11 |url=https://books.google.com/books?id=a2QP30zybNkC&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt; אין די שומערישע צייטן, איז נרגל געווען א קליינע געטשקע נישט זייער חשוב,&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot; /&gt; אבער, אין א שפעטערער תקופה איז זיין הויפט צענטער געווען די שטאט [[נינוה]].&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot; /&gt; אין מעסאפאטאמישע טעקסטן ווערט מאדים גערופן דער &quot;שטערן וואס טוט משפט׳ן די טויטע&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Thompson |first1=Henry O. |title=Mekal: The God of Beth-Shan |date=1970 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden, Germany |page=125 |url=https://books.google.com/books?id=kc0UAAAAIAAJ&amp;pg=PA125}}&lt;/ref&gt; די אוראלטע עגיפטישע אסטראנאמען האבן שוין באריכטעט דעם עקזיסטענץ פון מאדים ווי א ׳כוכב לכת׳ (א שטערן וואס באוועגט זיך ארום דעם נאכט־הימל און, אין יאר 1534 פאר דער היינטיקער תקופה, האבן זיי שוין געוואוסט וועגן דער צוריקציענדיקער באוועגונג פון דעם פלאנעט.&lt;ref name=paob85 /&gt; &lt;!--אין דער תקופה פון דער ניי־באבילאנישער אימפעריע, האבן די בבלישע אסטראנאמען געהאלטן אין מאכן  [[regular records of the positions of the planets and systematic observations of their behavior. For Mars, they knew that the planet made 37 [[synodic period]]s, or 42 circuits of the zodiac, every 79 years. They invented arithmetic methods for making minor corrections to the predicted positions of the planets.&lt;ref name=north08 /&gt;&lt;ref name=swerdlow98 /&gt;
--&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע|refs=

&lt;ref name=&quot;adler&quot;&gt;{{cite conference |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf |title=Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return |conference=Concepts and Approaches for Mars Exploration. June 12–14, 2012. Houston, Texas. |first1=M. |last1=Adler |first2=W. |last2=Owen |first3=J. |last3=Riedel |issue=1679 |at=4337
|date=June 2012 |bibcode=2012LPICo1679.4337A}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;&gt;{{cite web |author=Arnett, Bill |url=http://www.nineplanets.org/phobos.html |title=Phobos |work=nineplanets |date=November 20, 2004 |accessdate={{ר}}13טער יוני 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;&gt;{{cite book |first=Nadine G. |last=Barlow |date=2008 |title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere |series=Cambridge planetary science |page=21 |volume=8 |isbn=0-521-85226-9 |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/
|archivedate={{ר}}9טער מיי, 2010 |title=Greek Names of the Planets
|accessdate={{ר}}14טער יולי, 2012 |quote=Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War.}} See also the [[:el:Άρης (πλανήτης)|Greek article about the planet]].&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaSky&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=Planetary magnitudes |journal=Sky and Telescope |volume=121 |issue=1 |pages=51–56 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mars_eccentricity&quot;&gt;{{cite web|first=Aldo |last=Vitagliano |url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html |title=Mars' Orbital eccentricity over time |work=Solex |publisher=Universita' degli Studi di Napoli Federico II |date=2003
|accessdate={{ר}}20סטן יולי, 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html |archivedate={{ר}}7טן סעפטעמבער, 2007 |df= }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Meeus2003&quot;&gt;{{cite web
|date=מערץ 2003 |title=When Was Mars Last This Close? |publisher=International Planetarium Society |first=Jean |last=Meeus |url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516013312/http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html
|archivedate={{ר}}16טן מיי, 2011 |accessdate={{ר}}18טן יאנואר, 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;&gt;{{cite web |author=Williams, David R. |title=Mars Fact Sheet |work=National Space Science Data Center |publisher=NASA
|date={{ר}}1טן סעפטעמבער, 2004 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |accessdate={{ר}}24סטן יוני, 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;paob85&quot;&gt;{{cite journal |last=Novakovic |first=B. |year=2008 |title=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer |journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade |volume=85 |pages=19–23 |bibcode=2008POBeo..85...19N |arxiv=0801.1331}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lloyd06&quot;&gt;{{cite book |title=The QI Book of General Ignorance |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign0000lloy_e8h9 |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (writer) |author2=John Mitchinson |date=2006 |pages=[https://archive.org/details/bookofgeneralign0000lloy_e8h9/page/102 102], 299 |publisher=Faber and Faber Limited |location=Britain |isbn=978-0-571-24139-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;qjras19&quot;&gt;{{cite journal |author1=Hunt, G. E. |author2=Michael, W. H. |author3=Pascu, D. |author4=Veverka, J. |author5=Wilkins, G. A. |author6=Woolfson, M. |title=The Martian satellites—100 years on |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=19 |date=1978 |pages=90–109 |bibcode=1978QJRAS..19...90H}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;shallowsky&quot;&gt;{{cite web |first=Akkana |last=Peck |url=http://www.shallowsky.com/mars.html |title=Mars Observing FAQ |work=Shallow Sky
|accessdate={{ר}}15טן יוני, 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;theoi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html |title=Ares Attendants: Deimos &amp; Phobos |work=Greek Mythology
|accessdate={{ר}}13טן יוני, 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zeilik02&quot;&gt;{{cite book |first=Michael |last=Zeilik |date=2002 |title=Astronomy: the Evolving Universe |url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil |page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/14 14] |edition=9th |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-80090-0}}&lt;/ref&gt;
}}

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Mars|מארס}}
* [http://mars.jpl.nasa.gov/ מאדים אויספארשונג פראגראם] ביי NASA.gov
* [http://www.google.com/mars/ גוגל מארס] און [https://www.google.com/maps/space/mars/ גוגל מארס 3D], אינטעראקטיווע מאפעס פונעם פלאנעט
* [http://www.geody.com/?world=mars געאדי מאדים], מאפירן זייטל וואס שטיצט [[NASA World Wind]], [[Celestia]], און אנדערע אפליקאציעס

'''בילדער'''
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Mars Mars בילדער] פון NASA's Planetary Photojournal
* [http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars בילדער] פון NASA's Mars Exploration Program
* [http://www.msss.com/science-images/ Mars בילדער] פון Malin Space Science Systems
* [http://hirise.lpl.arizona.edu/ HiRISE בילדער קאטאלאג] פונעם אוניווערסיטעט פון אריזאנע

{{זונסיסטעם}}

{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}

[[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]]</text>
      <sha1>1xjpgg70282k7l5mk28yt2onb84w5o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאלאסעום</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21793</id>
    <revision>
      <id>602175</id>
      <parentid>535868</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3876" sha1="pzi4pbc65xihf147ha4v5aphmhoxznk" xml:space="preserve">[[טעקע:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|קליין|300px|דאס קאלאסעום]]
דאס '''קאלאסעום''' ([[לאטיין|לאטייניש]]: ''Amphitheatrum Flavour'' ; [[איטאליעניש]]: ''Anfiteatro Flavio'' {{IPA-it|aŋfiteˈaːtro ˈflaːvjo|}} אדער ''Colosseo'' {{IPA-it|kolosˈsɛːo|}}) איז א ריזיגער [[ארכיטעקטור]], אן אוואלער אמפֿיטעאטער אין דעם צענטער פון דער שטאט [[רוים]], [[איטאליע]]. דאס קאלאסעאום איז פלאצירט מזרח פונעם רוימישן פֿארום.

די קאנסטרוקציע פונעם קאלאסעאום האט אנגעהויבן אונטער קייסער אספאסינוס אין יאר [[72]],&lt;ref&gt;[[קאלאסעום#Hopkins|Hopkins]], p. 2&lt;/ref&gt; און איז געקאנטשעט געווארן אין יאר 80 אונטער זיין נאכפאלגער טיטוס.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/colosseum_02.shtml|title=BBC's History of the Colosseum p. 2|publisher=Bbc.co.uk|date={{ר}}22סטן מערץ 2011|accessdate=16טן אפריל 2012}}&lt;/ref&gt;  שפעטער האט מען געמאכט ענדערונגען אין דער תקופה פון דעם קייסער דאמיטיאן (81-96).&lt;ref name=&quot;roth&quot;&gt;{{Cite book|first=Leland M.|last=Roth|year=1993|title=Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning|edition=First|publisher=Westview Press|location=Boulder, CO|isbn=0-06-430158-3}}&lt;/ref&gt;  די דאזיקע דריי קייסרים ווערן גערופן די פֿלאווישע דינאסטיע, און דערפאר הייסט דער אמפיטעאטער אויף לאטייניש מיט דעם נאמען פֿלאוויאוס.

עס איז דער גרעסטער אמפיטעאטער וואס מ׳האט א מאל געבויט. מען האט עס געבויעט צו קענן ענטהאלטן צווישן 50,000 און 80,000 לייט,&lt;ref&gt;William H. Byrnes IV (Spring 2005) &quot;Ancient Roman Munificence: The Development of the Practice and Law of Charity&quot;. ''Rutgers Law Review'' vol. 57, issue 3, pp. 1043–1110.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/colosseum_01.shtml|title=BBC's History of the Colosseum p. 1|publisher=Bbc.co.uk|date={{ר}}22סטן מערץ 2011|accessdate=16טן אפריל 2012}}&lt;/ref&gt;  מיט א דורכשניטלעכן עולם פון עטלעכע 65,000.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baldwin|first=Eleonora|title=Rome day by day|url=https://archive.org/details/frommersromedayb00sylv|publisher=John Wiley &amp; Sons Inc|location=Hoboken|year=2012|isbn=9781118166291|page=[https://archive.org/details/frommersromedayb00sylv/page/26 26]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;local&quot;&gt;[http://www.thelocal.it/20150622/dark-tourism-italys-creepiest-attractions Dark Tourism - Italy's Creepiest Attractions], The Local&lt;/ref&gt; מען האט עס גענוצט פאר רוימישע [[ספארט]] פארמעסטן, וואו מענטשן האבן זיך פארמאסטן מיט שווערד אנטקעגען אנדערע [[מענטש]]ן אדער [[ווילדע חיות]], און אויך פאר דראמעס באזירט אויף קלאסישער מיטאלאגיע.

במשך די יארן איז דאס קאלאסעאום געווארן טיילווייז פארניכטעט דורך ערדציטערנישן און גנבים וואס האבן געגנב׳עט די שטיינער. דאך איז עס איינע פון די מערסט פאפולער טוריסטן אטראקציעס אין רוים.

דאס קאלאסעאום איז געשילדערט אויף דער איטאליענישער ווערסיע פון דער פינף־צענט איירא־מטבע.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:ארכיטעקטור]]
[[קאַטעגאָריע:רוים]]
[[קאַטעגאָריע:געביידעס]]</text>
      <sha1>pzi4pbc65xihf147ha4v5aphmhoxznk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מיטלענדישער ים</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23022</id>
    <revision>
      <id>602167</id>
      <parentid>589839</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16448" sha1="8so86nw0dtftdn7h4xgitvy4i9vq6dc" xml:space="preserve">[[טעקע:Mediterranee 02 EN.jpg|קליין|מאפע פונעם מיטלענדישן ים]]

דער '''מיטלענדישער ים''' איז א [[ים]] פונעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]] וואס איז כמעט אינגאנצן ארומגענומען מיט לאנד — פון צפון זייט [[אייראפע]], פון דרום [[אפריקע]] און פון מזרח [[אזיע]]. ער באדעקט א שטח פון 2.5&amp;nbsp;קוואדראט קילאמעטער, און איז באהאפטן מיטן [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]] דורך דעם שמאלן [[דורכגאס פון גיבראלטאר]] וואס איז ברייט אינגאנצן 14 קילאמעטער, און שיידט אפ גיבראלטאר און שפאניע אין אייראפע פון מאראקא אין אפריקע.

דער דורכשניט טיף פונעם ים איז 1500 מעטער, און דער טיפֿסטער פונקט איז 5,267 מעטער אין דער קאליפסא טיף אינעם [[יאנישער ים|יאנישן ים]].

אמאל איז ער געווען די חשבסטע רוטע פאר סוחרים אין קדמונישע צייטן, מיט מסחר צווישן בבל, מצרים, [[גריכנלאנד]], [[טערקיי]] און [[רוים]].

 
די [[ליסטע פון מיטלענדישע לענדער|לענדער מיט בארטנליניעס אויפן מיטלענדישן ים]] זענען [[איטאליע]], [[אלבאניע]], [[אלזשיר]], [[באסניע און הערצעגאווינע]], [[גריכנלאנד]], [[טוניסיע]], [[טערקיי]], [[ישראל]], [[לבנון]], [[ליביע]], [[מאלטא]], [[מאנאקא]], [[מאנטענעגרא]], [[סיריע]], [[סלאוועניע]], [[עגיפטן]], [[פראנקרייך]], [[ציפערן]], [[קראאטיע]] און [[שפאניע]]. דערצו, האבן אויך דער [[עזה פאס]] און די בריטישע מעבר-לים טעריטאריעס [[גיבראלטאר]] און [[אקראטירי און דעקעליע]] בארטנליניעס אויפן ים.

== עטימאלאגיע ==
דער נאמען ״מיטלענדיש״ איז אזוי ווי דער לאטיינישער נאמען  ''mediterraneus''. אין [[תנ&quot;ך|תנ״ך]] ווערט דער ים אפטמאל גערופן ״הים הגדול״ ''דער גרויסער ים'', אויך ווי אמאל ״הים האחרון״ ''דער הינטערשטער ים'' (ווען מען שטייט מיטן פנים צו מזרח). אויף טערקיש הייסט ער  ''Akdeniz דער ווייסער ים''.

== היסטאריע ==

=== אוראלטע ציוויליזאציעס ===
[[טעקע:AntikeGriechen1.jpg|קליין|גריכישע (רויט) און פֿעניקישע (געל) קאלאניעס אין קדמונים־צייט אומגעפער דער 6טער יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג]]
[[טעקע:Roman_Empire_Trajan_117AD.png|קליין|די [[רוימישע אימפעריע]] ביי איר ווייטסטער גרייס אין יאר 117]]
עטלעכע אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען פלאצירט ארום די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים, און זענען געווען שטארק באאיינפלוסט דורך זייער נאענטקייט צום ים. דער ים האט פארזארגט רוטעס פאר מסחר, קאלאניזאציע און מלחמה, ווי אויך עסן (פון פישעריי און זאמלונג פון אנדער ים־שפייז) פאר פילצאליגע געמיינדעס דורך די יארן.&lt;ref&gt;{{cite book|author=David Abulafia|title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean|url=https://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul_o4t7|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011}}&lt;/ref&gt;


[[דריוש דער ערשטער]] פון פערסיע, וואס האט איינגענומען [[אוראלט עגיפטן]], האט געבויט א קאנאל וואס האט באהאפטן דעם מיטלענדישן ים מיט דעם [[ים סוף]]. דריוש׳נס קאנאל איז געווען גענוג ברייט פאר צוויי [[טריערע]]ס אדורכגיין איינע אנאנד מיט די וועסלעס פארלענגערט; ס׳האט געדויערט פיר טעג אדורכצופארן דעם קאנאל.&lt;ref&gt;Rappoport, S. (Doctor of Philosophy, Basel). History of Egypt (undated, early 20th century), Volume 12, Part B, Chapter V: &quot;The Waterways of Egypt&quot;, pages 248–257 ([https://archive.org/stream/historyofegyptch12masp#page/248/mode/2up אנליין]). London: The Grolier Society.&lt;/ref&gt;

=== מיטל־אלטער און אימפעריעס ===
[[טעקע:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|לינקס|קליין|דער [[קאמף פון לעפאנטא]], 1571, האט געקאנטשעט מיט א זיג פאר דער אייראפעאישער הייליגער ליגע קעגן די אטאמאנישע טערקן.]]
די מערבדיקע רוימישע אימפעריע איז איינגעפאלן אומגעפער יאר 476. צייטווייליג איז דער מזרח געווארן ווידעראמאל דאמינאנט און רוימישע מאכט האט ווייטערגעצויגן אין דער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]] וואס איז געשאפן געווארן אין דעם  4טן יארהונדערט פונעם מזרח טייל פון דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]].

אין דעם 7טן יארהונדערט איז אויפגעוואקסן א נייע מאכט, מיט דער רעליגיע פון [[איסלאם]], וואס האט גאנץ גיך אויסגעקערט אריבער פונעם מזרח; ביי איר גרעסטע פארשפרייטונג האט די [[אראבישע אימפעריע]] קאנטראלירט  75% פון דעם מיטלענדישן געגנט און האט איבערגעלאזט פוסדרוק אויף זיינע מזרחדיקע און דרומדיקע ברעגן.

אייראפע האט אנגעהויבן זיך דערקוויקן ווען מער ארגאניזירטע און צענטראליזירטע מדינות האבן זיך געשאפן אין דעם שפטערן מיטל־אלטער נאך דעם רענעסאנס פונעם 12טן יארהונדערט.

אטאמאנישע קראפט באזירט אין אנאטאליע האט ווייטער געוואקסן און אין 1453 האט אויסגעלאשן די ביזאנטישע אימפעריע מיט דעם אייננעם פון קושטא. אטאמאנער האבן באקומען קאנטראלע איבער א גרויסן טייל פונעם ים אין דעם 16טן יארהונדערט און האבן געהאלטן ים־באזעס אין דרום פראנקרייך, אלזשיר און [[טוניסיע]]. דער בארימטער אטאמאנער קאפיטאן בארבאראסע איז א סימבאל פון דער געוועלטיגונג מיטן ניצחון פון דעם קאמף פון פרעוועזע (1538). 
[[טעקע:De_Engels-Nederlandse_vloot_in_de_Baai_van_Algiers_ter_ondersteuning_van_het_ultimatum_tot_vrijlating_van_blanke_slaven,_26_augustus_1816._Rijksmuseum_SK-A-1377.jpeg|קליין|די באמבארדירונג פון אלזשירס דורכן ענגליש־האלענדישן פלאט  מיט אן אולטימאטום צו באפרייען אייראפעאישע שקלאפן, אויגוסט 1816]]
דער קאמף פון דזשערבא (1560) האט באצייכענט דעם שפיץ פון אטאמאנישער ים־געוועלטיגונג אין דעם מיטלענדישן ים. אזוי ווי די אייראפאישע קראפטן האבן געמערט זייער גבורה אויפן ים, האבן זיי באגעגנט אטאמאנישער פארברייטערונג אין דעם געגנט ביים [[קאמף פון לעפאנטא]] (1571) וואס האט אפגעשטעלט דעם קראפט פון דעם אטאמאנישן ים־פלאט. דאס איז געווען דער לעצטער ים־קאמף געפירט דורך גאלעערעס.
{{-}}
== געאגראפיע ==
{{מערערע בילדער|ברייט=180|בילד1=STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg|alt1=|אונטערטיטל1=א סאטליט בילד וואס ווייזט דעם מיטלענדישן ים. דער [[דורכגאס פון גיבראלטאר]] קען מען זען אינעם אונטן לינקס (צפון־מערב) ווינקל פונעם בילד; צו זיין לינקס איז דער [[איבערישער האלבאינזל]] אין [[אייראפע]], און צו זיין רעכטס, דער [[מאגרעב]] אין [[אפריקע]].|בילד2=Gallipoli peninsula from space.jpg|alt2=|אונטערטיטל2=די [[דארדאנעלן]] [[Turkish Straits|דורכגאס]] אין [[טערקיי]]. די צפון זייט איז [[אייראפע]] מיטן [[געליבאלו האלבאינזל]] אין דעם [[טראקע]] ראיאן; די דרום זייט איז [[אנאטאליע]] אין [[אזיע]].}}
דער מיטלענדישער ים איז באהאפטן צום אטלאנטישן אקעאן  דורכן [[דורכגאס פון גיבראלטאר]] (באוואוסט אין די שריפטן פון [[האמעראס]] ווי די &quot;[[זיילן פון הערקולעס]]&quot;) אין מערב און  צום [[ים פון מארמארא]] און דעם [[שווארצער ים|שווארצן ים]], ביי די [[דארדאנעלן]] און דעם [[באספארוס]], אין מזרח. דער ים פון מארמארא ([[דארדאנעלן]]) ווערט אפט גערעכענט א טייל פונעם מיטלענדישן ים, אבער נישט דער שווארצער ים. דער 163 ק״מ לאנג געמלאכה׳טער [[סועץ קאנאל]] אין דרום־מזרח באהעפט דעם מיטלענדישן ים צום [[ים סוף]].&lt;ref name=&quot;melitensia&quot; /&gt; גרויסע אינזלען אין דעם מיטלענדישן ים שליסן איין [[ציפערן]], [[קרעטע]], [[עוויע]], [[ראדאס]], [[לעזבאס]], [[כיאס]], [[קעפאלאניע]], [[קארפו]], [[לימנאס]], [[סאמאס]], [[נאקסאס]] און [[אנדראס]] אין דעם מזרח טייל פון ים; [[סיציליע]], [[צרעס]], [[וועגל]], [[בראטש]], [[כוואר]], [[פאג (אינזל)|פאג]], [[קארטשולע]] און [[מאלטע]] אין צענטער טייל; [[סארדיניע]], [[קארסיקע]], און די [[באלעארישע אינזלען]]: [[איביזע]], [[מאיארקע]], און [[מענארקע]] אין דעם מערב טייל.

דער טיפישער מיטלענדישער קלימאט האט ווארעמע, פייכטע און טרוקענע זומערן, און צארטע רעגענדיקע ווינטערן . פראדוקטן פון דעם געגנט שליסן איין [[איילבירט|איילבירטן]], [[וויינטרויבן]], [[מאראנץ|מאראנצן]], [[טאנזשערינע|טאנזשערינען]] און [[קאריק]].

=== בארטן לענדער ===
[[טעקע:Mediterranean_Relief.jpg|קליין|מאפע פונעם מיטלענדישן ים]]
די פאלגנעדע לענדער האבן א בארטן־ליניע אויפן מיטלענדישן ים:

* '''צפונדיקער ברעג''' (פון מערב קיין מזרח): [[שפאניע]], [[פראנקרייך]], [[מאנאקא]], [[איטאליע]], [[סלאוועניע]], [[קראאטיע]], [[באסניע און הערצעגאווינע]], [[מאנטענעגרא]], [[אלבאניע]], [[גריכנלאנד]] און [[טערקיי]].
* '''מזרחדיקער ברעג''' (פון צפון קיין דרום): טערקיי, [[סיריע]], [[לבנון]], [[ישראל]].
* '''דרומדיקער ברעג''' (פון מערב קיין מזרח): [[מאראקא]], [[אלזשיר]], [[טוניסיע]], [[ליביע]], [[עגיפטן]].
* '''אינזל־לענדער''': [[מאלטא]], [[ציפערן]].

נאך עטלעכע טעריטאריעס גרענעצן דעם מיטלענדישן ים (פון מערב קיין מזרח): די [[בריטישע מעבר-לים טעריטאריעס|בריטישע מעבר-לים טעריטאריע]]  [[גיבראלטאר]], די שפאנישע אויטאנאמישע שטעט [[סעאוטע]] און [[מעליע]] און שכנותדיקע אינזלען, די סואווערענע באזע שטחים אויף ציפערן און דער פאלעסטינער [[עזה פאס]].
[[טעקע:Barcelona_skyline.jpg|קליין|[[בארצעלאנע]], דער גרעסטער מעטראפאליטאנישער שטח אויפן מיטלענדישן ים און אויך דער הויפטקווארטיר פון דעם [[פאראיין פארן מיטלענדישן געגנט]]]]

=== בארטן שטעט ===
הויפט שטעט  (מוניציפאליטעטן) מיט באפעלקערונג העכער פון  200,000 מענטשן וואס גרענעצן דעם מיטלענדישן ים זענען:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; text-align:right; font-size:90%; margin-right:1em;&quot;
!לאנד
!שטעט
|-
|איטאליע
|[[בארי|באַרי]], [[ווענעציע]], [[טאראנטא, איטאליע|טאַראַנטא]], [[טריעסטע]], [[יאנאווע, איטאליע|יאנאווע]], [[מעסינע]], [[נאפאלי]], [[פאלערמא]], [[קאטאניע]], [[רוים]]  
|-
|אלזשיר
|[[אלזשירס]], [[אנאבע|אַנאַבע]], [[אראן|אראַן]]
|-
|גריכנלאנד
|[[אטען]], [[Piraeus]], [[Patras]], [[סאלאניקע]]
|-
|טוניסיע
|[[Sfax]], [[Sousse]], [[טוניס]]
|-
|טערקיי
|[[אדאנע]], [[איזמיר]], [[אנטאליע]], [[מערסין]]
|-
|ישראל
|[[אשדוד]], [[חיפה]], [[נתניה]], [[ראשון לציון]], [[תל אביב-יפו|תל אביב]]
|-
|לבנון
|[[ביירוט]], [[טריפאלי (לבנון)|טריפאלי]]
|-
|ליביע
|[[בענגאזי]], [[Khoms, Libya|Khoms]], [[Misrata]], [[טריפאלי]], [[Zawiya, Libya|Zawiya]], [[Zliten]]
|-
|מאראקא
|[[טאנזשיר]], [[טעטואן]]
|-
|סיריע
|[[לאטאקיע]]
|-
|עגיפטן
|[[אלעקסאנדריע]], [[דאמיעטע]], [[פארט סאאיד]]
|-
|עזה פאס
|[[עזה]], [[כאן יוניס]]
|-
|פראנקרייך
|[[מארסיי]], [[ניס|ניצע]]
|-
|שפאניע
|[[אליקאנטע]], [[באדאלאנע|באַדאַלאנע]], [[בארצעלאנע]], [[Cartagena, Spain|Cartagena]], [[Málaga]], [[Palma, Majorca|Palma]], [[וואלענציע]].
|-
|}
[[טעקע:Attica_06-13_Athens_36_View_from_Lycabettus.jpg|רעכטס|קליין|דער [[אקרפאליס פון אטען]] מיטן מיטלענדישן ים אין דעם הינטערגרונד]]
[[טעקע:Coast_of_Tel_Aviv-Yaffo.JPG|קליין|דער אוראלטער פארט פון [[יפו]] (היינט א טייל פון [[תל אביב-יפו]]) אין ישראל: עס שטייט אין דעם [[תנ&quot;ך]], אז פון דארט איז [[יונה]] ארויסגעפארן אויף א שיף איידער א גרויסע פיש האט אים איינגעשלונגען &lt;ref&gt;''Israel'', By Sue Bryant, (New Holland Publishers, 2008), page 72&lt;/ref&gt;]]
[[טעקע:Alexandria_coast_(2715600220).jpg|רעכטס|קליין|[[אלעקסאנדריע]], איינע פון די גרעסטע שטעט אויפן מיטלענדישן ים]]
[[טעקע:Catania-etna.JPG|קליין|קאטאניע, סיציליע, מיט [[בארג עטנע]] אין דעם הינטערגרונד]]
[[טעקע:View_of_Konak_Square.jpg|קליין|[[איזמיר]], דער דריטער מעטראפאליס פון [[טערקיי]] נאך [[סטאמבול]] און [[אנקארא]]]]
{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;melitensia&quot;&gt;{{cite journal|journal=Hyphen|last=Vella|first=Andrew P.|date=1985|title=Mediterranean Malta|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204(1985)5/02.pdf|volume=4|issue=5|pages=469–472|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329163002/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Hyphen/Hyphen.%204%281985%295/02.pdf|archive-date=29 March 2017|deadurl=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
}}

[[קאַטעגאָריע:ימען]]</text>
      <sha1>8so86nw0dtftdn7h4xgitvy4i9vq6dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באסטאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23940</id>
    <revision>
      <id>602166</id>
      <parentid>586983</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="gda9bbc1hxiji1ak6h27a5wnu48pod7" xml:space="preserve">[[טעקע:Stuart Street, Boston MA.jpg|קליין|200px]]

'''באסטאן''' איז די [[הויפטשטאט]] און די גרעסטע שטאט אין דעם [[פאראייניקטע שטאטן|אמעריקאנער]] שטאַט [[מאסאטשוסעטס]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.city-data.com/city/Massachusetts.html | title=Massachusetts Bigger Cities (over 6000 residents) | year=2007 | publisher=City-Data.com | accessdate=2007-04-28}}&lt;/ref&gt; און אין גאנץ [[ניי ענגלאנד]]. די שטאט  איז די [[ליסטע פון שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן לויט באפעלקערונג|24סטע גרעסטע]] אין די [[פאראייניגטע שטאטן]], מיט א באפעלקערונג (געשאצט) פון 645,966 אין יאר 2013. איינוואוינער פון באסטאן הייסן &quot;באסטאנער&quot; ({{שפראך-en|Bostonians}}).

אין 1630 קאלאניסטן פון [[ענגלאנד]]  האבן מייסד געווען די שטאט אויפן שאוומוט [[האלבאינזל]].&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite web | last=Banner | first=David | title=BOSTON HISTORY—The History of Boston, Massachusetts | url=http://www.searchboston.com/history.html | publisher=SearchBoston.com | year=2007 | accessdate=2007-04-28}}&lt;/ref&gt; 
ווערנט דעם סוף פון דעם [[18טער י&quot;ה|18טן יארהונדערט]] האבן פאסירט אין באסטאן עטלעכע וויכטיגע פאסירונגען פון דער [[אמעריקאנער רעוואלוציע]], איינשליסנדיק די [[באסטאנער שחיטה]] און די [[באסטאנער טיי פארטי]]. נאך דער אמעריקאנער זעלבשטענדיגקייט איז באסטאן געווארן א הויפט פארט און צענטער פון פאבריצירן.

באסטאן האט געהאט דעם ערשטן סאבוויי סיסטעם אין די פאראייניקטע שטאטן.&lt;ref name=&quot;first subway&quot;&gt;{{cite book|title=The Rough Guide to Boston|url=https://archive.org/details/roughguidetobost0000fagu_b6q5|last=Fagundes|first=David|coauthors=Grant, Anthony|publisher=Rough Guides|date={{ר}}[[28סטן אפריל]] [[2003]]|id=ISBN 1-84353-044-9}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
באסטאן איז געגרינדעם דעם [[17טן סעפטעמבער]], [[1630]], דורך [[פוריטאן|פוריטאנער]] קאלאניסטן פון ענגלאנד. במשך 100 יאר איז באסטאן געווען די גרעסטע שטאט אין בריטישער צפון אמעריקע.

== ביי אידן ==
הר&quot;ר [[פינחס דוד הורוויץ]] האט זיך באזעצט אין באסטאן ווען ער איז געקומנן פון [[ירושלים]], און האט אויפגעשטעלט דאס [[באסטאן (חסידות)|באסטאנער חסידות]]. דער פריערדיקער באסטאנער רבי, הר&quot;ר [[לוי יצחק הורוויץ]] האט א בית מדרש אינעם [[ברוקליין]] געגנט פון באסטאן.

== באסטאנער מאראטאן אטאקע ==
די [[באסטאנער מאראטאן אטאקע]] איז געווען א טעראריסט אטאקע וואס איז פארגעקומען דעם 15טן אפריל 2013 בעת טויזנטער מענטשן האבן מארשירט אין דעם יערליכן [[מאראטאן]] אין באסטאן, מאסאטשוסעטס.
2 באמבעס האבן עקספלאדירט, 13 סעקונדעס באזונדער.
די אטאקעס זענען דורכגעפירט געווארן דורך צוויי ברידער.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{פאראייניגטע שטאטן הויפטשטעט}}

[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]
[[קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאַטעגאָריע:מאסאטשוסעטס]]</text>
      <sha1>gda9bbc1hxiji1ak6h27a5wnu48pod7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאלומביע אוניווערסיטעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27069</id>
    <revision>
      <id>602176</id>
      <parentid>590288</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="eorv0yn1cqu5fhca1sz6ern2192o2s7" xml:space="preserve">'''קאלומביע אוניווערסיטעט''' איז א פריוואטע [[אוניווערסיטעט]] אין די [[פאראייניגטע שטאטן]] וואס געהערט צו דער [[פליושטש ליגע]]. דער הויפט קאמפוס געפֿינט זיך אין [[מאנהעטן]], [[ניו יארק סיטי]]. די אוניווערסיטעט איז געגרינדעט אלס ''קינגס קאלעגיע'' אין 1754. קאלומביע'ס שולע פון זשורנאליסטיק איז געגרינדעט דורך זשאסעף פוליצער, און באלוינט דעם פוליצער פריז.

87 געווינערס פונעם [[נאבעל פריז]] האבן געהאט א שייכות מיט קאלומביע, מער ווי נארוואס אן אנדער אינסטיטוציע.

געוועזענע פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן [[טעאדער רוזעוועלט]] און [[פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט]] האבן געלערנט אין דער געזעצן־שולע. אנדערע פאליטישע פֿיגורן וואס זענען געבילדעט געווארן ביי קאלומביע שליסן איין געוועזענער פֿ״ש פרעזידענט [[באראק אבאמא]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/news/08/11/obama.html|title=Columbia News Announcement|publisher=Columbia.edu|access-date=April 16, 2011}}&lt;/ref&gt; [[רות בעדער גינזבורג]], ריכטער אין דעם פֿ״ש העכסטן געריכט,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aclu.org/womens-rights/tribute-legacy-ruth-bader-ginsburg-and-wrp-staff|title=Tribute: The Legacy of Ruth Bader Ginsburg and WRP Staff|publisher=American Civil Liberties Union|date=March 7, 2006|access-date=April 16, 2011}}&lt;/ref&gt; געוועזענע פֿ״ש שטאַטס־סעקרעטאר [[מעדעלין אלברייט]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=Madam Secretary: A Memoir|url=https://archive.org/details/madamsecretary00albr_0|url-access=registration|last=Albright|first=Madeleine|year=2003|publisher=Miramax|isbn=978-0-7868-6843-8|page=[https://archive.org/details/madamsecretary00albr_0/page/71 71]}}&lt;!--| accessdate=April 16, 2011--&gt;&lt;/ref&gt; געוועזענער פֿארזיצער פון דער פֿ״ש פעדעראלער רעזערוו באנק [[אלאן גרינשפאן]],&lt;ref&gt;{{cite book|last=Martin|first=Justin|title=Greenspan: The Man behind Money|url=https://archive.org/details/greenspanmanbehi00mart|publisher=Basic Books|date=October 15, 2009|isbn=978-0-7382-0275-4|pages=[https://archive.org/details/greenspanmanbehi00mart/page/27 27]–31|location=Cambridge, Massachusetts}}&lt;!--| accessdate= April 16, 2011--&gt;&lt;/ref&gt; UU.S. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Tucker-Hamilton|first=Racine|author2=Hickey, Matthew|title=Interview with Eric H. Holder, Jr.|work=Oral history project|format=Interview|publisher=The History Makers|date=December 17, 2004|url=http://www.thehistorymakers.com/programs/dvl/files/Holder_Ericf.html|access-date=November 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221232555/http://www.thehistorymakers.com/programs/dvl/files/Holder_Ericf.html|archive-date=December 21, 2008|url-status=dead|accessdate=November 9, 2020|archivedate=December 21, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221232555/http://www.thehistorymakers.com/programs/dvl/files/Holder_Ericf.html}}&lt;/ref&gt; [[דווייט דעיוויד אייזנהאוער|דווייט ד אייזנהויער]] האט געדינט ווי דער 13טער פרעזידענט פונעם אוניווערסיטעט פון 1948 ביז 1953.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/dwight_d_eisenhower.html|title=Columbia 250: Dwight Eisenhower|publisher=Columbia University|access-date=3טן מיי 2011}}&lt;/ref&gt; אויך האבן געלערנט אינעם אוניווערסיטעט 26 פרעמדע ראש מלוכות, כולל פרעזידענט פון גרויזיע [[מיכאיל סאקאשווילי]], פרעזידענט פון מזרח טימאר [[חאזע ראמאס הארטא|חאזע ראַמאס הארטאַ]] און פרעזידענט פון עסטלאנד טומאס הענדריק אילוועס.

== היסטאריע ==

== קאמפוס ==

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן]]
[[קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי]]</text>
      <sha1>eorv0yn1cqu5fhca1sz6ern2192o2s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פעריאדישע טאבעלע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27071</id>
    <revision>
      <id>602162</id>
      <parentid>590275</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17536" sha1="olm5mmzjd58mcm9onyoxkhh3jx4e6i5" xml:space="preserve">[[טעקע:Mendeleev Photographische Gesellschaft 3.jpg|175px|קליין|[[דמיטרי מענדלעעוו]] {{נישט וויקלען|[[1834]]-[[1907]]}}]]
די '''פעריאדישע טאבעלע פון די כעמישע עלעמענטן''' איז א [[טאבעלע|טאבעלירטע]] מעטאדע צו ווײַזן די [[כעמישער עלעמענט|כעמישע עלעמענטן]]. זי איז ערפֿינדן פונעם [[רוסלאנד|רוסישן]] [[כעמיקער]] [[דמיטרי מענדלעעוו]] אום 1869. מענדלעעוו האט געהאט אינזינען אז די טאבעלע וועט ווײַזן אז דער סדר פון די עלעמענטן האט א גאנג וואס חזרט זיך איבער (&quot;פעריאדיש&quot;). במשך די יארן האט מען פארברייטערט דעם אויסלייג פון דער טאבעלע, ווען מען האט אנטפלעקט נייע עלעמענטן.&lt;ref&gt;{{Citation |title=IUPAC ארטיקל וועגן פעריאדישער טאבעלע |url=http://www.iupac.org/didac/Didac%20Eng/Didac01/Content/S01.htm |access-date=2008-07-01 |archivedate=2008-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213082719/http://www.iupac.org/didac/Didac%20Eng/Didac01/Content/S01.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

די טאבעלע ווערט ברייט אנגעווענדט אין [[כעמיע]], [[פיזיק]], [[ביאלאגיע]] און [[אינזשעניריע]], ספעציעל [[כעמישע אינזשעניריע]]. די סטאנדארטע טאבעלע אנטהאלט 118 עלעמענטן (דעצעמבער, 2015).

די רייעס פון דער טאבעלע רופט מען פעריאדן; די זיילן רופט מען גרופעס. זעקס גרופעס (זיילן) האבן אויך נעמען אויך נומערן: צום ביישפיל, גרופע 17 עלעמענטן זענען די [[האלאגען|האלאגענס]]; און גרופע 18, די [[איידעלער גאז|איידעלע גאזן]]. פון דער פעריאדישער טאבעלע קען מען ארויסדרינגען פארהעלטענישן צווישן די אייגנשאפטן פון די עלעמענטן, און מען קען פֿאראויסזאגן די אייגנשאפטן פון נייע עלעמענט וואס מען האט נאך נישט אנטפלעקט. די פעריאדישע טאבעלע איז א ניצבארער ראם צו אנאליזירן כעמישע אויפפירונג און איז ברייט באניצט אין כעמיע און אנדערע וויסנשאפטן.

אנדערע כעמיקער אחוץ מענדלעעוו האבן פארגעשטעלט פארשידענע טאבעלעס פון די כעמישע עלעמענטן, אבער מענדעלעעוו׳ס איז געווען די מערסט געלונגענע. אריגינעל האט ער אריינגעלייגט די עלעמענטן לויטן סדר פון זייער אטאמישן געוויכט, אבער היינט איז די טאבעלע אויסגעלייגט לויטן אטאמישן נומער. דער גרויסער דערפאלג פון מענדעלעעוו׳ס טאבעלע איז געווען פאראויסזאגן די עלעמענטן [[סקאנדיום]], [[גאליום]] און [[גערמאניום]], וואס מען האט נישט געוואוסט פון זיי ווען ער האט געשאפן זיין טאבעלע, אבער שפעטער האט מען זיי אנטפלעקט גענוי אין די פעלנדע פלעצער אין דער טאבעלע.

==איבערבליק==
{{פעריאדישע טאבעלע}}
{{עלעמענט קאליר אנווייזונג|direction:ltr}}

&lt;div style=&quot;margin:0 auto; border:1px solid #AAAAAA; width:60%;&quot;&gt;
{| cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;margin:0 auto; direction:rtl; text-align:center;&quot;
|-
|'''די פֿארבן פון די אטאם נומערן ווײַזן דעם צושטאנד ביי נארמאלע טעמפעראטור (0º) און דריק:'''
|}
{| cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;margin:0 auto; direction:rtl; text-align:right;&quot;
|-
|&lt;span style=&quot;color:0000C0&quot;&gt;'''בלוי'''&lt;/span&gt; - [[פליסיקייט]]ן ; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''גרין'''&lt;/span&gt; - [[גאז]]ן, '''שווארץ''' - סאלידן; &lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;'''גרא'''&lt;/span&gt; -אומבאקאנט.
|-
|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''רויט'''&lt;/span&gt; - עלעמענטן וואס מען געפינט נישט אין נאטור, נאר געמאכט.
|}
&lt;/div&gt;

יעדער כעמישער עלעמענט האט א באזונדערע אטאם-נומער (Z) וואס רעפרעזענטירט די צאל פראטאנען אין זיין קערן. רוב עלעמענטן האבן פֿארשיידענע צאלן נייטראנען צווישן פֿארשיידענע אטאמען, און די וואריאנטן ווערן גערופן [[איזאטאפ]]ן. צום ביישפיל, קוילנשטאף האט דריי נאטירלעכע איזאטאפן: אלע זיינע אטאמען האבן זעקס פראטאנען און כמעט אלע האבן אויך זעקס נייטראנען, אבער אומעגעפער איין פראצענט האבן זיבן נייטראנען, און גאר א קליינע צאל האבן אכט נייטראנען. מען צעטיילט נישט איזאטאפן אין דער פעריאדישער טאבעלע; זיי ווערן שטענדיג געזאמלט צוזאמען אונטער איין עלעמענט. עלעמנעטן וואס האבן נישט קיין סטאבילע איזאטאפן האבן די אטאם־מאסעס פון זייערע מערסט סטאבילע איזאטאפן געשריבן איינגעקלאמערט.

אין דער סטאנדארטער פעריאדישער טאבעלע באשיינען די עלעמענטן לויטן סדר פון אטאם־נומער (די צאל [[פראטאן|פראטאנען]] אינעם [[אטאמקערן|קערן]] פון אן אטאם) ארויף. א נייע רייע  (''פעריאד'') הייבט אן  ווען א נייע עלעקטראן־שאָל האט זיין ערשטן עלעקטראן. זיילן (''גרופעס'') ווערן באשטימט דורך דער עלעקטראן קאנפֿיגוראציע פונעם אטאם; עלעמענטן מיט דער זעלבער צאָל עלעקטראן אין א געוויסן אונטער־שאל ליגן אין די זעלבע זיילן (למשל [[וואסערשטאף]] און [[סעלעניום]] באווייזן זיך אינעם זעלבן זייל ווייל זיי האבן ביידע פֿיר עלעקטראנען אינעם דרויסנדיקן p-אונטערשאָל). עלעמענטן מיט ענלעכע כעמישע אייגנשאפֿטן ליגן געוויינטלעך אין דער זעלבער גרופע אין דער פעריאדישער טאבעלע, אויבוואויל אינעם  f-בלאק, און אמאל אויך אינעם d-בלאק, האבן אויך עלעמענטן אינעם זעלבן פעריאד ענלעכע אייגנשאפֿטן. אזוי איז פארהעלטנמעסיק גאנץ גרינג פאראויסזאגן די כעמישע אייגנשאפטן פון אן עלעמענט אז מען ווייסט שוין די אייגנשאפטן פון די ארומיגע עלעמענטן.&lt;ref&gt;Gray, זייט 6&lt;/ref&gt;

היינט (2016) האט די פעריאדישע טאבעלע 118 באשטימטע עלעמענטן, פון עלעמענט 1 (וואסערשטאף) ביז 118 (אגענאסאן). די עלעמענטן 113, 115, 117 און 118 האט דער אינטערנאציאנאלער פֿאריין פון ריינער און אנגעווענדעטע כעמיע (IUPAC) אפיציעל באשטעטיקט אין דעצעמבער 2015. זייערע פארגעשלאגענע נעמען, ניהאניום (Nh), מאסקאוויום (Mc), טענעסין (Ts) און אגאַנעסאן (Og) האט  IUPAC געמאלדן אין יוני 2016.{{הערה|{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2016/06/08/health/periodic-table-new-elements-names/index.html
|title=נייע עלעמענטן אויף דער פעריאדישער טאבעלע באקומען נעמען|last=CNN|first=Ashley Strickland|website=CNN|access-date=2016-06-11}}}}{{הערה|{{cite web|url=http://iupac.org/discovery-and-assignment-of-elements-with-atomic-numbers-113-115-117-and-118/|title=Discovery and assignment of elements with atomic numbers 113, 115, 117 and 118|publisher=[[International Union of Pure and Applied Chemistry]]|date=2015-12-30}}}} מען האט נישט  אפראבירט פֿארמעל ביז נאך א תקופה פון פינעף חדשים פאר הערות וואס לאזט אויס אין נאוועמבער 2016.{{הערה|{{Cite web|url=http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/06/09/481410462/hello-nihonium-scientists-name-4-new-elements-on-the-periodic-table|title=Hello, Nihonium. Scientists Name 4 New Elements On The Periodic Table|website=NPR.org|access-date=2016-06-11}}}} ביז דעמאלסט זענען זיי געווען באקאנט מיט זייער אטאמישן נומער (למשל  &quot;עלעמענט 113&quot;), אדער מיט זייער פראוויזארישן סיסטעמאטישן נאמען  (&quot;אונאונטריום&quot;, סימבאל &quot;Uut&quot;). אום 1טן דעצעמבער האט מען אפיציעל אנגענומען די נייע נעמען.

די ערשטע 94 עלעמענטן פאסירן נאטורליך; די איבעריגע 24, פון אמעריקיום ביז אגאנעסאן (95–118) פאסירן נאר ווען מען סינטעזירט זיי אין דער לאבאראטאריע.

==גרופעס==
א '''גרופע''' אין דער פעריאדישער טאבעלע איז נארוועלכער זייל פון עלעמענטן מיט אייניקע אייגנשאפטן, וואס זענען באצייכענט דורך די [[עלעקטראן|עלעקטראנען]] אין דער דרויסנדיקער שיכטע. עס זענען פאראן אינגאנצן אכט גרופעס פון עלעמענטן: 
*גרופע 1: די [[אלקאלי מעטאל]]ן זענען די מערסט רעאגירדיקע עלעמענטן, און ווען זיי ווערן געמישט מיט וואסער שאפן זיי זויערן. די עלעמענטן שליסן איין: וואסערשטאף (H) און ליטיום (Li)
* גרופע 2: די [[אלקאלי ערד מעטאל]]ן
* גרופע 3: די [[באר (עלעמענט)|באר]] פאמיליע
* גרופע 4: די [[קוילנשטאף]] פאמיליע
* גרופע 5: די [[אזאט]] פאמיליע
*גרופע 6: די [[זויערשטאף]] פאמיליע ([[כאלקאגען|כאלקאגענען]])
*גרופע 7: די [[האלאגען|האלאגענען]] אדער [[פלואר]] פאמיליע. די זענען נישט גאר רעאגירדיק אבער זיי רעאגירן.
*גרועפ 8: די [[איידעלער גאז|איידעלע גאזן]] אדער [[העליום]] פאמיליע/[[נעאן]] פאמיליע. מען רופט זיי איידעלע גאזן ווייל כמעט רעאגירן זיי נישט. די עלעמענטן שליסן איין :העליום (He) און ארגאן (Ar)

===פעריאדן===
א ''פעריאד'' איז א האריזאנטאלישע שורה אין דער פעריאדישער טאבעלע. כאטש אין אלגעמיין האבן גרופעס שטערקערע פעריאדישע טענדענצן, עס זענען פאראן טיילן וואו די האריזאנטאלישע טענדענצן זענען מער חשוב ווי די ווערטיקאלע גרופע טענדענצן, למשל דער f-בלאק, וואו די [[לאנטאניד]]ן און  [[אקטיניד]]ן שאפן צוויי ממשותדיקע האריזאנטאלישע סעריעס פון עלעמענטן.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stoker|first=S. H.|title=General, organic, and biological chemistry|url=https://archive.org/details/generalorganicbi0000stok_t2r3|year=2007|page=[https://archive.org/details/generalorganicbi0000stok_t2r3/page/68 68]|publisher=Houghton Mifflin|location=New York|isbn=978-0-618-73063-6|oclc=52445586}}&lt;/ref&gt;

עלעמענטן אינעם זעלבן פעריאד האבן טענדענצן אין אטאם־ראדיוס, יאניזאציע ענערגיע און עלעקטראנען נאענטשאפט. אז מען גייט פון לינקס אויף רעכטס אריבער א פעריאד, געוויינלעך גייט אראפ דער אטאם ראדיוס. דאס פאסירט ווייל יעדער פאלגנדער עלעמענט האט א צוגעשטעלטע פראטאן און עלעקטראן, וואס איז גורם אז דער עלעקטראן זאל ווערן צוגעצויגן צום קערן.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mascetta |first=J. |title=Chemistry The Easy Way |url=https://archive.org/details/chemistryeasyway00masc |year=2003|publisher=Hauppauge |location=New York |isbn=978-0-7641-1978-1 |oclc=52047235|edition=4th |page=[https://archive.org/details/chemistryeasyway00masc/page/50 50]}}&lt;/ref&gt; די דאזיקע ירידה אין אטאם־ראדיוס פועל׳ט אויך אז די יאניזאציע ענערגיע זאל זיך מערן ווען מען גייט פון לינקס אויף רעכטס אריבער א פעריאד. וואס מער שטארק געבונדן איז אן עלעמענט, וואס מער ענערגיע ווערט געפאדערט אוועקצונעמען אן עלעקטראן. אוי ווייזט עלעקטראנען נאענטשאפט עפעס א טענדענץ אריבער א פעריאד. מעטאלן (לינקע זייט פון א פעריאד) האבן אין אלגעמיין א נידעריגערע עלעקטראנען נאענטשאפט ווי נישט־מעטאלן (רעכטע זייט פון א פעריאד), אחוץ די איידעלע גאזן.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kotz |first1=J. |last2=Treichel |first2=P.|last3=Townsend |first3=John |title=Chemistry and Chemical Reactivity, Volume 2|edition=7th |year=2009|publisher=Thomson Brooks/Cole |location=Belmont |isbn=978-0-495-38712-1 |oclc=220756597 |page=324}}&lt;/ref&gt;

===מעטאלן, האלבמעטאלן און נישט־מעטאלן===

לויט זייערע פיזישע און כעמישע אייגנשאפטן, קען מען קלאסיפיצירן די עלעמענטן אין די הויפט־קאטעגאריעס [[מעטאל]]ן, [[האלבמעטאלן]] און [[נישט-מעטאל]]ן. מעטאלן זענען אין אלגעמיין גלאנציקע סאלידן וואס זענען גוטע דורכפירערס וואס שאפן געשמעלצן איינס מיט אנאנד, און (אחוץ פון די [[איידעלער גאז|איידעלע גאזן]]) יאנישע פארבינדונגען ענלעך צו זאלץ מיט נישט־מעטאלן. נישט־מעטאלן זענען מערסטנס קאלירטע אדער נישט־קאלירטע איזאלירנדע גאזן; נישט־מעטאלן וואס פארבינדן מיט אנדערע נישט־מעטאלן  ווייזן קאוואַלענטע בינדונג. צווישן מעטאלן און נישט־מעטאלן געפינען זיך האלבמעטאלן, וואס האבן אינצווישנדיקע אדער געמישטע אייגנשאפטן.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Silberberg|first=M. S.|title=Chemistry: The molecular nature of matter and change|url=https://archive.org/details/chemistrymolecul0000silb_p2y5|year=2006|page=[https://archive.org/details/chemistrymolecul0000silb_p2y5/page/536 536]|publisher=McGraw-Hill|location=New York|edition=4th|isbn=0-07-111658-3}}&lt;/ref&gt;

==אפענע פראגעס און קאנטראווערסיעס ==

===עלעמענטן מיט אומבאוואוסטע כעמישע אייגנשאפטן===
כאטש מען האט אנטפלעקט אלע עלעמענטן ביז אגאנעסאן, פון די עלעמענטן העכער [[האסיום]] (עלעמענט 108), האבן נאר [[קאפערניקום]] (עלעמענט 112) און [[פלעראוויום]] (עלעמענט 114) באוואוסטע כעמישע אייגנשאפטן. די אנדערע עלעמענטן זענען מעגלעך אנדערש ווי מען וואלט פארויסגעזאגט דרוך עקסטראפאלאציע, צוליב רעלאטיוויסטישע עפעקטן; צום ביישפיל, ס׳איז פאראויסגעזאגט אז פלעראוויום האט אפשר אייגנשאפטן פון די איידעלע גאזן , כאטש דערווייל ליגט ער אין דער [[קוילנשטאף גרופע]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Chemistry of Superheavy Elements|url=https://archive.org/details/chemistryofsuper0000unse_y0o9|last=Schändel|first=M|year=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht|isbn=1-4020-1250-0|page=[https://archive.org/details/chemistryofsuper0000unse_y0o9/page/277 277]}}&lt;/ref&gt; לעצטיקע עקספערימענטן אבער לייגן פאר אז פעראוויום איז ענלעך צו בליי, אזוי מען וואלט טאקע געמיינט לויט זיין פלאץ אין דער פעריאדישער טאבעלע.&lt;ref&gt;Scerri 2011, pp. 142–143&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

== וועבלינקען ==
* [https://forward.com/yiddish/435230/appreciating-the-periodic-table-of-elements-in-yiddish/ די פּעריאָדישע טאַבעלע פֿון עלעמענטן — אויף ייִדיש]

{{כעמיע פיסל}}

[[קאַטעגאָריע:כעמיע]]</text>
      <sha1>olm5mmzjd58mcm9onyoxkhh3jx4e6i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אלעקסאנדער דער גרויסער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27188</id>
    <revision>
      <id>602161</id>
      <parentid>585028</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17042" sha1="6v0tgfcekytjb0qvaw6wel33jidpeqa" xml:space="preserve">{{אישיות}}'''אלעקסאנדער דער גרויסער''' אדער '''אלעקסאנדער מוקדון''' ([[גריכיש]]: Αλέξανδρος ο Μέγας אדער Μέγας Aλέξανδρος&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&amp;searchmode=none|title=Alexander|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}&lt;/ref&gt; ''מעגאס אלעקסאַנדראס''; [[20סטן יולי]] 356 - [[10טן יוני]] 323 פאר דער היינטיקער עפאכע),&lt;ref name=&quot;death riddle&quot;&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/latest_news/110852.stm|title=Alexander's death riddle is 'solved' |publisher=[[BBC]]|date=1998-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html|title=The birth of Alexander|publisher=Livius}}&lt;/ref&gt; איז געווען א פארצײַטיקער גריך און&lt;ref name=pomeroy1&gt;{{cite book|author=Pomeroy, S.|coauthors=Burstein, S.; Dolan, W.; Roberts, J.|date=1998|title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History|url=https://archive.org/details/ancientgreecepol00sara|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn= 0-19-509742-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hammond1&gt;{{cite book|author=Hammond, N. G. L.|date=1989|title=The Macedonian State: Origins, Institutions, and History|url=https://archive.org/details/macedonianstateo0000hamm|pages=[https://archive.org/details/macedonianstateo0000hamm/page/12 12]–13|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn= 0-19-814883-6}}&lt;/ref&gt; מלך פון [[מאקעדאן]] (336–323 פאר דער היינטיקער עפאכע). ער איז געווען איינער פֿון די געראטנסטע מיליטערישע קאמענדאנטן אין היסטאריע, און קיינער האט אים נישט געזיגט אין א שלאכט. בײַם טאג פֿון זײַן טויט, האט ער שוין אײַנגענומען רוב פֿון דער וועלט וואס די [[אוראלט גריכנלאנד|אוראלטע גריכן]] האבן געקענט.
[[טעקע:MacedonEmpire.jpg|קליין|350px|מאפע פון אלעקסאנדער'ס אימפעריע.]]
אלעקסאנדער האט איבערגענומען די מלוכה פון מאקעדאן נאכן טויט פֿון זײַן פאטער [[פיליפ דער צווייטער פון מאקעדאן]]. פיליפ האט פאראייניגט&lt;ref&gt;Bowra, C. M., [1957](1994), ''The Greek Experience'', London:Phoenix, Orion Books Ltd, ISBN 1-85799-122-2, p 9&lt;/ref&gt; רוב פון די שטאָט-שטאַטן פונעם [[אוראלט גריכנלאנד|גריכישן קערנלאנד]] אונטער מאקעדאנישער העגעמאניע אין א פֿעדעראציע וואס האט געהייסן דעם קארינטישן בונד.&lt;ref&gt;Sacks, David, (1995), '' Encyclopedia of the Ancient Greek World'', London:Constable and Co. Ltd, ISBN 0-09-475270-2, p 16&lt;/ref&gt; אלעקסאנדער האט באשטעטיגט די מאקעדאנישע הערשאפט ווען ער האט באהערשט אן אויפֿשטאנד פון דרומדיקע גריכישע שטאט-שטאַטן, און א קורצע אבער בלוטיגע אטאקע קעגן מאקעדאנ'ס צפונדיגע שכנים, אלעקסאנדער האט זיך ארויסגעלאזט צו מזרח קעגן דער אכעמענידער [[פערסישע אימפעריע|פערסישער אימפעריע]], וואס ער האט באזיגט און אראפגעווארפֿן. זײַנע נצחונות איבער [[אנאטאליע]], [[סיריע]], [[פעניקיע]], [[ארץ יהודה]], [[עזה]], [[מצרים]], [[באקטריע]], און [[מעסאפאטאמיע]], האבן פארשפרייט די גרענעצן פֿון זײַן [[אימפעריע]] ביזן [[פונזשאב]], [[אינדיע]].

אין זיין יוגנט האט אלעקסאנדער געלערנט ביי [[אריסטו]], ביז ער איז געווען אלט 16. נאך ווען מען האט דערהרגעט זיין פאטער פֿיליפ אין יאר 336 פאר דער ציווילער רעכענונג, איז אלעקסאנדער געווארן זיין פאטער׳ס ממלא מקום אויפן טראן, און ער האט גע׳ירשנט א שטארק קעניגרייך און א געניטע ארמיי. אלעקסאנדער האט באקומען די גענעראלשאפט פון גריכנלאנד און האט געניצט דעם אמט צו לאזן אין גאנג זיין פאטער׳ס גאנץ-העלענישן פראיעקט צו פירן די גריכן אין אייננעמען [[פערסיע]]. אין יאר 334 האט ער אינוואדירט די [[אכעמענידע אימפעריע]] (פערסישע אימפעריע) און האט אנגעהויבן א סעריע אקציעס וואס האט געדויערט צען יאר. נאכן איינעמען אנאטאליע, האט אלעקסאנדער צעבראכן די מאכט פון פערסיע אין עטלעכע מכריע׳דיקע קאמפן, ספעציעל מערקווירדיק די קאמפן פון [[קאמף פון איסוס|איסוס]] און [[קאמף פון גאגאמעלע|גאגאַמעלע]]. דערנאך האט ער אראפגעווארפן דעם פערסישן קעניג [[דאריוס דער דריטער]] און האט אינגאנצן איינגענומען די אכעמענידע אימפעריע. דעמאלסט האט זיין אימפעריע פארשפרייט פונעם [[אדריאטישער ים|אדריאטישן ים]] ביז צום טייך [[אינדוס]].

אין יאר 326 פאר דער ציוולער רעכענונג האט ער אינוואדירט אינדיע., און האט געהאט א חשוב׳ן ניצחון ביים קאמף פון די הידאספעס.  אלעקסאנדער איז געשטארבן אין בבל אין יאר 323 פאר דער ציווילער רעכענונג, די שטאט וואס האט ער געוואלט מאכן די הויפטשטאט פון זיין אימפעריע. אין די יארן נאך זיין טויט האט א סעריע ברידער-קריגן צוריסן זיין אימפעריע. מיט דער גרינדונג פון עטלעכע מדינות געהערשט דורך די דיאדאכן, די גענעראלן און יורשים וואס האבן איבערגעלעבט אלעקסאנדער.

ער האט געגרינדעט עטלעכע צוואנציג שטעט מיט זיין נאמען; די בעסט באקאנט פון זיי איז [[אלעקסאנדריע]] אין עגיפטן. מיט זיינע זידלונגען פון גריכישע קאלאניסטן און די פארשפרייטונג פון גריכישער קולטור איז פון דעם געווארן א נייע העלעניסטישע ציוויליזאציע, טיילן פון וואס מען האט נאך געקענט דערקענען אין דער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]] אין דעם 15טן יארהונדערט און גריכיש רעדער אין צענטראל און מזרח אנאטאליע ביז די 1920ער יארן. זייט זיינע צייטן מעסטן זיך מיליטערישע פירער קעגן אים, און מיליטערישע אקאדעמיעס איבער דער גארער וועלט לערנען אויס זיין טאקטיק. ער וועט אפט גערעכנט צווישן די מערסט איינפלוסע מענטשן אין דער היסטאריע.

== יונגע יארן ==

=== ייחוס און קינדהייט ===
[[טעקע:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|קליין|סקולפטור פון א יונגן אלעקסאנדער דער גרויסער פון דער העלעניסטישער תקופה, [[בריטישער מוזיי|בריטישע מוזיי]]]]
[[טעקע:Aristotle_tutoring_Alexander.jpg|קליין|''[[אריסטו]] Tutoring Alexander'', פון [[זשאן לעאן זשעראם פעריס]]]]
אלעקסאנדער איז געבוירן געווארן דעם זעקסטן טאג פונעם אוראלטן גריכישטן מאנאט  העקאטאמבאיאן (וואס טייל  האלטן איז דער 20סטער{{שפייצן}}יולי  356 פאר דער ציווילער רעכענונג,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html#7|title=The birth of Alexander the Great|work=Livius|quote=Alexander was born the sixth of [[Attic calendar|Hekatombaion]].
|accessdate={{ר}}16טן דעצעמבער 2011}}&lt;/ref&gt; אין פעלא, די הויפטשטאט פון דעם קענגיגרייך פון מאקעדאן.&lt;ref&gt;{{citation|title=Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: a historical biography|series=Hellenistic culture and society|first=Peter|last=Green|edition=illustrated, revised reprint|publisher=University of California Press|year=1970|isbn=978-0-520-07165-0|page=xxxiii|url=https://books.google.com/books?id=g6Wl4AKGQkIC&amp;pg=PA559&amp;dq=alexander+the+great+356+OR+355#v=onepage&amp;q=356&amp;f=false|quote=356 – Alexander born in Pella. די גענויע דאטע ווייסט מען נישט, מסתמא אדער דעם 20סטן אדער דעם 26סטן יולי.}}&lt;/ref&gt; ער איז געווען דער זון פונעם  קעניג פון מאקעדאן, [[פיליפ דער צווייטער פון מאקעדאן|פיליפ דער צווייטער]], און זיין פערטער ווייב, אלימפיאס, טאכטער פון נעאפטאלעמוס דער ערשטער, קעניג פון עפירוס.&lt;ref&gt;{{harvnb|McCarty|2004|p=10}}, {{harvnb|Renault|2001|p=28}}, {{harvnb|Durant|1966|p=538}}&lt;/ref&gt; כאטש פיליפ האט געהאט א סך ווייבער, זיבן אדער אכט, איז אלימפיאס געווען א לענגערע צייט זיין הויפט וויי, גאנץ מעגלעך צוליב דעם וואס זי האט געהאט געבוירן אלעקסאנדער.{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=171}}

[[טעקע:Θεσσαλονίκη_2014_(The_Statue_of_Alexander_the_Great)_-_panoramio.jpg|קליין|סטאטוע פון אלעקסאנדער דער גרויסער אין [[סאלאניקא]], [[גריכנלאנד]]]]

== באגרינדונג פון הערשאפט ==

== די פוסרייזע איינצונעמען די פערסישע אימפעריע ==

=== קליין־אזיע ===
דער ים־פלאט האט געפירט אלעקסאנדער׳ס מיליטער צו די בארטנס פון [[קליין אזיע]]. זיי האבן אראפגעשטיגן און דער שטארקער פערסישער פלאט האט זיי נישט געשטערט, פארוואס ווייסט מען נישט. ווען די פערסער זענען דערגאנגען וועגן דער אינוואזיע האבן זיי געהאלטן א מלחמה־ראט אין זעליי (Ζέλεια). ביי דער דעבאטע אין דעם ראט האט [[מעמנאן פון ראדאס|מעמנאן]], דער גריכישער גענעראל וואס האט פארדינגען זיינע דינסטן צו די פערסער, פארגעשטעלט צו די סאטראפן נישט צו האלטן אן אפענע קאנפראנטאציע מיט אלעקסאנדער׳ס מיליטער, נאר צו פירן אן אפגעסמאליעטע ערד סטראטעגיע כדי צו פארלענגערן דעם קאמף און צו פארשוואכן די מיליטער פון אלעקסאנדער, וואס איז געווען עקאנאמיש באדריקט. אויך האט ער פארגעשלאגן צו ניצן דעם שטארקן פערסישן פלאט אריבערצופירן דעם קאמף אריין אין גריכנלאנד אליין.{{הערה| Peter Green Alexander of Macedon 356 - 323, university of california press, p 170}}

די פערסישע סאטראפן אין קליין־אזיע, ספעציעל ארסיטעס, אין וועמענס סאטראפיע שטח האט אלעקסאנדער׳ס מיליטער אראפגעשטיגן, האבן זיך דערגעגנט צו דעם פלאן און האבן געפעדערט צו קאנפראנטירן אלעקסאנדער אין א דירעקטן קאמף. די קאנפראנטאציע האט פאסירט ביי דער [[קאמף פון גראניקאס]], וואס האט געענדיגט מיט א צעשטערישן פערסישן דורכפאל. די איבערגעבליבענע פערסישע קראפטן אונטער מעמנאן האבן זיך צוריקגעצויגן צו די שטעט [[מילטאס]] און [[העליקראנסאס]].

דער ניצחון ביי דער קאמף פון גראניקאס האט געהאלפן אלעקסאנדער פעסטצושטעלן זיין הערשאפט אין קליין־אזיע. קליין־אזיע איז נישט געווען אן איינצעלע פאליטישע וועזן, נאר איז געווען צוזאמענגעשטעלט פון עטלעכע [[פראווינץ|פראווינצן]], וואס אין טייל פון זיי איז געווען די [[העלעניזם|גריכישע קולטור]] גוט איינגעווארצלט, ספעציעל אין [[איאניע]], אבער ווייניגער אין [[קאריע]], אין מערב קליין־אזיע.

רוב פון די גריכישע שטעט האבן געזען אלעקסאנדער ווי דער באפרייער פונעם פערסישן יאך, אבער מילטאס און [[הליקרנסוס|העליקראנסאס]], וואס איז געווען גוט באפעסטיקט, האבן זיך דערקעגנט צו אים. ביז מען האט באזיגט העליקראנסאס האט געפאדערט א באלאגערונג וואס האט געדויערט ביז ווינטער. ווען העליקראנסאס איז געפאלן, האט דריווש דערלויבט מעמנאן אויספירן זיין פלאן.{{הערה| Ilya Gershevitch (editor) The Cambridge history of Iran vol 2, p 427}} מעמנאן האט אינוואדירט מיט דעם פערסישן פלאט עטלעכע אינזלען, אבער קורץ נאכהער איז ער געשטארבן. מיט זיין טויט האט דער פלאן פארלוירן זיין באוועגענדיגע מאכט, און די אינוואזיע איז דורכגעפאלן.

נאכן באזיגן העליקראנסאס האט אלעקסאנדער ווייטער געצויגן קיין מזרח לענגאויס דעם דרום בארטן פון קליין־אזיע, דורך [[ליקיה|ליקיע]] און [[פמפיליה|פאמפיליע]]. מיט דעם האט ער דערגרייכט אין מאי 333 פאר דער ציווילער תקופה צו [[גורדיום|גארדיום]], דארט האט ער געלייזט דעם רעטעניש פונעם [[גארדישער קנופ|גארדישן קנופ]]. לויט דער לעגענדע, ווער עס וועט אויפבינדן דעם קנופ וועט באקומען די הערשאפט איבער גאנץ אזיע. אלעקסאנדער האט זיך נישט אריינגעלייגט אין דעם פלאנטער פון טרעפן די עקן פונעם קנופ, נאר ער האט אים געשניטן מיט זיין שווערד.


== מלחמה-רייזעס אין דעם מיטל מזרח ==

== אינדיע און צוריק קיין בבל ==

== זיין טויט ==
===דער מיסטעריעזער טויט===
אין יאר 323 פאר דער ציווילער רעכענונג, ווען ער האט נאך געפלאנט א פוסרייזע איינצונעמען [[קארטאג]] און דעם [[אראבישער האלבאינדזל|אראבישן האלבאינדזל]], האט אלעקסאנדער געכאפט א מיסטעריעזע קראנקייט וואס האט געברענגט צו זיין טויט אין דעם פאלאץ פון [[נבוכדנצר דער צווייטער]], ווען ער איז געווען נאר 32 יאר אלט. שוין אין אוראלטע צייטן זענען געווען פארשפרייט קאנספיראציע טעאריעס וועגן זיין טויט. אריאנוס דערמאנט עטלעכע פון זיי, אבער ער ווארפט זיי אפ אן אויטענטישקייט: אלעקסאנדער איז געווארן פארגיפטעט דורך [[אנטיפאטראס]], דער גיפט איז געווארן אריבערגעפירט דורך איולאוס, דער יונגערער זון פון אנטיפאטראס וואס אלעקסאנדער האט באליידיגט א שטיק צייט פריער.{{הערה|אריאנוס, ספר 7 פרק 27}}

== זיין פערזענלעכקייט ==

== צעטיילן זיין אימפעריע ==
די מעכטיגע אימפעריע וואס אלעקסאנדער האט איבערגעלאזט האט זיך נישט לאנג געהאלטן.


{{-}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:קיסרים]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאריע]]</text>
      <sha1>6v0tgfcekytjb0qvaw6wel33jidpeqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ארקטישער אקעאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27523</id>
    <revision>
      <id>602140</id>
      <parentid>577835</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1537" sha1="splc1sc19qhktfc2q1tg3lkbc7qmf9t" xml:space="preserve">{{פינף אקעאנען}}
[[טעקע:Arctic.svg|קליין|250px|ארקטישער ראיאן]]
דער '''ארקטישער אָקעאן''' אדער '''אייז-ים''', פלאצירט אין דעם צפון האלבקוגל, איז דער קלענסטער און דער פלאטשיקסטער פון די פינף [[אקעאן|אקעאנען]] פון דער וועלט. ער איז ארומגענומען פון [[אייראזיע]] און [[צפון אמעריקע]], און איז כמעט אינגאנצן באדעקט מיט אייז. ער איז נישט אזוי שטארק באזאלצן ווי די אנדערע אקעאנען צוליב דעם וואס עס רינט אריין אין אים אסאך [[פרישוואסער]] פון [[טייך|טייכן]] און אויך זיין [[אויסדאמפונג]] איז פארהעלטענישמעסיג נידעריג.

דער ארקטישער אקעאן פארנעמט א שטח פון  14,056,000 קוואדראט ק&quot;מ,&lt;ref name=nyt&gt;{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/731 455]}}&lt;/ref&gt; און זיין בארטן איז לאנג 45,390 ק&quot;מ.&lt;ref name=nyt/&gt;
{{-}}

== רעפערענצן ==
&lt;references /&gt;

[[קאַטעגאָריע:אקעאנען]]</text>
      <sha1>splc1sc19qhktfc2q1tg3lkbc7qmf9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאנאפאל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28189</id>
    <revision>
      <id>602172</id>
      <parentid>494935</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1817" sha1="a704urno6est70qr6ocm1rcmdmbyami" xml:space="preserve">אין [[עקאנאמיק]], א '''מאנאפאל''' (פון [[גריכיש]] ''μονος'', אליין אדער איינציק+ ''πολειν'', פֿארקויפֿן) עקזיסטטירט ווען א געוויסער מענטש אדער אונטערנעמונג האט גענוג קאנטראלע איבער א פראדוקט אדער באדינסט פֿעסטצושטעלן די תנאים צו באקומען דעם פראדוקט.&lt;ref&gt;{{cite book 
|last= [[Milton Friedman]] 
|first= 
|title= [[Capitalism and Freedom]] 
|format= paperback 
|accessyear= 2008 
|accessmonth= March 
|edition= 40th anniversary edition
|year= 2002 
|month=  
|publisher= The University of Chicago Press 
|language= English 
|pages= [https://archive.org/details/capitalismfreedo0000frie_n9k6/page/208 208]
|chapter= VIII: Monopoly and the Social Responsibility of Business and Labor
|ID = ISBN 0-226-26421-1}}&lt;/ref&gt; מיט מאנאפאלן איז נישט דא קיין עקאנאמישע [[קאנקורענץ]] פארן [[גוט (עקאנאמיק)|גוט]] אדער [[באדינסט]].&lt;ref&gt;{{cite book 
|last= Blinder 
|first= Alan S 
|coauthors= William J Baumol and Colton L Gale
|title= Microeconomics: Principles and Policy 
|format= paperback 
|accessyear= 2006
|accessmonth= October 
|edition=
|year= 2001 
|month= June 
|publisher= Thomson South-Western 
|language= English 
|pages= 212 
|chapter= 11: Monopoly
|ID = ISBN 0-324-22115-0
|quote = A pure monopoly is an industry in which there is only one supplier of a product for which there are no close substitutes and in which is very difficult or impossible for another firm to coexist}}&lt;/ref&gt; 

אמאל שאפט די רעגירונג א מאנאפאל אין א געוויסן שטח.

== רעפערענצן ==
&lt;references/&gt;

[[קאַטעגאָריע:עקאנאמיק]]</text>
      <sha1>a704urno6est70qr6ocm1rcmdmbyami</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סאטורן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28503</id>
    <revision>
      <id>602127</id>
      <parentid>601984</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20742" sha1="ckduoyp374cnjj0konnwx470ezqbkcv" xml:space="preserve">[[טעקע:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|upright=1.5|קליין|סאטורן]]
'''סאטורן''' (סימבאל: [[file:Saturn symbol (bold).svg|16px|♄]]; [[ענגליש]]: ''Saturn'') איז דער זעקסטער [[פלאנעט]] פון דער [[זון]] און דער צווייטער גרעסטער פלאנעט אין דער [[זון סיסטעם]], נאך [[יופיטער]]. סאטורן, צוזאמען מיט יופיטער, [[אוראנוס]] און [[נעפטון]], איז קלאסיפירט אלס א [[גאז ריז]].

דער סימבאל פון סאטורן איז א [[שערפ]] ([[יוניקאד]]: {{אוניקאד|♄}}).

דער פלאנעט סאטורן באשטייט פון [[הידראגען]], מיט א קליינער פראפארציע פון [[העליום]] און [[שפורעלעמענט]]ן.&lt;ref name=&quot;Voyager Summary 1&quot;&gt;{{cite web
|title = Voyager Saturn Science Summary
|url = http://www.solarviews.com/eng/vgrsat.htm
|first = Calvin
|middle = J.
|last = Hamilton
|accessdate = 2007-07-05
|year = 1997
|publisher = Solarviews}}&lt;/ref&gt; דער אינעווייניק באשטייט פון א קליינער יאדער פון שטיין און אייז, ארומגענומען מיט א דיקער שיכטע פון מעטאלישן הידראגען און א גאזישער דרויסנדיקער שיכטע. [[ווינט גיך|ווינט גיכן]] אויף סאטורן קען גרייכן 1800&amp;nbsp;ק&quot;מ א שעה, אסאך גיכער ווי אויף יופיטער. סאטורן האט א פלאנעטיש [[מאגנעטיש פעלד]] מיטנדיק אין שטארקייט צווישן דעם פון דער ערד און דעם קראפֿטיגערן פֿעלד ארום יופיטער.

דעם פלאנעט׳ס מערסט בארימטע אייגנקייט איז זיין פראמינענטע רינג סיסטעם וואס באשטייט מערסטנס פון אייז טיילכעלן, מיט א קלענערער מאס פון שטיינברעך און שטויב. נישט ווייניגער ווי 62 לבנות&lt;ref&gt;{{cite web|first=Enrico|last=Piazza|title=Saturn's Moons|work=Cassini, Equinox Mission|publisher=JPL NASA|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/|accessdate=22סטן יוני 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9ohM2V?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/|archivedate=5טן אקטאבער 2011|deadurl=no|df=}}&lt;/ref&gt; ארביטירן סאטורן, פון זיי 53 האבן אפיציעלע נעמען. דאס איז אחוץ די הונדערטער לבנה׳לעך אין די רינגען. [[טיטאן]], סאטורנ׳ס גרעסטע לבנה, און די צווייט־גרעסטע אין דער זון־סיסטעם , איז גרעסער פונעם פלאנעט [[מערקור]], אויבוואויל מיט א קלענערע מאסע, און איז די איינציקע לבנה אין דער זון־סיסטעם  וואס מען ווייסט אז זי האט א ממשותדיקן אטמאספער.&lt;ref name=&quot;Titan ref&quot;&gt;{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|title=די געשיכטע פון סאטורן|accessdate=7טן יולי 2007|last=Munsell|first=Kirk|date={{ר}}6טן אפריל 2005|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory; California Institute of Technology|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Vt6xrq?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|archivedate=22סטן אויגוסט 2011|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt;

== פיזישע כאראקטעריסטיק ==
[[טעקע:Saturn,_Earth_size_comparison.jpg|לינקס|קליין|צונויפגעשטעלט בילד וואס פארגלייכט די גרייסן פון סאטורן און ערד]]
סאטורן איז א [[גאז ריז]] ווייל בעיקר באשטייט ער פון וואסערשטאף און העליום. ער האט נישט קיין דייטלעכן אויבערפלאך, אבער ס׳איז מעגלעך אז ער האט א סאלידן יאדער.&lt;ref name=&quot;melosh2011&quot; /&gt; סאטורנ׳ס ראטאציע איז גורם אז ער זאל האבן די פארעם פון אן אבלאטן [[ספערויד|ספֿערויד]]; דאס הייסט, פלאטשיק ביי די פאלוסן און פוישיק ביי זיין עקוואטאר. זיינע עקוואטארישע און פאלוס־ ראדיוסן ענדערן זיך מיט כמעט 10%: 60,268&amp;nbsp;ק״מ קעגן 54,364&amp;nbsp;ק״מ.&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt; יופיטער, [[אוראנוס]] און [[נעפטון]], די אנדערע ריז־פלאנעטן אין דער זון־סיסטעם, זענען אויך אבלאט, אבער נישט אזוי שטארק ווי סאטורן. די קאמבינאציע פון דעם בייכל און דער ראטאציע ראטע פועל׳ט אז די עפעקטיווע אויבערפלאך גראוויטאציע ביים עקוואטאר, 8.96 מ/ס&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, איז 74% פון ביי די פאלוסן און איז ווייניגער ווי די אויבערפלאך גראוויטאציע פון דער ערד. אבער, די עקוואטארישע [[אנטרינונג-גיך]] פון קרוב צו 36 ק״מ/ס איז א סך גרעסער ווי פון דער ערד.&lt;ref name=&quot;Gregersen2010&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ptLFDN0z8gQC&amp;pg=PA119|title=Outer Solar System: Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune, and the Dwarf Planets|publisher=The Rosen Publishing Group|editor1-first=Erik|editor1-last=Gregersen|page=119|year=2010|isbn=978-1615300143}}&lt;/ref&gt;

סאטורן איז דער איינציגער פלאנעט אין דער זון־סיסטעם וואס איז ווייניגער געדעכט ווי וואסער—אומגעפער 30% ווייניגער.&lt;ref name=&quot;preserve&quot; /&gt; כאטש דער יאדער פון סאטורן איז פיל געדעכטער ווי וואסער, די דורכשניטלעכע  געדיכטקייט פונעם פלאנעט איז 0.69 ג/צ״מ&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; צוליב דעם אטמאספער. יופיטער האט 318 מאל אזויפיל מאסע ווי די ערד,&lt;ref name=&quot;Jupiter fact&quot; /&gt; און סאטורן האט  95 אזויפיל מאסע ווי די ערד.&lt;ref name=&quot;fact&quot; /&gt; צוזאמען האלטן יופיטער און סאטורן 92% פון דער גארער פלאנעטארישער מאסע אין דער זון־סיסטעם.&lt;ref name=&quot;ssr152_1_423&quot; /&gt;

=== אינעווייניגע סטרוקטור ===
[[טעקע:Saturn_diagram.svg|לינקס|קליין|געמעל פון סאטורן, פראפארציאנעל]]
כאטש סאטורן באשטייט מערסטנס פון [[וואסערשטאף]] און [[העליום|העליאום]], איז דער מערסטער טייל פון זיין מאסע נישט אין דער [[גאז]] פאזע, ווייל וואסערשטאף פארלירט די אייגנשאפטן פון א גאז ווען די געדעכטקייט איז העכער פון  0.01 ג/צ״מ&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; , וואס פאסירט ביי א ראדיוס וואס אנטהאלט 99.9% פון סאטורנ׳ס מאסע. די טעמפעראטור, דרוק און געדעכטקייט אינערהאלט סאטורן ווערן אלע העכער וואס נענטער מען קומט צום יאדער, וואס איז גורם אז וואסערשטאף זאל ווערן א מעטאל אין די טיפערע שיכטעס.&lt;ref name=&quot;ssr152_1_423&quot; /&gt;

די אנגענומענע מאדעלן פון פלאנעטן זענען משמע אז אינעווייניק פון סאטורן איז ענלעך צו דעם פון [[יופיטער]], וואס האט א קליינעם שטייניגן יאדער ארומגענומען מיט וואסערשטאף און העליאום מיט שפור־קוואנטיטעטן פון פארשידענע אויסוועפיקע מאטריאלן.&lt;ref name=&quot;guillot_et_al2009&quot; /&gt; דער יאדער איז ענלעך אין צוזאמענשטעל צו דער ערד, אבער מער געדעכטיק. אין יאר 2004, האבן וויסנשאפטלער געשאצט אז דער יאדער מוז זיין 9–22 מאל די מאסע פון דער ערד,&lt;ref name=&quot;science305_5689_1414&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;apj609_2_1170&quot; /&gt; וואס פאסט פאר א דיאמעטער פון עטלעכע 25,000&amp;nbsp;ק״מ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960|title=Saturn|publisher=BBC|accessdate=19טן יולי 2011|date={{ר}}2000|archiveurl=https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960|archivedate=21סטן אויגוסט 2011|deadurl=no|df=}}&lt;/ref&gt; דאס ווערט ארומגענומען מיט א געדעכטערער פליסיקער שיכטע פון מעטאלישן הידראגען, דערנאך מיט א פליסיקער שיכט פון מאלעקולארישן הידראגען איינגעזאפט מיט העליאום וואס ביסלעכווייז טוישט זיך צו א גאז וואס העכער מען גייט. די דרויסנדיקסטע שיכטע שפאנט 1,000&amp;nbsp;ק״מ און באשטייט פון גאז.&lt;ref name=&quot;faure_mensing2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NMM Saturn&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html|title=Structure of Saturn's Interior|publisher=Windows to the Universe|accessdate=19טן יולי 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html|archivedate=21סטן אויגוסט 2011|deadurl=no|df=}}&lt;/ref&gt;

== אבסערוואציע ==
[[טעקע:Saturn-27-03-04.jpeg|קליין|סאטורן דורך א טעלעסקאפ]]
סאטורן איז דער ווייטסטער פון די פינעף פלאנעט וואס זענען גרינג זעבאר מיטן נאקעטן אויג פון דער ערד—די אנדערע פיר זענען [[מערקור]], [[ווענוס]], [[מאדים]] און [[יופיטער]]. (אוראנוס און אמאל  [[וועסטא 4|4 וועסטא]] זענען זעבאר צום נאקעטן אויג אוין טונקעלע הימלען.) אז מען קוקט אויף סאטורן אין דעם נאכט־הימל זעט א העל, געלן פונקט פון ליכט מיט א העלקייט געוויינלעך צווישן  +1 און 0. עס דויערט אומגעפער 29.5 יאר ביז סאטורן ענדיגט א גאנצע הקפה פונעם עקליפטיק קעגן דעם הינטערגרונט קאנסטעלאציעס פון די מזלות.  רוב מענטשן דארפן אן אפטישע הילף (גאר גרויסע בינאקלען  (א קליינעם טעלעסקאפ) וואס פארגרעסערט כאטש 30 מאל צו זען א בילד פון סאטורנ׳ס רינגען מיט א קלארער רעזאלוציע.&lt;ref name=&quot;NMM Saturn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;binoculars&quot; /&gt;    צוויי מאל אין יעדן סאטורן־יאר (בערך יעדע 15 ערד־יאר), ווערן די רינגען פארשוואונדן פונעם אויסבליק, צוליב דעם וואס זיי זענען פארווינקעלט און ווייל זיי זענען גאר דין. די נעקסטע אזעלכע &quot;פארשווינדונג&quot; וועט פאסירן אין יאר 2025, אבער דעמאלסט וועט סאטורן זיין גאנץ נאנט צו דער זון (קוקנדיק פון דער ערד) און מען וועט נישט קענען א סך זען.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.classicalastronomy.com/news/anmviewer.asp?a=313&amp;z=28|title=Saturn's Rings Edge-On|date=2013|publisher=Classical Astronomy|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105231722/http://www.classicalastronomy.com/news/anmviewer.asp?a=313&amp;z=28|archive-date={{ר}}5טן נאוועמבער 2013|accessdate=4טן אויגוסט 2013|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt;

סאטורן מיט זיינע רינגען קען מען זען צום בעסטן ווען דער פלאנעט איז ביי, אדער נאנט צו, [[אפאזיציע (פלאנעטן)|אפאזיציע]], די קאנפיגוראציע פון א פלאנעט ווען ער האט אן [[עלאנגאציע (אסטראנאמיע)|עלאנגאציע]]  180°, און דערפאר זעט ער אויס אנטקעגן דער זון אין דעם הימל. א סאטורן־אפאזיציע פאסירט יעדע יאר—אומגעפער יעדע 378 טעג—און דעמאלסט זעט אויס דער פלאנעט זייער העל. סיי די ערד סיי סאטורן ארביטירן די זון אויף עקצענטרישע ארביטן, במילא ענדערט זיך זייערע ווייטן פון דער זון מיט דער צייט, אויך דער דיסטאנץ צווישן זיי, קומט אז די העלקייט פון סאטורן איז אנדערש פון איין אפאזיציע צו דער צווייטער.  אויך זעט אויס סאטורן העלער ווען די ווינקל פון די רינגען איז אזוי אז זיי זענען מער זעבאר.  צום ביישפיל, ביי דער אפאזיציע וואס האט פאסירט דעם 17טן דעצעמבער 2002, האט סאטורן אויסגעזען דעם העלסטן צוליב א גוטער אריענטאציע פון זיינע רינגען רעלאטיוו צו דער ערד,&lt;ref name=&quot;opp2002&quot;&gt;{{cite journal|title=Saturn in 2002–03|last=Schmude Jr.|first=Richard W.|date=Winter 2003|publisher=Georgia Academy of Science|journal=Georgia Journal of Science|issn=0147-9369|volume=61|issue=4|url=http://www.freepatentsonline.com/article/Georgia-Journal-Science/113429393.html|access-date=29 June 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052153/http://www.freepatentsonline.com/article/Georgia-Journal-Science/113429393.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; כאטש סאטורן איז געווען נענטער  צו דער ערד און דער זון סוף 2003.&lt;ref name=&quot;opp2002&quot; /&gt;

פון צייט צו צייט ווערט סאטורן אקולטירט דורך דער [[לבנה]] (ד״ה, די לבנה באדעקט סאטורן אין דעם הימל). אזוי ווי אלע פלאנעטן אין דער זון־סיסטעם, פאסירן די אקולטאציעס פון סאטורן אין   &quot;סעזאנען&quot;. סאטורן־אקולטאציעס פאסירן 12 אדער מערערע מאל במשך א תקופה פון 12 מאנאטן, און דערנאך קומט א תקופה פון פינעף יאר אן קיין שום אקולטאציע.&lt;ref name=&quot;Jon&quot;&gt;{{cite news|title=Bright Saturn will blink out across Australia – for an hour, anyway|url=http://theconversation.com/bright-saturn-will-blink-out-across-australia-for-an-hour-anyway-26217|accessdate={{ר}}11טן מיי 2014|newspaper=The Conversation|date={{ר}}9טן מיי 2014|display-authors=1|author=Tanya Hill|author2=Jonti Horner}}&lt;/ref&gt; אויסטראלישע אסטראנאמיע מומחים היל און הארנער קלערן אויף די סעזאנען פון די סאטורן אקולטאציעס אזוי:&lt;blockquote&gt;דאס איז א תוצאה פונעם פֿאקט אז דער לבנה׳ס ארביט ארום דער ערד איז אנגעבויגן צום ארביט פון דער ערד ארום דער ערד – במילא רוב פון דער צייט, גייט די לבנה העכער אדער נידריגער פון סאטורן אין דעם הימל, און קיין אקולטאציע פאסירט נישט. נאר ווען סאטורן ליגט נאנט צו דעם פונקט וואו דער ארביט פון דער לבנה טרעפט דעם &quot;פלוין פון דעם עקליפטיק&quot; קען פאסירן אן אקולטאציע – און אין אזא פאל פאסירן אקולטאציעס יעדע מאל די לבנה גייט אדורך, ביז סאטורן רוקט זיך אווען פון דעם  אריבערגאנג פונקט.&lt;ref name=&quot;Jon&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=

&lt;ref name=apj609_2_1170&gt;{{cite journal |last1=Saumon |first1=D. |last2=Guillot |first2=T. |title=Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-07-10_609_2/page/1170 |journal=The Astrophysical Journal |volume=609 |issue=2 |pages=1170–1180 |date=July 2004 |doi=10.1086/421257 |bibcode=2004ApJ...609.1170S |arxiv=astro-ph/0403393}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=binoculars&gt;{{cite web |last=Eastman |first=Jack |url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |title=Saturn in Binoculars |date=1998 |publisher=The Denver Astronomical Society |accessdate={{ר}}3טן סעפטעמבער 2008 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html |archivedate={{ר}}21סטן אויגוסט 2011 |deadurl=no |df=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=melosh2011&gt;{{cite book |first1=H. Jay |last1=Melosh |title=Planetary Surface Processes |volume=13 |series=Cambridge Planetary Science |publisher=Cambridge University Press |date=2011 |isbn=978-0-521-51418-7 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=3bQD1DJgliIC&amp;pg=PA5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fact&quot;&gt;{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title=Saturn Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. 
|accessdate={{ר}}12טן אקטאבער 2017|date={{ר}}23סטן דעצעמבער 2016 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6uAT9gf3b?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |archivedate=12טן אקטאבער 2017 |deadurl=yes |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;


&lt;ref name=guillot_et_al2009&gt;{{cite book |display-authors=1 |last1=Guillot |first1=Tristan |last2=Atreya |first2=Sushil |last3=Charnoz |first3=Sébastien |last4=Dougherty |first4=Michele K. |last5=Read |first5=Peter |contribution=Saturn's Exploration Beyond Cassini-Huygens |title=Saturn from Cassini-Huygens |url=https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse |editor1-last=Dougherty |editor1-first=Michele K. |editor2-last=Esposito |editor2-first=Larry W. |editor3-last=Krimigis |editor3-first=Stamatios M. |isbn=978-1-4020-9216-9 |publisher=Springer Science+Business Media B.V. |page=[https://archive.org/details/saturnfromcassin0000unse/page/745 745] |date=2009 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_23 |bibcode=2009sfch.book..745G |arxiv=0912.2020}}&lt;/ref&gt;


&lt;ref name=preserve&gt;{{Cite web |url=http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html |title=Saturn – The Most Beautiful Planet of our solar system |work=Preserve Articles |date={{ר}}23סטן יאנואר 2011 |accessdate={{ר}}24סטן יולי 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9uTOJ0?url=http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html |archivedate=5טן אקטאבער 2011 |deadurl=no |df=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jupiter fact&quot;&gt;{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |publisher=NASA |last=Williams |first=David R. 
|date=16טן נאוועמבער 2004 |accessdate=2טן אויגוסט 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62D9vKbZz?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archivedate=5טן אקטאבער 2011 |deadurl=yes |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=faure_mensing2007&gt;{{cite book |first1=Gunter |last1=Faure |first2=Teresa M. |last2=Mensing |title=Introduction to planetary science: the geological perspective |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-4020-5233-0 |page=337 |url=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&amp;pg=PA337}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NMM Saturn&quot;&gt;{{cite web |title=Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 |publisher=National Maritime Museum 
|accessdate={{ר}}6טן יולי 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/62DnaWpNg?url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.286 
|archivedate={{ר}}6טן אקאטאבער 2011 |deadurl=yes |df=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=science305_5689_1414&gt;{{cite journal |last=Fortney |first=Jonathan J. |title=Looking into the Giant Planets |journal=Science |date=2004 |volume=305 |issue=5689 |pages=1414–1415 |doi=10.1126/science.1101352 |pmid=15353790|url=https://zenodo.org/record/1230846 }}&lt;/ref&gt;


&lt;ref name=ssr152_1_423&gt;{{Cite journal |last1=Fortney |first1=Jonathan J. |last2=Nettelmann |first2=Nadine |title=The Interior Structure, Composition, and Evolution of Giant Planets |journal=Space Science Reviews |volume=152 |issue=1–4 |pages=423–447 |date=May 2010 |doi=10.1007/s11214-009-9582-x |bibcode=2010SSRv..152..423F |arxiv=0912.0533}}&lt;/ref&gt;

}}

{{זונסיסטעם}}

[[קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם]]</text>
      <sha1>ckduoyp374cnjj0konnwx470ezqbkcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שאנכיי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29658</id>
    <revision>
      <id>602164</id>
      <parentid>583535</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6748" sha1="oael0830ojtii7zothaqe5aqx5tnd8a" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''שאנכיי''' ({{שפראך-zh|[[wikt:上|上]][[wikt:海|海]]}}) איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין [[כינע]] און איינע פון די [[ליסטע פון מעטראפאליטאנע שטחים לויוט באפעלקערונג|גרעסטע מעטראפאליטאנע שטחים]] אין דער וועלט, מיט העכער פון 20 מיליאן מענטשן.&lt;ref name=&quot;roughpop&quot;&gt;{{cite web
|title=שאנכיי באפעלקערונע איבער 20מ
|url=http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-12/05/content_287714.htm
|publisher=[[כינע טעגלעך]]
|date=2003-12-05
|accessdate=2008-03-22}}&lt;/ref&gt; שאנכיי געפינט זיך אויף כינע'ס מזרח בארטן ביים מויל פונעם [[יאנגצע טייך]]. זי ווערט אדמיניסטריט אלס א  [[מוניציפאליטעט]] פון דער [[מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע]] מיט פראווינצן סטאטוס.&lt;ref name=&quot;provincemunicipal&quot;&gt;{{cite web
|title=שאנכיי
|url=http://www.britannica.com/eb/article-9109537/Shanghai
|publisher=[[ענציקלאפעדיע בריטאניקע אנליין]]
|date=2008
|accessdate=2008-03-22}}&lt;/ref&gt;

ארגינעל א פֿישעריי און טעקסטיל שטאט, איז שאנכיי געוואקסן צו חשיבות אין דעם 19טן יארהונדערט צוליב איר גינסטיקער [[פארט]] פלאץ און ווי איינע פון די שטעט געעפנט צו פֿרעמדן האַנדל דורך דעם 1842 [[אפמאך פון נאנקין]].&lt;ref name=&quot;nanking&quot;&gt;{{cite book
|last = Mackerras
|first = Colin
|title = The New Cambridge Handbook of Contemporary China 
|url = https://archive.org/details/newcambridgehand0000mack
|publisher = [[Cambridge University Press]]
|year = 2001
|pages = 242
|isbn = 0521786746 }}&lt;/ref&gt; די שטאט האט געבליט אלס א צענטער פאר מסחר צווישן  [[ווייטער מזרח|מזרח]] און  [[מערבדיקע וועלט|מערס]], און איז געווארן א פֿיל־נאציאנאלער מיטלפונקט פון פינאנץ און באשעפֿטיגונג ביז די 1930ער.&lt;ref name=&quot;1930hub&quot;&gt;{{cite web
|title=א בליק אויף 1930ער שאנכיי
|url=http://www.shanghaiexpat.com/Article139.phtml
|publisher=Yoran Beisher
|date=2003-09-24
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt; פֿונדעסטוועגן, שאנכיי'ס וואוילטאג איז געווארן אפגעהאקט נאכן  1949 [[כינעזישן ברידערקריג]] און דאס אויפֿהערן פון פרעמדע אינוועסטירונג. די עקאנאמישע רעפארמען אין  1990 האבן גורם געווען אינטענסיווע אנטוויקלונג און פינאנצירונג אין שאנכיי,  איז די שטאט געווארן אין 2005 דער וועלט'ס מערסטער באשעפטיגסטער פֿראכט פארט.&lt;ref name=&quot;largest port&quot;&gt;{{cite web
|title=שאנכיי היינט דער וועלט'ס גרעסטער פֿראכט פארט
|url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/HA07Cb02.html
|publisher=[[Asia Times Online]]
|date=2006-01-07
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt;

ביי חרדי'שע אידן איז דאס אממערסטנס באקאנט צוליב דעם וואס דער וועלט בארימטער [[מירער ישיבה]] האט זיך דארטן אויפגעהאלטן אין [[פארלויף]] פון דער [[צווייטער וועלט מלחמה]] יארן ווען די וועלט האט געפלאקערט און אזוי ארום זענען זיי געראטעוועט געווארן פון א (כמעט) זיכערן טויט.

היינט איז שאנכיי דער גרעסטער צענטער פון האנדל און פינאנץ אין דער כינעזישער יבשה, , און איז געשילדערט געווארן אלס &quot;פארשטעלונג&quot; פון דער וועלט'ס גיכסטערע וואקסנדיגע עקאנאמיע.&lt;ref name=&quot;showpiece&quot;&gt;{{cite web |title=Shanghai: China's capitalist showpiece  |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |publisher=[[BBC News]] |date=2008-05-21 |accessdate=2008-08-07}}&lt;br /&gt;
{{cite web |title=Of Shanghai... and Suzhou |url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm |publisher=The Hindu Business Line |date=2003-01-27 |accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt;

== היסטאריע ==
אין דער תקופה פון דער [[סונג דינאסטיע]] (960 - 1279) האט זיך שאנכיי אנטוויקלט פון א דארף אין א האנדל שטעטל מיט א [[פארט]], דורך פליטים וואס זענען געקומען פון צפון כינע. אין 1172 האט מען געבויט אין דער שטאט א מויער ביים בארטן ים.  אין דער תקופה פון דער [[יואן דינאסטיע]] איז שאנכיי געווארן אין 1292 דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם ראיאן. אין 1297 איז שאנכיי געווארן אפיציעל א שטאט.

אין די צייטן פון דער [[מינג דינאסטיע]] האטט די שטאט שטארק אנטוויקלט. אין 1554 האט מען ארומגענומען די שטאט מיט א [[מויער]] צו שיצן זי פון יאפאנעזער [[פיראט]]ן, וואס האט געשטיצט די אנטוויקלונג פון דער שטאט. אבער אין 1525 האט די מינג דינאסטיע  געאסר'ט שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי.

ביי דער [[טשינג דינאסטיע]] איז שאנכיי געווארן איינע פון די חשובסטע פארט שטעט אין דער [[יאנגצע]] [[דעלטע]]. צוויי ענדערונגען אין דער פאליטיק האבן געווירקט צו העכערן דעם סטאטוס פון דער שטאט. ערשטנס, אין 1684 האט דער קייסער [[קאנגשי]] (1662 - 1723) אנולירט דעם פארבאט אויף שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי פארט. צווייטנס, אין 1732 האט דער קייסער [[יונצאנג]] (1678 - 1735) אריבערגעפירט דאס צענטראלע צאל הויז פון  סונדזיאנג קיין שאנכיי, אזוי גיבנדיק צו דער שטאט שליטה אויפן אויסערן האנדל פונעם גאנצן ראיאן.


== רעפערענצן ==
&lt;references/&gt;
{{coord|31|12|N|121|30|E|display=title}}

{{גרעסטע שטעט אין דער וועלט}}

[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין אזיע]]
[[קאַטעגאָריע:כינע]]</text>
      <sha1>oael0830ojtii7zothaqe5aqx5tnd8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>לעאנארדא דא ווינטשי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30413</id>
    <revision>
      <id>602168</id>
      <parentid>583540</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16837" sha1="f0c6pmf2pftaecj1x7bno0jnc9jsqch" xml:space="preserve">{{אישיות}}
[[טעקע:Leonardo self.jpg|קליין|250px|לעאנארדא אין א זעלבסט מאלעריי]]
'''לעאנאַרדא די סער פיערא דאַ ווינטשי''' ({{שפראך-it|Leonardo di ser Piero da Vinci}}; דעם [[15טן אפריל]], [[1452]] – דעם [[2טן מיי]], [[1519]]) איז געווען אן [[איטאליע]]נישער [[וויסנשאפטלער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אינזשעניר]], [[ערפינדער]], [[אנאטאמיסט]], [[מאלער]], [[סקולפטאר]], [[ארכיטעקט]], [[באטאניסט]], [[מוזיקער]] און [[שרייבער]].

== ביאגראפיע ==

=== יונגע יארן, 1452–1466 ===
לעאנארדא דא ווינטשי איז געבוירן געווארן דעם 15טן אפריל 1452 אין דעם דארף אנקיאנא, נאנט צו טייך ארנא אין [[טוסקאני]], דריי און א האלב קילאמעטער צפון פון [[ווינטשי]], א שטעטל אין דעם געביט פון [[פירענצע]]. ער איז געווען א קינד פון סער פיערא דא ווינטשי, א פלארענטירער נאטאר, און קאטערינע, א פויעריש מיידל; עס ווייזט אויז אז קאטערינע׳ס פאטער האט נישט איינגעשטימט אז פיערא זאל הייראטן זי. מען ווייסט ווייניג וועגן זיינע ערשטע יארן. די ערשטע פינף יאר פון זיין לעבן האט ער געוואוינט מיט זיין מאמען, דערנאך האט קאטערינא געהייראט אקטאבריגע, וואס האט געפירט א קאלעך־אויוון און לעאנארדא איז אריבער וואוינען מיט זיין זיידע־באבע און זיין פעטער פֿראנטשעסקא. יענע יאר האט סער פיערא געהייראט אלביערא אמאדארי, די 16-יעריגע טאכטער פון א רייכן נאטאר פון פירענציע, זי איז אבער געשטארבן  יונגערהייט&lt;ref name=&quot;LB&quot;&gt;{{cite book|first=Liana|last=Bortolon|title=The Life and Times of Leonardo|publisher=Paul Hamlyn|location=London|year=1967}}&lt;/ref&gt; אין 1465 אָן קינדער. אין 1468, ווען לעאנארדא איז געווען אלט 16, האט זיין פאטער געהייראט נאכאמאל צו 20-יעריגער פראנטשעסקא לאנפֿרעדיניע, זי איז אבער אויך געשטארבן אן קינדער. פיערא׳ס לעגאלע יורשים זענען געווען זיינע קינדער פון זיין דריטער ווייב  מארגהעריטא די גוגליעלמא, וואס האט געבוירן זעקס קינדער,{{efn|Antonio, Giulian, Maddalena, Lorenzo, Violante and Domenico&lt;ref&gt;[https://www.geni.com/people/Margherita/6000000022836749865 ''Margherita (da Vinci)'' in: geni.com] [דערגרייכט דעם 15טן יוני 2016].&lt;/ref&gt;}} און זיין פערטע און לעצטע ווייב, לוקרעזיא קאריגיאני האט אים געבוירן נאך זעקס יורשים.{{efn|Margherita, Benedetto, Pandolfo, Guglielmo, Bartolomeo and Giovanni&lt;ref&gt;[https://www.geni.com/people/Lucrezia-Cortigiani/6000000011018546847 ''Lucrezia Cortigiani'' in: geni.com] [דערגרייכט דעם 15טן יוני 2016].&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Rosci|1977|p=20}}&lt;ref name=&quot;Magnano&quot;&gt;Magnano, p. 138.&lt;/ref&gt; אינגאנצן האט לעאנארדא געהאט 12 האלב-געשוויסטער וואס זענען געווען א סך יונגער פון אים (ווען דער יונגסטער איז געבוירן איז לעאנארדא שוין געווען 40 יאר אלט) און לעאנארדא האט כמעט נישט געהאט קיין שייכות מיט זיי.{{efn|He also never wrote about his father, except a passing note of his death in which he overstates his age by three years.{{sfn|Wallace|1966|p=11}} Leonardo's siblings caused him difficulty after his father's death in a dispute over their inheritance.&lt;ref name=&quot;Magnano&quot;/&gt;}}

לעאנארדא האט אויפגעוואקסן צווישן זיינע ברידער און האט באקומען די זעלבע בילדונג ווי זיי, אבער ער האט געשפירט אז ער איז אנדערשט פון זיי וויבאלד זיין געבורט איז געווען אומלעגאל.

לעאנארדא דא ווינטשי האט זיך געשפירט באלעסטיקט פון די פלאגענשין פון בעלי חיים און האט געהאלטן פון [[וועגעטאריאניזם]].{{הערה|דדי שי, [http://anonymous.org.il/leonardo דה וינצ'י, הצמחוני שהקדים את זמנו], באתר &quot;[[אנונימוס (עמותה)|אנונימוס]]&quot;, 2טן מאי 2014{{ltr|Shelley Esaak, [http://arthistory.about.com/od/leonardo/a/Was-Leonardo-A-Vegetarian.htm Was Leonardo a Vegetarian?], About.com.}}}}{{הערה|[[פיטר סינגר]], [[שחרור בעלי-החיים (ספר)|שחרור בעלי החיים]], [[1998]], עמ' 237}}

וועגן לעאנארדא׳ס פארגעשריטענער בילדונג לערנען מיר פון די ווערטער פון וואסארי, דער ביאגראף פון די מעלער. &quot;אין אריטמעטיק האט ער פראגרעסירט אזוי גיך ביז פון צייט צו צייט איז זיין לערער געווען אין א קלעם ווי צו ענטפערן זיינע שווערע שאלות. אויך האט ער אנגעהויבן לערנען מוזיק און ער האט באשלאסן צו לערנען שפילן דעם פידל.&quot;{{הערה|לוי בן גרשון, &quot;מאה אישים&quot; ,&quot;הדר&quot; הוצאת ספרים בע&quot;מ, 1978, ערך: לאונרדו דא וינצ'י, עמוד 95}}

לעאנארדא האט געלערנט לייענען גאנץ יונג; ער האט געהאט צוטריט צו א סך ביכער א דאנק דער ערפינדונג פון דרוקעריי דורך  [[יאהאן גוטנבערג]] פון דייטשלאנד.

דא ווינטשי האט געשריבן אין זיין טאג־זשורנאלן אין [[שפיגלשריפט]]. פארוואס ווייסט מען נישט, און ס׳זענען פאראן עטלעכע השערות, צווישן זיי אפשר צו מאכן שווער פאר אנדערע צו לייענען וואס ער האט געשריבן, אדער ווייל ער איז געווען [[לינקהאנטיק]], און ווען מען שרייבט פון לינקס אויף רעכטס מיט דער לינקער האנט טוט מען שמירן דעם טינט, וועגן דעם איז גרינגער פאר לינקהאנטיקער צו שרייבן פון רעכטס אויף לינקס. אנדערע האלטן אז ער האט אזוי געשריבן צוליב [[דיסלעקסיע]], אבער ס׳איז נישט פאראן קיין שום באווייז אז לעאנארדא האט געליטן פון דיסלעקסיע.{{הערה|{{Cite news|url=https://www.edubloxtutor.com/famous-people-who-were-probably-not-dyslexic/|title=Famous People and Dyslexia|date=2015-10-01|newspaper=Edublox Online Tutor|language=en-US|access-date=2017-11-03}}}}

=== וועראקיא׳ס ווארשטאט, 1466–1476 ===
אין די מיטעלע 1460ער יארן האט לעאנארדא׳ס פאמיליע זיך געצויגן אין פירענצע. לעאנארדא איז געווען א געזעלשאפטלעכער בחור וואס האט זיך אינטערעסירט אין [[מוזיק]], [[צייכענען]] און [[טעפעריי]]. זיין פאטער איז נתפעל געווארן פון זיין זונ׳ס ארבעט, און האט געוויזן די צייכענונגען פון דעם 14-יעריגן לעאנארדא צו איינעם פון די גרויסע קינסטלער פון יענער תקופה, דעם [[גאלדשמיד]], [[סקולפטור|סקולפטאר]] און [[מאלעריי|מאלער]] [[אנדרעא דעל וועראקיא]]. וועראקיא האט באלד באמערקט דעם טאלאנט פונעם יינגל און האט מסכים געווען אים אויפצונעמען ווי א לערניינגל אין זיין ווארשטאט אין [[פירענצע]] אין יאר [[1466]]. ווערוקיא׳ס ווערקשטעל איז געווען אין דעם אינטעלעטועלן צענטער פון דער שטאט וואס איז שפעטער גערופן דער  &quot;וויג פונעם [[רענעסאנס]]&quot;. אין יענער צייט האבן געארבעט פיל קינסטלער אין דער שטאט, צווישן זיי דער פילאסאף מרסיליא פֿיטשינא, דער מאטעמאטיקער פאולא דעל פּאצא טאסקאנעלִי, דער גרויסער געלערנטער [[לעאן באטיסטא אלבערטי]], דער אלטיטשקער סקולפטאר [[דאנאטעלא]] און די יונגע קינסטלער דאמעניקא גירלאנדאיא און סאנדרא באטיטשעלי. אין דער זעלבער צייט ווי לעאנארדא האבן באקומען פראקטיק אין ווערוקיא׳ס ווערקשטאל די באקאנטע קינסטלער פיעטרא פערודזשיא און לארענצא די קרעדי.

אין 1472, ווען ער איז געווען אלט 20, האט לעאנארדא זיך קוואליפיצירט ווי א מייסטער אין דער גילדיע פון סאנט לוק, די גילדיע פון קינסטלער און מעדיצין־דאקטוירים;{{efn|That Leonardo joined the guild by this time is deduced from the record of payment made to the Compagnia di San Luca in the company's register, Libro Rosso A, 1472–1520, Accademia di Belle Arti.&lt;ref name=Chiesa83 /&gt;}} אבער אפילו נאך ווען זיין פאטער האט אים אויפגעשטעלט אין זיין אייגענעם ווארשטאט, איז ער געבליבן פארבונדן מיט וועראקיא און האט ווייטער קאלאבארירט מיט אים.&lt;ref name=&quot;LB&quot; /&gt;{{sfn|Wallace|1972|p=13}} לעאנארדא׳ס ערשטע ווערק איז א 1473 צייכענונג  פון דעם ארנא טאל, וואס ווערט גערעכנט די ערשטע ׳ריינע׳ לאנדשאפט אין די מערב־לענדער.{{efn|On the back he wrote: &quot;I, staying with Anthony, am happy,&quot; possibly in reference to his father.}}&lt;ref name=Polidoro&gt;{{cite journal |last1=Polidoro |first1=Massimo|authorlink=Massimo Polidoro |title=The Mind of Leonardo da Vinci, Part 1 |journal=Skeptical Inquirer |date=2019 |volume=43 |issue=2 |pages=30–31 |publisher=Center for Inquiry}}&lt;/ref&gt; לויט וואסארי, איז דער יונגער לעאנארדא געווען דער ערשטער וואס האט פארגעשלאגן אז מען קען מאכן דעם טייך ארנא א שיפיגער קאנאל צווישן פירענצע און [[פיזע]].{{sfn|Wallace|1972|p=15}}

=== ארבעט׳ס לעבן 1476–1499 ===
[[טעקע:Leonardo_Magi.jpg|קליין|250x250פיקס|''The Adoration of the Magi'', (1481) אין דער [[אופיצי]] גאלעריע]]
וואסארי שרייבט וועגן לעאנארדא מיט אזעלכע ווערטער ווי &quot;אדעל&quot;, &quot;ברייטהארציק&quot;, &quot;בנעימותדיק&quot; און &quot;שיין&quot;. וואסארי דערציילט אונז אז אלץ דערוואקסערנער מענטש איז לעאנארדא געווען הויך און הדרת־פנימ׳דיק. ער איז געווען אזוי שטארק אז ער געקענט בייגן א [[פאטקעווע]]  מיט זיינע הענט. זיין שטימע איז געווען אזוי שיין צו פארכישופן יעדעם איינעם וואס האט אים געהערט. יעדער איינער האט געוואלט זיין זיין חבר. ער האט ליב געהאט בעלי חיים, איז געווען א [[וועגעטאריאניזם|וועגעטאריר]] און פלעג קויפן פייגלעך אינעם מארק וואס ער האט דערנאך באפרייט.&lt;ref&gt;Eugene Muntz, ''Leonardo da Vinci Artist, Thinker, and Man of Science'' (1898), quoted at [http://www.ivu.org/history/davinci/hurwitz.html Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism]&lt;/ref&gt;

מען ווייסט גאר ווייניג וועגן לעאנארדא׳ס ארבעט און לעבן צווישן די יארן  1472 און 1481. א בילד וואס ער האט אנגעהויבן מאלן אין 1478 האט ער נישט געקאנטשעט ווייל מען האט אים אוועקגעשיקט אין דער צפון־איטאליענישער שטאט [[מילאן]].

לעאנארדא איז געווען א זייער טאלאנטירטער מוזיקער.&lt;ref&gt;Winternitz, Emanuel and Libin, Laurence &quot;Leonardo da Vinci.&quot; Grove Music Online. Oxford Music Online. Oxford University Press, {{subscription required}}, דערגרייכט דעם 26סטן דעצעמבער, 2015, http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/16426&lt;/ref&gt; אין 1482, האט ער געמאכט א זילבערנעם [[לירע]] אין דער פארעם פון א קאפ פון א פערד. אין יענער צייט האט מילאן געהאט א נייעם הערשער, הערצאג לאדאוויטשא איל מארא. דער איטאליענישער פאליטיקער און הערשער פון [[פירענצע]], [[לאראענצא דע מעדיטשי]], האט געשיקט לעאנארדא קיין מילאן ווי אן [[אמבאסאדאר]]. לארענצא דע מעדיטשי האט געוואלט אז לעאנארדא זאל געבן  לודאוויטשא די לירע אלס געשאנק פון אים.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rossi|first=Paolo|title=The Birth of Modern Science|url=https://archive.org/details/birthofmodernsci0000ross|year=2001|publisher=Blackwell Publishing|isbn=0631227113|pages=[https://archive.org/details/birthofmodernsci0000ross/page/33 33]}}&lt;/ref&gt; לעאנארדא האט געשריבן צום הערצאג פון מילאן א בריוו, אין וואס ער שרייבט צו אים די אלע קלוגע און ניצבארע זאכן וואס ער קען טון, למשל שאפן קריג־מאשינען . ער האט געשריבן אינעם בריוו אז ער קען &quot;אויך מאלן&quot;, נישט וויסנדיק אז די שפעטער דורות וועלן אים געדענקען דווקא פאר זיין מאלעריי.&lt;ref name=&quot;DA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Leonardo's Letter to Ludovico Sforza|work=|publisher=Leonardo-history|url=http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S5|accessdate=2007-09-28}}&lt;/ref&gt; לעאנארדא איז געבליבן אין מילאן און האט געארבעט פארן הערצאג צווישן די יארן 1482 און 1499. אין לעאנארדא׳ס העפטן קען מען געפינען געמעלן פון טעאטער־קאסטיומען, וואודערלעכע קאסקעס און סצענעס וואס זענען אפשר פארן [[טעאטער]].
[[טעקע:Leonardo_Da_Vinci_-_Vergine_delle_Rocce_(Louvre).jpg|לינקס|קליין|''Virgin of the Rocks'', [[לואוורע]], מעגלעך 1505–1508.]]

== לעאנארדא ווי א וויסנשאפטלער ==
לעאנרדא האט זיך אינטערעסירט אין פארשידענע סוביעקטן אויסער מאלעריי. די סוביעקטן ווערן היינט אריינגערעכנט אין געוויסע [[וויסנשאפט|וויסנשאפטלעכע]] דיסציפלינען, ווי [[פיזיק]], [[כעמיע]], [[אפטיק]], [[אסטראנאמיע]], [[זאאלאגיע]], [[מעכאניק]], [[באליסטיק]] און [[עראנאטיק]].

לעאנארדא איז געווען אן אויטאדידאקט און ער האט נישט שטודירט די פאכן אין קיין שום שולע אדער אוניווערסיטעט.

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Leonardo da Vinci|לעאנארדא דא ווינטשי}}

==הערות==
{{הערה-ליסטע}}
==רעפערענצן==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=Chiesa83&gt;{{cite book |first=Angela Ottino |last=della Chiesa |title=The Complete Paintings of Leonardo da Vinci |url=https://archive.org/details/completepainting0000ldet |year=1967 |page=83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=DA&gt;
{{citation
| first = Daniel
| last = Arasse
| title = Leonardo da Vinci
| year = 1997
| publisher = Konecky &amp; Konecky
| isbn = 1 56852 1987
}}&lt;/ref&gt;
}}


[[קאַטעגאָריע:וויסנשאפטלער]]
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:אינזשענירן]]
[[קאַטעגאָריע:מאלערס]]
[[קאַטעגאָריע:ארכיטעקטן]]

{{ביא-שטומף}}</text>
      <sha1>f0c6pmf2pftaecj1x7bno0jnc9jsqch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יוסף אלטער האגער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30483</id>
    <revision>
      <id>602116</id>
      <parentid>250304</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="kgxfyd9hshi0r5la880nm8qiab72ofs" xml:space="preserve">{{אישיות}}

'''רבי יוסף אלטער האגער זצ&quot;ל''' ([[ה'תק&quot;ף]] - [[ח' תמוז]] [[ה'תרל&quot;ט]]), פון [[ראדעוויץ]]

==אפשטאם==

'''רבי יוסף אלטער''' איז געבוירן אין יאר [[ה'תק&quot;ף]] &lt;small&gt;(אומגעפער)&lt;/small&gt;, צו זיין פאטער הרב [[חיים האגער (קאסאוו)|חיים האגער]] רב אין [[קאסאוו]], א זון פון הרב '''[[מנחם מענדיל האגער (קאסאוו)|מנחם מענדיל האגער]]''' רב אין [[קאסאוו]] &quot;דער אהבת שלום&quot;, א זון פון הרב [[יעקב קאפל חסיד]]. און צו זיין מוטער מרת '''צפורה''' ( -[[ י&quot;ט טבת]] [[ה'תרל&quot;א]]), א טאכטער פון הרב '''[[יהודה מאיר שפירא (שעפעטיווקא)|יהודה מאיר שפירא]]''' פון [[שעפעטיווקע]], א זון פון הרב פנחס שפירא פון [[קאריץ]] רבי [[פנחס קאריצער|פנחס'ל קאריצער]]. 

==רבנות==

נאך די פטירה פון זיין פאטער אין יאר [[ה'תרי&quot;ד]] האט '''רבי יוסף אלטער''' געפירט זיין רעביסטעווע אין [[ראדעוויץ]]. אין יאר [[ה'תרל&quot;ג]] איז '''רבי יוסף אלטער''' ארויף געפארן קיין [[ארץ ישראל]] אין זיך באזעצט אין [[צפת]].

==הסתלקות==

'''רבי יוסף אלטער''' איז [[נפטר]] געווארן אין חיפה [[ח' תמוז]] [[ה'תרל&quot;ט]], ער ליגט אין חיפה נעבען [[ציון]] פון דעם [[אמורא]] &quot;[[רבי אבדימי דמן חיפה]]&quot;, און מ'האט אויף געשטעלט אן [[אוהל]] אויף זיין [[קבר]].

==פאמיליע==

'''רבי יוסף אלטער''' האט געהייראט אין [[סאווראן]] מרת '''לאה''' א טאכטער פון הרב '''ישראל פון סאווראן''' א זון פון הרב משה צבי פון סאווראן. זייער איינציגער זון: 

* הרב '''[[משה האגער (ראדאוויץ)|משה האגער]]''' ([[ה'ת&quot;ר]] &lt;small&gt;(אומגעפער)&lt;/small&gt; - [[א' כסלו]] [[ה'תרס&quot;ב]]), ממלא מקום פון פאטער אין [[ראדעוויץ]].

* מרת  '''חיה''', די ווייב פון הרב '''[[שמואל שמעלקא רובין]]''' ([[ה'ת&quot;ר]] &lt;small&gt;(אומגעפער)&lt;/small&gt; - [[ח' אדר]] [[ה'תרס&quot;א]]), פון [[סערעט]]. 

* מרת '''שיינדיל רחל''', די ווייב פון הרב '''[[מאיר יהודה שפירא (בוקאווסק)|מאיר יהודה שפירא]]''' ([[ה'תר&quot;ו]] - [[י&quot;ט תשרי]] [[ה'תרס&quot;ח]]), רב אין [[בוקאווסק]].

==זעט אויך==

* [[קאסאוו (הויף)]]

==רעפערענצן==

* ''אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר''

&lt;references/&gt;

[[קאטעגאריע:קאסאוו]]
[[קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א&quot;י|האגער, יוסף אלטער]]</text>
      <sha1>kgxfyd9hshi0r5la880nm8qiab72ofs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>צפון אמעריקע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30598</id>
    <revision>
      <id>602159</id>
      <parentid>537029</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19059" sha1="lus73g47lyjf925nv1u8xa1y5n6oudq" xml:space="preserve">{{קאנטינענט
| מאפע = North America (orthographic projection).svg
| שטח = 24,709,000
| באפעלקערונג = 528,720,588
| צאל לענדער = 23
| שפראכן = [[ענגליש]], [[שפאניש]], [[פראנצויזיש]] און נאך
| צייט זאנע =  [[UTC-10]] ביז [[UTC]]
}}
[[טעקע:LocationNorthAmerica.png|לינקס|250px|צפון אמעריקע]]
'''צפון אמעריקע''' איז דער צפונדיקער [[קאנטינענט]] פון די אמעריקעס,&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#ftnb|title = פאראייניגטע פעלקער סטאטיסטיק אפטייל Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)|publisher = [[United Nations Statistics Division]]}}&lt;/ref&gt; פלאצירט אין דער [[ערד פלאנעט|ערד]]'ס [[צפון האלבקוגל]] און כמעט אינגאנצן אינעם [[מערב האלבקוגל]]. איר צפון גרענעץ איז ביים [[ארקטישן אקעאן]], צו מזרח איז דער צפון [[אטלאנטישער אקעאן]], צו דרום־מזרח דער [[קאראיבישער ים|קאראאיבישער ים]], און צו מערב דער צפון [[פאציפישער אקעאן]]. [[דרום אמעריקע]] געפינט זיך צו דרום־מזרח. צפון אמעריקע באדעקט א [[שטח]] פון אומגעפֿער 24,709,000 קוואדראט ק&quot;מ, בערך 16.5% פונעם ערד־פלאנעט׳ס שטח און בערך 4.8% פון זיין גאנצן אייבערפלאך. צפון אמעריקע איז דער דריטער גרעסטער קאנטינענט לויט שטח, נאך [[אזיע]] און [[אפריקע]],{{הערה|{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com
|accessdate={{ר}}16טן יוני 2013}}}} און דער פערטער לויט באפעלקערונג, נאך אזיע, אפריקע און [[אייראפע]].{{הערה|
{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com
|accessdate={{ר}}16טן יוני 2013}}}} אין 2013, האט מען אפגעשאצט איר [[באפעלקערונג]] קרוב צו 579 מיליאן מענטשן אין 23 אומאפהענגיקע לענדער, ד״ה אומגעפער 7.5% פון דער וועלט׳ס באפעלקערונג, אויב מען שליסט איין די נאנטע אינזלען  (ספעציעל די [[קאראאיבן]]) .

צפון אמעריקע איז רייך אין נאטירלעכע אוצרות, צווישן זיי [[נאפט]], [[קויל]], [[אייזן]], [[קופער]], [[צינק]], [[בליי]], [[גאלד]], [[זילבער]] און [[אוראניום]].

רוב איינוואוינער פון צפון אמעריקע רעדן ענגליש, שפאניש אדער פראנצויזיש.

== עטימאלאגיע ==

== היסטאריע ==
עס ווערט גערעכנט אז די ערשטע איינוואוינער פון דעם קאנטינענט, די [[עסקימאס]]ן און די [[אינדיאנער]], זענען געקומען פון [[אזיע]] אריבער דעם [[בערינג דורכגאס]]. די אינדיאנער האבן געוואנדערט ביז [[מעקסיקא]] און [[צענטראל-אמעריקע]] וואו זיי האבן געשאפן א הערליכן קולטור לאנג פאר די אייראפעישע זענען דארט אהינגעקומען.

== געאגראפיע ==
צפון אמעריקע פארנעמט דעם צפון טייל פון דער יבשה אפט גערופן די נייע וועלט, דער [[מערב האלבקיילעך]], די [[אמעריקעס]], אדער סתם אמעריקע, or simply America (וואס אנדערע האלטן פאר איין [[קאנטינענט]], &lt;ref name=&quot;IOC&quot;&gt;{{cite web|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf|format=PDF|title=The Olympic symbols|publisher=[[International Olympic Committee]]|year=2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf
|archivedate={{ר}}7טן מערץ 2008|location=Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre}} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf
|date={{ר}}23סטן פעברואר 2002}}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oceano&quot;&gt;{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial|chapter=Continente|pages=392, 1730|isbn=84-494-0188-7}}{{author missing|date=February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cincocontinentes&quot;&gt;{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents)|publisher=Planeta-De Agostini Editions|year=1997|isbn=84-395-6054-0}}{{page needed|date=February 2014}}&lt;/ref&gt; מיט צפון אמעריקע אן [[אונטער-קאנטינענט]]).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Encarta, &quot;Norteamérica&quot;|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwQijGaa?url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html
|archivedate={{ר}}31סטן אקטאבער 2009|deadurl=yes|language=Spanish|df=}}&lt;/ref&gt; צפון אמעריקע׳ס איינציגע לאנד פארבינדונג צו [[דרום אמעריקע]] איז ביים איסטמוס פון פאנאמא . רוב געאגראפן צעגרענעצן דעם קאנטינענט ביים דאריען וואסערשייד לענגאויס דעם [[קאלאמביע]]-פאנאמא גרענעץ, אזוי קומט גאנץ פאנאמא אינערהאלב צפון אמעריקע.{{הערה|{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas|title=Americas|work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49)|publisher=United Nations Statistics Division
|accessdate={{ר}}3טן פעברואר 2014}}}}{{הערה|{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view
|archivedate={{ר}}21סטן אקטאבער 2006|title=North America|work=Atlas of Canada}}}}&lt;ref name=&quot;North America Atlas&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&amp;Rootmap=&amp;Mode=d&amp;SubMode=w|title=North America Atlas|publisher=National Geographic}}&lt;/ref&gt; טייל געאלאגן אבער האלטן אז דער צפון גרענעץ פונעם קאנטינענט דארף זיין ביים איסטמוס פון טעהואנטעפעק, מעקסיקע, און פון דארט ציט צענטראל אמעריקע דרום־מזרחדיק קיין דרום אמעריקע .{{הערה|{{cite web|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|publisher=Encyclopædia Britannica
|accessdate={{ר}}28סטן יוני 2011}}}} די קאראאיבישע אינזלען, אדער וועסט-אינדישע אינזלען, ווערן גערעכענט א טייל פון צפון אמעריקע.&lt;ref name=&quot;britannica-northamerica&quot; /&gt; די קאנטינענט-בארטנליניע איז לאנג און אומרעגולער. דער [[איינגאס פון מעקסיקע]] איז דער גרעסטער קערפער פון וואסער וואס ציט איין דעם קאנטינענט, און דער צווייער איז [[האדסאן בוכטע]]. אנדערע זענען דער [[איינגאס פון סאנט לארענץ ]] און דער [[איינגאס פון קאליפארניע]].

נאנט צו דעם קאנטינענט׳ס בארטנס זענען פיל אינזלען; פרינציפיעל, דער ארקטישער ארכיפעלאג, די [[באהאמאס]], [[טורקס און קייקאס]], די [[גרעסערע אנטילן|גרעסערע]] און [[קלענערע אנטילן]], די אלעאושן אינזלען  (טייל וואס זענען אין דעם [[מזרחדיקער האלבקיילעך|מזרחדיקן האלבקיילעך]], דער [[אלעקסאנדער ארכיפעלאג]], די עטלעכע טויזנט אינזלען פון דעם בריטישן קאלומביע בארטן, און נייפונדלאנד, גרינלאנד (אן אויטאנאמישער דענישער אינזל, און דער גרעסטער אינזל אין דער וועלט, וואס איז געאגראפיש א טייל פון צפון אמעריקע). געאלאגיש איז בערמודע נישט קיין טייל פון די אמעריקעס, נאר אן אקעאנישער אינזל. אבער, היסטאריש, פאליטיש און קולטורעל איז בערמודע פארבונדן מיט ווירדזשיניע און אנדערע טיילן פונעם קאנטינענט.
[[טעקע:Moraine_Lake.jpg|לינקס|קליין|[[מאריין אזערע]] אין [[באנף נאציאנאלער פארק|באנף נאציאנאלן פארק]]]]
כמעט גאנץ צפון אמעריקע ליגט אויף דער צפון אמעריקע פלאטע. טיילן פון מערב מעקסיקע, איינשליסנדיק באיא קאליפארניע, און פון [[קאליפארניע]], כולל די שטעט [[סאן דיעגא]], [[לאס אנדזשעלעס]] און [[סאנטא קרוז]] ליגן אויפן מערב עק פון דער פאציפישער פלאטע; די צוויי פלאטעס קומען צוזאמען לענגאויס דעם סאן אנדרעאס שפאלט. דער דרומדיקסטער טייל פונעם קאנטינענט און א גרויסער טייל פון די מערב אינדישע אינזלען ליגן אויף דער קאראאיבישער פלאטע.

מען קען צעטיילן דעם קאנטינענט אין פיר גרויסע ראיאנען (וואס יעדער איינער אנטהאלט פיל אונטער־ראיאנען): די [[גרויסע פלוינען]] וואס שטרעקן פונעם איינגאס פון מעקסיקע ביז דעם [[צפון קאנאדע|קאנאדישן ארקטיק]]; דער געאלאגיש יונגע בערגיקע מערב, וואס נעמט איין די [[ראקי בערג]], דעם גרויסן באסיין, [[קאליפארניע]] און [[אלאסקע]]; דער געהעכערטער, אבער פלאכער פלאטא פון קאנאדע אין צפון־מזרח; און דער מזרחדיקער ראיאן וואס שליסט איין די אפאלאכישע בערג, דעם בארטן פלוין לענגאויס דעם אטלאנטישן בארטן, און דעם פלארידע האלבאינזל. מעקסיקע, מיט לאנגע פלאטאס און קארדילערעס, פאלט מערסטנס אין דעם מערבדיקן ראיאן, אויבוואויל דער מזרחדיקער בארטן פלוין ציט זיך דרום לענגאויס דעם איינגאס.

== לענדער און טעריטאריעס ==
[[קאנאדע]], [[פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע]], [[מעקסיקא]], די זיבן לענדער פון [[צענטראל-אמעריקע]] און די [[מערב אינדישע אינזלען]].

סואווערענע לענדער אין צפון אמעריקע: 
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;33.33%&quot; |
*{{דגל|אנטיגואה וברבודה||+}}
*{{דגל|איי בהאמה||+}}
*{{דגל|ברבדוס||+}}
*{{דגל|בליז||+}}
*{{דגל|גואטמלה||+}}
*{{דגל|גרנדה||+}}
*{{דגל|דומיניקה||+}}
*{{דגל|הרפובליקה הדומיניקנית||+}}
*{{דגל|ג'מייקה||+}}
*{{דגל|האיטי||+}}
*{{דגל|הונדורס||+}}
*{{דגל|טרינידד וטובגו||+}} 
*{{דגל|מקסיקו||+}}
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;33.33%&quot; |
*{{דגל|ניקרגואה||+}}
*{{דגל|סנט וינסנט והגרנדינים||+}}
*{{דגל|סנט לוסיה||+}}
*{{דגל|סנט קיטס ונוויס||+}}
*{{דגל|אל סלוודור||+}}
*{{דגל|ארצות הברית||+}}
*{{דגל|פנמה||+}}
*{{דגל|קנדה||+}}
*{{דגל|קוסטה ריקה||+}}
*{{דגל|קובה||+}}
|}

== איינוואוינער פון צפון אמעריקע ==
עס ווערט אפגעשאצט אז די ערשטע איינוואוינער פון דעם קאנטינעט, די [[אינדיאנער]] און די [[עסקימאס|עסקימאסן]], זענען געקומען פון [[אזיע]] אריבער דעם [[בערינג דורכגאס]] צום געגנט פון [[אלאסקע]], און פון דארטן האבן זיי אנגעהויבן צו באזעצן דעם קאנטינענט. די אינדיאנישע שבטים האבן געוואנדערט ביז זיי זענען אנגעקומען קיין [[מעקסיקע]] און [[צענטראל-אמעריקע]], וואו זיי האבן אויפגעשטעלט וואונדערליכע קולטורן ווי די [[אלמעקן|אלמעקישע]], [[מאיא ציוויליזאציע|מאיא]] און [[אזטעק]], א לאנגע צייט איידער די ערשטע אייראפעער זענען דארט אנגעקומען. די ערשטע אייראפעאישע באוואוינער אין צפון אמעריקע זענען געווען נארדישע קאלאניסטן פון [[איסלאנד]], וואס אין דעם [[11טער י&quot;ה|11טן יארהונדערט]] האבן זיי אויפגעשטעלט די [[ווינלאנד]] זידלונג (וואס האט זיך נישט לאנג געהאלטן) אין דרום-מזרח פון היינטיקער [[קאנאדע]]. פינף הונדערט יאר נאכהער, אין דעם [[16טער י&quot;ה|16טן יארהונדערט]], האבן שפאניער זיך באזעצט אויף די בארטנס פון דעם [[איינגאס פון מעקסיקע]], וואס האט געברענגט צו א כוואליע פון קאלאניזאציע אין צפון אמעריקע. נאך זיי זענען געקומען די פראנצויזן, וואס האבן זיך באזעצט אויף די ברעגן פון דעם [[מיסיסיפי טייך|טייך מיסיסיפי]] און דעם טייך [[סאנט לארענס (טייך)|סאנט לארענס]], און די בריטישע, וואס האבן קאלאניזירט דעם מזרח בארטן. שפעטער האט מען געברענגט שווארצע שקלאפן פון [[אפריקע]] צו ארבעטן אין די באוול־פלאנטאציעס  אין דעם דרום טייל פון די פאראייניגטע שטאטן. פון דעם [[18טער י&quot;ה|18טן יארהונדערט]] זענען געקומען צו די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע א כסדרדיקן שטראם פון אימיגראנטן פון אלע טיילן פון [[אייראפע]]. אינעם [[19טער י&quot;ה|19טן יארהונדערט]] זענען געקומען א סך אימיגראנטן אויך פון דעם מזרח, פון [[כינע]] און [[יאפאן]].

די מערסט־פארשפרייטע שפראך אין צפון אמעריקע איז [[ענגליש]], אויסער געוויסע טיילן פון קאנאדע, און [[האיטי]], וואו מען רעדט [[פראנצויזיש]], און מעקסיקע, וואו מען רעדט [[שפאניש]].

== דעמאגראפיק ==
[[טעקע:Non-Native_American_Nations_Control_over_N_America_1750-2008.gif|לינקס|קליין|Non-native nations' control and claims over North America c. 1750–2008]]
[[טעקע:Langs_N.Amer.png|קליין|[[First language|Native languages]] of the US, קאנאדע און גרינלאנד]]
עקאנאמיש זענען קאנאדע און די פאראייניגטע שטאטן די רייכסטע און מערסט אנטוויקלטע לענדער אין דעם קאנטינענט, דערנאך קומט מעקסיקע, א ניי־אינדוסטריאליזירט לאנד.&lt;ref name=&quot;AIA&quot; /&gt; די לענדער פון צענטראל־אמעריקע און די קאראאיבן האלטן ביי פארשיידענע ניוואען פון עקאנאמישער און מענטשלעכער אנטוויקלונג. צום ביישפיל, קליינע קאראאיבישע אינזל־לענדער, ווי בארבאדאס, טרינידאד און טאבאגא, און אנטיגוע און בארבודע, האבן א העכערע [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|ברוטא  אינלענדישן פראדוקט]] ווי  מעקסיקע צוליב זייערע קלענערע באפעלקערונגען. פאנאמא און קאסטא ריקא האבן א גאנץ העכער מענטשלעכן אנטוויקלונג־אינדעקס ווי די אנדערע לענדער פון צענטראל־אמעריקע.&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8טן נאוועמבער 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[פאראייניגטע פעלקער אנטוויקלונג פראגראם]]|pages=148–151|accessdate=6טן מיי 2011}}&lt;/ref&gt; ווי אויך, כאטש האט גרינלאנד ריזיקע רעסורסן אין נאפט און מינעראלן, מערסטנס זענען נאך נישט אויסגעניצט, און דאס אינזל איז עקאנאמיש אפהענגיק אויף פישעריי, טוריזם, און סובווענצן פון דענמארק. דאך איז דער אינזל גוט אנטוויקלט.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date={{ר}}21סטן יאנואר 2015|work=The Economist}} {{לינקשפראך|ענגליש}}&lt;/ref&gt;

== זעט אויך ==
* [[דרום אמעריקע]]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=AIA&gt;{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|url=https://archive.org/details/geographyintegra0000waug|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=[https://archive.org/details/geographyintegra0000waug/page/563 563], 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=0-17-444706-X}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=britannica-northamerica&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|publisher = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = {{ר}}3טן פעברואר 2014}}&lt;/ref&gt;
}}
{{קאנטינענטן}}

[[קאַטעגאָריע:קאנטינענטן]]</text>
      <sha1>lus73g47lyjf925nv1u8xa1y5n6oudq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וויעטנאם</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32204</id>
    <revision>
      <id>602133</id>
      <parentid>535182</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17756" sha1="13eetkbs3dm0jlflb2bgt621djgkw6g" xml:space="preserve">‫‫{{מדינה|
| נאמען = וויעטנאַם
| שטאַט = סאָציאַליסטישע רעפובליק פון וויעטנאַם
| פאן בילד = Flag of Vietnam.svg
| אמטשפראך נאמען = ''Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam''
| סימבאל בילד = Emblem of Vietnam.svg  
| מאפע = Location Vietnam ASEAN.svg
| זינגליד = 
| קאנטינענט = [[אזיע]]
| אפיציעלע שפראך = [[וויעטנאמעזיש]]
| הויפטשטאט = [[האנוי]] {{coord|21|2|N|105|51|E|display=inline|type:city}}
| גרעסטע שטאט= [[הא טשי מין שטאט]]
| רעגירונג = [[סאָציאַליסטישע רעפובליק]]                  
| ראש מלוכה טיטל = פרעזידענט
| ראש מלוכה = [[טרואנג טאן סאנג|טרואָנג טאַן סאַנג]]
| פרעמיער מיניסטער = [[נוייען טיי דאנג]]
| גרינדונג דאטום =  
| פלאך מאס =  331,210
| וועלט גראדונג פלאך = 65
| פראצענט וואסער = 6.4
| באפעלקערונג צאל = 92,477,857 (יולי 2013)
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג =   
| באפעלקערונג ענגקייט = 272
| פראדוקט ווערדע = $320,500 מיליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 
| וואלוטע = [[דאנג]]
| צייט זאנע = UTC+7
| אינטערנעט דאמיין = vn
| טעלעפאן קאד =  84
| באמערקונגען = 
}}

'''וויעטנאַם''' ({{שפראך-vi|Việt Nam}} {{IPA-vi|vîət nāːm||Vietnam.ogg}}), אפיציעל די '''סאציאליסטישע רעפובליק פון וויעטנאם ''' ({{שפראך-vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam|links = no}}), איז דאס מערסט מזרחדיקע לאנד אויף דעם [[אינדאכינע|אינדאכינע האלבאינזל]] אין [[דרום-מזרח אזיע]]. מיט א געשאצטע 92.7 מיליאן באוואוינער אין 2016, איז ער דאס [[ליסטע פון לענדער לויט באפעלקערונג|פֿערצנט-מערסט-באפעלקערטע לאנד]] אין דער וועלט, און דאס ניינט מערסט באפעלקערטע לאנד אין אזיע. וויעטנאם גרענעצט  [[כינע]] צו צפון, [[לאאס]] צו צפון־מערב, [[קאמבאדיע]] צו דרום־מערב, [[טיילאנד]] אריבער דעם [[איינגאס פון טיילאנד]] צו דרום־מערב, און די [[פיליפינען]], [[מאלייזיע]] און [[אינדאנעזיע]] אריבער דעם [[דרום כינע ים]] צו מזרח און דרום־מזרח. (דער דרום כינע ים ווערט גערופן אין וויעטנאם דער מזרח ים {{שפראך|vi|''Biển Đông''}}).{{הערה|{{cite web|title=China continues its plot in the East Sea|url=http://m.english.vietnamnet.vn/fms/government/54432/china-continues-its-plot-in-the-east-sea.html|publisher=Vietnamnet News
|date={{ר}}10טן דעצעמבער 2012
|accessdate=16טן{{ר}} פעברואר 2013}}}} די  [[הויפטשטאט]] איז  [[האנוי]] זייט דער פאראייניקונג פון  [[צפון וויעטנאם|צפון]] און [[דרום וויעטנאם]] אין 1976, און די גרעסטע שטאט איז [[הא טשי מין שטאט]]. עס איז אויך די שטאָט פון [[דא נאנג]], ליגן אין דעם צענטער פון וויעטנאם.

די נאציאנאלע מענטשן אין וויעטנאם איז [[וויעטנאמעזער]].

דער קראַנטער פּרעזידענט פון וויעטנאַם איז [[טרואנג טאן סאנג|טרואָנג טאַן סאַנג]].

דער צפונדיקער טייל פון וויעטנאם איז געווען א טייל פון [[אימפערישע כינע|אימפערישער כינע]] מער ווי טויזנט, פון יאר 111 פאר דער ציווילער רעכענונג ביז יאר [[939]], ווען די וויעטנאמעזער האבן אויפגעשטעלט אן אומאפהענגיקע מדינה נאך זייער נצחון אין דער קאמף פון טייך באך. נאכאנאנדע וויעטנאמעזער דינאסטיעס האבן געהערשט אויף א פארגרעסערטן וויעטנאם ביז [[פראנקרייך]] האט קאלאניזירט דעם אינדאכינע האלבאינזל אינעם 19טן יארהונדערט. נאך דער יאפאנעזישער אקופאציע אין די 1940ער יארן האבן די וויעטנאמעזער געקעמפט קעגן פראנצויזישער הערשאפט אין דער ערשטער אינדאכינע-מלחמה, ביז אין [[1954]] האבן זיי אינגאנצן פארטריבן די פראנצויזן. דערנאך איז וויעטנאם געווען צעטיילט אין צוויי קאנקורענט לענדער, [[צפון וויעטנאם]] (אפיציעל די דעמאקראטישע רעפובליק פון וויעטנאם), און [[דרום וויעטנאם]]   (אפיציעל די רעפובליק פון וויעטנאם). נאך א לאנגע מלחמה צווישן די צוויי שטאטן האט צפון וויעטנאם געזיגט אין 1975.

וויעטנאם איז היינט א מיטגליד אין דער [[וועלט האנדל ארגאניזאציע|וועלט האנדל אריגאניזאציע]], זייט 2007.

==היסטאריע==
וויעטנאם איז שוין געווען באפעלקערט אין דער [[שטיין עפאכע]].

בערך 1000 יאר פאר דער ציווילער עפאכע האט מען אנטוויקלט קולטיוואציע פון רייז אין די פלייצפלוינען פונעם טייך מא און דער רויטן טייך, און עס האט געבליעט א קולטור פון מאכן בראנדזע פויקן. אין דער תקופה האבן אנגעהויבן די פריערדיגע קעניגרייכן פון וואן לאנג און אוי לאק, און די קולטור האט געשפרייט צו אנדערע ערטער אין דרום־מזרח אזיע.

פון 200 יאר פאר דער ציווילער עפאכע ביז יאר [[938]] איז דער צפון טייל פון היינטיגן וויעטנאם געווען אונטער כינעזישער הערשאפט. צווישן די יארן 544 און 602 איז דאס לאנד געווען אומאפהענגיק מיטן נאמען וואן קואן אונטער דער אנטעריאר לי דינאסטיע.

== פאליטיק ==
די סאציאליסטישער רעפובליק פון וויעטנאם איז, צוזאמען מיט [[כינע]], [[לאאס]] און [[קובא]], איינער פון דער וועלט׳ס פיר איין-פארטיי לענדער וואס האלטן זיך אפיציעל [[קאמוניזם|קאמוניסטיש]]. 

=== לעגיסלאטור ===
די נאציאנאלע זאמלונג פון וויעטנאם איז די איין־קאמער לעגיסלאטור פונעם לאנד, און באשטייט פון 498 מיטגלידער. זי ווערט געפירט דורך א פארזיצער, און ווערט פאררעכענט העכער פון סיי דעם עקזעקוטיוו צווייג און סיי דעם יוסטיץ־צווייג. אלע מיניסטארן פון דער רעגירונג ווערן גענומען פון די מיטגלידער פון דער נאציאנאלער זאמלונג.

=== עקזעקוטיוו ===
[[טעקע:Trần_Đại_Quang_and_Vladimir_Putin,_2016-02.jpg|קליין|וויעטנאמעזער פרעזידענט טראן דיי קוואנג מיטן רוסישן פרעזידענט [[וולאדימיר פוטין]], דעם 19טן נאוועמבער 2016]]
דער פרעזידענט פון וויעטנאם איז דער אפיציעלער ראש־מלוכה און אויך, אין נאמען, הויפט־קאמאנדיר פון די מיליטער, און דינט ווי פארזיצער פונעם ראט פון העכסטע פארטיידיקונג און פארזיכערונג. דער פרעמיער מיניסטער פון וויעטנאם איז דער רעגירונגס־הויפט, און פירט דעם מיניסטארן־ראט וואס באשטייט פון דריי וויצע־פרעמיער מיניסטארן און די הויפטן פון 28 מיניסטעריומס און קאמיסיעס.

== געזונט ==
[[טעקע:Vinmec-IMG_0074-08032012.jpg|לינקס|קליין|ווינמעק אינטערנאציאנאלער שפיטאל אין [[האנוי]].]]
אין 2009, איז וויעטנאמ׳ס נאציאנאלע [[לעבנס-ערווארטונג]] געשטאנען ביי 76 יאר פאר ווייבער און 72 פאר מענער,&lt;ref name=&quot;Economist-World-Factbook&quot;&gt;{{Cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworld200800lond|publisher=The Economist|year=2009|isbn=978-1-84668-123-3}}&lt;/ref&gt; און  די [[זייגקינדער-שטארביקייט]] ראטע איז געווען 12 פון 1,000 לעבעדיגע געבורטן.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|year=2008|accessdate={{ר}}13טן סעפטעמבער 2010|publisher=וועלט באנק}}&lt;/ref&gt; ביז 2009, 85% פון דער באפעלקערונג האבן געהאט צוטריט צו פארבעסערטע וואסער קוואלן.&lt;ref name=&quot;Economist-World-Factbook&quot; /&gt; נישט-דערשפייזטקייט איז דאך גאנץ פארשפרייט אין די דארפישע פראווינצן.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/|title=Tackling child malnutrition in rural Vietnam|publisher=Plan Vietnam|year=2008
|accessdate={{ר}}9טן יולי 2013}}&lt;/ref&gt; אין 2001, איז דער רעגירונג׳ס ארויסגאב פאר געזונט געווען נאר  0.9% פון וויעטנאמ׳ס [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|ברוטא אינלענדישן פראדוקט]]  (בא״פ), מיט סובווענצן פון דער מדינה וואס דעקן נאר 20% פון געזונט-פארזארג הוצאות.&lt;ref name=&quot;cp&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Vietnam.pdf Vietnam country profile (PDF)]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]. דעצעמבער 2005. דערגרייכט דעם 9טן יולי 2013. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''&lt;/ref&gt;

אין 1954, האט [[צפון וויעטנאם]] געגרינדעט א קהל געזונט סיסטעם וואס האט דערגרייכט ביז די קליינטשיקע דערפער.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/|title=Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care|work=The Harvard Crimson
|date={{ר}}13טן דעצעמבער 1972
|accessdate={{ר}}31סטן יאנואר 2013}}&lt;/ref&gt; נאך דער נאציאנאלע ווידער-פאראייניקונג אין 1975, האט מען אויפגעשטעלט א נאציאנאלע געזונט-דינסט. אין די סוף 1980s, האט די קוואליטעט פון געזונט-פארזארג פארמינערט אין א געוויסן מאס וועגן פינאנץ באגרעניצונגען, א רוק פון אחריות צו די פראווינצן, און דאס אריינפירן אפצאלן. ווייניג פינאנץ האט גורם געווען  א מאנגל פון [[קראנקן שוועסטער|שוועסטערן]], [[אקושערקע|אקושערקעס]] און שפיטאל בעטן. אין 2000, האט וויעטנאם געהאט נאר  250,000 שפיטאל בעטן, ד״ה 14.8 בעטן פאר  10,000 מענטשן, לויטן [[וועלט באנק]].&lt;ref name=&quot;cp&quot; /&gt;

זייט די אנהייב 2000ער יארן, האט וויעטנאם פראגרעסירט גאנץ שיין קעגן [[מאלאריע]], און די שטארבקייט ראטע פון מאלאריע איז געפאלן צו בערך 5% פון דער צאל אין די 1990ער יארן ביז 2005, נאך ווען דאס לאנד האט איינגעפירט פארבעסערטע קעגן-מאלאריע מעדיקאמענטן און באהאנדלונג. פעלער פון [[טובערקולאז]], אבער, שטייגן, מיט א באריכט פון 57 טויטן א טאג  אין מיי 2004. היינט האט מען אן אינטענסיוון וואקסינירונג פראגראם, בעסערע היגיענע און מיט אויסלענדישער הילף, האפט וויעטנאם צו פארמינירן גאנץ שארף די צאל פון טובערקולאז פעלער און יעריגע נייע טובערקולאז אינפעקציעס.&lt;ref name=&quot;cp&quot; /&gt;

== קולטור ==
[[טעקע:Ópera,_Ciudad_Ho_Chi_Minh,_Vietnam,_2013-08-14,_DD_02.JPG|קליין|דער [[שטאטישער טעאטער, הא טשי מין שטאט|שטאטישער טעאטער]] אין [[הא טשי מין שטאט]].]]
וויעטנאמ׳ס קולטור האט זיך אנטוויקלט ווערנט די יארהונדערטער פון דער הי-געוואקסענער אוראלטער דאנג סאן קולטור. טייל עלעמענטן פון דער נאציאנאלער קולטור שטאמען פון כינעזישע מקורות, ציענדיק אויף עלעמענטן פון [[קאנפוציאניזם]] און [[טאאיזם]] אין זיין טראדיציאנעלער פאליטישער סיסטעם און פילאסאפיע. מען זעט אויך דעם איינפלוס פון אימיגראנטע פעלקער – ווי די קאנטאנעזער, האקא, האקיען און היינאן קולטורן – און די נאציאנאלע רעליגיע פון [[בודהיזם]] איז שטארק ארומגעוויקלט מיט פאפולערער קולטור. אין די לעצטיגע יארהונדערטער זענען מערבדיקע קולטורן, ספעציעל פראנקרייך און די פאראייניגטע שטאטן, געווארן קענטיג אין וויעטנאם.

אין דער מאדערנער תקופה, איז דאס קולטור-לעבן פון וויעטנאם געווארן שטארק באאיינפלוסט דורך די רעגירונגס-קאנטראלירטע מעדיע און קולטורעלע פראגראמען. דורך א סך יארצענדליגער האט מען אויסגעמיטן פרעמדע קולטורערע השפעות – ספעציעל די פון מערבדיגע מקורות. זייט די 1990ער יארן, אבער, האט וויעטנאם געזען א גרעסערע אויסגעשטעלטקייט צו דרום־מזרח אזיאטישע, אייראפעאישע און אמעריקאנישע קולטור און מעדיע.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vovworld.vn/en-US/Culture/Vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers/123534.vov|title=Vietnam's cultural integration seen by researchers|publisher=Voice of Vietnam
|date={{ר}}7טן דעצעמבער 2012|accessdate={{ר}}24סטן דעצעמבער 2012}}&lt;/ref&gt;

=== מעדיע ===
וויעטנאמ׳ס מעדיע סעקטאר ווערט רעגולירט דורך דער רעגירונג לויטן 2004 געזעץ וועגן פארעפנטלעכונג.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Law on Publication (No. 30/2004/QH11 of 3 דעצעמבער 2004)|url=http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315|publisher=Ministry of Justice
|accessdate={{ר}}21סטן סעפטעמבער 2011}}&lt;/ref&gt; מען דערקענט אז דער מעדיע סעקטאר אין וויעטנאם ווערט קאנטראלירט דורך דער רעגירונג צו פאלגן די אפיציעלע שיטה פון דער קאמוניסטישער פארטיי, אבער טייל צייטונגען זענען פארהעלטנווייז אפן־הארציג.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12940221|title=Muting the Messengers: Vietnam's Press Under Pressure|work=The Economist|location=London|date=15 טן יאנואר 2009|accessdate=17 טן יאנואר 2009}}&lt;/ref&gt; דער קול פון וויעטנאם איז די אפיציעלע שטאַט געפירטע נאציאנאלע טראנסמיסיע באדינונג. וויעטנאם טעלעוויזיע איז די נאציאנאלע טעלעוויזיע טראנסמיסיע פירמע.

זייט 1997 רעגולירט וויעטנאם  צוטריט צו דער אינטערנעץ, סיי דורך געזעצן סיי דורך טעכנישע מיטלען. וויעטנאם ווערט גערעכנט איינער פון 15 ״אינטערנעץ פיינט&quot;,&lt;ref name=&quot;oni-research&quot;&gt;{{cite web|url=http://opennet.net/research/profiles/vietnam|author=OpenNet Initiative|title=Country Profile: Vietnam
|date={{ר}}9טן מיי 2007|accessdate={{ר}}15סטן יולי 2008}}&lt;/ref&gt; וואס בלאקירט פיל פאליטישע און רעליגיעזע וועבזייטלעך.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cyber.law.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam|title=OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam|publisher=Berkman Center for Internet &amp; Society at Harvard University
|date={{ר}}5טן אויגוסט 2006|accessdate= {{ר}}15סטן יולי 2008}}&lt;/ref&gt;{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{אזיע שטאטן|וויעטנאם{{!}}*}}
{{ASEAN}}

{{אזיע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>13eetkbs3dm0jlflb2bgt621djgkw6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ראדעוויץ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32866</id>
    <revision>
      <id>602117</id>
      <parentid>601001</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="16btdfbz4n0dsebvmz1ahgn4q34bkyy" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''ראַדעװיץ''' ({{שפראך-ro|Rădăuţi , רעדעוץ}}; {{שפראך-de|Radautz}}, ''ראַדאַוץ''; {{שפראך-hu|Radóc}}; {{שפראך-pl|Radowce}}, ''ראַדאווצע''; {{שפראך-uk|Радівці}}, ''ראַדיווצי'') איז א מוניציפאליטעט אין [[שאץ פראווינץ]], [[רומעניע]] מיט א באפֿעלקערונג פון 27,759 אײַנוואוינער.

{{coord|47|50|33|N|25|55|9|E}}

== געאגראפיע ==
ראַדעװיץ געפינט זיך אין [[בוקאווינע]], צפון [[מאלדאוויע]], אויף א [[פלוין]] צווישן די [[סוטשעאווא]] און [[סוטשעוויצע]] טייכן, 37 קילאמעטער צפון פון [[שאץ]], ביי א הייך 375 מעטער איבערן ים פלאך ער איז איינער פון די עלצטע יישובים, און באוואוסט זייט דעם 15טן יארהונדערט.
{{commonscat|Rădăuți}}


[[קאַטעגאָריע:בוקאווינע]]</text>
      <sha1>16btdfbz4n0dsebvmz1ahgn4q34bkyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גרויסע אזערעס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33847</id>
    <revision>
      <id>602171</id>
      <parentid>596483</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="bxnk6rv3c4agp5q0zgz2aspy0oae3p8" xml:space="preserve">[[טעקע:Great-Lakes.svg|קליין|300px|א מאפע פון די גרויסע אזערעס.]]
די '''גרויסע אזערעס''' זענען א זאמלונג פון [[פריש וואסע|פרישוואסער]] [[אזערע]]ס וואס געפינען זיך אין מזרח [[צפון אמעריקע]], אויפן גרענעץ צווישן [[קאנאדע]] און די [[פאראייניגטע שטאטן]]. די פינף אזערעס [[סופעריאר אזערע|סופעריאר]], [[מישיגן אזערע|מישיגן]], [[היוראן אזערע|היוראן]], [[אירי אזערע|אירי]], און [[אנטאריא אזערע|אנטאריא]], זענען צוזאמען די גרעסטע גרופע פרישוואסער אזערעס אויף דער [[ערד-פלאנעט|ערד]] .&lt;ref&gt;{{Citation |title=LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |access-date=2010-04-28 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111122929/http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | first=Fereidoun | last=Ghassemi | coauthors= 
| year=2007 | title=Inter-basin water transfer | url=https://archive.org/details/interbasinwatert0000ghas | edition=| publisher=Cambridge, Cambridge University
Press| location=| isbn=0-52-186969-2 }}&lt;/ref&gt;

די גרויסע אזערעס האלטן 20% פון דער וועלט'ס אויבערפלאך פריש וואסער.&lt;ref&gt;[http://www.epa.gov/glnpo/basicinfo.html Great Lakes - US EPA]&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==
די גרויסע אזערעס ראיאן אנטהאלטן נישט נאר די אזערעס אליין, נאר אויך אסאך קליינע אזערעס און טייכן, ווי אויך אומגעפער 35,000 אינזלען.
{{Coord|46.25|N|84.5|W|format=dms|region:US_type:waterbody|display=title}}

== רעפערענצן ==
&lt;references/&gt;

[[קאַטעגאָריע:צפון אמעריקע]]
[[קאַטעגאָריע:אזערעס]]</text>
      <sha1>bxnk6rv3c4agp5q0zgz2aspy0oae3p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ניגעריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34059</id>
    <revision>
      <id>602173</id>
      <parentid>592075</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17058" sha1="1kio2ccyt9kygdgf47l1g5sfc3b1jwe" xml:space="preserve">{{מדינה
| נאמען = 
| שטאַט = פעדעראלע רעפובליק פון ניגעריע
| פאן בילד = Flag of Nigeria.svg
| סימבאל בילד = Coat of arms of Nigeria.svg  
| מאפע =           Nigeria (orthographic projection).svg
| זינגליד = 
| קאנטינענט = [[אפריקע]]
| אפיציעלע שפראך = [[ענגליש]]
| הויפטשטאט = [[אבודזשא]] &lt;small&gt;{{coord|9|10|N|7|10|E|display=inline}}&lt;/small&gt;
| רעגירונג =                 [[פעדעראלע רעפובליק]]  &lt;!--
| ראש מלוכה טיטל =    גרונטלעך: פרעזידענט --&gt;
| ראש מלוכה = גודלאק דזשאנאטאן
| פרעמיער מיניסטער = 
| גרינדונג דאטום = 
| פלאך מאס = 923,768 
| וועלט גראדונג פלאך = 32
| פראצענט וואסער = 1.4%
| באפעלקערונג צאל = 154,729,000
| וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 8
| באפעלקערונג ענגקייט = 167.5
| פראדוקט ווערדע = $341.572 ביליאן
| וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 46
| וואלוטע = נאַירא
| צייט זאנע = 
| אינטערנעט דאמיין = ng
| טעלעפאן קאד = 234
| באמערקונגען = 
}}
'''ניגעריע''' (אפיציעל די '''פעדעראלע רעפובליק פון ניגעריע''') איז א [[לאנד]] אין [[מערב אפריקע]], וואס איז רייך אין [[אויל]] און אין אנדערע [[נאטור]]ליכע אוצרות אין מינעראלן. ניגעריע גרענעצט [[ניזשער]] צו צפון, [[טשאד (לאנד)|טשאד]] צו צפון־מזרח, [[קאמערון]] צו מזרח און [[בענין]] צו מערב. די דרום זייט פון לאנד איז זיין בארטן, פלאצירט אויף דער [[בוכטע פון גינע]] און דעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]]. די פעדעראציע באשטייט פון 36 שטאטן און איין פעדעראלע הויפטשטאט טעריטאריע וואו עס געפינט זיך די הויפטשטאט, אבודזשא. די  קאנסטיטוציע דעפינירט ניגעריע ווי א [[דעמאקראטיע|דעמאקראטישער]] [[וועלטלעכער שטאט|וועלטלעכער שטאַט]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|title=Nigerian Constitution|work=Nigeria Law|accessdate=17טן יולי 2015}}&lt;/ref&gt;  

מיט 154,729,000 איינוואוינער איז זי דאס מערסט באפעלקערטע לאנד אין אפריקע. איר הױפּטשטאָט איז [[אבודזשא|אַבודזשאַ]], און די גרעסטע שטאָט איז [[לאגאס|לײגאָס]]. 

ניגעריע איז געווען די היים פון א צאל אוראלטע קעניגרייך און שטאטן במשך די יארטויזנטער. די מאדערנע מדינה שטאמט פון בריטישן קאלאניע-הערשאפט וואס האט אנגעהויבן אינעם 19טן יארהונדערט, און די היינטיגע צורה איז געקומען מיט דעם צונויפגיסן פונעם דרום ניגעריע פראטעקטאראט מיטן צפון ניגעריע פראטעקטאראט אין 1914. ניגעריע איז געווארן אן אומאפהענגיקע פעדעראציע אין 1960. צווישן די יארן 1967 ביז 1970 האט דאס לאנד געליטן פון א [[בירגער קריג|בירגערקריג]]. דערנאך האט די רעגירונג געוואקלט צווישן דעמאקראטיש געוויילטע פארלאמענטן און מיליטערישע דיקטאטורן ביז ענדלעך אין 1999 האט עס דערגרייכט א סטאבילע דעמאקראטיע. די פרעזידענט-וואלן אין 2011 זענען געווען די ערשטע וואס זענען געווען גאנץ פריי און יושרדיק.&lt;ref name=&quot;New York&quot; /&gt; 

אין די לעצטע יארן האט מען דארטן געטראפן אסאך [[בריליאנט|דיאמאנטן]] גרובער, וואס דאס האט שטארק אראפגעברענגט דעם מארק, זינט דורך דעם האט [[דע בירס]] פארלוירן דעם מאנאפאל.

עס זײַנען דאָ װײניק ייִדן אין ניגעריע, זיי זײַנען איגבאָס, אַן אַפֿריקאַנישער שבֿט.

ניגעריע ווערט אפט גערופן דער &quot;ריז פון אפריקע &quot;, צוליב איר גרויסע באפעלקערונג און עקאנאמיע.&lt;ref name=&quot;giant&quot;&gt;''Nigeria: Giant of Africa,'' by Peter Holmes 1987&lt;/ref&gt; מיט  201 מיליאן באוואוינער, איז ניגעריע דאס מערסט־באפעלקערטע לאנד אין אפריקע און  דאס זיבעטע מערסט־באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט. ניגעריע האט די דריט־גרעסטע יוגנט־באפעלקערונג אין דער וועלט, נאך [[אינדיע]] און [[כינע]], מיט מער ווי 90 מיליאן פון אירע באוואוינער אונטער 18.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The CIAWorld Fact Book 2014|url=https://archive.org/details/ciaworldfactbook0000unit_r4t5|date=2013|publisher=Skyhorse Publishing, Inc|isbn=978-1-62636-073-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Profile&quot;&gt;{{cite journal|last=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country profile: Nigeria|date=July 2008|page=9|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Nigeria.pdf|accessdate=28 December 2011}}&lt;/ref&gt; דאס לאנד ווערט גערעכנט א פילנאציאנאלע מדינה, מיט 250 עטנישע גרופעס,&lt;ref name=&quot;USEN&quot;&gt;{{cite web|title=Nigeria Fact Sheet|url=https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|publisher=פאראייניגטע שטאטן אמבאסאדע אין ניגעריע|accessdate=23סטן סעפטעמבער 2018}}&lt;/ref&gt; פון וועלכע די דריי גרעסטע זענען די הויזע, איגבא און יארובא; די עטנישע גרופעס רעדן מער ווי 500 פארשידענע שפראכן.&lt;ref name=&quot;USEN&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|title=Ethnicity in Nigeria|publisher=PBS|date={{ר}}5טן אפריל 2007|accessdate=9טן מיי 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/NG|title=Nigeria|website=Ethnologue|language=en|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|title=Linguistic diversity in Africa and Europe - Languages Of The World|last=|first=|date=2011-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915122923/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archive-date=2017-09-15|url-status=unfit|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt; די אפיציעלע שפראך פון ניגעריע איז ניגערישע ענגליש וואס איז א צד־השווה איבער אלע באזונדערע שפראכן אין לאנד. ניגעריע איז צעטיילט אויף צוויי צווישן קריסטן, וואס וואוינען מערסטנס אין דרום טייל פון לאנד, און מוסולמענער, וואס וואוינען מערסטנס אין צפון. א מינערהייט פון דער באפעלקערונג האלטן די אלטע רעליגיעס פון ניגעריע, ווי למשל די אלטע רעליגיעס פון די איגבא און די יארובא.

== געאגראפיע ==
&lt;!--[[טעקע:lagbeach.jpg|קליין|רעכטס|אלפא פלאזשע אין לאגאס]]--&gt;
ניגעריע איז פלאצירט אין מערב אפריקע ביים [[איינגאס פון גינע]] און האט א שטח סה&quot;כ פון 923,768 קוואדראט ק&quot;מ,&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html Rank Order - Area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=2014-02-09 }}.&lt;/ref&gt; אזוי איז זי דער וועלט'ס 32סטע גרעסטע לאנד (נאך [[טאנזאניע]]). זי איז בערך צוויי מאל אזוי גרויס ווי [[קאליפארניע]]. זי האט א גרענעץ לאנג 4047 ק&quot;מ: מיט  בענין  (773&amp;nbsp;ק&quot;מ), ניזשער (1497&amp;nbsp;ק&quot;מ), טשאד (87&amp;nbsp;ק&quot;מ), קאמערון (1690&amp;nbsp;ק&quot;מ), און האט א בארטן לאנג 853&amp;nbsp;ק&quot;מ.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html CIA וועלט פֿאקטבוך] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=2019-03-29 }}. Note that coastlines, and borders based on rivers or natural features, are fractals, the length of which is imprecise and depends on the measurement convention adopted.&lt;/ref&gt; דער העכסטער פונקט אין ניגעריע איז [[טשאפאל וואדי]] הויך 2419 מ'. די הויפט טייכן זענען דער [[ניזשער טייך|ניזשער]] און דער [[בענו]] וואס קומען צונויף און ליידיגן זיך אויס אין דער [[ניזשער דעלטע]], פון דער וועלט'ס גרעסטע דעלטעס.

ניגעריע ליגט צווישן גארטל־ליניעס  [[4th parallel north|4°]] און [[14th parallel north|14°N]], און צווישן די מערידיאנען [[2nd meridian east|2°]] און [[15th meridian east|15°E]].

== עקאנאמיע ==
[[טעקע:Areas_in_abuja.jpg|קליין|הימל־ליניע פון ניגערישער הויפטשטאט, אבודזשא]]
[[טעקע:Abuja,_Federal_Capital_Territory_3.jpg|קליין|מייטאמא דיסטרי׳ט, אבודזשא]]&lt;!--
[[טעקע:Sleep_time.jpg|קליין| הימל־ליניע פון צענטראלן האנדל־דיסטריקט, אבודזשא, ביינאכט]]--&gt;
ניגעריע ווערט קלאיספיצירט ווי א געמישטע־עקאנאמיע ארויפשווימענדיקער מארק. זי האט דערגרייכט נידעריגער מיטל איינקומפט סטאטוס לויט דער [[וועלט באנק]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/CLASS.XLS|title=וועלט באנק רשימה פון עקאנאמיעס|date=יאנואר 2011|publisher=http: www.worldbank.org|accessdate=27סטן מיי 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522153925/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/CLASS.XLS|archive-date=22סטן מיי 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; מיט איר שפע׳דיקן פארזארג פון נאטירלעכע רעסורסן, גוט-אנטוויקלט פינאנציעלע, לעגאלע, קאמוניקאציע סעקטארן, און די ניגעריע בערזע, די צווייט־גרעסטע בערזע אין אפריקע.

ניגעריע האט א ציל צו ענדיגן ארימקייט ביז יאר 2030.

=== לאנדווירטשאפט ===
[[טעקע:Farm_Ploughing,_Kwara_State,_Nigeria.jpg|קליין|אקערן א פֿארם אין קווארא שטאַט]]
אין יאר 2010 האבן אומגעפער 30% פון ניגעריער  געארבעט אין לאנדווירטשאפט.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nigerianstat.gov.ng/pages/download/41|title=Labour Force Statistics, 2010|publisher=Nigerian Bureau of Statistics|date=2010|accessdate=22סטן יוני 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424153316/http://www.nigerianstat.gov.ng/pages/download/41|archivedate=24סטן אפריל 2015}}&lt;/ref&gt; לאנדווירטשאפט פלעגט זייט פאר ניגעריע דער הויפט פארדינער פון אויסלענדישער וואלוטע.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Democracy and Development in Africa|first=Claude|last=Ake|publisher=Brookings Institution Press|year=1996|isbn=978-0-8157-0220-7|page=48|url=https://books.google.com/?id=bs5rTH7GClgC&amp;pg=PA48|accessdate=26סטן דעצעמבער 2008}}&lt;/ref&gt;

די חשובע פראדוקטן שליסן איין [[בעבעלעך]], [[סעזאם]], [[קאשו ניסלעך]], [[סטאשקע|פיסטאשקעס]], קאסאווא, קאקאא באנדלעך, אראבישע גומע, קאלאנוט, קוקוריזיע, מעלאן, [[הירזש]], [[רייז]], [[גומע]], [[סארגום]], [[סויע]] און יאמען.&lt;ref name=&quot;Nigeria agriculture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Nigeria-AGRICULTURE.html|title=Agriculture – Nigeria – export, growth, area, crops, farming, sector|publisher=|accessdate=17טן אפריל 2015}}&lt;/ref&gt; [[קאקאא]] איז דער פירנדער נישט-נאפט פארדינער פון אויסלענדישער וואלוטע.&lt;ref name=&quot;Nigeria agriculture&quot; /&gt; [[גומע]] איז דער צווייטער נישט-נאפט פארדינער פון אויסלענדישער וואלוטע.&lt;ref name=&quot;Nigeria agriculture&quot; /&gt;

איידער דעם ניגערישן בירגערקריג האט ניגעריע נישט געדארפט אנקומען צו קיינעם אין עסנווארג.&lt;ref name=&quot;Nigeria agriculture&quot; /&gt; לאנדווירטשאפט האט זיך אבער נישט פארגרעסערט אין פארהעלטענישט צו ניגעריע׳ס גיכן וואוקס אין באפעלקערונג, און אצינד פארלאזט זיך ניגעריע אויף אימפארטן פון עסנווארג כדי זיך אויסהאלטן.&lt;ref name=&quot;Nigeria agriculture&quot; /&gt; אין אויגוסט 2019, האט ניגעריע צוגעמאכט איר גרענעץ מיט בענין כדי צו פארמיידן אריינשמוגלען רייז אין לאנד אלס טייל פון אירע אנשטרענגונגן אונטערצוהייבן די לאקאלע פראדוקציע.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFKCN1VJ0PH-OZATP|title=Nigeria closes part of border with Benin to check rice smuggling|date={{ר}} 29סטן אויגוסט 2019|work=Reuters|access-date=29סטן אויגוסט 2019|language=ענגליש|accessdate=2019-12-18|archivedate=2019-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190829113752/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFKCN1VJ0PH-OZATP}}&lt;/ref&gt;

=== אויל און נאטירלעכע גאז ===
[[טעקע:OandoHeadOffice.jpg|טעקסט=|רעכטס|קליין|[[Oando|אאנדא]] הויפט-ביורא אין וויקטאריע אינזל, [[לאגאס]]]]
ניגעריע איז דער   12ט גרעסטער פראדוצירער פון נאפֿט אין דער וועלט און דער 8ט-גרעסטער עקספארטירער, און האט די 10ט גרעסטע באוויזענע רעזערוון. (דאס לאנד איז געווארן א מיטגליד אין [[אפעק]] אין יאר 1971.) נאפט שפילט א גרויסע ראלע אין דער ניגערישער עקאנאמיע, און שאפט  40% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט און 80% פון דער רעגירונג׳ס פארדינסט.

ניגעריע האט אינגאנצן 159 אויל־פֿעלדער און 1,481 אויל־קוואלן וואס אפערירן, לויטן דעפארטמענט פון נאפֿט־רעסורסן.&lt;ref name=&quot;NDES&quot;&gt;''Environmental Resources Managers Ltd, Niger Delta Environmental Survey Final Report Phase I; Volume I: Environmental and Socio-Economic Characteristics (Lagos: Niger Delta Environmental Survey, September 1997)''&lt;/ref&gt; דער מערסט פראדוקטיווער ראיאן פונעם לאנד איז ניזשער דעלטע באסיין אין דעם ניזשער דעלטע ראיאן וואס נעמט איין 78 פון די 159 אויל־פֿעלדער. מערסט פון ניגעריע׳ס אויל־פֿעלדער זענען קליין און פארשפרייט און, אין יאר 1990, האבן די קליינע פֿעלדער גערעכנט 62.1% ניגעריע׳ס גארע פראדוקציע. פון דער אנדערער זייט האבן די זעכצן גרעסטע פעלדער פראדוציער פאדוצירט 37.9% פון ניגעריע׳ס נאפט פראדוקציע אין יענער צייט.&lt;ref name=&quot;politicaleconomy&quot;&gt;''Nigeria: The Political Economy of Oil'' {{ISBN|0-19-730014-6}} (Khan, Ahmad)&lt;/ref&gt;{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;New York&quot;&gt;{{cite news|last=Nossiter|first=Adam|title=Nigerians Vote in Presidential Election|url=https://www.nytimes.com/2011/04/17/world/africa/17nigeria.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;hp|accessdate=17טן אפריל 2011|newspaper=The New York Times|date=16טן אפריל 2011}}&lt;/ref&gt;
}}

{{אפריקע}}

[[קאַטעגאָריע:ניגעריע|*]]</text>
      <sha1>1kio2ccyt9kygdgf47l1g5sfc3b1jwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בריטישע אינזלען</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34723</id>
    <revision>
      <id>602131</id>
      <parentid>549000</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3828" sha1="3kq8694y2fj96qp7tj93ga9i6ntw3qd" xml:space="preserve">[[טעקע:LocationBritishIsles.png|קליין|250px|פלאצירונג פון די בריטישע אינזלען אין אייראפע]]
די '''בריטישע אינזלען''' זענען אן [[ארכיפעלאג]] (א גרופע פון [[אינזל]]ען) לעבן דעם צפון־מערב בארטן פון דער [[אייראפעישע יבשה|אייראפעישער יבשה]] וואס שליסט איין די אינזלען [[גרויסבריטאניע]] און [[אירלאנד (אינזל)|אירלאנד]], מיט נאך זעך טויזנט קלענערע אינזלען.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;&quot;British Isles,&quot; ''[[Encyclopædia Britannica]]''&lt;/ref&gt;  צויי  סואווערענע שטאטן געפינען זיך אויף די אינזלען: דאס [[פאראייניגטע קעניגרייך|פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד]] (באוואוסט מיטן נאמען &quot;פאראייניגטע קעניגרייך&quot;) און [[אירלאנד]].&lt;ref&gt;דער דיפלאמאטישער און קאנצטיטוציאנאלער נאמען פונעם אירישן שטאט איז &quot;אירלאנד&quot;. אפטמאל זאגן מענטשן &quot;רעפובליק פון אירלאנד&quot;, וואס איז נישט קיין אפיציעלער נאמען אבער, לויטן ''רעפובליק פון אירלאנד אַקט 1948'', מעג מען ניצן דעם נאמען.&lt;/ref&gt; די בריטישע אינזלען זענען אויך כולל דעם [[אינזעל פון מאן]] און, טראדיציאנעל, די [[קאנאל אינזלען]], כאטש די לעצטע זענען אין אמת א באזונדערע גרופע אינזלען.&lt;ref&gt;Oxford English Dictionary: &quot;British Isles: a geographical term for the islands comparing Great Britain and Ireland with all their offshore islands including the Isle of Man and the Channel Islands.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
  |last1 = Alan
  |first1 = Lew
  |last2 = Colin
  |first2 = Hall
  |last3 = Dallen
  |first3 = Timothy
  |title = World Geography of Travel and Tourism: A Regional Approach
  |url = https://archive.org/details/worldgeographyof0000lewa
  |publisher=Elsevier
  |place = Oxford
  |year = 2008
  |quote = The British Isles comprise more than 6,000 islands off the northwest coast of continental Europe, including the countries of the United Kingdom of Great Britain (England, Scotland and Wales) and Northern Ireland, and the Republic of Ireland. The group also includes the United Kingdom crown dependencies of the Isle of Man, and by tradition, the Channel Islands (the Bailiwicks of Guernsey and Jersey), even though these islands are strictly speaking an archipelago immediately off the coast of Normandy (France) rather than part of the British Isles.
  |isbn = 9780750679787}}&lt;/ref&gt;

== געאגראפיע ==
דער צפונדיקער טייל פון גרויסבריטאניע איז גוט בערגיק, און דער העכסטער פונקט אויף די אינזלען איז [[בען נעוויס]] וואס איז הויך 1,345 מ.

== געוואוקסן און חיות ==
כאטש ס'האבן אמאל געלעבט אין די אינזלען [[וואלף|וועלף]], [[בער]]ן און [[רעניפער]]ן, היינט זענען זיי אינגאנצן אויסגעשטארבן. דער [[רויטער הערש]] איז געשיצט. קליינע זויגערס פון [[קיניגל]]ען, [[פוקס]]ן, [[טאקס]]ן, [[האז]]ן, [[שטעכלער]]ס און [[הארמל]]ען טרעפט מען אומעטום. אסאך טייכן אנטהאלטן [[ווידרע]]ס און מ'טרעפט [[ים הונט|ים־הינט]] אפט אויף די בארטנס.


{{-}}

== רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:בריטישע אינזלען|*]]</text>
      <sha1>3kq8694y2fj96qp7tj93ga9i6ntw3qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאמפלעקסע צאל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35615</id>
    <revision>
      <id>602124</id>
      <parentid>568689</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5337" sha1="0m1kjdw8uw1mvp6mmvt8ig4ufg4jyri" xml:space="preserve">א '''קאמפלעקסע צאָל''' איז א צאל וואס באשטייט פון א [[רעאלע צאל|רעאלן]] און אן [[אימאגינערע צאל|אימאַגינערן]] טייל.  מען קען זי שרייבן אין  דער פארעם ''a''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;''bi'', וואו ''a'' און ''b'' זענען רעאלע צאלן, און ''i'' איז די אימאגינערע איינהייט מיט דער אייגנשאפט ''i'' &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = −1. די קאמפלעקסע צאלן נעמען איין די רעאלע צאלן, און פארברייטערן זיי אז מען זאל קענען לייזן [[גלייכונג]]ען וואס האבן נישט קיין באשייד אין רעאלע צאלן.

די טעאריע פון קאמפלעקסע צאלן איז געווארן שטארק אנגענומען צווישן מאטעמאטיקער דורך [[נילס הענריק אבעל]], וואס האט געניצט קאמפלעקסע צאל אסאך מיט גרויסן דערפאלג.

==אריינפיר==
קאמפלעקסע צאלן לאזן לייזן געוויסע גלייכונגען וואס האבן נישט קיין רעאלן באשייד: די גלייכונג
:&lt;math&gt;x^2 + 1 = 0 \,&lt;/math&gt;
האט נישט קיין רעאלן באשייד ''x'', ווייל דער קוואדראט פון יעדער רעאלער צאל ''x'' איז 0 אדער פאזיטיוו, דעריבער ''x''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''1'' קען נישט זיין נול. מיט קאמפלעקסע צאלן לייזן מען די דילעמע. מען שטעלט צו צו די רעאלע צאלן די צאל ''i'' וועמענס קוואדראט איז  1&amp;minus;, בכדי ''x'' = ''i'' איז א באשייד צו דער פריערדיגער גלייכונג.

===דעפיניציע===
א ''קאמפלעקסע צאָל'' איז אן [[אויסדרוק (מאטעמאטיק)|אויסדרוק]] מיט דער פארעם
:&lt;math&gt;a+bi \ .&lt;/math&gt;
די  ''a'' און ''b'' דא זענען [[רעאלע צאל]]ן, און ''i'' איז א  [[מאטעמאטישער סימבאל]] וואס הייסט די  ''אימאגינערע איינהייט''. למשל, {{ר|רעכטס=יא}}-3.5 + 2''i'' איז א קאמפלעקסע צאל.

אין דער קאמפלעקסער צאל ''z'' = ''a'' + ''bi'' רופט מען  ''a'' דער ''רעאלער טייל'' פון ''z'' און די רעאלע צאל  ''b'' רופט מען דער ''אימאגינערער טייל''.

=== קארטעזישע פֿארעם און דעפֿיניציע דורך געארדנטע פארן ===
א קאמפלעקסע צאל קען מען דערפאר ווערן אידענטיפיצירט מיט א [[געארדנטער פאר|געארדנטן פאר]] &lt;math&gt;(\operatorname{Re}(z), \operatorname{Im}(z))&lt;/math&gt; אינעם קארטעזישן פלוין; מען רופט דאס אמאל די קארטעזישע פארעם פון  ''z.'' פאקטיש, קען מען ''דעפינירן'' א קאמפלעקסע צאל ווי א געארדנטער פאר (''a'', ''b'') , אבער אין אזא פאל דארף מען איינשליסן די כללים פאר צוגאב און טאפלען ווי א טייל פון דער דעפיניציע.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mathematical analysis|author=[[Tom Apostol]]|year=1981|pages=15&amp;ndash;16|publisher=Addison-Wesley}}&lt;/ref&gt;  [[וויליאם ראאן האמילטאן]] האט טאקע איינגעפירט דעם צוגאנג צו דעפינירן די קאמפלעקסע צאל סיסטעם.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Brief History of Numbers|url=https://archive.org/details/briefhistoryofnu0000corr|author=Leo Corry|publisher=Oxford University Press|year=2015|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofnu0000corr/page/215 215]&amp;ndash;216}}&lt;/ref&gt;

== אנווענדונגען ==
=== מאטעמאטיק ===
מען קען ניצן דעם רעזידועס־טעארעם צו לייזן רעאלע אינטעגראלן.

קאמפלעקסע צאלן אין פאלארע פארעם ניצט מען צו לייזן [[דיפערענציאל-גלייכונג]]ען.

=== עלעקטראמאגנעטיזם ===
אין [[עלעקטרישע אינזשעניריע|עלעקטרישער אינזשעניריע]] ניצט מען דעם [[פוריע טראנספארם]] כדי צו אנאליזירן וואריאירנדיקע [[וואלטאזש]]ן און שטראמען. מען קען פאראייניקן די האנדלונג פון [[רעזיסטאר]]ן, [[קאנדענסאטאר]]ן און [[אינדוקטאר]]ן מיט אימאגינערע נומערן פאר די לעצטע צוויי און מען שטעלט צוזאמען אלע דריי אין איין קאמפלעקסער צאל וואס מען רופט דעם [[אימפעדאנץ]].

א מער אבסטראקטער פארמאליזם פאר קאמפלעקסע צאל האט אנטוויקלט דער אירישער מאטעמאטיקער [[וויליאם ראאן האמילטאן]], וואס האט פארברייטערט די אבסטראקציע צו דער טעאריע פון [[קוואטערניאן|קוואטערניאנען]].

== זעט אויך ==

* [[אוילער-אידענטיטעט]]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:נומערן]]
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק]]
{{מאטעמאטיק-שטומף}}</text>
      <sha1>0m1kjdw8uw1mvp6mmvt8ig4ufg4jyri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>לעאנהארד אוילער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36093</id>
    <revision>
      <id>602128</id>
      <parentid>568691</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="eluropfp07bacdrt3s448jgp4nmgmbl" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער}}
'''לעאנהאַרד אוילער''' ({{שפראך-de|Leonhard Euler}}{{ר}} ;[[15טן אפריל]] [[1707]] – [[18טן סעפטעמבער]] [[1783]]) איז געווען א  [[שווייצער]] [[מאטעמאטיקער]] און [[פיזיקער]]. ער האט אנטפלעקט וויכטיגע רעזולטאטן אין פארשידענע פעלדער, פון [[קאלקולוס]] צו [[גראפן טעאריע]]. ער האט איינגעפירט א סאך פון דער מאדערנע טערמינאלאגיע און נאטאציע וואס מאטעמאטיקער ניצן היינט, איבערהויפט פאר [[מאטעמאטישער אנאליז|מאטעמאטישן אנאליז]], למשל דעם באגריף פון  א [[פונקציע]].&lt;ref name=&quot;function&quot;&gt;{{cite book| last = Dunham| first = William | authorlink=William Dunham (mathematician) | title = Euler: The Master of Us All| url = https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6| year = 1999| publisher =The Mathematical Association of America | page = [https://archive.org/details/eulermasterofusa0000dunh_b9h6/page/17 17]}}&lt;/ref&gt; ער איז אויך בארימט פאר זיין ארבעט אין  [[מעכאניק]], [[פליסיקייט דינאמיק]], [[אפטיק]], און [[אסטראנאמיע]].

== לעבנסגעשיכטע ==
אוילער איז געווארן פראפעסאר פון פיזיק אין דעם [[פעטערבורגער אוניווערסיטעט]] אין 1731. צוויי יאר שפעטער ווען [[דניאל בערנולי]] האט אומגעקערט קיין [[באזעל]], האט אוילער איבערגענומען זיין אמט ווי הויפט פונעם דעפארטמענט פון מאטעמאטיק.

== אוילערס טעטיקייטן ==
=== נומערן טעאריע ===
אוילער האט אנגעהויבן זיך אינטרעסירן אין [[נומערן טעאריע]] דורכן איינפלוס פון זיין חבר, [[כריסטיאן גאלדבאך]]. א חשובער טייל פון אוילערס ארבעט איז באזירט אויף דער ארבעט [[פיער דע פערמא]]. פון פערמאס צייט ביז אוילער האט קיין מאטעמאטיקער נישט פארשטאנען גוט די אומדערוויזענע השערות פון פערמא. אוילער האט דערוויזן א סך פון די השערות, האט אנטוויקלט זיינע געדאנקען און האט אנטפלעקט מערערע נייע רעזולטאטן און אייגענע השערות.


אוילער האט דעפֿינירט די פאטענץ־פֿונקציע פאר קאמפלעקסע צאל, און האט אנטפלעקט איר פארהעלטענישט מיט די [[טריגאנאמעטריע|טריגאנאמעטרישע פונקציעס]]. פאר יעדער [[רעאלע צאל|רעאלער צאל]] [[φ]] (פארשטאנען ווי ראדיאנען), זאגט די [[אוילער-פארמל]] אז די קאמפלעקסע פאטענץ־פונקציע איז גלייך צו

:&lt;math&gt;e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.&lt;/math&gt;

ספעציעל איז מערקבאר דער פאל ווען &lt;math&gt; \varphi&lt;/math&gt; = {{פי}}, וואס ווערט גערופן דער [[אוילער-אידענטיטעט]],

:&lt;math&gt;e^{i \pi} +1 = 0 &lt;/math&gt;

דער פיזיקער [[ריטשארד פיינמאן]] האט דאס גערופן ״די מערסט מערקבאר פֿארמל פון מאטעמאטיק״, צוליב וואס ער ניצט צוזאמען די באגריפן (יעדן גענוי איין מאל) צוגאב,טאפלען, פאטענץ און גלייכונג און איינמאל באניצן די וויכטיגע קאנסטאנטן 0, 1, ''e'', ''i'' און π.

== אנאליז ==


== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{גרונטסארטיר:אוילער, לעאנהארד}}
{{ביא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
[[קאַטעגאָריע:שווייצער]]</text>
      <sha1>eluropfp07bacdrt3s448jgp4nmgmbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאא צעטאנג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36494</id>
    <revision>
      <id>602180</id>
      <parentid>600132</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4465" sha1="8kyqcuz4m7v2ruyeiqe92fqe94gy7c9" xml:space="preserve">'''מאַא זעדאנג''' ([[כינעזיש]]: '''毛泽东'''; {{ר}}, [[26סטן דעצעמבער]] [[1893]] - [[9טן סעפטעמבער]] [[1976]]), איז געווען א כינעזער פאליטיקער, הערשער פון דער [[מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע]] אין די יארן [[1949]] - [[1976]]. אין זיין אמט פון פארזיצער פון דעם צענטראלן קאמיטעט פון דער [[קאמוניסטישע פארטיי פון כינע|קאמוניסטישער פארטיי פון כינע]] פון [[1943]] און ווייטער האט ער געפירט די קאמוניסטישע פארטיי מיט דערפאלג צו דער הערשאפט אין כינע נאכן [[כינעזער בירגערקריג]].

אין די 1960ער יארן,  האט מאו געוואלט ענדערן אלץ וועגן כינע. צוליב דעם האט ער געצוואונגען מענטשן צו ענדערן זאכן גאר גיך, כאטש זיי האבן נישט געוואלט. ער האט דורכגעפירט זיינע ענדערונגען אין לאנד דורך דער [[קולטורעלע רעוואלוציע|קולטורעלער רעוואלוציע]]. מאא און זיינע שטיצער, די רויטע וועכטער, האבן באשטראפט יעדן איינעם וואס האט גערעדט קעגן מאא און קעגן דער רעוואלוציע.

== ביאגראפיע ==
=== יונגע יארן ===

=== די סינהאי רעוואלוציע: 1911–1912 ===
אין 1911, האט מאא איבערגעצייגט זיין פאטער ער זאל אים לאזן לערנען אין מיטלשולע אין דער שטאט טשאנגשא.&lt;ref name=&quot;Feigon 2002 &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schram 1966. p. 26&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[#Car76|Carter 1976]]. p. 17.&lt;/ref&gt; יענע צייט, איז די שטאט געווען א רעוואלוציאנערע ספעקטע, מיט פארשפרייטער קעגנשאפט צום קייסער [[פואיי]] (1906–1967). כאטש טייל האבן געהאלטן פון א טראנזיציע צו א [[קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע|קאנסטיטוציאנעלער מאנארכיע]], רוב רעוואליוצאנערן האבן געזוכט [[רעפובליקאניזם]]], האפנדיק איבערצוקערן דעם קייסער און וויילן דעמאקראטיש א פרעזידענט. דער וואס האט געפירט די דאזיקע באוועגונג איז געווען [[סון יאט-סען|דאקטער סון יאט-סען]] (1867–1925), וואס האט געוויילט א שטיק צייט אין די [[פאראייניגטע שטאטן]] און האט פארוואנדלט זיין גלויבן צו קריסטנטום.&lt;ref&gt;[[#Car76|Carter 1976]]. pp. 18–19.&lt;/ref&gt; אין טשאנגשא האט מאא געליינט סונס צייטונג, ''דעם פאלקס קראפט'' (''מין-לין-פאַא''), און דאס האט אים שטארק באאיינפלוסט&lt;ref name=&quot;Schram. p. 27&quot;&gt;[[#Sch66|Schram 1966]]. p. 27.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Car76|Carter 1976]]. p. 19.&lt;/ref&gt; 

שוין יענע יאר האבן די כינעזישע מיליטערישע קראפן, אינספירירט פון די רעפוליקאנישע שיטות פון סון, אויפגעשטאנען קעגן דעם קייסער אריבער דרום כינע, וואס האט אנגעהויבן די [[סינהיי רעוואלוציע]]. מאא האט געהאט חשק צו שטיצן די רעוואלוציע, און האט זיך פארבינדן מיט דער אויפשטענדלער ארמיי ווי א פראסטער זעלנער. נאך דער סינהיי רעוואלוציע האט מאא רעזיגנירט פון דער ארמיי אין  1912, נאך זעקס מאנאטן וואס ער איז געווען א זעלנער.&lt;ref&gt;[[#Sch66|Schram 1966]]. p. 34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Car76|Carter 1976]]. p. 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Feigon 2002 &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chang Halliday 11&quot;&gt;[[#Cha05|Chang and Halliday 2005]]. p. 11.&lt;/ref&gt; 


{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע
|refs=
&lt;ref name=&quot;Feigon 2002&quot;&gt;{{cite book |last=Feigon |first=Lee |title=Mao: A Reinterpretation |url=https://archive.org/details/maoreinterpretat0000feig |year=2002 |publisher=Ivan R. Dee |location=Chicago |isbn=978-1566634588 |ref=Fei02}}&lt;/ref&gt;

}}
{{פאליטיקער-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:קאמוניסטן]]
[[קאַטעגאָריע:כינעזער]]</text>
      <sha1>8kyqcuz4m7v2ruyeiqe92fqe94gy7c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באנק-מאנומענט סטאנציע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36935</id>
    <revision>
      <id>602125</id>
      <parentid>590829</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10629" sha1="nch5wamyqfq21ldm4qol48dcvgsrqs7" xml:space="preserve">{{לאנדאנער סטאנציע
|סטאנציע נאמען=באַנק און מאנומענט
|סימבאל=  Underground
|סימבאל2= dlr
|בילד= Bankwbankofengland.jpg
|באשרייבונג=  אריינגאנג ביים [[באנק פון ענגלאנד]]
|לאקאלער סטאנציע נאמען= Bank and Monument 
|פארוואלטער= [[לאנדאנער אונטערגרונט]]
|יאר געעפנט= [[1967]]
|לאקאציע= קינג וויליאם גאס
|בארא= [[סיטי פון לאנדאן]]
|ליניעס אדורך דער סטאנציע= [[וואטערלו און סיטי ליניע]]{{ש}}[[נארדערן ליניע]]{{ש}}[[צענטראל ליניע]]{{ש}}[[דיסטריקט ליניע]]{{ש}}[[קרייז ליניע]]{{ש}}[[דאקלאנדס לייכטע באן]]
|פעראנען= 10
|טראוולקארטע זאנע= 1
|טיוב14= {{ארויף}} 52.31
|טיוב15= {{ארויף}} 57.51
|דלב14= {{ארויף}} 29.721
|דלב15= {{ארויף}} 30.752
|גארטל= 51.513
|מערידיאן= 0.088
}}
'''באַנק''' (''Bank'') און '''מאנומענט''' (''Monument'') זענען צוויי [[לאנדאנער אונטערגרונט]] און [[דאקלאנדס לייכטע באן]] סטאנציעס אין דער [[סיטי פון לאנדאן]], וואס זענען אין אמתן איין סטאנציע מיט צוויי נעמען. באנק סטאנציע, וואס טראגט דעם נאמען פונעם [[באנק פון ענגלאנד]], האט געעפנט אין 1900, און ווערט באדינט פון די [[צענטראלע ליניע|צענטראלע]], [[נארדערן ליניע|נארדערן]] און [[וואטערלו און סיטי ליניע]]ס, און דער [[דאקלאנדס לייכטע באן]]. מאנומענט סטאנציע, וואס האט געעפנט אין 1884, נאכן [[מאנומענט צו דער גרויסער שריפה פון לאנדאן]], געפינט זי אויף די [[דיסטריקט ליניע|דיסטריקט]] און [[קרייז ליניע]]ס.

מען האט פארבונדן די צוויי סטאנציעס אין  1933.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt; די פארבודענע סטאנציע איז די אכטע מערסטע באשעפטיקסטע אין דער לאנדאנער אונטערגרונט נעצווערק, און איז אין טראוולקארט זאנע 1.

== היסטאריע ==
די מאנומענט סטאנציע האט געעפנט מיטן נאמען  &quot;איסטשיפ&quot; דעם  6טן אקטאבער, און מען האט זי געגעבן דעם נאמען  1884 &quot;דער מאנומענט&quot; דעם 1טן נאוועמבער 1884.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;&gt;{{cite book |last=Rose |first=Douglas |title=The London Underground, A Diagrammatic History |url=https://archive.org/details/londonundergroun00unse |year=1999 |publisher=Douglas Rose/Capital Transport |isbn=1-85414-219-4 }}&lt;/ref&gt; 

די [[וואטערלו און סיטי באן]] איז געבויט געווארן דורך דער  [[לאנדאן און דרום מערב באן]] (L&amp;SWR) צו פארבינדן איר סוף־סטאנציע [[לאנדאן וואטערלו באן סטאנציע|וואטעלו]] מיט דער סיטי. די סטאנציע, מיט פעראנען  אונטער קעניגין וויקטאריע גאס, האט געעפנט דעם 8טן אויגוסט 1898 מיטן נאמען &quot;סיטי&quot;.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt;
מען האט געענדרט דעם נאמען פון די וואטערלו און סיטי ליניע פעראנען צו &quot;באנק&quot; דעם 28סטן אקטאבער 1940.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt;

די ערשטע סטאנציע מיטן נאמען באנק האט געעפנט דעם 25סטן פעברואר   1900 ווען די [[סיטי און דרום לאנדאן באן ]] (C&amp;SLR, היינט א טייל פון דער נארדערנער ליניע) האט פארלענגערט איר ליניע פון [[בארא אונטערגרונט סטאנציע]] צו [[מורגייט סטאנציע]].&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt;
&lt;!--
ווען מען האט אויסגעגראבן די צענטראלע ליניע האט מען געשאפן די טונעלן אונטער די גאסן, כדי צו פארמיידן שאדן צו געביידעס פון וויברירונגען. 

=== צענטראלער לאנדאן באן, 1900 ===
The opening of the eastern terminus of the [[Central London Railway]] (CLR, now the Central line) at Bank followed on 30 July 1900.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt;

As with the C&amp;SLR, the high cost of property in the City, coupled with the presence of the [[Royal Exchange (London)|Royal Exchange]], the Bank of England, and Mansion House, meant that the station had to be built entirely underground. Permission was granted by the [[City of London Corporation]] for the station to be sited beneath the busy junction of roads meeting at this point on condition that public [[Subway (underpass)|subways]] were provided to act as pedestrian road crossings. To avoid undermining the road above, the station's lifts were installed in separate lift shafts rather than paired two-per-shaft as usual.

To avoid [[easement|wayleave]] payments to property owners and to lessen possible claims for damage during construction and operation, the CLR tunnels were directly under public streets.  This caused the platforms under [[Threadneedle Street]] and Poultry to be so curved that one end of the platform cannot be seen from the other. East of Bank station the Central line tunnels have sharp curves to avoid the vaults of the Bank of England itself.

Due to the close proximity of the CLR, W&amp;CR and C&amp;SLR stations, and the non-competing directions of their services, their ticket halls were soon connected, but connection between the CLR and C&amp;SLR platforms were made only when escalators were installed in the 1920s.

===Monument link, 1933===
The southern end of the C&amp;SLR (by then part of the Edgware-Highgate-Morden line) platforms was close to those of Monument station and, on 18 September 1933, a connecting escalator link was opened.&lt;ref name=&quot;Rose&quot;/&gt;

===דאקלאנדס לייכנטע , 1991===
The [[Docklands Light Railway]] built a tunnelled extension to platforms parallel to (but deeper than) the Northern line platforms which opened on 29 July 1991. The DLR platforms were connected at one end to the Central line and at the other to Monument station. A new link between the Waterloo &amp; City and the Central line was excavated which uncovered part of one of the [[James Henry Greathead|Greathead]] [[tunnelling shield]]s used for the Waterloo and City line. This shield forms part of the new passageway, and passengers pass through when transferring between the two lines.
--&gt;
== טראנספארט לינקען ==

[[לאנדאנער בוסן]] רוטעס 8, 11, 15, 21, 23, 25, 26, 40, 43, 76, 133, 141, 242 און 388, און נאכט בוס רוטעס N8, N11, N21, N26, N76, N133, N550 און N551, באדינען די סטאנציע..

== גאלעריע ==
&lt;gallery&gt;
טעקע:Monument station look clockwise.JPG|קרייז און דיסטריקט ליניע פעראנען ביי מאנומענט, קוקנדיק אויף מערב 
טעקע:Bank station Northern northbound look south.jpg|נארדערן ליניע פעראן קיין צפון ביי באנק
טעקע:bank.tube.station.arp.750pix.jpg|דאקלאנדס לייכטע באן פעראן ביי באנק 
טעקע:Bank station Central roundel.JPG|רונדל אויפן באנק צענטראל ליניע פעראן קיין מזרח
&lt;/gallery&gt;


== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Bank and Monument stations|באנק און מאנומענט סטאנציעס}}
* [http://homepage.ntlworld.com/clive.billson/tubemaps/ltbank.gif א געמעל פונעם באנק/מאנומענט סטאנציע קאמפלעק] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418024846/http://homepage.ntlworld.com/clive.billson/tubemaps/ltbank.gif |date=2016-04-18 }}
* [http://homepage.ntlworld.com/clive.billson/tubemaps/ltmonu.jpg נאך א געמעל (קאלירט)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418024846/http://homepage.ntlworld.com/clive.billson/tubemaps/ltmonu.jpg |date=2016-04-18 }}
*[http://photos.ltmcollection.org  לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו]
** [http://www.ltmcollection.org/images/webmax/50/i0000d50.jpg איינגאנגען פארן ראיאל עקסטשיינדזש, 1914] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523180517/http://www.ltmcollection.org/images/webmax/50/i0000d50.jpg |date=2012-05-23 }}
** [http://www.ltmcollection.org/images/webmax/5b/i0000d5b.jpg איינגאנג פארן ראיאל עקסטשיינדזש, 1923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523180522/http://www.ltmcollection.org/images/webmax/5b/i0000d5b.jpg |date=2012-05-23 }}
** [http://www.ltmcollection.org/images/webmax/23/9863523.jpg קאסע זאל, 1933] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523180554/http://www.ltmcollection.org/images/webmax/23/9863523.jpg |date=2012-05-23 }}
{{-}}

{{ס-אנהייב}}
{{ס-הערה|טעקסט=באנק}}
{{ס-באן|טיטל=LUL}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=LUL|ליניע= וואטערלו און סיטי|פאלגנד= וואטערלו|notemid=נאר מאנטיק ביז שבת}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=LUL|ליניע=נארדערן|פריערדיק=לאנדאן ברידזש|פאלגנד=מורגייט|type=Morden|type2=Three}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=LUL|ליניע= צענטראל|פריערדיק=ליווערפול סטריט|פאלגנד= סאנט פאלס}}
{{ס-באן|טיטל=DLR}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=DLR|ליניע= DLR|פריערדיק=שאדוועל|type= Three}}
{{ס-הערה|טעקסט=מאנומענט}}
{{ס-באן|טיטל=LUL}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=LUL|ליניע= דיסטריקט|פריערדיק=טאער היל|פאלגנד= קאנאן סטריט|type2=Three}}
{{ס-ליניע|סיסטעם=LUL|ליניע= קרייז|פריערדיק=טאער היל|פאלגנד= קאנאן סטריט|type2=Victoria|type=KingsX}}
{{סוף}}

{{נארדערן ליניע סטאנציעס}}
{{צענטראלע ליניע סטאנציעס}}
{{דיסטריקט ליניע סטאנציעס}}
{{קרייז ליניע נאוויגאציע}}
{{דאקלאנדס לייכטע באן}}

[[קאַטעגאָריע:דיסטריקט ליניע סטאנציעס]]
[[קאַטעגאָריע:נארדערן ליניע סטאנציעס]]
[[קאַטעגאָריע:וואטערלו און סיטי ליניע סטאנציעס]]</text>
      <sha1>nch5wamyqfq21ldm4qol48dcvgsrqs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קארל פרידריך גאוס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37245</id>
    <revision>
      <id>602141</id>
      <parentid>545079</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="1jcor389iwc4rhk8gmgt4m8imf2kkmj" xml:space="preserve">{{וויסנשאפטלער}}
'''יאהאַן קאַרל פֿרידריך גאַוס''' ({{IPA|ɡaʊs}}; {{שפראך-de|Johann Carl Friedrich Gauß}}, {{שפראך-la|Carolus Fridericus Gauss}}){{ר}} ([[30סטן אפריל]] [[1777]]{{–}} [[23סטן פעברואר]] [[1855]]) איז געווען א [[דייטשלאנד|דייטשער]] [[מאטעמאטיקער]] און [[וויסנשאפטלער]] וואס האט בייגעשטייערט צו אסאך פעלדער, כולל [[נומערן טעאריע]], [[סטאטיסטיק]], [[מאטעמאטישער אנאליז|אנאליז]], [[דיפערענציאל-געאמעטריע]], [[געאדעסיע]], [[געאפיזיק]], [[עלעקטראסטאטיק]], [[אסטראנאמיע]] און [[אפטיק]].

מען האט אים גערופן דעם ''פרינץ פון מאטעמאטיק'' ({{שפראך-la|Princeps mathematicorum}}{{ר}})&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Zeidler
 |first=Eberhard
 |title=Oxford User's Guide to Mathematics
 |url=https://archive.org/details/oxfordusersguide0000unse
 |location=Oxford, UK
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2004
 |isbn=0198507631
 |page=[https://archive.org/details/oxfordusersguide0000unse/page/1188 1188]
 }}&lt;/ref&gt; גאוס האט געהאט א מערקווערדיקע השפעה אין אסאך פעלדער פון מאטעמאטיק און וויסנשאפט.&lt;ref name=&quot;scientificmonthly&quot;&gt;Dunnington, G. Waldo. (May, 1927). &quot;[http://www.mathsong.com/cfgauss/Dunnington/1927/ The Sesquicentennial of the Birth of Gauss]&quot;. ''Scientific Monthly'' XXIV: 402–414. Retrieved on 29 June 2005. Comprehensive biographical article.&lt;/ref&gt; ער האט גערופן מאטעמאטיק &quot;די מלכה פון וויסנשאפטן&quot;.&lt;ref&gt;Smith, S. A., et al. 2001. ''Algebra 1: California Edition.'' Prentice Hall, New Jersey. ISBN 0-13-044263-1&lt;/ref&gt;

{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


{{גרונטסארטיר:גאוס, קארל פרידריך}}

[[קאַטעגאָריע:דייטשן]]
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
[[קאַטעגאָריע:וויסנשאפטלער]]</text>
      <sha1>1jcor389iwc4rhk8gmgt4m8imf2kkmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאנאל טונעל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37401</id>
    <revision>
      <id>602146</id>
      <parentid>601679</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="gxetz16bva39gfn3rx3d8d52dwcyv0v" xml:space="preserve">[[טעקע:Course Channeltunnel yi.svg|קליין|300px|מאפע פונעם קאנאל טונעל]]
דער '''קאַנאַל טונעל''' ({{שפראך-en|Channel Tunnel}}; {{שפראך-fr|Le tunnel sous la Manche}}) איז א 50.5 ק&quot;מ לאנג אונטערן־ים באן־טונעל וואס פארבינדט [[פאלקסטאן]] אינעם [[פאראייניגטן קעניגרייך]] מיט  [[קאקעל]], לעבן [[קאלעע]] אין צפון [[פראנקרייך]], אונטערן [[ענגלישער קאנאל|ענגלישן קאנאל]] ביים [[דורכגאס פון דאווער]]. ביים נידריקסטן פונקט איז ער טיף 75 ק&quot;מ.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.raileurope.com/us/rail/eurostar/channel_tunnel.htm | טיטל = דער קאנאל טונעל| publisher=raileurope.com | accessdate =19טן יולי 2009 }} {{לינקשפראך|ענגליש}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.popularmechanics.com/science/extreme_machines/4217338.html?series=23 | title = Turkey Building the World's Deepest Immersed Tube Tunnel | publisher=[[Popular Mechanics]] | accessdate =19טן יולי  2009 }}&lt;/ref&gt; דער טייל פונעם טונעל אונטערן ים איז לאנג 37.9 ק&quot;מ, דער לענגסטער אונטערן־ים טייל אין דער וועלט.

אדורכן טונעל פארן די שנעלע [[אייראסטאר]] פאסאזשירן באנען, [[אייראטונעל שאטל]] פארמיטל טראנספארט —דער גרעסטער אין דער וועלט—און אינטערנאציאנאלע [[פראכטבאן|פראכטבאנען]].&lt;ref name=&quot;Chisholm&quot;&gt;{{cite book | title = Britain on the edge of Europe | url = https://archive.org/details/britainonedgeofe0000chis | last = Chisholm | first = Michael | year = 1995 | publisher=Routledge | location = London | isbn = 0415119219 | page = [https://archive.org/details/britainonedgeofe0000chis/page/151 151] }}&lt;/ref&gt; דער טונעל פארבינדט פון עק צו עק מיט די  [[LGV Nord]] און [[High Speed 1]] זייער שנעלע באן ליניעס. אין 1996 האט די [[American Society of Civil Engineers]] אידענטיפיצירט דעם טונעל ווי איינער פון די [[וואונדער פון דער וועלט#אמעריקאנער סאסייעיטי אוו ציווילע אינזשענירן ליסטע|זיבן וואונדער פון דער וועלט]].&lt;ref name=&quot;The Plain Dealer&quot;&gt;{{cite news | first = Christopher | last = Reynolds | title = Seven Wonders of the World: The Modern List | publisher=The Plain Dealer | date = 19 May 1996 | accessdate =13טן מערץ 2008}}&lt;/ref&gt;

{{קאמאנסקאט|Channel Tunnel}}
{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:קאנאל טונעל|*]]
[[קאַטעגאָריע:באן טראנספארט אין גרויסבריטאניע]]
[[קאַטעגאָריע:באן טראנספארט אין פראנקרייך]]
[[קאַטעגאָריע:טונעלן]]</text>
      <sha1>gxetz16bva39gfn3rx3d8d52dwcyv0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נייטראן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37593</id>
    <revision>
      <id>602179</id>
      <parentid>475232</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2535" sha1="mey94pwx5llm5hzfuygkxmf0d28dxk2" xml:space="preserve">'''נייטראנען''', צוזאמען מיט  [[פראטאן|פראטאנען]] און [[עלעקטראן|עלעקטראנען]], שטעלן צוזאם אן [[אטאם]].

נייטראנען געפינען זיך אינעם [[אטאמקערן]], צוזאמען מיט פראטאנען.&lt;ref name=igcse&gt;{{cite book|author=Woolley, Steve|title=Edexcel IGCSE Physics Revision Guide|url=https://archive.org/details/edexceligcsephys0000wool|date=2011|publisher=Pearson Education|page=[https://archive.org/details/edexceligcsephys0000wool/page/20 20]-21|isbn=9780435046736}}&lt;/ref&gt;&lt;!--
&lt;ref name=cox /&gt;
&lt;ref name=nave /&gt;--&gt; אנדערש ווי פראטאנען, וואס טראגן א פאזיטיווע לאדונג, אדער עלעקטראנען, וואס האבן א נעגאטיווע לאדונג, האבן נייטראנען קיין לאדונג.&lt;ref name=igcse /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ryan, Lawrie|title=Chemistry for You: Revised National Curriculum Edition for GCSE|url=https://archive.org/details/chemistryforyou0000ryan|date=2001|edition=Second|publisher=Nelson Thornes|isbn=9780748762347|page=[https://archive.org/details/chemistryforyou0000ryan/page/29 29]}}&lt;/ref&gt;


==אויפדעקונג==
אין 1920, האט [[ערנעסט ראדערפארד]] פארטראכט דעם מעגלעכן עקסיזטענץ פונעם נייטראן.&lt;ref&gt;
{{cite journal
 | author = E. Rutherford
 | year = 1920
 | title = Nuclear Constitution of Atoms
 | journal = [[Proceedings of the Royal Society A]]
 | volume = 97 | pages = 374
 | doi = 10.1098/rspa.1920.0040
|bibcode = 1920RSPSA..97..374R }}&lt;/ref&gt; באזונדער, האט [[ערנעסט ראדערפארד|ראדערפארט]] באטראכט אז דער אונטערשייד צווישן דעם אטאם־נומער פון אן אטאם און זיין אמאמישן מאסע קען מען דערקלערן  מיטן עקסיזטענץ פון א נייטראל געלאדנטע טיילכל אינעם אטאמקערן. ער האט געהאלטן אז א נייטראן איז א נייטראלישן פאר מיט אן עלעקרטאן וואס ארביטירט א פראטאן.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1098/rspa.1920.0040|jstor=93888|title=Bakerian Lecture. Nuclear Constitution of Atoms|year=1920|last1=Rutherford|first1=E.|journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=97|issue=686|page=374|bibcode = 1920RSPSA..97..374R }}&lt;/ref&gt;


==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:קערנפיזיק]]</text>
      <sha1>mey94pwx5llm5hzfuygkxmf0d28dxk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סוואהילי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37894</id>
    <revision>
      <id>602156</id>
      <parentid>495344</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="1ydr6f3d83nmvg2c1yxk8bqntmn9st6" xml:space="preserve">'''סוואַהילי'''&lt;ref&gt;[[Oxford English Dictionary]]&lt;/ref&gt; {{ר}}(''Kiswahili'' קיסוואַהילי) איז א [[באנטו שפראכן|באַנטו שפראך]] וואס פארשידענע עטנישע גרופעס רעדן וואס וואוינען ביים בארטן פונעם [[מאזאמביקער קאנאל]] פון צפון [[קעניע]] ביז צפון [[מאזאמביק]], כולל די [[קאמאראס]] אינזלען.&lt;ref&gt;Prins 1961&lt;/ref&gt; אויך אין [[סאמאליע]] זענען פאראן עטנישע גרופעס וואס רעדן סוואהילי. כאטש נאר פינף מיליאן מענטשן רעדן סוואהילי ווי [[מוטער שפראך]],&lt;ref&gt;{{cite book |title=African folklore: an encyclopedia |url=https://archive.org/details/africanfolkloree0000unse |last=Peek |first=Philip M. |authorlink= |coauthors=Kwesi Yankah |year=2004 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=041593933X |page=699}}&lt;/ref&gt; אבער כמעט אין גאנץ [[מזרח אפריקע]] איז זי די טאג־טעגלעכע שפראך, מיט מער ווי 60 מיליאן רעדער.&lt;ref&gt;Irele 2010&lt;/ref&gt; סוואהילי איז די אמטשפראך פון פינף לענדער: [[טאנזאניע]], קעניע, [[אוגאנדע]], די [[קאמאראס]] און די [[דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא]].

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שפראכן]]
[[קאַטעגאָריע:אפריקע]]</text>
      <sha1>1ydr6f3d83nmvg2c1yxk8bqntmn9st6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בצלאל ראקאוו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38411</id>
    <revision>
      <id>602115</id>
      <parentid>584165</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2801" sha1="7qmx4c1sgdf2jk6ndpbrx4036nnkyrr" xml:space="preserve">{{יתום}}{{רב
| יידישע געבורט דאטע = י&quot;ג אייר ה'תרפ&quot;ז
| יידישע טויט דאטע = כ' תמוז, ה'תשס&quot;ג
}}

הרב '''בצלאל ראַקאוו''' ([[י&quot;ג אייר]] [[ה'תרפ&quot;ז]]  &amp;ndash; [[כ' תמוז]], [[ה'תשס&quot;ג]]) איז געווען דער שטאטס רב אין [[גייטסהעד]]. ער איז געווען איינער פון די פירער פון [[אגודת ישראל]] אין [[גרויסבריטאניע]].

הרב ראקאוו איז געבוירן געווארן אין [[פראנקפורט]], [[דייטשלאנד]] אין א רבנישער משפחה, אן אייניקל פון הרב [[יום-טוב ליפמאן העלער|יום טוב ליפמאן העלער]], דער &quot;תוספות יום טוב&quot;. זיין פאטער, רבי [[יום טוב ליפמאן ראקאוו]], איז געווען א תלמיד פון דער [[וואלאזשינער ישיבה]] און א ראש ישיבה אין [[פראנקפורט]]. אין תרצ&quot;ט, מיט די רדיפות פון אידן אין דייטשלאנד, האט ער מיט זיינע טאטע־מאמע און זיין ברודער [[בנציון ראקאוו|בנציון]] באקומען [[אזילרעכט]] אין [[ענגלאנד]], און זיי האבן זיך באזעצט אין [[לאנדאן]].

ביי די 18 יאר האט מען אים אריינגענומען אין  [[גייטסהעד כולל]], וואו מ'האט געהאלטן פון אים ווי א חשובער תלמיד חכם, און ער האט באקומען [[היתר הוראה]]. אין תש&quot;ח האט ער חתונה געהאט מיט מרים, טאכטער פון הרב [[נפתלי שאקאוויצקי]], דער גייטסהעדער רב. דאס פארפאלק האט זיך געצויגן קיין [[מאנטרע]], [[שווייץ]], וואו ער איז געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה. נאך זיין שווער'ס פטירה אין תשכ&quot;ד האט די גייטסהעדער קהילה גערופן אים אויפנעמען זיין שווער'ס אמט. דארט אין גייטסהעד איז ער געווארן פון די מנהיגים פון דעם ציבור.

נאך זיין פטירה אין תשס&quot;ג האט מען אים געפירט צו קבורה אין [[הר המנוחות]].

{{סעריע|
| פֿריערער = הרב [[נפתלי שאקאוויצקי]]
| ליסטע = [[אב&quot;ד]] גייטסהעד
| יאר = תשכ&quot;ד - תשס&quot;ג
| ספר =
| נעקסטער = הרב [[שרגא פייוול זימערמאן]]
}}


{{גרונטסארטיר:ראקאוו, בצלאל}}
[[קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות]]
[[קאַטעגאָריע:גייטסהעד]]</text>
      <sha1>7qmx4c1sgdf2jk6ndpbrx4036nnkyrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרידא קאהלא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39100</id>
    <revision>
      <id>602151</id>
      <parentid>586250</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="k17jfb94l1cftl5eqlrfzqaxydyrt6p" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''פֿרידאַ קאַהלא דע ריוועראַ''' ({{שפראך-es|Frida Kahlo de Rivera}}; {{ר}}[[6טן יולי]], 1907 – [[13טן יולי]], 1954; געבוירן '''מאַגדאַלענאַ קאַרמען פֿרידאַ קאִהלא אי קאַלדעראן''')&lt;ref name=herrera&gt;{{cite book|last=Herrera|first=Hayden|title=A Biography of Frida Kahlo|url=https://archive.org/details/fridabiographyof00herr_0|publisher=HarperCollins|year=1983|location=New York|isbn=978-0-06-008589-6}}&lt;/ref&gt; איז געווען א [[מעקסיקא]]נער [[מאלער]]ין, מערסט באוואוסט פאר אירע זעלבסט־פארטרעטן וואס זי האט געמאלעוועט פון זיך אליינס.&lt;ref&gt;Frida Kahlo by Adam G. Klein&lt;/ref&gt;

אינטערעסירט אין איר [[קונסט]] זענען [[מעקסיקא]]נער [[קולטור]] און [[אמערינדיש]]ע קולטור.

== לעבנס געשיכטע ==
קאהלא איז געבוירן געווארן אינעם &quot;בלויען הויז&quot; אין [[קאיאאקאן]], [[מעקסיקא]], און ביי די זעקס יאר האט זי געליטן פון [[פאליא]]. האט זי פראבירט שטודירן [[מעדיצין]], מיט דער ציל צו ווערן א [[דאקטער]], אבער ביי די אכצן יאר איז זי שטארק פארוואונדעט געווארן אין א פארקער [[אקצידענט]], האט זי נאך דעם אנגעהויבן מאלן.

וויבאלד זי איז געווען א [[קאמוניסט]], האט זי פון דעם אויך געמאכט פאטרעטן, און אין פאקט איז זי געווען גאר א געלונגענע קונסטלער, נאר זי האט נישט זוכה געווען צו באקומען די שעצונג ווילאנג זי האט געלעבט.

זי האט געהייראט דעם מאלער [[דיעגא ריווערא]]. און זיי האבן נישט געהאט קיין צו לייכטע לעבן, נאך וואס זיי האבן זיך צעטיילט, און שפעטער ווידער געהייראט, און זי איז געשטארבן אינעם יונגע עלטער פון 47 יאר. און אינטערעסאנט, אז נאך איר טויט האט מען זיך ארויפגעכאפט אויף איר אייגענשאפטליכער אויסנאמליכער קונסט, און היינט איז דאס גאר היסטאריש באוואוסט.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


{{גרונטסארטיר:קאהלא, פרידא}}

[[קאַטעגאָריע:מעקסיקאנער]]
[[קאַטעגאָריע:מאלערס]]</text>
      <sha1>k17jfb94l1cftl5eqlrfzqaxydyrt6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאנטגאמערי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39135</id>
    <revision>
      <id>602181</id>
      <parentid>536201</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T03:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>392</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Montgomery,_Alabama.svg with [[File:Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Hist split).</comment>
      <origin>602181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2012" sha1="4tdcytgziuseyz7c763pu03hhi4ooms" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען= מאנטגאמערי
|סארט יישוב= שטאָט
|אמטשפראך נאמען= Montgomery
|הערב= &lt;!-- City of Montgomery Great Seal.png  --&gt;
|פאן= Flag of Montgomery, Alabama (1952–2026).svg
|בילד= Montgomery Alabama panorama.jpg
|באשרייבונג= מאנטגאמערי הימל־ליניע
|מדינה= {{פאן פאראייניגטע שטאטן}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= טאד סטריינזש
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 404.53
|הייך= 73
|גרינדונג דאטע= 3טן דעצעמבער 1819
|באפעלקערונג= 205,764
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 
|קאארדינאטן=  {{coord|32|21|42|N|86|16|45|W|region:US_type:city|display=inline,title}} 
|צייט זאנע= -6
|אתר אינטרנט= [http://www.montgomeryal.gov  	www.montgomeryal.gov]
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''מאנטגאַמערי''' ({{שפראך-en|Montgomery}}) איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט [[אלאבאמא]] אין די [[פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע]], פלאצירט אויפן אלאבאמא טייך. אין 2006 האבן געוואוינט דארטן 201,998 מענטשן.

מאנטגאמערי איז געגרינדעט געווארן דעם 3טן דעצעמבער 1819 מיטן צונויפגאס פון נייע פילאדעלפיע מיט מזרח אלאבאמא שטאט.

דעם 28סטן יאנואר 1846 איז מאנטגאמערי געווארן די הויפטשטאט פון אלאבאמא.

{{פאראייניגטע שטאטן הויפטשטעט}}

{{געא-שטומף}}</text>
      <sha1>4tdcytgziuseyz7c763pu03hhi4ooms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טויבן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39760</id>
    <revision>
      <id>602178</id>
      <parentid>495502</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2754" sha1="m34891q59isklne65iq5x4cclrlsgrp" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = טויב
| image = Rock dove - natures pics.jpg
| image_width = 300px
| image_caption = [[שטאט-טויב]] (''Columba livia'') פֿליענדיק
| regnum = [[בעלי חיים]]
| phylum = [[chordate|Chordata]]
| subphylum = [[רוקנביין מין]]
| classis = [[פויגל]]
| ordo = '''Columbiformes'''
| familia = '''Columbidae'''
| familia_authority = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|איליגער]], 1811
| range_map = Pigeon range.png
| range_map_caption = געאגראפישע פארשפרייטונג פון דער טויבן פאמיליע
| subdivision_ranks = אונטער-פאמיליעס
| subdivision =
* [[Didunculinae]]
* [[Gourinae]]
* [[Otidiphabinae]]
* [[Ptilinopinae]]
* [[Treroninae]]
* [[Pigeons and Doves|Columbinae]]
}}

'''טויבן''' (''Columbidae'') זענען פאראן אומגעפער 310 [[זגאל]]ן. די פייגל האבן באלייבטע קערפער, קורצע האלדזן און קורצע, דארע שנאבלען.  טויבן עסן [[זוימען|זוימענס]], [[פרוכט]] און פלאנצן. די דאזיקע פאמיליע פון פייגל געפינט זיך איבער דער גארער וועלט, מיט א גרויסן אויסקלייב אין  [[אינדאנעזיע]] און [[אויסטראלאזיע]].

טויבן בויען נישטיקע נעסטן פון שטעקעלעך און אנדערע שטיקלעך מאטריאל וואס זיי געפינען, און זיי שטעלן דעם נעסט אין א בוים, א פעלדזנראנד אדער אויף דער ערד, לויטן זגאל. זיי לייגן איין אדער צוויי אייער, און ביידע עלטערן געבן אכט אויף די אייער און די יונגע אפרוחים, וואס פארלאזן דעם נעסט צווישן זיבן און 28 טעג.&lt;ref name=&quot;EoB&quot;&gt;{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Crome, Francis H.J.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 115–116|isbn= 1-85391-186-0}}&lt;/ref&gt; אפטמאל וועלן זיי מאכן א נעסט אין א דאך פון א הויז, ספעציעל ווען עס געפינט זיך דארט א ציסטערנע מיט וואסער.

== אין יידישקייט ==
טויבן, פון די מינים &quot;תורים&quot; און &quot;בני יונה&quot;, זענען די איינציקע פייגל וואס מען מעג מקריב זיין אויפן [[מזבח]] אין דעם [[משכן]] אדער דעם [[בית המקדש]].
{{-}}
== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#property:p373}}}}

[[קאַטעגאָריע:פויגלען]]</text>
      <sha1>m34891q59isklne65iq5x4cclrlsgrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אומענדלעכקייט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40645</id>
    <revision>
      <id>602150</id>
      <parentid>590380</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5493" sha1="9m89j6ius2mafb67ppp5u0pt8erucxy" xml:space="preserve">[[טעקע:Infinite.svg|קליין|אומענדליכקייט סימבאל]]
'''אומענדלעכקייט''' אדער '''אומענדיקייט''' (סימבאל: '''∞''') איז אן אבסטראקטער באגריף וואס שילדערט עפעס וואס איז נישט באגרענעצט, וואס איז ניצבאר אין די פעלדער פון [[טעאלאגיע]], [[פילאסאפיע]], [[מאטעמאטיק]] און [[פיזיק]]. אומענדלעכקייט באדייט א זאך וואס איז גרעסער ווי נארוועלכער אנדערער זאך, אדער א פראצעס וואס וועט קיינמאל נישט ענדיקן.

== מאטעמאטיק ==
אין מאטעמאטיק ניצט צוויי פארעמען פון אומענדלעכקייט: דער ∞ סימבאל באדייט א זאך אדער פראצעס אן א סוף; אויך זענען פאראן [[אומענדלעכע צאל]]ן.

=== רעאלע אנאליז ===
אין [[רעאלער אנאליז|רעאלן אנאליז]], ניצט מען דעם סימבאל &lt;math&gt;\infty&lt;/math&gt;, גערופן &quot;אומענדלעכקייט&quot;, צו באדייטן אן אומבאגרענעצטן [[גרענעץ פון א פונקציע|גרענעץ]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Taylor|1955|loc=p. 63}}&lt;/ref&gt; &lt;math&gt;x \rightarrow \infty&lt;/math&gt; מיינט אז&amp;nbsp;''x'' וואקסט אָן א גבול, און &lt;math&gt;x \to -\infty&lt;/math&gt; מיינט אז דער ווערט פון&amp;nbsp;''x'' פארקלענערט זיך אן א גבול. ווען ''f''(''t'') ≥ 0 פאר יעדן&amp;nbsp;''t'', דעמאלסט&lt;ref&gt;אין יעדן סטאנדארטן [[קאלקולוס]] לערנבוך קען מען טרעפן די באניצן פון אומענדיקייט פאר אינטעגראלן און סעריעס, ווי למשל, {{harvnb|Swokoski|1983|loc=pp. 468-510}}&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\int_{a}^{b} \, f(t)\ dt \  = \infty&lt;/math&gt; מיינט אז דער שטח אונטער (''f''(''t'' צווישן ''a'' און ''b'' איז אומענדלעך
* &lt;math&gt;\int_{-\infty}^{\infty} \, f(t)\ dt \  = \infty&lt;/math&gt; מיינט אז דער גאנצער שטח אונטער (''f''(''t'' איז אומענדלעך.
* &lt;math&gt;\int_{-\infty}^{\infty} \, f(t)\ dt \  = a&lt;/math&gt; מיינט אז דער גאנצער שטח אונטער (''f''(''t'' איז ענדלעך, און איז גלייך צו ''a''

אומענדיקייט ווערט אויך גענוצט ביי [[אומענדלעכע סעריעס]]:
* &lt;math&gt;\sum_{i=0}^{\infty} \, f(i) = a&lt;/math&gt; מיינט אז דער סך־הכל פון דער אומענדלעכער סעריע [[צונויפקומענדיקע סעריעס|קומט צונויף]] צו א געוויסן רעאלן ווערט &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;.&lt;!--
* &lt;math&gt;\sum_{i=0}^{\infty}  \, f(i) = \infty&lt;/math&gt; means that the sum of the infinite series [[divergent series|diverges]] in the specific sense that the partial sums grow without bound.

Infinity can be used not only to define a limit but as a value in the extended real number system. Points labeled &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt; and &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt; can be added to the [[topological space]] of the real numbers, producing the two-point [[compactification (mathematics)|compactification]] of the real numbers. Adding algebraic properties to this gives us the [[extended real number]]s. We can also treat &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt; and &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt; as the same, leading to the one-point compactification of the real numbers, which is the [[real projective line]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Gemignani|1990|loc=p. 177}}&lt;/ref&gt; [[Projective geometry]] also refers to a [[line at infinity]] in plane geometry, a [[plane at infinity]] in three dimensional space, אא&quot;וו פאר העכערע [[דימענסיע]]ס.
--&gt;

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}
* [http://yiddish2.forward.com/node/180 &quot;אין־סוף&quot; הייבט זיך אָן מיט אַן אַלף] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025020820/http://yiddish2.forward.com/node/180 |date=2015-10-25 }}, ביי [[פארווערטס]]

== רעפערענצן ==
; פאָאָטנאָטען
{{רעפליסטע}}

; רעפערענצן
&lt;div dir=ltr&gt;
* {{cite book|first=Michael C.|last=Gemignani|title=Elementary Topology|url=https://archive.org/details/elementarytopolo0002gemi|edition=2nd|publisher=Dover|year=1990|isbn=0-486-66522-4}}
* {{cite book|first=H. Jerome|last=Keisler|title=Elementary Calculus: An Approach Using Infinitesimals|edition=2nd|year=1986|url=http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html}}
* {{cite book|first=Randall B.|last=Maddox|title=Mathematical Thinking and Writing: A Transition to Abstract Mathematics|url=https://archive.org/details/mathematicalthin0000madd|publisher=Academic Press|year= 2002|isbn=0-12-464976-9}}
* {{cite book|first=Earl W.|last=Swokowski|title=Calculus with Analytic Geometry|url=https://archive.org/details/calculuswithanal00swok|edition=Alternate|year=1983|publisher=Prindle, Weber &amp; Schmidt|isbn=0-87150-341-7}}
* {{cite book|first=Angus E.|last=Taylor|title=Advanced Calculus|url=https://archive.org/details/advancedcalculus0000angu_k1z4|year=1955|publisher=Blaisdell Publishing Company}}
* {{cite book| author=David Foster Wallace | title=Everything and More: A Compact History of Infinity | url=https://archive.org/details/everythingmore00davi | publisher=Norton, W. W. &amp; Company, Inc. | year=2004 | isbn=0-393-32629-2}}
&lt;/div&gt;

[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק]]
[[קאַטעגאָריע:פילאסאפיע]]</text>
      <sha1>9m89j6ius2mafb67ppp5u0pt8erucxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מזרח לאנדאן ליניע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45495</id>
    <revision>
      <id>602137</id>
      <parentid>576948</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10187" sha1="a80b24ex565xaica03ny50jshiuc3gb" xml:space="preserve">די '''מזרח לאָנדאָן ליניע''' איז א טייל פונעם [[לאנדאנער איבערגרונט|לאָנדאָנער איבערגרונט]], וואס גייט פון צפון צו דרום דורכן איסט ענד, דאָקקלאַנדס און דרום געביטן פון לאָנדאָן. זי איז געווען פֿריער אַ ליניע פונעם [[לאנדאנער אונטערגרונט]].

געבויט אין 1869 דורך דער '''מזרח לאָנדאָן באַן פירמע''', וואָס האט אויסגעניצט דעם טעמז טונעל וואס איז געמאכט געווארן מיט דער כוונה פֿאַר פערד-געצויגן שארבאנקעס, די ליניע איז געווארן א טייל פונעם לאנדאנער אונטערגרונט נעצווערק אין 1933. נאָך כמעט 75&amp;#x20;יאר ווי טייל פון דער אונטערגרונט נעץ, איז זי געווארן פארשלאסן אין דעצעמבער 2007 פֿאַר אַ ברייטער פארגרעסערונג, און האט ווידערגעעפֿנט ווי א טייל פון דער איבערגרונט נעץ אין אפריל 2010.&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|title=East London Line alternative transport strategy update|publisher=[[לאנדאנער אונטערגרונט]]
|date={{ר}}27סטן נאווועמבער 2006|url=http://www.gold.ac.uk/east-london.pdf
|accessdate={{ר}}24סטן דעצעמבער 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928004526/http://www.gold.ac.uk/east-london.pdf
|archivedate={{ר}}28סטן סעפטעמבער 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;linefacts&quot;&gt;[http://www.tfl.gov.uk/tfl/corporate/modesoftransport/tube/linefacts/?line=eastlondon East London line facts], Transport for London.
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;span title=&quot; Dead link since September 2016&quot;&gt;dead link&lt;/span&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;first&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.railnews.co.uk/news/metro/2009/10/08-first-train-runs-on-east.html|title=First train runs on East London Railway|location=Stevenage
|date={{ר}}8טן אקטאבער 2009
|accessdate= {{ר}}8טן אקטאבער 2009}}&lt;/ref&gt; פֿאַזע 2, וואָס האט פֿארבינדט די ליניע מיט דער [[דרום לאנדאן ליניע]] ביז אַ סוף סטאנציע ביי קלאפהאם קנופ, האט געעפנט דעם 9טן דעצעמבער 2012, שאפנדיק אַן אָרביטיר־באַן באַן אַרום אינערן לאָנדאָן.&lt;ref&gt;http://www.tfl.gov.uk/corporate/projectsandschemes/15401.aspx{{dead link|date=September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;outerorbital&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-20557061|title=Outer London rail orbital opens for passengers|work=BBC
|date={{ר}}10טן דעצעמבער 2012|accessdate={{ר}}15טן דעצעמבער 2012}}&lt;/ref&gt;

== געשיכטע ==

=== גרינדונג פון דער מזרח לאָנדאָנער באַן ===
די מזרח לאָנדאָנער באַן איז געווארן באשאפֿן דורך דער מזרח לאָנדאָן באַן פירמע, אַ קאָנסאָרטיום פון זעקס באַן קאָמפּאַניעס: די גרויס מזרח באן (GER), די לאָנדאָן, ברייטאַן און דרום בארטן באַן (LB&amp;SCR), די לאָנדאָן, טשאַטהאַם און דאווער באַן (LCDR), די דרום מזרח באַן (SER), די מעטראָפּאָליטאַן באַן, און די דיסטריקט באַן. די לעצטע צוויי האבן אפערירט וואָס איז היינט די [[מעטראפאליטאן ליניע|מעטראָפּאָליטאַן]], [[קרייז ליניע|קרייז]], [[דיסטריקט ליניע|דיסטריקט]] און [[האמערסמיט און סיטי ליניע|האַממערסמיט &amp; סיטי]] ליניעס פונעם לאנדאנער אונטערגרונט. די אינקאָרפּאָראַציע פון דער מזרח לאָנדאָנער באַן איז געשען אום 26סטן מיי 1865 מיט דער ציל פון פֿארזארגן אַ לינק צווישן די LB&amp;SCR, GER און SER ליניעס.&lt;ref name=&quot;McCarthy&quot;&gt;{{צייגט בוך|title=Railways of Britain – London North of the Thames|url=https://archive.org/details/londonnorthoftha0000coli|publisher=Ian Allan Publishing|location=Hersham, Surrey|isbn=978-0-7110-3346-7|year=2009|pages=[https://archive.org/details/londonnorthoftha0000coli/page/14 14]–15}}&lt;/ref&gt;

די קאָמפּאַניעס האבן געניצט דעם טעמז טונעל, געבויט דורך [[מארק אייזאמבארד ברונעל|מאַרק]] און [[אייזאמבארד קינגדאם ברונעל|אייזאַמבאַרד קינגדאם ברונעל]] צווישן 1825 און 1843 פֿאַר פערד-געצויגענע קארעטעס. דער טונעל איז געווען גוט גרויס. ער האט פארבונדן וואַפּינג אויפן צפון ברעג פונעם טעמז מיט ראָדערייד אויפן דרום ברעג. 


די ליניע האט געעפנט אין פֿאַזעס ביז דאס געלט איז געווען גרייט:


[[טעקע:East_london_railway_1915.jpg|רעכטס|קליין|מאפע פון דער מזרח לאנדאנער באן אין 1915]]

=== די לאנדאנער אונטערגרונט תקופה ===
[[טעקע:Wapping_tube_station_1.jpg|קליין|[[וואפינג באן סטאנציע|וואפינג סטאנציע]] אויף דער מזרח לאנדאן ליניע, אריינגעבויט אינעם אריגינעלן אריינגאנג צום טעמז טונעל.]]
[[טעקע:Shoreditch_to_Liverpool_St.jpg|קליין|דער לינק קיין ליווערפול סטריט, 1991]]
אין די  1980ער און 1990s, האט די ליניע באקומען צוויי חשובע נייע פארבינדונגען: [[שאדוועל באן סטאנציע|שאדוועל]] איז געווארן אן איבערבייט מיט דער [[דאקלאנדס לייכטע באן]] אין 1987, און מ׳האט צוגעלייגט א סטאנציע ביי [[קאנאדע וואטער סטאנציע|קאנאדע וואטער]] אין  1999 פאר אן איבערבייט מיט דער [[יובילי ליניע]].

=== איבערגרונט ===
אין 2005 האט מען אנגעהויבן אינזשעניריע ארבעט אויף דער מזרח לאנדאן ליניע פארלענגערונג. אין 2007 האט אויפגעהערט די אונטערגרונט באדינונג.

=== היסטאריע פון דער פארלענגערטער רוטע ===
די רוטע פון הייבורי מיט איזלינגטאן און שארדיטש איז ערשט געעפנט געווארן אין 1865. די נארד לאנדאנער באן האט זי געבויט כדי זייערע פאסאזשירן באנען זאלן קענען דערגרייכן די [[סיטי פון לאנדאן]]. אריגינעל האט די ליניע געהאט פיר סטאנציעס, [[דאלסטאן קנופ באן סטאנציע| דאלסטאן קנופ]], האגערסטאן, שארדיטש און א גרויסע סוף־סטאנציע אין בראד סטריט. ביי דאלסטאן קנופ האט א ליניע געצווייגט צו דער צפון לאנדאן ליניע קיין מזרח, מיט באנען קיין סטראטפארד און פאפלאר. די רוטע איז געווארן פארמאכט צו פאסאזשירן אין 1944.

== פארלענגערונג ==

=== פֿאזע 1 ===
[[טעקע:EastLondonLineRouteMap.png|קליין|מזרח לאנדאן ליניע פארלענגערונג פארגעשטעלט אין 2006.]]

== סטאנציעס ==
''פון צפון קיין דרום''
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= הייבורי און איזלינגטאן}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= קאנאנבורי}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= דאלסטאן קנופ}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= האגערסטאן}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= האקסטאן}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= שארדיטש היי סטריט}}
* ''[[שארדיטש אונטערגרונט סטאנציע)|שארדיטש]]'' - געעפנט אום [[31סטן מערץ]] [[1913]], גאנץ פארמאכט אום [[9טן יוני]] [[2006]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= ווייטשעפל}} - געעפנט אום [[31סטן מערץ]] [[1913]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= שאדוועל}} - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= וואפינג}} - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= ראדערייד}} - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= סארי קיס}} - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
** צווייג קיין {{LOG סטאנציעס|סטאנציע= קלאפהאם קנופ}} ([[דרום לאנדאן ליניע]]) 
** צווייג קיין {{LOG סטאנציעס|סטאנציע= ניו קראס}} - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= ניו קראס גייט}}  - געעפנט אום [[1טן אקטאבער]] [[1884]]
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= בראקלי}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= אנאר אק פארק}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= פארעסט היל}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= סידנהאם}}
** צווייג קיין {{LOG סטאנציעס|סטאנציע= קריסטאל פאלאץ}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= פענדזש וועסט}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= אנערלי}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= נארוואוד קנופ}}
*{{LOG סטאנציעס|סטאנציע= מערב קרוידן}}

{{-}}

== רעפֿערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{לאנדאנער איבערגרונט נאוויגאציע|מלל=יא|קיינקאטעגאריע=יא}}

[[קאַטעגאָריע:לאנדאנער איבערגרונט]]</text>
      <sha1>a80b24ex565xaica03ny50jshiuc3gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טשיאנג קיי-שעק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47721</id>
    <revision>
      <id>602139</id>
      <parentid>548505</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4920" sha1="5noe73ox4b9niha4h21z11conqvktas" xml:space="preserve">{{אנפירער
|קבורה ארט={{וויקידאטן|P119}}
|מדינה={{פאן {{וויקידאטן|P27}}}}
|חתימה=
}}
'''טשיאַנג קיי-שעק''' ({{שפראך-zh|蔣中正}} {{ר}};{{ר}}31סטן אקטאבער 1887 - 5טן אפריל, 1975) איז געווען אַ פּאָליטישער און מיליטערישער פירער וואָס איז געווען דער פירער פון דער [[רעפובליק פון כינע]] צווישן 1928 און 1975.

טשיאַנג איז געווען אַ איינפלוסבארער מיטגליד פון דעם קואָמינטאַנג (קמ״ט), די כינעזישע נאַציאנאַליסטישע פארטיי, און אַ נאָענטער אַליאירטער פון [[סון יאט-סען|סון יאַט-סען]]. טשיאַנג איז געווען דער קאמאַנדאַנט פון דער וואָמטאָ מיליטער אַקאַדעמיע פון ​​קואָמינטאַנג און האט איבערגענומען סונ׳ס שטעלע ווי פירער פונעם קמ״ט נאך דעם קאנטאן איבערקערעניש אין אנהייב 1926. ער האט נייטראליזירט דעם לינקן פליגל, דערנאך האט ער געפירט דעם לאנג ערווארטעט צפון עקספעדיציע, און האט געזיגט אדער געמאכט פשרה׳ס מיט כינע׳ס פיל מלחמה־פירער.

פון 1928-1948, האט טשיאַנג געדינט ווי פארזיצער פון דעם נאַציאנאַלן מיליטער־ראט פון דער נאציאנאליסטישער רעגירונג פון דער רעפובליק פון כינע (ר״ק). טשיאַנג איז געווען געזעלשאפט קאָנסערוואַטיווע, פּראָמאָווירן טראדיציאנעלע כינעזישע קולטור אין די ניי לעבן באוועגונג און אפווארפן סיי מערבדיקע דעמאָקראַטיע און סיי סונ׳ס נאציאנאליסטישע דעמאָקראַטישע סאָציאַליזאַם כדי צו פירן אן אויטאקראטישע רעגירונג. ער האט נישט געקענט האלט סונ׳ס גוטע באַציונגען מיט די קאָמוניסטן, טשיאַנג האט זיי אויסגעהרג׳עט אין [[שאנכיי|שאַנכאַי]] און האט זיי פאַרשטיקט ביי אויפֿשטאַנדן אין קוואַנגטונג און אנדערע ערטער.

אין דעם אָנהייב פון דער צווייטער כינע-יאַפּאַנישער מלחמה, וואָס איז שפּעטער געווארן דער כינעזישער טעאַטער פון דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]], האט זשאַנג קסוליאַנג קידיאַנג אוועקגעכאפט טשיאנג און האט אים געצוואונגען צו פאַרלייגן אַ צווייטן פאַרייניקטן פראָנט מיט די קאָמוניסטן. נאָך דעם באַזיגן פון יאַפּאַן, האט די כינעזישע ברידער־קריג ווידער אויפגעבליעט, און די כינעזישע קאָמוניסטישע פארטיי אונטער [[מאא צעטאנג|מאַא זעדאָנג]] באזיגט די נאציאנאליסטן און האט פראקלאמירט די מענטשנס רעפובליק פון כינע אין 1949. טשיאַנג׳ס רעגירונג און אַרמיי האבן זיך צוריקגעצויגן קיין טייוואַן, ווו טשיאַנג האט איינגעפירט א מיליטערישע רעגירונג און גערודפט קריטיקער אין אַ תקופה גערופן דער &quot;ווייסער טעראָר&quot;. נאָכן עוואקואירן קיין [[רעפובליק פון כינע|טייוואַן]], טשיאַנג׳ס רעגירונג ווייטער דערקלערט איר כוונה צוריקצונעמען די יבשה פון כינע. טשיאַנג האט רעגירט טייוואַן ווי פרעזידענט פון דער רעפובליק פון כינע און גענעראל פון ​​דעם קואָמינטאַנג ביז זייַן טויט אין 1975, נאָר איין יאָר פאר מאַא׳ס טויט.&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{Cite book |last = Zarrow |first = Peter Gue |year = 2005 |title = China in War and Revolution, 1895–1949 |url = https://archive.org/details/chinainwarrevolu0000zarr |pages = [https://archive.org/details/chinainwarrevolu0000zarr/page/230 230]–231}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=4ZpVntUTZfkC&amp;pg=PA246&amp;dq=chiang+was+then+known+as+the+red+general+movies#v=onepage&amp;q=chiang%20was%20then%20known%20as%20the%20red%20general%20movies&amp;f=false]&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:כינעזער]]
[[קאַטעגאָריע:פרעזידענטן]]</text>
      <sha1>5noe73ox4b9niha4h21z11conqvktas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאראאיבן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48529</id>
    <revision>
      <id>602145</id>
      <parentid>537026</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="il56h3uu8r307hcxpfe96six6uwcphh" xml:space="preserve">די '''קאַראַאיבן''' זענען א ראיאן פון [[צפון אמעריקע]] וואס שליסט איין דעם [[קאראאיבישער ים|קאראאיבישן ים]], זיינע אינזלען  (טייל ארומגענומען דרוך קאראאיבישן ים&lt;ref&gt;{{Cite book|pages=483–528|title=A Population History of North America|publisher=Cambridge University Press|date=2000|isbn=0-521-49666-7|last=Engerman|first=Stanley L.|editor-last=Haines|editor-first=Michael R.|chapter=A Population History of the Caribbean|oclc=41118518|ref=harv|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}&lt;/ref&gt; און טייל וואס גרענעצן סיי דעם קאראאיבישן ים און סיי דעם צפון אטלאנטישן אקעאן)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Understanding the contemporary Caribbean|url=https://archive.org/details/understandingcon0000unse_a5p2|last=|first=|publisher=Lynne Rienner|year=2003|isbn=158826663X|editor-last=Hillman|editor-first=Richard S.|location=London, UK|pages=|oclc=300280211|ref=harv|editor-last2=D'Agostino|editor-first2=Thomas J.}}&lt;/ref&gt; און די ארומיגע בארטנס. דער ראיאן איז דרום־מזרח פונעם [[איינגאס פון מעקסיקע]] און דעם צפון־אמעריקע יבשה, מזרח פון [[צענטראל-אמעריקע|צענטראל־אמעריקע]] און צפון פון [[דרום אמעריקע|דרום־אמעריקע]].

דער ראיאן באשטייט פון מער ווי  700 אינזלען, [[וויספע|וויספעס]], ריפֿן און קייען.&lt;ref name=&quot;brief&quot;&gt;{{cite book|first=Ridvan|last=Asann|year=2007|title=A Brief History of the Caribbean|url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0|edition=Revised|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0/page/4 3]|isbn=0-8160-3811-2}}&lt;/ref&gt; די קאראאיבישע אינזלען, וואס זענען די גרעסערע אנטילן צו צפון און די קלענערע אנטילן צו דרום און מזרח (כולל די ליווארד אנטילן), זענען א טייל פון דער גרעסערער גרופע פון מערב־אינדישע אינזלען, וואס שליסט איין אויך דעם לוקאיאנישן ארכיפעלאג (וואס באשטייט פון די [[באהאמאס]] און די טורקס און קייקאס אינזלען).

== עטימאלאגיע ==
דער נאמען פונעם געגנט שטאמט פון די קאריבן, אן עטנישע גרופע וואס האבן געוואוינט אין די קלענערע אנטילן און טייל פון דרום אמעריקע בשעת דעם שפאנישן אייננעם פון אמעריקע.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9020323/Carib|title=Carib|work=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2008-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/5ZDatLUlv?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95780/Carib|archivedate=2008-07-10|quote=inhabited the Lesser Antilles and parts of the neighbouring South American coast at the time of the Spanish conquest.|deadurl=yes|df=}}&lt;/ref&gt;


[[טעקע:CIA_map_of_the_Caribbean.png|לינקס|קליין|מאפע פון די קאראאיבן]]
[[טעקע:KITLV_-_12680_-_Dutch_Israelite_synagogue_in_Paramaribo_-_circa_1890.tif|קליין|א שול אן [[סורינאם]]]]

{{-}}
== הערות ==
{{notelist}}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:צפון אמעריקע]]</text>
      <sha1>il56h3uu8r307hcxpfe96six6uwcphh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טאלעס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49874</id>
    <revision>
      <id>602126</id>
      <parentid>588056</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3367" sha1="kim2lyip2j9k69kj3yc9zukbuzbnqlh" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''טאַלעס פון מילעטוס''', בערך 624 פד״צ - 546 פד״צ,&lt;ref&gt;גענויע דאטעס אומבאוואוסט&lt;/ref&gt; איז געווען א פאר-סאקראטישער [[אוראלט גריכנלאנד|גריכישער]] [[פילאסאף]] . ער איז געווען פון מילעטוס אין [[קליין-אזיע|קליינאזיע]] . פיל, דער הויפּט [[אריסטא|אַריסטאָ]], באַטראַכטן אים ווי דער ערשטער פילאָסאָף אין דער גריכישער מסורה.&lt;ref&gt;[[אריסטא]] ''מעטאפֿיזיק''. Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt; 

לויט בערטראַנד ראסל, &quot;מערב פילאָסאָפיע הייבט אָן מיט טאַלעס&quot;.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=Russell|first=Bertrand|year=1945|title=The history of western philosophy|url=https://archive.org/details/historyofwestern0000bert_m8s9|location=New York|publisher=Simon and Schuster|isbn=}}&lt;/ref&gt; טאלעס האט געפרואווט צו דערקלערן נאַטירלעכע פענאָמענען אָן דערמאָנען  [[מיטאלאגיע]] און איז געווען שטארק באאיינפלוסבאר אין דעם ענין. כּמעט אַלע אנדערע פאַר-סאָקראַטישע פילאסאפן פאָלגן אים נאך פּרואוונדיג צו צושטעלן אַ דערקלערונג פון מאַטעריע, ענדערונג און די עקזיסטענץ פון דער וועלט—אָן דערמאָנען מיטאלאגיע. יענע פילאָסאָפן זענען אויך באאיינפלוסבאר, און ענדלעך איז טאלעס׳נס פסל׳ן פון מיטאלאגישע דערקלערונגען געווארן אַן עיקערדיקער געדאַנק פֿאַר [[וויסנשאפט|וויסנשאַפֿט]]. ער איז אויך געווען דער ערשטער צו דעפינירן אלגעמיינע  פּרינציפן און שטעלן היפּאָטעזן. דערפאר ווערט ער גערופֿן דער &quot;פאטער פון וויסנשאַפֿט&quot;, כאָטש אפֿשר קומט דעמאָקריטוס דער טיטל.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=Singer|first=C.|title=A short history of science to the 19th century|location=|publisher=Streeter Press|year=2008|isbn=}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=Needham|first=C. W.|title=Cerebral logic: solving the problem of mind and brain|url=https://archive.org/details/cerebrallogicsol0000need|location=|publisher=Loose Leaf|year=1978|isbn=039803754X}}&lt;/ref&gt; 

אין מאַטעמאַטיק, האט טהאַלעס געניצט [[געאמעטריע]] צו לייזן פּראָבלעמען ווי רעכענען די הייך פון [[פיראמיד|פּיראַמידן]] און די [[ווייטקייט|ווייַטקייט]] פון שיפן פון דעם ברעג. ער איז דער ערשטער באַקאַנטער יחיד צו וועמען מען טוט צושרייבן אַ מאַטאַמאַטישע אויפדעקונג. טאלעס איז געווען דער ערשטער מענטש וואָס ס׳איז באַוואוסט אז ער האט שטודירט עלעקטרע.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{פילאסאפיע|פראמינענטע מענטשן}}

[[קאַטעגאָריע:פילאסאפן]]
[[קאַטעגאָריע:אלט גריכנלאנד]]</text>
      <sha1>kim2lyip2j9k69kj3yc9zukbuzbnqlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50395</id>
    <revision>
      <id>602132</id>
      <parentid>549415</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2695" sha1="1790vgcz82yhlhoctwsau5ve23njk6u" xml:space="preserve">{{טייך/ניי
|מאפע= [[טעקע:Donrivermap he.png|250px]]
}}
דער '''דאָן''' ({{שפראך-RU|Дон}}) איז איינער פון די הויפּט טייכן פון [[רוסלאנד|רוסלאַנד]]. ער הייבט אָן אין דער שטאָט נאָוואָמאָסקאָווסק 60 &amp;nbsp; קילאמעטער דרום־מזרח פון טולאַ, דרום־מזרח פון [[מאסקווע|מאָסקווע]], און פלוסט אַ ווייַטקייט פון עטלעכע 1,870 &amp;nbsp; קילאמעטער (1,162 מייל) צום [[ים פון אזאוו|ים פון אַזאָוו]]. 

פֿון זײַן מקור שטראָמט דער טײַך ערשט דרום־מזרח צו וואָראָנעזש, דערנאָך דרום־מערב צו זײַן לעפצונג. די הויפּט שטאָט אויף דעם טייַך איז ראָסטאָוו אויפן דאָן, און זייַן הויפּט [[בייטייך]] איז דער דאָנעץ . 

== געשיכטע ==
אין אוראלטע צייטן איז דער טייַך געווען געזען ווי דער גרענעץ צווישן אייראָפּע און אזיע.&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|title=Europe: A History|url=https://archive.org/details/europehistory00norm|author=Norman Davies|id={{ISBN|0-7126-6633-8}}|year=1997|page=[https://archive.org/details/europehistory00norm/page/8 8]}}&lt;/ref&gt; 

אין זיין מזרחדיקסטן פונקט, קומט דער דאָן נאנט צום [[וואלגא|וואָלגאַ]] און דער וואָלגאַ-דאָן קאַנאַל (לענג 105 ק״מ בערך), וואָס פארבינדט די ביידע טייכן, איז געווען אַ הויפּט וואסער־רוטע. די כאַזאַר פעסטונג סאַרקעל פלעגט באַהערשן דעם פונקט אין דעם מיטל עלטער. ביי דעם טייל פון דעם טייַך האט פאסירט אָפּעראַציע אוראַנוס, איינער פון די קערפונקט פון דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט-מלחמה]] . 

== קוקן איבער דעם דאָן טייך ==
&lt;gallery&gt;
טעקע:Don River near Kalininsky.jpg|דאן טייך לעבן כוטאר קאלינינסקי אין ראסטאוו גובערניע (פאטא 2002).
טעקע:Don River near Yelets.jpg|דאן טייך, לעבן יעלעץ
טעקע:Volga and Don River Basins 1882.jpg|מאפע פון 1882 וואס ווייזט די טייך בעקנס פון די דאן און וואלגא טייכן  
&lt;/gallery&gt;

== הערות ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:טייכן אין אייראפע]]
[[קאַטעגאָריע:רוסלאנד]]</text>
      <sha1>1790vgcz82yhlhoctwsau5ve23njk6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קענעדער אדלער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50465</id>
    <revision>
      <id>602163</id>
      <parentid>595570</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1341" sha1="j3rzoztwr6mhdn5pvxz77y7f3j9sbo2" xml:space="preserve">{{יתום}}
[[טעקע:קענעדער אדלער, מיטװאך כ״ח תמוז תרע״ד.jpg|קליין|דער קענעדער אדלער, מיטװאך כ״ח תמוז תרע״ד]]
'''דער קענעדער אַדלער''' איז געווען די פירנדע יידיש־שפראך צייטונג אין קאנאדע, פון [[כ' אלול]] [[ה'תרס&quot;ז|תרס״ז]] ביז [[י&quot;ז טבת|י״ז טבת]] [[ה'תשמ&quot;ט|תשמ״ט]]. דער קענעדער אַדלער איז געגרינדעט געווארן אין [[מאנטרעאל]] דורך [[הירש וואלאפסקי|הירש וואָלאָפסקי]].&lt;ref name=&quot;margolis&quot;&gt;{{cite book|title=Jewish Roots, Canadian Soil: Yiddish Cultural Life in Montreal, 1905-1945|url=https://archive.org/details/jewishrootscanad0000marg|first=Rebecca|last=Margolis|publisher=McGill-Queen's University Press|year=2011|series=Studies in Ethnic History|jstor=j.ctt80ppx}}&lt;/ref&gt;


== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}&lt;references group=&quot;http://imjm.ca/location/2104 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123022639/http://imjm.ca/location/2104 |date=2018-11-23 }}&quot; /&gt;

{{צייטונג-שטומף}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע צייטונגען]]
[[קאַטעגאָריע:יידיש]]
[[קאַטעגאָריע:קאנאדע]]
{{DEFAULTSORT:קענעדער אדלער}}</text>
      <sha1>j3rzoztwr6mhdn5pvxz77y7f3j9sbo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>האריע סימא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50601</id>
    <revision>
      <id>602158</id>
      <parentid>586435</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T01:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2001" sha1="3vn0bxjgimsmsjwsnf45hs6mm3st5c3" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אנפירער
}}
'''האָריע סימאַ''' (רומעניש: '''Horia Sima'''; {{ר}}3טן יולי 1906&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hitler's Forgotten Ally: Ion Antonescu and his
 Regime|url=https://archive.org/details/hitlersforgotten0000dele
|last=Deletant|first=Dennis|publisher=Palgrave Macmillan|year=2006|isbn=978-1403993410|location=|pages=[https://archive.org/details/hitlersforgotten0000dele/page/37 37]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;; מינדראַ, [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע|עסטרײַך־אונגאַרישע אימפּעריע]]— 25סטן מײ 1993) איז געװען אַ רומאַנישער פֿאַשיסט. סימאַ איז געװען דער צװײטער און דער לעצטער פֿירער פֿון דער פֿאַשיסטישער פּאַראַמיליטערישער אָרגאַניזאַציע &quot;די אײַזערנע שמירה&quot;, און איז געװען דער קאָנדוקאַטאָר (מיט [[איאָן אַנטאָנעסקו]]) פֿון רומעניע צװישן די יאָרן 1940 ביז 1941. אין יאַנואַר 1941 האט סימאַ איניציאיִרט דעם בוכאַרעסט־פּאָגראָם, די גרעסטע און היציקע פּאָגראָם קעגן ייִדן אין מונטעניע. נאָך דעם פּאָגראָם,  איז סימאַ אַנטלאפן אין דײַטשלאַנד און נאָך שפּעטער אין שפּאַניע. 

סימאַ איז געשטאָרבן אין מאַדריד אין 1993.

{{-}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

&lt;!-- לייגט דא קאטעגאריעס. פאר מער אינפארמאציע זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:קאטעגאריזאציע --&gt;
&lt;!-- קאטעגאריעס --&gt;[[קאַטעגאָריע:רומענישע פאליטיקער]]
[[קאַטעגאָריע:פאשיסטן]]
{{DEFAULTSORT:סימא, האריע}}</text>
      <sha1>3vn0bxjgimsmsjwsnf45hs6mm3st5c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נאגאסאקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50793</id>
    <revision>
      <id>602135</id>
      <parentid>552598</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="a9jmixy7jxfwvs6lsizg5d0m09nzp1f" xml:space="preserve">{{יישוב
|סארט יישוב=שטאָט|נאמען=נאַגאַסאַקי|פאן={{וויקידאטן|פאן בילד}}|הערב={{וויקידאטן|הערב בילד}}|בילד={{וויקידאטן|בילד}}|מדינה={{פאן יאפאן}}
|באפעלקערונג=513,643|שטח=405.86|באפעלקערונג יאר=2019
|אמטשפראך נאמען=長崎}}
'''נאַגאַסאַקי''' ([[יאפאניש]]: 長崎, &quot;לאנגער קאַפ&quot;) איז די הויפטשטאָט און גרעסטע [[שטעט אין יאפאן|שטאָט]] פֿון [[ נאַגאַסאַקי פּרעפעקטורע |נאַגאַסאַקי פּרעפעקטורע]] אויפן אינזל [[קיושו]] אין [[יאפאן]]. זי איז געווארן דער איינציגער פארט גענוצט פאר האנדל מיט די פארטוגעזער און האלענדער פון דעם 16טן יארהונדערט ביזן 19טן יארהונדערט. טייל פון נאגאסאקי איז געווען די היים פון א וויכטיקער אימפערישער יאפאנעזער ים־פֿלאט באזע דורכאויס דער ערשטער כינע־יאפאנעזישער מלחמה און דער רוסלאנד־יאפאנעזישער מלחמה.

בעת דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] איז, דורך דער אמעריקאנישע אטאמישער באמבארדירונג פון [[היראשימע]] און נאגאסאקי די שטאט נאגאסאקי געווארן די צווייטע און לעצטע שטאט אין דער וועלט צו זיין די ציל פון א נוקלעאר אטאקע  (ביי 11:02 &amp;nbsp; פֿארמיטאג, דעם 9טן אויגוסט 1945 'יאַפּאַן סטאַנדאַרד צייט (UTC + 9)').&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|last=Hakim|first=Joy|title=A History of US: Book 9: War, Peace, and All that Jazz|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|publisher=[[Oxford University Press]]|date=January 5, 1995|location=New York City|pages=|isbn=978-0195095142}}&lt;/ref&gt; 

אום 1טן יוני 2019, האט די שטאט געהאט א געשאצטע באפֿעלקערונג פון 513,643 מענטשן און אן ענגקייט פון 1,017 מענטשן א ק״מ². די שטאט באדעקט א שטח  פון 405.86 ק״מ².&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://knoema.com/atlas/Japan/Nagasaki/topics/Land-Area-and-Environment|title=Land Area and Environment - Nagasaki - Japan|work=Knoema}}&lt;/ref&gt;

== צווילינג שטעט ==
די שטאָט נאַגאַסאַקי האט די פֿאלגנדע צווילינג  שטעט.&lt;ref name=&quot;Nagasaki City Hall&quot;&gt;{{צייגט וועב|url=http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/kokusai/english/exchange_e.html|title=Sister Cities of Nagasaki City|publisher=Nagasaki City Hall International Affairs Section|accessdate=July 10, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090729002642/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/kokusai/english/index-e.html|archivedate=July 29, 2009}}&lt;/ref&gt; 

* {{Flag|JPN |[[היראשימע]]}}
* {{Flag|USA|סאנט פאל, [[מינעסאטע]]}} זייט 1955
* {{Flag|BUL|דופּניצע}} 
* {{Flag|BRA|[[סאַנטאָס]], סאא פאולא}} זייט 1972
* {{Flag|PRC|פֿושזו, פֿודזשיאן}} זייט 1980
* {{Flag|NEDֿ[[מידלבורג]]}} זייט 1978
* {{Flag|PRT|[[פארטא]]}}, זייט 1978
* {{Flag|FRA|[[ווא-סור-אר]]}} זייט 1978


== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין יאפאן]]</text>
      <sha1>a9jmixy7jxfwvs6lsizg5d0m09nzp1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דוד אלעווסקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52320</id>
    <revision>
      <id>602114</id>
      <parentid>600057</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5011" sha1="2ib1bqaxpd8qcv3ql7gmpdbx69y2xgc" xml:space="preserve">{{יתום}}
רבי '''דוד שלמה זלמן אלעווסקי''' (כ' כסלו ה'תשי&quot;א - י&quot;א ניסן ה'תש&quot;פ) איז געווען א חסידישער [[ראש ישיבה]], א [[גער (הויף)|גערער]] חסיד, און האט געדינט אלס ראש ישיבה פון די גערער ישיבות אין די פאראייניקטע שטאטן. ער איז געווען באקאנט אלס גאר א גוטער רעדנער.

{{אישיות
| נאמען = רבי דוד אלעווסקי
| קוואלשפראך נאמען = רבי דוד שלמה זלמן אלעווסקי
| מדינה = [[פאראײניגטע שטאטן|אַמעריקע]]
| געבורט דאטע = 29 נאוועמבער 1950
| טויט דאטע = 5 אפריל 2020
| סיבת המוות = קאוויד-19 פאנדעמיק
| געבורט ארט = [[לאוער איסט סייד|איסט סייד]] [[מאנהעטן]]
| מקום פטירה = [[ניו יארק]]
| קבורה ארט = [[הר המנוחות]] [[ירושלים]]
| וואוינארט = [[בארא פארק]]
| באקאנט צוליב = ראש ישיבה בעל דרשן מנהל אין קעמפ גור
| לערנארט = ישיבת חידושי הרי&quot;ם [[תל אביב]]
| שנות הפעילות = ה'תש&quot;ל-ה'תש&quot;פ
| פאך = [[מחנך]]
| אמט = [[ראש ישיבה]]
| יידישע געבורט דאטע = כ' כסלו ה'תשי&quot;א
| יידישע טויט דאטע = י&quot;א ניסן ה'תש&quot;פ
}}

== ביאגראפיע ==
ר' דוד איז געבוירן געווארן אין יאר תשי&quot;א צו זיין פאטער הרב [[ישראל משה אלעווסקי]], א גערער [[חסידות|חסיד,]] דער [[צעלע|צעלער]] רב,{{הערה|נאך דער  [[צווייטער וועלט-מלחמה]] האט ער געדינט ווי רב אין איינעם פון די די פי לאגערן, אין דער שטאט צעלע, דייטשלאנד.}} און צו זיין מוטער זלאטא (פאזנער).

שפעטער האט די משפחה זיך געצויגן קיין אמעריקע, און ער האט זיך באזעצט אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין|וויליאמסבורג]], ברוקלין. ער האט געהאלפן גרינדן דאס ערשטע גערער [[תלמוד תורה|חדר]] און אזוי אויך די ערשטע גערער מתיבתא אין בארא פארק. 

זיין טאטע איז נפטר געווארן ווען ער איז נאך געווען א אינגער [[בחור]]. נאך אלס בחור איז ר' דוד געווארן א [[מגיד שיעור]] אין דער ישיבה אין בארא פארק, דער  [[ישראל אלטער|בית ישראל]] זי&quot;ע האט געשיקט א שליחות אז ער זאל זאגן שיעורים אין דער ישיבה. 

נאך דער [[חתונה]] איז ער אויפגענומען געווארן אלס מגיד שיעור אין דער גערער ישיבה, און ער איז שפעטער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה; ער האט געדינט אין דער ישיבה בערך פופציג יאר.

ער איז געווען א גרויסער תלמיד חכם וועלכער האט זיך אויסגעקענט איבעראל; ער איז געווען א טאלאנטפולער פה מפיק מרגליות, און ער איז גערופן געווארן רעדן צו פילע פלעצער; אבער טראץ זיין פאזיציע און מעלות איז ער געווען גאר א צוגעלאזענער און געשמאקער מענטש, וועלכער האט נישט געהאט קיין פראבלעם זיך אפצושטעלן שמועסן מיט סיי וועם.

אין יאר ליידער תשי&quot;א איז ער קראנק געווארן מיט דעם [[קאראנאווירוס]], און ער איז נפטר געווארן דערפון זונטיג פאר פסח אין עלטער פון 69 יאר.

זיינע תלמידים האבן ארויסגעגעבן טייל פון זיינע חידושים אין א [[ספר]] וואס הייסט &quot;דברים על הפרק&quot;.

== דרויסנדיגע וועבלינקען ==
* [https://www.bhol.co.il/news/1091729 באריכט] אויף [[בחדרי חרדים]] 
* [https://www.jdn.co.il/breakingnews/1306307/ באריכט] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016200317/https://www.jdn.co.il/breakingnews/1306307/ |date=2020-10-16 }} אויף [[JDN]]
* [https://boropark24.com/news/bde-haguon-hagudol-harav-dovid-alevsky-z-l-rosh-yeshiva-of-ger/ זיין פטירה אויף בארא פארק 24]

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה]]
[[קאַטעגאָריע:גערער חסידים]]
[[קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות]]
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק]]
{{DEFAULTSORT:אלעווסקי, דוד}}</text>
      <sha1>2ib1bqaxpd8qcv3ql7gmpdbx69y2xgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בוכנוואלד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54979</id>
    <revision>
      <id>602143</id>
      <parentid>601197</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27462" sha1="7eq8qbhqtiq2ct6kjk1e1kadish0chc" xml:space="preserve">{{קאנצענטראציע-לאגער
| נאמען              = קאנצענטראציע-לאגער בוכנוואלד
| לאנד               = [[נאצישע דייטשלאנד]]
| אנגעהויבן          = 15 יולי 1937
| באפרייט            = 11 אפריל 1945
| באפרייט-דורך       = אמעריקאנישע 3-טע אַרמיי
| אנטהאלטן           = מעהר ווי 280,000
| הרוגים             = בערך 56,000 הי&quot;ד
| אויפזעער           = SS-Totenkopfverbände
| קאמענדאנטן         = קארל-אטא קאך (1937–1941); הערמאן פיסטאר (1942–1945)
| אנדערע-נעמען       = KZ Buchenwald
| קאארדינאטן         = 51°01′N 11°15′E
}}
'''בוכנוואלד''' (אויף דייטש: {{lang|de|Konzentrationslager Buchenwald}}, אין  קורץ '''KZ Buchenwald''') איז געווען איינס פון די גרעסטע [[קאנצענטראציע לאגער|קאנצענטראציע לאגערן]] אויפן דייטשן ערד. עס האט זיך געפונען אויפן בערגל '''עטערסבערג''' ({{lang|de|Ettersberg}}), אכט קילאמעטער צפון-מערב פון דער שטאט [[וויימאר]], אין [[טורינגיע]], [[דייטשלאנד]].
דאס לאגער איז געעפנט געוואורן אין [[יולי]] [[1937]] און באפרייט דעם [[11טן אפריל]] [[1945]] דורך אמעריקאנע טרופן. אין זיינע כמעט אכט יאר פון אנגיין האבן מעהר ווי '''280,000 מענטשן''' — פון פארשידענע לענדער, רעליגיעס, און פאליטישע הינטערגרינד — דארטן פארבראכט. בערך '''56,000''' פון זיי האבן נישט איבערגעלעבט הי&quot;ד, אומגעקומען דורך שקלאף-ארבעט, הונגער, קרענק, מעדיצינישע עקספעריעמענטן, הינריכטונגען, אדער [[טויט מארש|טויטן-מארשן]].
בוכנוואלד איז נישט קלאסיפיצירט ווי א &quot;[[טויט לאגער|פארניכטונגס-לאגער]]&quot; ({{lang|de|Vernichtungslager}}) — עס זענען דארטן נישט גיווען קיין [[גאז קאמער|גאז קאמערן]]  — אבער עס איז פאררעכענט צווישן די &quot;ארבייט-לאגערן&quot; ({{lang|de|Konzentrationslager}}) וואס דינגלן אלע אין שקלאוו-ארבעט, מאסן-הינריכטונגען.
== נאמען==
דאס דייטשישע ווארט &quot;{{lang|de|Buchenwald}}&quot; מיינט &quot;בוכן-וואלד&quot; — א וואלד פון [[בוכן-ביימער]] ({{lang|la|Fagus sylvatica}}). [[וויימאר]], די שטאט ביי דעם לאגער, האט א לאנגע היסטאריע אלס א צענטער פון דייטשע קולטור-גייסט: עס איז דארטן גיווען די היים פון [[יאהאן וואלפגאנג פון געטע]] ({{lang|de|Johann Wolfgang von Goethe}}) און [[פרידריך שילער]] ({{lang|de|Friedrich Schiller}}). דאס קאנטראסט צווישן דעם קולטורלעכן ירושה פון דער שטאט טאל-אראפ, אן דעם לאגער אויפן בארג, האט שפעטערדיגע היסטאריקער שטארק אינטרעסירט.&lt;ref name=&quot;Kogon1946&quot;&gt;{{cite book |last=Kogon |first=Eugen |year=1946 |title=Der SS-Staat: Das System der deutschen Konzentrationslager |publisher=Karl Alber Verlag |location=Munich}}&lt;/ref&gt;
== געגרינדעט ==
=== פריע געשיכטע (1933–1937) ===
נאכן אויפשטייג פון [[נאצי|נאצישע פארטיי]] צו מאכט אין [[1933]] האבן די נאצישע מאכטהאבער אנגעהויבן בויען א סיסטעם פון [[קאנצענטראציע לאגער]]ן פאר פאליטישע קעגנגענערס, [[מינאטעט|מינאטעטן]], [[האמאסעקסואלוטעט|האמאסעקסועלן]]. [[דאכוי]], געעפנט אין [[1933]], האט געדינט ווי א &quot;מוסטער-לאגער&quot; ({{lang|de|Musterlager}}) פאר א אינגאנצן נייעם לאגערן-סיסטעם.
=== עפנונג פון בוכנוואלד (יולי 1937) ===
בוכנוואלד איז אפיציעל געעפנט גיווארן דעם '''[[15טן יולי|15 יולי]] [[1937]]'''. דאס בויען האט זיך אנגעהויבן אין פרי-[[פרילינג]] פון דעם זעלבן יאר, ווען ערשטע מענטשן פון [[זאקסנהויזן]] זענען אריינגיקומען אלס &quot;בוי-קאמאנדא&quot; כדי אויפצובויען די [[באראקן]], [[וואכטורעם|וואכטורמעס]],  אין די פארשידענע לאגער-אינפראסטרוקטור. פון ערשטן יאר האט זיך די לאגער אויסגעברייטערט ביז עס איז גיווארן איינס פון די גרעסטע אויפן דייטשן ערד.&lt;ref name=&quot;Stein2004&quot;&gt;{{cite book |last=Stein |first=Harry |year=2004 |title=Konzentrationslager Buchenwald 1937–1945 |publisher=Wallstein Verlag |isbn=978-3-89244-695-5}}&lt;/ref&gt;
=== ערשטע ארעסטאנטן ===
צווישן די ערשטע ארעסטאנטן זענען גיווען:
מינארעטעט [[קריסטן]] ({{lang|de|Zeugen Jehovas}} — Jehovah's Witnesses), וואס האבן זיך קעגענגעשטעלט צו דינען אין דער נאציסטישער אארמיי אדער מכבד זיין דעם נאציסטישן שטאט
פאליטישע ארעסטאנטן — בעיקר [[קאמוניזם|קאמוניסטן]], [[סאציאליזם|סאציאליסטן]], פירער פון ארויסגיווארפענע פארטייען
&quot;אסאציאלע&quot; — מענטשן וואס נאציסטישע מאכטהאבער האבן גערעכענט ווי &quot;נישט-נוצלעכע&quot; פאר דעם דייטשישן ציוויל-גיזעלשאפט: [[בעטלער|בעטלערס]], [[וואנדערער|וואנדערערס]].
== פיזישע לאגער-סטרוקטור ==
=== לאגער-טיילן ===
דאס בוכנוואלד-קאמפלעקס האט זיך באשטאנען פון:
'''הויפט-לאגער''' ({{lang|de|Hauptlager}}) — דאס צענטראלע לאגער, וואו מייסטע ארעסטאנטן האבן געוואויגט אין ענגע, איבארפולטע באראקן
'''קליין-לאגער''' ({{lang|de|Kleines Lager}}) — א באזונדערע געניצט בעיקר פאר נייע אנגיקומענע, קראנקע, און אין שפעטערע יארן פאר אריין קומענדיגע מאסן-דעפארטאציעס
'''פארלאגער''' ({{lang|de|Vorlager}}) — דאס SS-קוואטיר, אדמינסטראטיוון בנינים, און וואכן
'''קרעמאטאריום''' — א ספעציעלן בנין וואס איז גיניצט גיווארן אויפן גאנצן צייט וואס די לאגער איז גטשטאנען
=== אונטערלאגערן ===
בוכנוואלד האט געהאט '''87 אונטארלאגערן''' ({{lang|de|Außenkommandos}} אדער {{lang|de|Außenlager}}) צעשפריט איבאר גאנץ [[טירינגיע]] און ווייטערע חלקים פון מיטל-דייטשלאנד. צווישן די וויכטיקסטע:
'''דארא-מיטלבוי''' ({{lang|de|Dora-Mittelbau}}) — וואס האט שפעטער גיקריגן אן אייגענעם לאגער-סטאטוס ('''KZ Mittelbau-Dora'''), וואו ארעסטאנטן האבן געגראבן אונטערערדישע טונעלן פאר די [[V-2 ראקעטן|V-2 ראקעטן-פראדוקציע]]

'''לייפציג-העיטשינגארייטאר''' — א לאגער ביי [[לייפציג]]

'''לאנגנזאלצא''' ({{lang|de|Langensalza}})

'''ייכאוון''' — א אינדוסטריאלע לאגער&lt;ref name=&quot;Stein2004&quot;/&gt;
== לאגערן-לעבן ==
=== סדר היום ===
דאס טעגליכע סדר אין בוכנוואלד איז גיווען געבויט ארום צוויי הויפט-ריטואלן: מארגן-אפעל ({{lang|de|Morgenappell}}) אן אוונט-אפעל ({{lang|de|Abendappell}}), ביי וועלכע אלע ארעסטאנטן האבן געמוזט שטיין אין ריי — אפטמאל שעות-לאנג, אין ווינטערדיגע-קעלט אדער זומערדיגע-היצן — ווייל מ'האט גיציילט דעם גאנצן לאגער. א נישט ריכטיגער ציפער באדייט א פארלענגארנג פונעם אפעל בעת די טויטע זענען גיבראכט גיווארן.
דאס לאגאר-טאג האט גיפאנגן ב-5:00 בפנות-בוקר. נאכן אפעל זענען ארעסטאנטן צוגעגאנגען צו פארשידענע ארבעטס-קאמאנדאס ({{lang|de|Arbeitskommandos}}), וואו זיי האבן גיארבעט 10–12 שעה א טאג, אין דיר-ווינטאר אפטמאל מענגארן אן וויינגאר.
=== ארבעט ===
שקלאף-ארבעט איז גיווען דאס צענטראלע עלאמענט פון לאגארן-לעבן. ארעסטאנטן האבן געארבעט אין:
'''שטיינבריך''' ({{lang|de|Steinbruch}}) — שטיינאר גראבן אן שלעפן, איינע פון די שווערסטע ארבעטן
'''גוסטלאוו-ווארקע''' ({{lang|de|Gustloff-Werke}}) — א וואפן-פאבריק 
בויען וועגן צווישן לאגערן-, ציגל-שלעפן
'''[[V-2 ראקעטן]]''' — אין אונטארלאגאר דארא
פארשידענע SS-בוי-פראיעקטן איבאר גאנץ טירינגיע
=== עסן ===
די פאדשרייבענע טייגלעכע מנות זענען לויט לאגאר-רעגולאציעס גיווען:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! מאלצייט !! פארציע
|-
| פרישטאג || 250 מ&quot;ל [[ערזאץ-קאווע]] ({{lang|de|Ersatzkaffee}})
|-
| מיטאג || 0.75–1 ליטאר וואסאריקע זופ (קויל, שוועדישע ריבן)
|-
| אווענט || 250–300 גראם ברויט; אמאל מאל קליין ביסל מארגארין אדער מארמעלאד
|}
אין פראקטיק זענען מאלצייטן אפטמאל קלענער גיווען. [[הינגער]] איז דאקומענטירט אין כמעט אלע זכרונות-ביכלעך ווי איינע פון די הויפט-סיבות פון שוואכקייט אן טויט.&lt;ref name=&quot;Hackett1995&quot;&gt;{{cite book |last=Hackett |first=David A. |year=1995 |title=The Buchenwald Report |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-1777-6}}&lt;/ref&gt;
=== שטראפן ===
לאגאר-רעגולאציעס האבן אריין-גיחאלטן פארשיידענע קלאסן פון שטראפן פאר &quot;עברות&quot;:
'''בוים-הענגן''' ({{lang|de|Baumhängen}}): ארעסטאנטן זענען אויפגעהאנגן גווארן מיט אפגעדרייטע הענט הינטן-אנאנדאר, אפטמאל ביז אן ארם-פאראייכונג
'''שמיץ''' ({{lang|de|Prügelstrafe}}): 25 שמיץ, אפטמאל אויסגיפירט עפנטלעך ביי דעם אפעל
'''שטיי-שטראף''' ({{lang|de|Strafstehen}}): שטיין פאר שעות, אמאל גאנצע נעכט
אינצאלן-לאגאר ({{lang|de|Bunker}}) — איינזאם-תפיסה מיט פארמינערטע עסן
=== הינריכטונגען ===
הינריכטאנגען זענען אין בוכנוואלד אויסגיפירט גיווארן דורך:
'''שוס אין גיניק''' ({{lang|de|Genickschuss}}) — אין א ספעציעלן &quot;מאסטשטאב-שטוב&quot; (Meβraum).
'''הענגן''' ({{lang|de|Erhängen}}) — אפנטלעכע הינריכטונגען בייגיוואינט פון אלע ארעסטאנטן 
'''שיסן בייגן פלוכטפארזוך''' — מ'האט אפטמאל קינסטלעך פראוויקאצירט ארעסטאנטן כדי מ'זאל זיי קענען &quot;ביים אנטלאפן&quot; דארשיסן
== מעדיצינישע עקספעריעמענטן ==
SS-דאקטוירים האבן אין בוכנוואלד אויסגיפירט פארשידענע מעדיצינישע עקספעריעמענטן אויף ארעסטאנטן אן זייער הסכמה:
'''[[טיפוס]]-עקספעריעמענטן''': הפקרות זענען אינפיצירט גיווארן מיט טיפוס, [[מאלאריע]], אן אנדערע קרענקשאפטן כדי צו פראבירן פארשידענע וואקסינן
'''[[הארמאן]]-עקספעריעמענטן''': ד&quot;ר קארל ווערנאנט ({{lang|de|Carl Vaernet}}) האט אויסגיפירט הארמאן-איינשפריצן אויף [[האמאסעקסועלע]] ארעסטאנטן מיטן ציל זיי &quot;צו היילן&quot;
'''וווּנד-עקספעריעמענטן''': קינסטלעך אינפעקצירן פון וווּנדן כדי צו פראבירן מעדיצינען
'''ראסן-היגיענע-פארמאסונגען''': ביאמעטרישע שטודיעס פאר &quot;ראסע-וויסנשאפטלעכע&quot; פסייִדא-פארשונג&lt;ref name=&quot;USHMM_Buchenwald&quot;&gt;{{cite web |author=United States Holocaust Memorial Museum |title=Buchenwald |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/buchenwald |year=2021 |access-date=2024}}&lt;/ref&gt;
== קאמענדאנטן ==
=== קארל-אטא קאך (1937–1941) ===
'''קארל-אטא קאך''' ({{lang|de|Karl-Otto Koch}}, 1897–1945) האט געדינט ווי ערשטן לאגאר-קאמענדאנט פון [[1937]] ביז [[1941]]. ביי אים גידינט ווי לאגאר-קאמענדאנט-עהפרוי איז גיווען '''אילזע קאך''' ({{lang|de|Ilse Koch}}), וואס איז שפעטאר בשם &quot;די בוכנוואלד-הגמון&quot; ({{lang|de|die Hexe von Buchenwald}}) באקאנט. SS-אינוועסטיגאטארן האבן אנגיהויבן א פראצעס קעגן קאך אין [[1943]] פאר קאראפציע (פארנעמען פון SS-פונדן פאר זיין אייגענעם ניצן). ער איז אין [[1945]] פון א SS-מיליטאר-גאריכט צום טויט פארמשפט אן ארויסגיפירט גיווארן.
=== הערמאן פיסטאר (1942–1945) ===
'''הערמאן פיסטאר''' ({{lang|de|Hermann Pister}}, 1885–1948) האט פארוואלט אויף בוכנוואלד פון [[1942]] ביז צום טאג פון באפרייאונג. אונטאר זיין קאמאנד האבן זיך דורכגיפירט די גרויסע מאסן-אנקומענישן פון אידישע דעפארטירטע אין [[1944]]. ער איז נאכן מלחמה פארמשפט גיווארן צום טויט, אבאר איז אין [[1948]] פון קרענקשאפטן אפגישטארבן אין תפיסה.&lt;ref name=&quot;Stein2004&quot;/&gt;
== אידן אין בוכנוואלד ==
=== קריסטאלנאכט-דעפארטאציעס (1938) ===
דאס ערשטע גרויסע מאסן-אנקומאן פון אידן אין בוכנוואלד האט זיך פארגיקומען נאכן [[קריסטאלנאכט|קריסטאלנאכט-פאגראם]] פון '''9–10 נאוועמבאר 1938'''. בערך '''10,000 אידן''' — מייסטענס פון זיי מענער און אינגלעך — זענען אין א קורצן צייט דעפארטירט גיווארן קיין בוכנוואלד . דאס לאגאר איז דעמאלט גיווארען אנגיפולן; ארעסטאנטן זענען געשלאפן אויפן בוידעם. עטלעכע הונדערט זענען אין יענעם ווינטאר אליין געשטארבן.
=== אונגארישע אידן (1944) ===
פון [[מאי]] [[1944]] אן, נאכן דייטשן איינמארש אין [[אונגארן]] אין מערץ [[1944]], האבן די נאציסטישע פירער אנגיהויבן מאסן-דעפארטאציעס פון אונגארישע אידן. בלויז אין [[אויג-יוני]] [[1944]] זענען קיין [[אוישוויץ]] דעפארטירט גיווארן מעהר ווי 437,000 אונגארישע אידן. א טייל פון יענע וואס מ'האט נישט גלייך פארניכט זענען ווייטער גישיקט גיווארן קיין בוכנוואלד און זיינע אונטער-לאגארן ווי ארבעטס-ארעסטאנטן.
=== בלאק 66: די קינדער-גרופע ===
איינס פון די מערסט-דאקומענטירטע עפיזאדן פון בוכנוואלד איז דאס וואס מיטגלידאר פון דאס [[קאמוניסטישן]] פאליטישן קאמיטע האבן פארשטעקט צווישן '''700 ביז 1,000 אידישע קינדער''' (הויפטזעכלעך יינגלעך צווישן 8 אן 16 יאר) אין '''בלאק 66''', כדי זיי זאלן נישט ווייטאר-דעפארטירט ווארן. יענע קינדער האבן דעם יום-הדין פון לאגאר-ליקווידאציע אויסגעמיטן.
צווישן די איבארגיבליבענע פון בלאק 66:
'''[[אלי וויזעל]]''' ({{lang|fr|Élie Wiesel}}, 1928–2016) — [[נאבעל שלום פרייז]]-טרעגער (1986), ארויסגעבער פון ״[[הלילה (בוך)|לא-נוי]]״ ({{lang|fr|La Nuit}}; [[ענגליש]]: &quot;Night&quot;; [[העברעיש]]: &quot;הלילה&quot;)
'''[[ישראל מאיר לאו]]''' (גיבוירן 1937) — שפעטארדיקאר [[רבנות הראשית|אשכנזישן ראש-הרבנות פון ישראל]] (1993–2003)&lt;ref name=&quot;Lau2005&quot;&gt;{{cite book |last=לאו |first=ישראל מאיר |year=2005 |title=אל תשלח ידך אל הנער |publisher=ידיעות אחרונות |location=תל-אביב}}&lt;/ref&gt;
'''[[נפתלי לאו-לביא]]''' — ברודאר פון ישראל מאיר לאו
== אינווענדיקאר ווידארשטאנד ==
אין בוכנוואלד האט עקזיסטירט א ווייט-גישפרייטן, אנגיארגאניזירטן '''אינווענדיקאר ווידערשטאנד''' ({{lang|de|Widerstandsorganisation}}). יענע ארגאניזאציע האט זיך בעיקר גישטיצט אויף לאנג-דינענדיקע קאמוניסטישע פאליטישע ארעסטאנטן, וואס האבן צוליב זייאר לאנגן לאגאר-ערפאראנג געגעבן געווארן געוויסע פריוועלעגיעס לאגאר-פאזיציעס (שרייבאר, קאמאנדא-פירער).
דאס ווידארשטאנד-קאמיטע האט:
צוגישמוגלט וואפן אין לאגער איבאר א צייטראם פון עטלעכע יאר
פארשטעקט אידישע קינדאר (זע בלאק 66, אויבן)
מאניפולירט לאגאר ליסטעס כדי אראפצונעמען ארעסטאנטן פון &quot;טויטן-טראנספארטן&quot; 
אויפגיהאלטן א שמאלן קאמוניקאציע-לייז מיטן אויסן
דעם '''11 אפריל 1945''', ביי ווייטן-פירן פון האן-צוגיין אמעריקאנישע פאנצארן-איינהייטן, האט דאס ווידארשטאנד-קאמיטע זיך אויפגיהויבן, ריינגינומען דאס קאמענדאנטור, אן קאנטראלירט דאס לאגאר נאך דארשאסן ביז אנקומאן פון אמעריקאנישע טרופן שפעטאר דעם זעלבן טאג.&lt;ref name=&quot;Hackett1995&quot;/&gt;
== טויטן-מארשן ==
===ליקווידיראנג (1945) ===
וען עס איז באקאנט געווארן, אז די[[אמעריקאנע 3-טע ארמיי]] ({{lang|en|Third United States Army}}) נעמט זיך צו וויימאר-געגנט, האבן די SS-מאכטהאבער אנגיהויבן ליקווידירן בוכנוואלד. פון '''מארץ ביז אנהייב אפריל 1945''' זענען כּמעט '''28,000 ארעסטאנטן '' אפגעפירט גיווארן קיין [[דאכוי]] און אנדערע לאגארן . דאזיקע מארשן ({{lang|de|Todesmärsche}}) האבן זיי דורכגיפירט אין שרעקלעכע אימשטענדן— כּמעט אן עסן אדער טרינקן יעדער וואס האט נישט גיקענט גיין איז בראטאל דארשאסן גיווארן.
== באפרייאונג: 11 אפריל 1945 ==
דעם '''11 אפריל 1945''' האבן אייינהייטן פון דאר '''6-טאר פאנצער-דיוויזיע''' ({{lang|en|6th Armored Division}}) פון די [[אמעריקאנע 3-טע ארמיי]] (אונטאר גינעראל [[דזשארדזש פאטאן]]) דארגרייכט דעם בוכנוואלד-לאגאר . זיי האבן דארטן אנגיטראפן:
בערך '''21,000 ארעסטאנטן''' נאך אינעם לאגאר, א גרויסע צאל אין א קריטישן געזונט-מצב
קאמאנדאנטור-באמטן — א גרויסע צאל וואס זענען שוין אוועק
דאס קרעמאטאריום, נאך פול מיט אש
גינעראל [[דווייט אייזנהאווער]] ({{lang|en|Dwight D. Eisenhower}}),  ביי די באפרייאונג, האט פארלאנגט, אז דייטשע ציווילע-איינוואינאר פון [[וויימאר]] זאלן גיברענגט ווארן צום לאגאר כדי זיי זאלן מיטן אייגענעם אויג זעאן וואס איז דארטן אויסגיפירט גיווארן. בערך '''1,000 דייטשישע ציוויל-בירגאר''' זענען גיצוואונגן גיווארן דורכצוגיין דאס לאגאר אין דאי פאלגנדיקע טעג.&lt;ref name=&quot;Eisenhower1948&quot;&gt;{{cite book |last=Eisenhower |first=Dwight D. |year=1948 |title=Crusade in Europe |url=https://archive.org/details/bwb_T3-BOK-660 |publisher=Doubleday |location=New York}}&lt;/ref&gt;
== נאכן מלחמה: סאוועטישן ספעציאל-לאגאר מספר 2 (1945–1950) ==
פון [[1945]] ביז [[1950]] האט דאס [[סאוועטישן פארבאנד|סאוועטישע]] NKVD (שפעטאר: [[MWD]]) אין דאזיקן זעלבן לאגאר-פלאץ אויפגימאכט א '''ספעציאל-לאגאר מספר 2''' ({{lang|de|Speziallager Nr. 2}}). דאזיקאר לאגאר האט דינגלן פאר דאס ינטארנירן פון טאקע SS-מיטגלידאר אן נאצישע פונקציאנארן, אבאר אויך פון מענטשן וואס זענען פאלשלעך דארמישפט גיווארן, פריִהאריגע מיטגלידאר פון נאן-נאצישע פארטייען, אן אנדערע. ביז '''7,000 מענטשן''' זענען אינעם ספעציאל-לאגאר אפגישטארבן, הויפטזעכלעך פון הונגאר אן קרענקשאפטן. דאזיקאר לאגאר-פאזע איז ביז [[1990]] ביי דעם ברייטן עפנטלעכקייט נישט גיוואוסט גיווארן, ווייל עס האט זיך גיפונען אין [[מזרח-דייטשלאנד]].&lt;ref name=&quot;Niethammer1994&quot;&gt;{{cite book |last=Niethammer |first=Lutz |year=1994 |title=Der 'gesäuberte' Antifaschismus: Die SED und die roten Kapos von Buchenwald |publisher=Akademie Verlag |isbn=978-3-05-002366-0}}&lt;/ref&gt;
== זכרון-שטעטן אן קומעמאראציע ==
=== בוכנוואלד-גידענקשטעטא ===
[[1958]] האט דאר [[מזרח-דייטשלאנד|מזרח-דייטשן]] שטאאט (DDR) אייניגיווייט א '''גרויסן מאנומענט-קאמפלעקס''' אויפן עטארסבארג. דאר קאמפלעקס כאלט אריין:
א גרויסן בראנזענעם פיגורן-גרופע
א גלאקנטורן ({{lang|de|Glockenturm}})
דאס אויפגיהאלטן קרעמאטאריום
רעשטן פון לאגאר-בוידעמס אן בנינים
נאכן אייניגן פון [[דייטשלאנד]] אין [[1990]] איז דאר קאמפלעקס ריאארגאניזירט גיווארן אלס '''גידענקשטעטא בוכנוואלד''' ({{lang|de|Gedenkstätte Buchenwald}}), מיט אריינגינומענאם אויך דאס אנדאנקן פון סאוועטישן ספעציאל-לאגאר מספר 2.
=== אידישן זכרון ===
'''[[יד-ושם]]''' אין [[ירושלים]] האלט א ספעציעלע דאקומענטאציע פון בוכנוואלד-קרבנות
יאארציט-טאג ווארט מאאאניגמאל מאארקירט ביי '''11 אפריל''', דעם יום-הדין פון באפרייאונג
צאלרייכע [[שואה]]-אנדאנק-אינסטיטוציעס וועלטווייט האלטן בוכנוואלד-קאלאקציעס, דאקומענטן, אן ציגניס-ביכלעך
== בוכנוואלד אין ליטעראטור אן קולטור ==
'''[[אלי ויזל]]''': ״[[הלילה (בוך)|הלילה]]״ ({{lang|fr|La Nuit}}, [[1960]]) — ציגניס-ווארק פון דאר אויטאר'ס לאגאר-ערפאראנג, איינס פון די מייסט-גיליינטע [[שואה]]-ביכלעך אויף דאר וועלט&lt;ref name=&quot;Wiesel1960&quot;&gt;{{cite book |last=ויזל |first=אלי |year=1960 |title=La Nuit |publisher=Les Éditions de Minuit |location=Paris}}&lt;/ref&gt;
'''[[אימרע קערטעס]]''' ({{lang|hu|Imre Kertész}}, 1929–2016): ״[[שיקזאל-אן-שיקזאל|שיקזאלאן-אן-שיקזאל]]״ ({{lang|hu|Sorstalanság}}; [[ענגליש]]: ''Fatelessness'', [[1975]]) — [[נאבעל-פרייז אין ליטעראטור]] (2002), הויפטזעכלעך גישפילט אין בוכנוואלד
'''[[עוגן קאגאן]]''' ({{lang|de|Eugen Kogon}}, 1903–1987): ״[[דאס ס-ס-שטאאט]]״ ({{lang|de|Der SS-Staat}}, [[1946]]) — א פרי-וויסנשאפטלעכע אנאליזע פון לאגאר-סיסטעם, גישריבן פון א בוכנוואלד-איבארגילעבטן&lt;ref name=&quot;Kogon1946&quot;/&gt;
'''[[ישראל מאיר לאו]]''': ״[[אל תשלח ידך אל הנער]]״ ([[2005]]) — זכרונות-ביכל פון דעם שפעטארדיקן ראש-הרבנות פון ישראל&lt;ref name=&quot;Lau2005&quot;/&gt;
== זע אויך ==
[[שואה]]
[[אוישוויץ]]
[[טרעבלינקע]]
[[מיידאנעק]]
[[נאציסטישע קאנצענטראציע-לאגארן]]
[[טויטן-מארשן]]
[[קריסטאלנאכט]]
[[אלי ויזל]]
[[יד-ושם]]
[[נירנבארגאר-פראצעסן]]
[[וויימאר]]
[[SS]]
[[מלחמה-פארברעכן]]
[[אמעריקאנישע 3-טע ארמיי]]
[[ישראל מאיר לאו]]
[[אימרע קערטעס]]
== מקורות ==
&lt;references/&gt;
== חיצונע לינקס ==
[https://www.buchenwald.de/ גידענקשטעטא בוכנוואלד — אפיציעלע וועבזייט] {{de}}
[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/buchenwald United States Holocaust Memorial Museum — Buchenwald] {{en}}
[https://www.yadvashem.org יד ושם — ירושלים] {{he}} {{en}}
[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1986/wiesel/acceptance_speech/ אלי ויזלס נאבעל-שפראך (1986)] {{en}}
[https://www.jewishvirtuallibrary.org/buchenwald Jewish Virtual Library — Buchenwald] {{en}}
---
[[קאטעגאריע:שואה]]
[[קאטעגאריע:נאציסטישע קאנצענטראציע-לאגארן]]
[[קאטעגאריע:דייטשלאנד אין צווייטן וועלטמלחמה]]
[[קאטעגאריע:טירינגיע]]
[[קאטעגאריע:1937]]
[[קאטעגאריע:1945]]
[[קאטעגאריע:קדושים הי&quot;ד]]
[[קאטעגאריע:אמעריקאנישע באפרייאונג]]
[[קאטעגאריע:וויימאר-רעפובליק]]
[[קאטעגאריע:זכרון]]</text>
      <sha1>7eq8qbhqtiq2ct6kjk1e1kadish0chc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נחמיה בן חכליה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54980</id>
    <revision>
      <id>602144</id>
      <parentid>601198</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן]] (20260821)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>602144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34464" sha1="c5opc7lj5rf2jhi0sqa9kmci0pd755m" xml:space="preserve">{{ ביבלישע פערזענלעכקייט
| נאמען            = נחמיה בן חכליה
| בילד             =
| לאנד             = [[יהוד מדינתא]] (פערסישע פראווינץ)
| פונקציע          = [[פחה]] פון יהודה; [[משקה]] פון [[ארתחשסתא]] מלך פרס
| תקופה            = בערך 445–420 פאר דעם גמ&quot;נ
| פארגענגער        = —
| נאכפאלגער        = —
| אלטע טעסטאמענט  = [[ספר נחמיה]]
| פאטער            = חכליה
| שייכות           = [[עזרא הסופר]] (צייטגענאס)
}}

'''נחמיה בן חכליה''' ({{lang|he|נְחֶמְיָה בֶּן חֲכַלְיָה}}) איז געווען א אידישער שטאטסמאן, [[פחה]] (גאוועדנאר) פון יהודה — די [[פרס|פערסישע]] פראווינץ פון [[ארץ ישראל]] — אין דעם [[5טן יארהונדערט]]. ער איז ביקאנט ווי דער מענטש וואס האט איבערגעבויט די מויערן פון ירושליםנאך זייער חרוב ווערן בשעת דעם [[חורבן בית ראשון]]. נחמיה'ס לעבן, זיינע מעשים, זיינע שוועריקייטן, אן זיינע תפלות זענען פארשריבן געוואורן אין [[ספר נחמיה]], וואס ווערט גערעכנט צווישן די [[כתובים]].

לויט דעם [[תנ&quot;ך]] האט נחמיה גגדינט ווי '''[[שר משקה]]''' ביי [[ארתחשסתא הראשון]] מלך פרס. דאס איז געווען איינס פון די העכסטע אן פארטרויטסטע פאזיציעס אין דעם פערסישן הויף. אין יאר '''445''' האט נחמיה פארלאנגט רשות  פון דעם מלך צו פארן קיין ירושלים, אן ער האט דארט פארגעשטעלט דעם בויארבייט וואס האט ירושלים ווידעד ווי א פעסטע שטאט אויפגעשטעלט.

נחמיה איז אויך גערעכנט ווי איינערפון די הויפט-פיגוירן פון [[תקופת שיבת ציון|שיבת ציון]], צוזאמען מיט [[זרובבל]] אן [[עזרא הסופר|עזרא]].

== דעם נאמען ==

דעם נאמען '''נחמיה''' ({{lang|he|נְחֶמְיָה}}) קומט פון [[לשון הקודש]] אן מיינט '''״גאט האט גיטרייסט״''' — פון דעם שורש {{lang|he|נ-ח-מ}} (נ-ח-מ), וועלכן מיר קענען אויך אין [[נחמה]] (טרייסט) אן [[תנחומין]] (טרייסטוועדיגקייטן). דעד נאמען חכליה ({{lang|he|חֲכַלְיָה}}) — זיין טאטנס נאמען — קומט ווארשיינלעך פון {{lang|he|חכל}} אן {{lang|he|יה}}, כדומה צו: &quot;ווארטן אויף גאט.&quot;&lt;ref name=&quot;BDB1906&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=Francis |last2=Driver |first2=S. R. |last3=Briggs |first3=Charles A. |year=1906 |title=A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament |url=https://archive.org/details/hebrewenglishlex00browuoft |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;

== היסטארישן הינטערגרונד ==

=== נאך דעם חורבן ===

אין [[586 ]] האט [[נבוכדנצר|נבוכדנאצר מלך בבל]] איינגענימען [[ירושלים]], חרב גימאכט דעם [[בית המקדש|ערשטן בית-המקדש]], גיפירט אין גלית דעם גרעסטן טייל פון די אידן קיין [[בבל]].&lt;ref name=&quot;TanachMelachim&quot;&gt;{{cite book |author=ספר מלכים ב |chapter=פרק כ&quot;ה |title=תנ&quot;ך}}&lt;/ref&gt; ירושלים איז ליגנגיבליבן א רוין. די שטאט-מויערן  זענען גיווען צובראכן, אן דאס שטעדל איז איבאר גינומאן גיווארן פון [[שכנים]] וואס האבן עס נישט ליב גיהאט.

=== תקופת פרס ===

נאכן [[כיבוש בבל]] (538 לפני הספירה) דורך [[כורש הגדול|כורש מלך פרס]] האט דער נייעד מלך ארויסגיגעבן א באפעיל , וועלכן האט ערלאבט די אידן איבארצוקומען קיין [[ארץ ישראל]]. [[עזרא הסופר|עזרא]] האט גיפירט איין גרופע, [[זרובבל]] א צווייטע. אבאד ירושלים איז ביז נחמיה'ס צייטן נאך אלץ שוואך גיווען: קיין מויערן נישט, קיין שוץ נישט, א קליינע ארימע באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;Grabbe1998&quot;&gt;{{cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |year=1998 |title=Ezra-Nehemiah |url=https://archive.org/details/ezranehemiah0000grab |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-09370-9}}&lt;/ref&gt;

=== ארתחשסתא הראשון ===

'''[[ארתחשסתא הראשון]]''' ({{lang|fa|Artaxerxes I}}, גיהארשט 465–424 פאר דעם גמ&quot;נ) איז גיווען דעד מלך פרס אין וועמעס יארן נחמיה זיין וויכטיקסטע ווארק אויסגיפירט האט. לויט ד&quot;ר [[ולידמאר פון זאדן]] אן אנדערע היסטאריקעס, האט [[ארתחשסתא הראשון|ארתחשסתא]] גידינט ביז [[424 פאר דעם גמ&quot;נ]], אן נחמיה'ס ערשטע ריס פון גאוועדנאר (445–433 פאר דעם גמ&quot;נ) פאלט גענוי אין אים אריין.&lt;ref name=&quot;Briant2002&quot;&gt;{{cite book |last=Briant |first=Pierre |year=2002 |title=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |url=https://archive.org/details/fromcyrustoalexa0000bria_u9j6 |publisher=Eisenbrauns |location=Winona Lake |isbn=978-1-57506-031-6}}&lt;/ref&gt;

== לעבן ==

=== יונגע יארן אן פאזיציע אין שושן ===

פון נחמיה'ס פריִ-לעבן ווייסן מיר ווייניק. [[ספר נחמיה]] הייבט אן דירעקט מיט נחמיה אלס א גיוואקסענעם מאן, שוין אין זיין העכסטן אמט. ווי ווייט מ'ווייסט, האט ער גיוואוינט אין '''[[שושן הבירה]]''' ({{lang|fa|Susa}}), דאס הויפט-ווינטאר-קאפיטאל פון דעם פערסישן קייסארטום. שושן איז הייַנט דאס מאדערנע [[שוש (שטאט)|שוש]] אין [[איראן]].

זיין אמט — '''משקה''' ({{lang|he|מַשְׁקֶה}}) פון דעם מלך — איז נישט גיווען א קליינינקע פאזיציע. דער משקה האט איבארגיגעבן דעם מלך זיין ווייַן, האט צוגיקוקט אז קיינאד זאל עס נישט פארגיפטן, אן האט דאס מיטאל-אלטארלעכע עקוויוואלענט פון א &quot;ספעציאל-אדמיניסטראטיוון-אפיצאר&quot; גיווען. ד&quot;ה: ער איז גיווען אין שטענדיקן, פאנג נאענטן קאנטאקט מיט דעם מלך.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;&gt;{{cite book |author=ספר נחמיה |chapter=פרק א׳–ב׳ |title=תנ&quot;ך}}&lt;/ref&gt;

=== די שמועה פון ירושלים (נחמיה א) ===

[[ספר נחמיה]] עפנט זיך מיט א שטארקן, פערזענלעכן ציגניס. אין '''כסלו''' פון דעם 20סטן יאר פון ארתחשסתא — כּידוע 445 פאר דעם גמ&quot;נ — זענען קיין שושן צוגיקומען זיין ברודער חנני אן עטלעכע אנדערע מענטשן פון יהודה. נחמיה האט זיי גיפרעגט ווי עס גייט דעם איבארגיבליבענע אין ירושלים. זייאד ענטפאר איז גיווען פינסטאר:

{{ציטאט|דיא איבריגגעבליבענע, וואס זענען פון דאר גלות גיבליבן דארטן אין דאר מדינה, זענען אין גרויסן צרות-האל אן שאנד. אן די מויארן פון ירושלים זענען נידארגיבראכן, אן זיינע טויארן זענען פארברענט מיט פייאר.|נחמיה א:ג}}

נחמיה האט אויף דאס מיט תפלה אן פאסטן גיענטפארט — אין [[ספר נחמיה|א׳:ד–יא]] — פאר מעהרערע טעג. דאס תפלה, איינס פון די שיינסטע אין [[תנ&quot;ך]], ברענגט צוזאמען וידוי, שבח, אן א ביטה אז גאט זאל נחמיה'ן הצלחה געבן ביי דעם מלך.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== דעד שמועה מיטן מלך (נחמיה ב) ===

אין '''ניסן''' פון דעם זעלבן 20סטן יאר האט נחמיה דעם מלך ווייַן גידינט. דעד מלך האט גיזעהן, אז נחמיה זייַן פאנים איז טרויאריג. ארתחשסתא האט גיפרעגט: &quot;פאר וואס איז דיין פנים שלעכט, זינד דו ביסט נישט קראנק? דאס קאן נאר שמארץ פון האדצן זיין.&quot; נחמיה — לויט זיין אייגענעם ציגניס — האט &quot;שטארק גיפארכטן,&quot; אבאד האט גיגעבן א תפלה אן דאן ריין גיאנטפארט:

{{ציטאט|ווי זאל מיין פנים נישט שלעכט זיין, ווען די שטאט — דעם אָרט פון מיינע עלטארנס קברים — ליגט פארוויסט, אן זיינע טויארן זענען פארברענט מיט פייאר?|נחמיה ב:ג}}

דעד מלך האט גיגעבן זיין גענעהמיגונג. ארתחשסתא האט נחמיה'ן פארזארגט מיט:

* בריוו פון רשות צו אלע גאוועדנארן אין [[עבר הנהר]] (די פראווינץ ווייסטאר פון [[אייפראט]])
* א בריוו צו אסף, דעם היטאר פון די קעניגלעכע וועלדאר, ארויסצוגעבן האלץ פאר די מויארן אן דעם [[בית המקדש|בית-המקדש-שער]]
* א מיליטארישן עסקארט — רייטאר אן אפיציארן&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

== בויאן פון די מויארן ==

=== נחמיה'ס נאכטיקע אינספעקציע (נחמיה ב:יא–טז) ===

נחמיה איז קיין ירושלים אנגיקומען אן האט דריי טעג גישוויגן — ניט דערציילט קיינעם וואס גאט האט אים אינעם האדצן גיגעבן. דאן, ביי נאכט, האט ער מיט א קליינעם קרייז מענטשן אויפן בהמה אומגירינגלט דאס גאנצע שטעדל, אינספעקטיד יעדן טייל פון די פאלן-איינע מויארן, אן דאן צוריקגיקומען — נאך אלץ אן ארויסרעדן קיין ווארט.

נאד דאן האט ער גיזאמלט די כהנים, די גדולים, די ממשלה-לייַט, אן גיגעבן זיין ריד:

{{ציטאט|איר זעט דעם שלעכטן מצב אין וועלכן מיר זענען: ירושלים ליגט חרב, אן זיינע טויארן זענען פארברענט מיט פייאר. קומט, לאמיר בויאן די מויארן פון ירושלים, כדי מיר זאלן ניט לענגאר א שאנד זיין.|נחמיה ב:יז}}

זיין שמועס האט ווירקונג גיהאט. דאס פאלק האט גיענטפארט: &quot;לאמיר אויפשטיין אן בויאן.&quot;&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== ווי דאס ווארק איז אנגישפאנגן גיווארן ===

[[ספר נחמיה]] פרק ג גיט א גאנץ דעטאלירטן ריגיסטאר פון ווער וואס האט וועלכן טייל פון די מויארן גיבויט. דאס ליסט אין פרק ג איז אן אויסארדנטלעכן היסטארישן דאקומענט: עס גיט נעמען פון פאמיליעס, בירגאר-גרופן, כהנים, קויפלייַט, גאנצע דארפן וואס זענען אנגיקומען הילף גיבן. פרק ג:א פאנגט אן מיטן כהן גדול:

{{ציטאט|אן עלישיב דעם כהן הגדול האט זיך אויפגיהויבן מיט זיינע ברידאר-כהנים, אן זיי האבן גיבויט דעם שאפן-טויאר.|נחמיה ג:א}}

עס ווערן גינענט מעהר ווי 40 אינדיווידועלע גרופן אן פאמיליעס. שיַר-בייגאוואר-גיווארע: מ'באמאדקט אין פרק ג:ה, אז די &quot;נאבלס&quot; (גדולים) פון תקוע האבן '''נישט''' מיטגיארבעט — &quot;זיי האבן נישט איינגיבויגן זייאר האלדז צום דינסט פון זייאר גאט&quot; — איינס פון די ראלעוואנטע נעגאטיווע &quot;פינגאר-פונקטן&quot; וואס [[ספר נחמיה]] פארצייכנט.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== 52 טעג (נחמיה ו:טו) ===

דאס גרויסע ווונדאר-פאקט: דאס גאנצע ווארק פון בויאן די מויארן פון ירושלים — א שטאט-מויאר וועלכע איז לאנגע יארצענדליגן גיווען פארחרובט — איז פארטיק גיווארן אין '''52 טעג'''. [[ספר נחמיה]] (ו:טו) גיט דאטוס: פון ראש-חודש אלול ביז כ&quot;ה אלול. [[פלאוויוס יוזעפוס]] (Flavius Josephus) באשטעטיגט דאס אויך אין [[קדמוניות היהודים|Antiquitates Judaicae]] (XI:5:8).

נחמיה שרייבט (ו:טז):

{{ציטאט|אן עס איז גיווען ווי אלע אונזאדע שונאים האבן דאס גיהאדט, אן אלע פעלקאד ארום אונדז האבן גיפארכטן, אן זיי זענען שטארק גינידאריקן גיפאלן אין זייאד אייגענע אויגן, ווייל זיי האבן פארשטאנען, אז דאס ווארק איז מיט הילף פון אונזאד גאט אויסגיפירט גיווארן.|נחמיה ו:טז}}

&lt;ref name=&quot;Josephus_Ant&quot;&gt;{{cite book |last=Josephus |first=Flavius |title=Antiquitates Judaicae |volume=XI |chapter=5:8 |note=אין ענגליש: Jewish Antiquities, Loeb Classical Library}}&lt;/ref&gt;

== שונאים אן אפאזיציע ==

=== סנבלט, טוביה, אן גשם ===

נחמיה'ס ווארק האט גיהאט שטארקע קעגנאד. דריי הויפט-אפאנענטן ווערן גינענט אין [[ספר נחמיה]]:

* '''סנבלט החורני''' ({{lang|he|סַנְבַּלַּט הַחֹרֹנִי}}) — ווארשיינלעך גאוועדנאר פון [[שומרון]]; ארכעאאלאגישע פונד פון [[עלעפאנטינע]] (Elephantine) פון 407 פאר דעם גמ&quot;נ ביישטעטיקן א &quot;סנבלט&quot; ווי גאוועדנאר פון שומרון, וואס שטימט מיטן בוך אנגיין&lt;ref name=&quot;Porten1968&quot;&gt;{{cite book |last=Porten |first=Bezalel |year=1968 |title=Archives from Elephantine: The Life of an Ancient Jewish Military Colony |url=https://archive.org/details/archivesfromelep0000port_h1y9 |publisher=University of California Press |location=Berkeley}}&lt;/ref&gt;
* '''טוביה העמוני''' ({{lang|he|טוֹבִיָּה הָעַמּוֹנִי}}) — א מאכטיקאר מאן מיט קאנאקציעס אין ירושלים אליין; ס'האבן גיווען אידישע גדולים וואס האבן מיט אים בריוו גיביטן
* '''גשם הערבי''' ({{lang|he|גֶּשֶׁם הָעַרְבִי}}) — ווארשיינלעך א ערבישאד שייך (Qedarite) מיט קאנטראל איבאר טיילן פון עבר-הנהר

=== זייאד מיטלן ===

די שלשה האבן פרובירט נחמיה'ן אויפצוהאלטן מיט פארשידענע מיטלן:

* '''שפאט אן לאכן''' — &quot;וואס טוט איר? קעגן דעם מלך וועט איר זיך אויפשטיין?&quot; (נחמיה ב:יט)
* '''מיליטארישע דרייאונג''' — &quot;מיר וועלן קומען קעמפן קעגן זיי&quot; (נחמיה ד:ח)
* '''אינטריגן''' — פרוובן גישיקט נחמיה'ן אריינצוצינדן אין א &quot;מישפט&quot; (נחמיה ו:ב–ד)
* '''פאלשע נביאים''' — מ'האט צוגיחאלטן נביאים וואס זאלן נחמיה'ן שרעקן (נחמיה ו:יב–יד)
* '''שלאכט''' (נחמיה ד) — נחמיה האט גיגיגנמאאסנט מיט אן &quot;איין האנט ארבעט, איין האנט וואפן&quot; סטראטעגיע

אינספיריאדיק איז נחמיה'ס ענטפאר צו אלע אינטריגן — ספעציעל זיין ריד אינעם ו׳-טן קאפיטל:

{{ציטאט|איך טו גרויסע ווארק, אן איך קאן נישט אראפקומען. פאר וואס זאל דאס ווארק אויפהאדן בשעת איך לאז עס אן קום אראפ צו אייַך?|נחמיה ו:ג}}

&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

== סאציאלע רעפארמן ==

=== דאס כלכלישע בעלעם (נחמיה ה) ===

אין מיטן פונעם בוי-ווארק ווענדט [[ספר נחמיה]] זיך אן פרק ה צו א ינערלעכן קריזיס. דאס ארימע פאלק האט זיך גיקלאגט:

* זיי האבן מוזן פארפאנדן זייאד פעלדאר אן הייזאר כדי צו קריגן גיטריידס
* זיי האבן מוזן אויפנעמן הלוואות מיט היטהאפן (משכון) פאר דעם מלך'ס מס
* אנדערע האבן מוזן פארקויפן זייאד קינדאר ווי עבדים

נחמיה, ווי ער שרייבט אליין (ה:ו), האט זיך &quot;שטארק גיצארנט&quot; ווי ער האט דאס גיהאדט. ער האט צוזאמינגירופן א גרויסן קהל אן גיגעבן א פייאריקע ריד, אין וועלכן ער האט אויסגיפאדאדט פון די גבירים אן דע מאכטיקע:

# צוריקגעבן אלע פארפאנדטע פעלדאר, ווייאנגארטנס, אן הייזאר
# שמיטן (מוחל זיין) יעדן נשך (אינטערעס) וואס מ'האט גינומען
# צוריקגעבן יעדן עולה-ווארט פון שלאוו-אויסגיקויפטע קינדאר

דאס גדולים האבן גיזאגט &quot;מיר וועלן עס טון,&quot; אן נחמיה האט גימאכט אז זיי זאלן שווארן לפני הכהנים (ה:יב). נחמיה שרייבט דארטן אן איינציגארטיקן זאץ — ער האט אויסגישאקלט זיין בוזעם-האנט (חיק) אן גיזאגט: &quot;אזוי זאל גאט אויסשאקלן יעדן מאן פון זיין הויז אן זיין ווארק וואס ער מאכט נישט דאס וואס ער האט גישוואורן&quot; (ה:יג).&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== נחמיה'ס אייגענע פעאה ===

פרק ה:יד–יט גיט א רימאדקאבלע אויטאביאגראפישע פארמאדקונג. נחמיה שרייבט, אז אין זיינע 12 יאר ווי פחה (445–433 פאר דעם גמ&quot;נ) האט ער '''קיינמאל נישט''' גינומען די &quot;פחה'ס לחם&quot; — די שפעיַז וואס פריִיקע גאוועדנארן האבן פון דעם פאלק גינומען. ער שרייבט:

{{ציטאט|מיין ביינו-לבינו-דינאד-טיש איז גיווען פאר 150 מאן — אידן אן די ממשלה-לייַט — סיי ווי, וואס זענען קיין אונדז גיקומען פון פעלקאר ארום.|נחמיה ה:יז}}

ד&quot;ה: ער האט זיין אייגענע גיעלד גיניצט זיינע געסט צו פירן, נישט דאס פאלק אינדיקט גיבעלאסטן.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

== רעליגיעזע רעפארמן ==

=== קריינונג פון [[ספר תורה]] (נחמיה ח) ===

אין פרק ח שרייבט [[ספר נחמיה]] וועגן איינעם פון די וויכטיקסטע מאמענטן פון [[שיבת ציון]]. אויפן ראש-השנה — &quot;1-סטן אין זיבעטן חודש&quot; — האט [[עזרא הסופר|עזרא]] דעם [[ספר תורה]] פאר א גרויסן קהל עפנטלעך פאד דעם &quot;וואסאר-טויאר&quot; גילייענט. מענטשן, פרויאן, אן קינדאד זענען דארטן גיווען. עזרא האט גילייענט פון פרי-מארגן ביז האלב-טאג, אן דאס פאלק האט צוגיהאדט.

[[לוייִם]] האבן דעם פסוק דעם פאלק &quot;פאדשטאנד-גיגעבן&quot; — מ'פאדשטייט דאס ווי א מין פאדשטענדלעכן-מאכן אדאר אויסלייגן פון [[תורה]] אין [[ארמיש]] אדאר אין אינגאנצן פשטל מיט זיי.

ביי דאס לייענען האט דאס פאלק גיוויינט (ח:ט). עזרא אן נחמיה האבן זיי גישטילט מיט א מאכטיקן זאץ:

{{ציטאט|גייט, עסט פעטע שפעיַזן אן טרינקט זיסע געטרענקן, אן שיקט טיילן פאר וועמען ס'ווערט נישט גיגרייט — ווייל הייַנטיקאר טאג איז הייליק פאר אונזאד גאט. זייט נישט טרויאריק, ווייל דאס פרייאן פון ה' איז אייאר שטארקייט.|נחמיה ח:י}}

&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== סוכות (נחמיה ח:יג–יח) ===

אם-מחרת דעם גרויסן ליינען-פארזאמלונג האבן די ראשי-האבות אן כהנים אן לוייִם זיך גיזאמלט ביי עזרא כדי צו לאדנן [[תורה]] טיפאר. זיי האבן אנגיטראפן אין [[דברים]] דאס מצוה פון [[סוכות]] אן דאס פאלק האט אויסגיפירט יאז מ'זאל אויסרופן אין אלע שטעט:

{{ציטאט|גייט ארויס אויפן בארג אן ברענגט זמר-צווייגן, מירטל-צווייגן, פאלם-צווייגן, אן אנדערע שאטיקע ביימאר-צווייגן, כדי צו מאכן סוכות.|נחמיה ח:טו}}

[[ספר נחמיה]] מאדקט דעמאלט אן, אז &quot;זינד די טעג פון [[יהושע בן נון|יהושע בן-נון]] ביז יענעם טאג האט ישראל אזא זאך נישט גיטאן&quot; (ח:יז) — אן אויסנאמלעכע חגיגה.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== תשובה-כינוס (נחמיה ט) ===

צוויי אן צוואנציק טאג נאכן [[סוכות]]-חג האבן די אידן זיך גיזאמלט מיט פאסטן, אין זאק-קליידונג, מיט ערד אויפן קאפ. זיי האבן זיך אפגישאידן פון &quot;אלע בני-נכר&quot; אן גישטאנען אן אויסגיוואורן זייאד זינד. עס פאלגט א לאנגע, הערלעכע ווידוי-תפלה (פרק ט:ה–לח) — איינע פון די לאנגסטע תפלות אין גאנצן [[תנ&quot;ך]] — וועלכע שפּאנט אן דאס גאנצע [[תנ&quot;ך|תנ&quot;ך'דיגן]] היסטאריע פון בראשית ביז דעם יעצטיקן חורבן.

=== שבת-אנפאדאדונגען (נחמיה יג) ===

אין זיין צווייטן גאוועדנאר-שנים-טאטיקייט האט נחמיה גיזעהן, אז [[שבת]] ווערט נישט גיהאלטן. מענטשן פון [[צור]] האבן שבת פיש אן שווארן פארקויפט אין ירושלים. נחמיה האט גיבאפוילן:

* די שטאדטטויארן זאלן פארמאכט ווערן פון ערב-שבת ביז מוצאי-שבת
* [[לוייִם]] זאלן בייא טויארן שטיין כדי זיי זאלן הייליק בלייבן
* ער האט פרסונלעך גישלאגן אן &quot;גישטארקט&quot; (יג:כה) אזעלכע וואס האבן פארקויפט

&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

=== מישע-אייאן (נחמיה יג:כג–כח) ===

נחמיה האט אויך גיקעמפט קעגן מישע-אייאן: אידן האבן גיהאדט אשדודישע, מואבישע, אן עמונישע ווייבאר. זייאד קינדאר האבן גיריידט האלב-אשדודיש אן נישט גיוואוסט [[לשון הקודש]]. נחמיה האט זיי &quot;גישטראפט, גישלאגן, אן אויסגיריסן זייאד האר&quot; (יג:כה). ער האט אויך פארטריבן א זון פון [[ידוע הכהן הגדול|ידוע הכהן הגדול]] וואס האט גיהאדט א טאכטאר פון [[סנבלט החורני|סנבלט]] פאר א ווייב (יג:כח).

דאס שלוס-פסוק פון [[ספר נחמיה]] (יג:לא) — &quot;זכרה לי אלוקי לטובה&quot; — שפּיגלט אָפ נחמיה'ס שטענדיקע תפלה אז גאט זאל אים גידענקען לטובה פאר אלץ וואס ער האט גיטאן.&lt;ref name=&quot;TanachNehemiah&quot;/&gt;

== צווייטע טאטיקייט ווי פחה ==

[[ספר נחמיה]] (יג:ו–ז) שרייבט, אז נחמיה איז נאך זיינע ערשטע 12 יאר (445–433 פאר דעם גמ&quot;נ) קיין שושן צוריקגיקומען. &quot;נאך עטלעכע טעג&quot; (יג:ו — מ'פאדשטייט &quot;יאר&quot;) האט ער פון ארתחשסתא קיין ירושלים צוריקגיקעדט. זיין צווייטע טאטיקייט ווי פחה האט גיגאנגן אין נאכן, אבאד דעד פארפאלן אין ספר קומט נישט דאדורך קלאר ווי לאנג.

== ספר נחמיה ==

'''[[ספר נחמיה]]''' גייט ביי [[חז&quot;ל]] אן אין אידישן מסורה ווי א ביבלישן בוך. אין [[תנ&quot;ך]] ווערט עס גיצאלט צווישן די [[כתובים]]. אין מאנכע מסורות — אריינגירעכנט דעם [[בבלי]] ([[בבא בתרא]] טו.) — ווערן [[ספר עזרא]] אן ספר נחמיה גיהאנדלט ווי '''איין''' בוך אונטאר דעם נאמען &quot;עזרא.&quot;

=== מחבר-פראגע ===

רוב-פוסקים אן [[חז&quot;ל]]-מאינונגען האלטן, אז [[עזרא הסופר|עזרא]] האט [[ספר עזרא]] גישריבן אן אויך ספר נחמיה פארטיקגיסטעלט. [[בבא בתרא]] טו. זאגט: &quot;עזרא כתב ספרו ויחסי דברי הימים עד עצמו... נחמיה בן חכליה השלים.&quot;

וויסנשאפטלעכע פארשאר ([critical scholarship]) זיינען אנדאד-מיינונגיק. א גרויסע טייל פון דעם בוך — בזוגדאס נחמיה'ס &quot;יאמאל-נאטיצן&quot; (Nehemiah Memoir) — ווערט ברייט גיהאלטן פאר א גאר אויטאנטישן פירסט-פערזן-ציגניס פון נחמיה אליין, איינס פון די אויסנאמלעכסטע עקזעמפלארן פון אלטארטלעכן &quot;אויטאביאגראפישן&quot; שרייבונג.&lt;ref name=&quot;Williamson1985&quot;&gt;{{cite book |last=Williamson |first=H. G. M. |year=1985 |title=Ezra, Nehemiah (Word Biblical Commentary) |publisher=Word Books |location=Waco, TX |isbn=978-0-8499-0222-3}}&lt;/ref&gt;

=== שפראך אן טעקסט ===

[[ספר נחמיה]] איז שריבן אין [[לשון הקודש]] (בעיקר), מיט עטלעכע [[ארמיש]]ע אבשניטן אן איינצלנע פערסישע ווערטאר. ליסטן אין פרקים ז (צוריקקומענדיקע פון גלות) אן יב (כהנים אן לוייִם) זענען ווייט-גיהאלטן ווי היסטארישע דאקומענטן פון גרויסן ווארט.

== נחמיה אין מסורה אן [[חז&quot;ל]] ==

=== [[תלמוד]] ===

דאס [[בבלי]] (סנהדרין צג:) האט א גמרא'שע דיסקוסיע פארוואס נחמיה'ס בוך האט נישט קריגן דעם נאמען לויט נחמיה'ן אליין. ר' ירמיה בר אבא זאגט: ווייל נחמיה האט זיך גיריזן אויף [[זרובבל]] (ד&quot;ה: א מין גאבה — &quot;רוח גבוהה&quot;). אנדערע זאגן: ווייל ער האט זיך גיריזן אויף זיינע גוטע ווארק (&quot;זכרה לי אלוקי לטובה&quot; — מ'זאל נישט צו-וויל אויף איינעם'ס גוטע ווארק אנשפיילן).&lt;ref name=&quot;Talmud_Sanhedrin&quot;&gt;{{cite book |author=תלמוד בבלי |title=מסכת סנהדרין |chapter=דף צ&quot;ג ע&quot;ב}}&lt;/ref&gt;

=== [[שולחן ערוך]] אן האלאכה ===

נחמיה'ס רעפארמן — ספעציאל זיינע תקנות וועגן [[שבת]], [[מישע-אייאן]], אן [[מעשר]] — האבן גיהאט א לאנג-לעבנדיקן השפעה אויף [[האלאכה]]-אנטוויקלונג. [[חז&quot;ל]] גידענקען אים ווי א גרויסן פיגוד אין [[שיבת ציון]].&lt;ref name=&quot;Grabbe1998&quot;/&gt;

=== [[רמב&quot;ם]] ===

[[רמב&quot;ם]] אין הלכות מלכים פארוויזט אויף נחמיה'ס פחה-מעמד אלס א בייגשפיל פאר ייִדיש-פאליטישע פירערשאפט אונטאר א פרעמדן מאכט. נחמיה גידינט ווי א בייגשפיל פון ווי מ'קאן גאט'ס ווארק טאן אינערהאלב פון א ניט-אידישן פאליטישן ראמען.

== ארכעאלאגישע אן היסטארישע באוויז ==

=== עלעפאנטינע-דאקומענטן ===

[[עלעפאנטינע]] (Elephantine) — א אידישע מיליטאר-קאלאניע אויף א אינדזל אין [[מצרים]] — האט ארויסגיגעבן פאפירוסן פון 407 פאר דעם גמ&quot;נ. אין איינעם פון זיי ווערט גינענט &quot;סנבלט&quot; (Sanballat) ווי &quot;גאוועדנאר פון שומרון&quot; — דאס שטימט דירעקט מיט [[ספר נחמיה]]'ס ביאשרייבונג פון סנבלט החורני. דאס איז איינס פון די שטארקסטע אויסערביבלישע ביישטעטיקונגען פון נחמיה'ס היסטאריזיטעט.&lt;ref name=&quot;Porten1968&quot;/&gt;

=== &quot;אייַזנמויאר&quot; (Iron Age Jerusalem Walls) ===

ארכעאאלאגישע גראבונגען אין [[ירושלים]] — ספעציאל פון [[נחמן אבינד]] (Nahman Avigad) אין די 1970ער יאר אין דעם &quot;ייִדישן קוואדראנט&quot; (Jewish Quarter) — האבן ארויסגיברענגט רעשטן פון א מויאר פון [[בית ראשון|ביט-הראשון]]-צייט, וואס שטימן מיט נחמיה'ס בוי-ביאשרייבונג.&lt;ref name=&quot;Avigad1983&quot;&gt;{{cite book |last=Avigad |first=Nahman |year=1983 |title=Discovering Jerusalem |publisher=Thomas Nelson |location=Nashville |isbn=978-0-8407-5299-0}}&lt;/ref&gt;

=== &quot;בולאס&quot; פון יהוד ===

מ'האט גיפונען אינגאנצן עטלעכע &quot;בולאס&quot; (חותמות) אן מינץ מיט דעם איינשריפט &quot;יהוד&quot; ({{lang|he|יהד}}) — דאס ארמישע נאמען פאר די פערסישע פראווינץ פון יהודה. דאזיקע פונד ביישטעטיקן, אז יהוד איז תקופת נחמיה תקופה גיווען א זעלבסטשטענדיקע פראווינץ מיט אן אייגנאם פארוואלטונג-סיסטעם.&lt;ref name=&quot;Stern1982&quot;&gt;{{cite book |last=Stern |first=Ephraim |year=1982 |title=Material Culture of the Land of the Bible in the Persian Period, 538–332 BCE |publisher=Aris &amp; Phillips |location=Warminster}}&lt;/ref&gt;

== לעגאסי ==

=== אין אידישן אנדאנק ===

נחמיה גייט אין אידישן אנדאנק ווי:

* דאס מוסטאר-בייגשפיל פון &quot;ידיד ירושלים&quot; — איינאר וואס ליגט נישט רויִק אז ירושלים ליגט חרב
* דאס בייגשפיל פון &quot;מנהיג-מיטן-ידן-אין-דאר-ארבעט&quot; — ער האט אליין גיהאלפן בויאן
* א מוסטאר פון קאמביניארן שטאאטסמאנשאפט מיט גאטספארכט

[[ספר בן סירא]] (קאפ. 49:13) — גישריבן בערך 180 פאר דעם גמ&quot;נ — לויבט נחמיה'ן:

{{ציטאט|אויך דאס זכרון פון נחמיה זאל בלייבן; ער האט אויפגעשטעלט פאר אונדז חרב-גיפאלענע מויארן, אן אויפגיסטעלט די טויארן אן שלאסן, אן אויפגישטעלט אונזאדע חרבות.|בן סירא מט:יג}}

&lt;ref name=&quot;BenSira&quot;&gt;{{cite book |author=ספר בן סירא |chapter=מ&quot;ט:י&quot;ג |title=ספר בן סירא (Sirach / Ecclesiasticus)}}&lt;/ref&gt;

=== אין כריסטלעכן קאנאן ===

אין דעם [[כריסטנטום|כריסטלעכן]] [[ביבל]] גייט [[ספר נחמיה]] אלס א ביזונדאד בוך, אפגיטיילט פון [[ספר עזרא|עזרא]]. ס'ווערט גירעכנט צווישן די &quot;היסטארישע ביכלעך.&quot; עטלעכע כריסטלעכע אויסלייגאר זיינען גאר שטארק ינטערעסירט אין נחמיה ווי א פיגוד פון [[לידערשיפ|פירערשאפט]].

== זע אויך ==

* [[עזרא הסופר]]
* [[שיבת ציון]]
* [[חורבן בית ראשון]]
* [[בית שני]]
* [[ארתחשסתא הראשון]]
* [[כורש הגדול]]
* [[זרובבל]]
* [[חגי הנביא]]
* [[זכריה הנביא]]
* [[מלאכי הנביא]]
* [[ספר עזרא]]
* [[ספר נחמיה]]
* [[יהוד מדינתא]]
* [[שושן הבירה]]
* [[חומות ירושלים]]
* [[כתובים]]
* [[תנ&quot;ך]]

== מקורות ==

&lt;references/&gt;

== חיצונע לינקס ==

* [https://www.sefaria.org/Nehemiah.1 ספר נחמיה — ספריא] {{he}} {{en}}
* [https://www.jewishencyclopedia.com/articles/9104-nehemiah Jewish Encyclopedia — Nehemiah] {{en}}
* [https://www.britannica.com/biography/Nehemiah Encyclopædia Britannica — Nehemiah] {{en}}
* [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Nehemiah+1&amp;version=JPS Bible Gateway — ספר נחמיה (JPS)] {{en}}
* [https://www.yadvashem.org Yad Vashem — see related Second Temple history] {{en}}

----

[[קאטעגאריע:תנ&quot;ך]]
[[קאטעגאריע:כתובים]]
[[קאטעגאריע:שיבת ציון]]
[[קאטעגאריע:פחות פון יהודה]]
[[קאטעגאריע:5טר יארהונדערט פאר דעם גמ&quot;נ]]
[[קאטעגאריע:ביבלישע פיגורן]]
[[קאטעגאריע:בית שני-צייט]]
[[קאטעגאריע:ירושלים-גישיכטע]]
[[קאטעגאריע:תקופת פרס]]</text>
      <sha1>c5opc7lj5rf2jhi0sqa9kmci0pd755m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602118</id>
      <parentid>602113</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <comment>/* רבנים אין באלאש דיארמאט */</comment>
      <origin>602118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45915" sha1="qn4iwccavf30k0u5tb876t5xkxrz3e9" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''.

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>qn4iwccavf30k0u5tb876t5xkxrz3e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602121</id>
      <parentid>602118</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <comment>/* רבנים אין באלאש דיארמאט */</comment>
      <origin>602121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46036" sha1="d621da2kpni91dphen8460tggikpq91" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. (נישט צו פארמישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]] מחבר שו&quot;ת [[פנים מאירות]]).

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין מאוטהאוזן.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>d621da2kpni91dphen8460tggikpq91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יהודה לייב ענגעל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55137</id>
    <revision>
      <id>602119</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט ''''רבי יהודה לייב ענגעל''' איז געווען אן אונגארישער רב אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט געדינט אלס רב און גייסטיקער פירער פון דער אידישער קהילה אין '''[[באלש דיארמאט]]''' אין [[אונגארן]],   == רבנות == ווייניק ביאגראפישע ידיעות זענען געבליבן איבער רבי יהודה לייב ענגע...'</comment>
      <origin>602119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="nktcn5n3sduqstos3x2i96fsf9lhufv" xml:space="preserve">'''רבי יהודה לייב ענגעל''' איז געווען אן אונגארישער רב אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט געדינט אלס רב און גייסטיקער פירער פון דער אידישער קהילה אין '''[[באלש דיארמאט]]''' אין [[אונגארן]], 

== רבנות ==
ווייניק ביאגראפישע ידיעות זענען געבליבן איבער רבי יהודה לייב ענגעל'ס לעבן, זיינע פריערדיגע יארן און זיין חינוך. לויט די באקאנטע היסטארישע קוועלער האט ער געדינט ארום דעם יאר 1730 אלס רב און גייסטיקער מורה דרך פון דער וואקסנדער אידישער קהילה אין באלש דיארמאט, א שטאט אין צפון אונגארן.&lt;ref name=&quot;קהילה&quot;&gt;[http://www.balassagyarmatizsidosag.hu/en/judah-leib-engel Judah Leib Engel], ''Balassagyarmati Zsidó Hitközség''.&lt;/ref&gt;

זיין רבנות איז געווען אין א תקופה ווען די אידישע קהילות אין אונגארן האבן זיך ווידער אנטוויקלט און פארברייטערט, נאכן סוף פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער]] הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון אונגארן און אונטער דער הערשאפט פון דער [[האפסבורגער הויז|האבסבורגער מאנארכיע]].

== משפחה ==
רבי יהודה לייב ענגעל איז געווען דער פאטער פון '''רבי [[משה ענגעל]]''' (1739–1820), וועלכער איז געבוירן געווארן אין באלש דיארמאט און איז שפעטער געווארן באקאנט אלס מקובל און דיכטער. רבי משה ענגעל האט אויך געדינט אלס רב פון דער אידישער קהילה אין '''[[ווערעשווואר]]''' (Pilisvörösvár)און ווערט פאררעכנט אלס דער ערשטער באקאנטער פארמאלער רב פון דער דארטיגער קהילה.&lt;ref&gt;Péter Ujvári, רעד., ''Magyar Zsidó Lexikon'', בודאפעשט, 1929, זייט 228.&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>nktcn5n3sduqstos3x2i96fsf9lhufv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602120</id>
      <parentid>602119</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T16:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="91q299ehebj3q9u7a9h8wmyj842dhxn" xml:space="preserve">'''רבי יהודה לייב ענגעל''' איז געווען אן אונגארישער רב אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט געדינט אלס רב און גייסטיקער פירער פון דער אידישער קהילה אין '''[[באלש דיארמאט]]''' אין [[אונגארן]], 

== רבנות ==
ווייניק ביאגראפישע ידיעות זענען געבליבן איבער רבי יהודה לייב ענגעל'ס לעבן, זיינע פריערדיגע יארן און זיין חינוך. לויט די באקאנטע היסטארישע קוועלער האט ער געדינט ארום דעם יאר 1730 אלס רב און גייסטיקער מורה דרך פון דער וואקסנדער אידישער קהילה אין באלש דיארמאט, א שטאט אין צפון אונגארן.&lt;ref name=&quot;קהילה&quot;&gt;[http://www.balassagyarmatizsidosag.hu/en/judah-leib-engel Judah Leib Engel], ''Balassagyarmati Zsidó Hitközség''.&lt;/ref&gt;

זיין רבנות איז געווען אין א תקופה ווען די אידישע קהילות אין אונגארן האבן זיך ווידער אנטוויקלט און פארברייטערט, נאכן סוף פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער]] הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון אונגארן און אונטער דער הערשאפט פון דער [[האפסבורגער הויז|האבסבורגער מאנארכיע]].

== משפחה ==
רבי יהודה לייב ענגעל איז געווען דער פאטער פון '''רבי [[משה ענגעל]]''' (1739–1820), וועלכער איז געבוירן געווארן אין באלש דיארמאט און איז שפעטער געווארן באקאנט אלס מקובל און דיכטער. רבי משה ענגעל האט אויך געדינט אלס רב פון דער אידישער קהילה אין '''[[ווערעשווואר]]''' (Pilisvörösvár)און ווערט פאררעכנט אלס דער ערשטער באקאנטער פארמאלער רב פון דער דארטיגער קהילה.&lt;ref&gt;Péter Ujvári, רעד., ''Magyar Zsidó Lexikon'', בודאפעשט, 1929, זייט 228.&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}
[[קאַטעגאָריע:רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:אונגארן]]
[[קאַטעגאָריע:אונגארישע אדמורי&quot;ם]]</text>
      <sha1>91q299ehebj3q9u7a9h8wmyj842dhxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאיר אייזנשטאטער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55138</id>
    <revision>
      <id>602122</id>
      <timestamp>2026-08-21T17:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט 'דער [[רב]] '''רבי מאיר אייזנשטאטער''' (באקאנט אלס: '''מהר&quot;ם א&quot;ש''';&lt;ref&gt;מען טאר אים נישט פארטוישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]], רב אין אייזנשטאט און בעל מחבר פונעם ספר ''פנים מאירות'', וועלכער איז אויך אמאל באקאנט געווען מיט'ן נאמען מהר&quot;ם א&quot;ש.&lt;/ref&gt;; [[ה'תק&quot;ם]] – [[כ&quot;ד בטבת]] ה'...'</comment>
      <origin>602122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8434" sha1="ktzirts2s0y8z0xemp04h218ap7kks0" xml:space="preserve">דער [[רב]] '''רבי מאיר אייזנשטאטער''' (באקאנט אלס: '''מהר&quot;ם א&quot;ש''';&lt;ref&gt;מען טאר אים נישט פארטוישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]], רב אין אייזנשטאט און בעל מחבר פונעם ספר ''פנים מאירות'', וועלכער איז אויך אמאל באקאנט געווען מיט'ן נאמען מהר&quot;ם א&quot;ש.&lt;/ref&gt;; [[ה'תק&quot;ם]] – [[כ&quot;ד בטבת]] [[ה'תרי&quot;ב]],[[1780]]- [[1852]]) איז געווען פון די גדולי רבנים אין [[אונגארן]] אינעם [[19טן יארהונדערט]], א גרויסער [[פוסק]], און איינער פון די הויפט פירער פון דער [[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסישער אידנטום]] אין אונגארן. ער איז געווען דער [[אב בית דין]] און רב אין עטליכע שטעט, און האט געשטאנען בראש פון גרויסע [[ישיבה|ישיבות]], וואו הונדערטער תלמידים האבן געלערנט.

== ביאגראפיע ==
רבי מאיר איז געבוירן געווארן אין יאר [[ה'תק&quot;ם]], [[1780]], אין דער שטאט [[שוסבורג]] (Šaštín-Stráže) [[סלאוואקיי]]. זיין פאטער, רבי [[יהודה ליב אייזנשטאטער|יהודה ליב]], האט געדינט אלס [[שליח ציבור]]. ער איז אויפגעוואקסן אין [[אייזנשטאט]], וואס האט דעמאלט געהערט צו [[אונגארן]] און געפינט זיך היינט אין [[עסטרייך]].

אין זיינע יונגע יארן האט ער געלערנט ביי זיין פאטער, און דערנאך ביי רבי רפאל מגלאגוב, דער [[דיין (הלכה)|דיין]] פון אייזנשטאט. שפעטער איז ער געווארן פון די ערשטע און חשובסטע תלמידים פונעם [[חת&quot;ם סופר]], רבי משה סופר, אין זיין ישיבה אין [[מאטערסדארף]], און שפעטער אין [[פרעשבורג]]. ער איז גערעכנט געווארן אלס איינער פון די גרעסטע תלמידים פונעם חת&quot;ם סופר.

דער [[אברהם שמואל בנימין סופר|כתב סופר]], זון פונעם חת&quot;ם סופר, האט געשריבן אויף אים אין זיין הספד:&lt;blockquote&gt;''הגאון מהר&quot;ם זצ&quot;ל היה גדול שבתלמידי אבא מאור הגולה הגה&quot;ק זצ&quot;ל, מובחר שבבחירי תלמידיו בתורה בצדקות ובמדות.''&lt;/blockquote&gt;אין יאר [[ה'תקס&quot;ב]] האט רבי מאיר חתונה געהאט מיט חנה, א טאכטער פון רבי [[דוד דייטש]], דער בעל מחבר פונעם ספר ''אהל דוד'', וועלכער האט געדינט אלס [[אב בית דין]] אין [[יאמניץ]], [[סערדאהעל]], [[פראוענקירכן]] און נאוועמסטא (עיר חדש).

ארום יאר [[ה'תקס&quot;ז]] איז רבי מאיר אויפגענומען געווארן אלס [[אב בית דין]] אין [[באיא]]. אין יאר [[ה'תקע&quot;ז]] איז ער אריבער קיין [[באלש דיארמאט|באלאש דיארמאט]], וואו ער האט געדינט אלס אב&quot;ד און אויפגעשטעלט א ישיבה. אין דער ישיבה האבן געלערנט ארום זעכציג תלמידים.

צום סוף פון יאר [[ה'תקצ&quot;ה]] איז ער אויפגענומען געווארן אלס אב&quot;ד פון [[אונגוואר]]. דארט האט ער אויפגעשטעלט א גרויסע ישיבה, וואו הונדערטער תלמידים האבן געלערנט. צווישן זיינע תלמידים זענען געווען פילע פון די שפעטערדיגע חשובסטע רבנים און [[ראש ישיבה|ראשי ישיבות]] אין אונגארן.

נאך דער הסתלקות פון זיין רב, דער [[חת&quot;ם סופר]], האט רבי מאיר אנגעהויבן צו ענטפערן [[שו&quot;ת|תשובות]] אויף שאלות אין [[הלכה]] וואס זענען צו אים געקומען פון הונדערטער שואלים. מיט דער צייט איז ער געווארן איינער פון די אנערקענטע פירער פון דער ארטאדאקסישער אידנטום אין אונגארן.

== משפחה ==
רבי מאיר האט געהאט עטליכע קינדער:

* זיין זון רבי [[מנחם א&quot;ש]], וועלכער איז געווען [[אב&quot;ד]] פון [[חוסט]], און שפעטער ממלא מקום פון זיין פאטער אין דער רבנות פון [[אונגוואר]].
* זיין זון רבי יהודה, אב&quot;ד פון [[סאבראנץ]].
* זיין זון רבי חיים.
* זיין טאכטער מרת שרה, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי צבי הירש ווייס, אב&quot;ד פון סערעדנא, [[זבארוב]], [[מאדיאר-לאפאש|מאדיאר לאפאש]] אין אונגארן, און [[דאמבראוו|דאמבראווא]] אין [[גאליציע]].
* זיין טאכטער מרת שבע, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי שמעון קעהלמאן פון [[לעמבערג]].
* זיין טאכטער מרת אסתר, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי מרדכי לייב בנעט.
* זיין טאכטער מרת יהודית.

== זיינע תלמידים ==
צווישן די באקאנטסטע תלמידים פונעם מהר&quot;ם א&quot;ש זענען געווען:

* רבי [[חיים סופר]], [[אב&quot;ד]] פון [[פעסט]].
* רבי [[אשר אנשיל יונגרייז|אשר אנשיל יונגערייז]], אב&quot;ד פון [[טשענגער]] (מנוחת אשר).
* רבי [[יואל צבי ראטה]], אב&quot;ד פון [[חוסט]].
* רבי [[שלמה יהודה טאבאַק]], אב&quot;ד פון [[סיגעט]] (ערך ש&quot;י ותשורת ש&quot;י).
* רבי [[צבי הירש פרידמאן]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון ליסקא. (אך פרי תבואה)
* רבי [[משולם פייש לאווי]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[חסידות טאהש|טאהש]].
* רבי [[יוסף מאיר ווייס]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[חסידות ספינקא|ספינקא]].
* רבי [[שמואל פרענקל]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[דאראג]].
* רבי [[יהושע העשיל פריד]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[קאפיש]].&lt;ref&gt;{{אוצר החכמה|נתן אלנתן|נתינת הדורות|611775}}&lt;/ref&gt;
* רבי [[יצחק מנחם קיזעלניק]], דער אדמו&quot;ר פון [[רעזאוואליא]].
* רבי יהודה מאדראן, ראש ישיבה אין [[סיגעט]].
* רבי [[דוד לייב זילבערשטיין]], רב און ראש ישיבה אין [[וואץ]].

[[טעקע:Esh.jpg|קליין|שו&quot;ת &quot;אמרי אש&quot; למהר&quot;ם א&quot;ש, אונגוואר, 1864]]

== זיינע ספרים ==
דער מהר&quot;ם א&quot;ש האט מחבר געווען עטליכע ספרים, צווישן זיי:

* '''שו&quot;ת אמרי אש''' – צוויי חלקים פון הלכה'דיגע תשובות.
* '''אמרי בינה''' – חידושים אויף [[תלמוד|ש&quot;ס]].
* '''אמרי יושר''' – דרשות.
* '''אמרי אש''' – אויף דער [[תורה]] און דער [[הגדה של פסח]].

דער באקאנטער [[חנוכה]] ניגון '''&quot;[[באו זרים למקדשי]]&quot;''' האט זיין מקור אין א לענגערן חנוכה זמר וואס דער מהר&quot;ם א&quot;ש האט מחבר געווען.&lt;ref&gt;{{היברובוקס|רבי מנחם איזנשטטר|זכרון יהודה|32252|מונקאטש תר&quot;ס, דף עב:|עמוד דיגיטלי=144}}&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

== פונדרויסנדיגע לינקס ==

* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=1026&amp;pgnum=1 '''שו&quot;ת אמרי אש''' אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=38009&amp;pgnum=1 '''אמרי יושר''' – דרשות, אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=22108&amp;pgnum=1 '''אמרי בינה''' – אויף סדר מועד און נשים, אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* {{דף שער בספרייה הלאומית|987007308090405171|מאיר בן יהודה ליב איזנשטט (1786–1852)}}</text>
      <sha1>ktzirts2s0y8z0xemp04h218ap7kks0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602123</id>
      <parentid>602122</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Menseg</username>
        <id>62495</id>
      </contributor>
      <origin>602123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8452" sha1="hem0fl0inpsxlokt7r2ghhl3lw4c4k4" xml:space="preserve">{{אישיות}}

דער [[רב]] '''רבי מאיר אייזנשטאטער''' (באקאנט אלס: '''מהר&quot;ם א&quot;ש''';&lt;ref&gt;מען טאר אים נישט פארטוישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]], רב אין אייזנשטאט און בעל מחבר פונעם ספר ''פנים מאירות'', וועלכער איז אויך אמאל באקאנט געווען מיט'ן נאמען מהר&quot;ם א&quot;ש.&lt;/ref&gt;; [[ה'תק&quot;ם]] – [[כ&quot;ד בטבת]] [[ה'תרי&quot;ב]],[[1780]]- [[1852]]) איז געווען פון די גדולי רבנים אין [[אונגארן]] אינעם [[19טן יארהונדערט]], א גרויסער [[פוסק]], און איינער פון די הויפט פירער פון דער [[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסישער אידנטום]] אין אונגארן. ער איז געווען דער [[אב בית דין]] און רב אין עטליכע שטעט, און האט געשטאנען בראש פון גרויסע [[ישיבה|ישיבות]], וואו הונדערטער תלמידים האבן געלערנט.

== ביאגראפיע ==
רבי מאיר איז געבוירן געווארן אין יאר [[ה'תק&quot;ם]], [[1780]], אין דער שטאט [[שוסבורג]] (Šaštín-Stráže) [[סלאוואקיי]]. זיין פאטער, רבי [[יהודה ליב אייזנשטאטער|יהודה ליב]], האט געדינט אלס [[שליח ציבור]]. ער איז אויפגעוואקסן אין [[אייזנשטאט]], וואס האט דעמאלט געהערט צו [[אונגארן]] און געפינט זיך היינט אין [[עסטרייך]].

אין זיינע יונגע יארן האט ער געלערנט ביי זיין פאטער, און דערנאך ביי רבי רפאל מגלאגוב, דער [[דיין (הלכה)|דיין]] פון אייזנשטאט. שפעטער איז ער געווארן פון די ערשטע און חשובסטע תלמידים פונעם [[חת&quot;ם סופר]], רבי משה סופר, אין זיין ישיבה אין [[מאטערסדארף]], און שפעטער אין [[פרעשבורג]]. ער איז גערעכנט געווארן אלס איינער פון די גרעסטע תלמידים פונעם חת&quot;ם סופר.

דער [[אברהם שמואל בנימין סופר|כתב סופר]], זון פונעם חת&quot;ם סופר, האט געשריבן אויף אים אין זיין הספד:&lt;blockquote&gt;''הגאון מהר&quot;ם זצ&quot;ל היה גדול שבתלמידי אבא מאור הגולה הגה&quot;ק זצ&quot;ל, מובחר שבבחירי תלמידיו בתורה בצדקות ובמדות.''&lt;/blockquote&gt;אין יאר [[ה'תקס&quot;ב]] האט רבי מאיר חתונה געהאט מיט חנה, א טאכטער פון רבי [[דוד דייטש]], דער בעל מחבר פונעם ספר ''אהל דוד'', וועלכער האט געדינט אלס [[אב בית דין]] אין [[יאמניץ]], [[סערדאהעל]], [[פראוענקירכן]] און נאוועמסטא (עיר חדש).

ארום יאר [[ה'תקס&quot;ז]] איז רבי מאיר אויפגענומען געווארן אלס [[אב בית דין]] אין [[באיא]]. אין יאר [[ה'תקע&quot;ז]] איז ער אריבער קיין [[באלש דיארמאט|באלאש דיארמאט]], וואו ער האט געדינט אלס אב&quot;ד און אויפגעשטעלט א ישיבה. אין דער ישיבה האבן געלערנט ארום זעכציג תלמידים.

צום סוף פון יאר [[ה'תקצ&quot;ה]] איז ער אויפגענומען געווארן אלס אב&quot;ד פון [[אונגוואר]]. דארט האט ער אויפגעשטעלט א גרויסע ישיבה, וואו הונדערטער תלמידים האבן געלערנט. צווישן זיינע תלמידים זענען געווען פילע פון די שפעטערדיגע חשובסטע רבנים און [[ראש ישיבה|ראשי ישיבות]] אין אונגארן.

נאך דער הסתלקות פון זיין רב, דער [[חת&quot;ם סופר]], האט רבי מאיר אנגעהויבן צו ענטפערן [[שו&quot;ת|תשובות]] אויף שאלות אין [[הלכה]] וואס זענען צו אים געקומען פון הונדערטער שואלים. מיט דער צייט איז ער געווארן איינער פון די אנערקענטע פירער פון דער ארטאדאקסישער אידנטום אין אונגארן.

== משפחה ==
רבי מאיר האט געהאט עטליכע קינדער:

* זיין זון רבי [[מנחם א&quot;ש]], וועלכער איז געווען [[אב&quot;ד]] פון [[חוסט]], און שפעטער ממלא מקום פון זיין פאטער אין דער רבנות פון [[אונגוואר]].
* זיין זון רבי יהודה, אב&quot;ד פון [[סאבראנץ]].
* זיין זון רבי חיים.
* זיין טאכטער מרת שרה, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי צבי הירש ווייס, אב&quot;ד פון סערעדנא, [[זבארוב]], [[מאדיאר-לאפאש|מאדיאר לאפאש]] אין אונגארן, און [[דאמבראוו|דאמבראווא]] אין [[גאליציע]].
* זיין טאכטער מרת שבע, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי שמעון קעהלמאן פון [[לעמבערג]].
* זיין טאכטער מרת אסתר, וועלכע האט חתונה געהאט מיט רבי מרדכי לייב בנעט.
* זיין טאכטער מרת יהודית.

== זיינע תלמידים ==
צווישן די באקאנטסטע תלמידים פונעם מהר&quot;ם א&quot;ש זענען געווען:

* רבי [[חיים סופר]], [[אב&quot;ד]] פון [[פעסט]].
* רבי [[אשר אנשיל יונגרייז|אשר אנשיל יונגערייז]], אב&quot;ד פון [[טשענגער]] (מנוחת אשר).
* רבי [[יואל צבי ראטה]], אב&quot;ד פון [[חוסט]].
* רבי [[שלמה יהודה טאבאַק]], אב&quot;ד פון [[סיגעט]] (ערך ש&quot;י ותשורת ש&quot;י).
* רבי [[צבי הירש פרידמאן]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון ליסקא. (אך פרי תבואה)
* רבי [[משולם פייש לאווי]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[חסידות טאהש|טאהש]].
* רבי [[יוסף מאיר ווייס]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[חסידות ספינקא|ספינקא]].
* רבי [[שמואל פרענקל]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[דאראג]].
* רבי [[יהושע העשיל פריד]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[קאפיש]].&lt;ref&gt;{{אוצר החכמה|נתן אלנתן|נתינת הדורות|611775}}&lt;/ref&gt;
* רבי [[יצחק מנחם קיזעלניק]], דער אדמו&quot;ר פון [[רעזאוואליא]].
* רבי יהודה מאדראן, ראש ישיבה אין [[סיגעט]].
* רבי [[דוד לייב זילבערשטיין]], רב און ראש ישיבה אין [[וואץ]].

[[טעקע:Esh.jpg|קליין|שו&quot;ת &quot;אמרי אש&quot; למהר&quot;ם א&quot;ש, אונגוואר, 1864]]

== זיינע ספרים ==
דער מהר&quot;ם א&quot;ש האט מחבר געווען עטליכע ספרים, צווישן זיי:

* '''שו&quot;ת אמרי אש''' – צוויי חלקים פון הלכה'דיגע תשובות.
* '''אמרי בינה''' – חידושים אויף [[תלמוד|ש&quot;ס]].
* '''אמרי יושר''' – דרשות.
* '''אמרי אש''' – אויף דער [[תורה]] און דער [[הגדה של פסח]].

דער באקאנטער [[חנוכה]] ניגון '''&quot;[[באו זרים למקדשי]]&quot;''' האט זיין מקור אין א לענגערן חנוכה זמר וואס דער מהר&quot;ם א&quot;ש האט מחבר געווען.&lt;ref&gt;{{היברובוקס|רבי מנחם איזנשטטר|זכרון יהודה|32252|מונקאטש תר&quot;ס, דף עב:|עמוד דיגיטלי=144}}&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

== פונדרויסנדיגע לינקס ==

* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=1026&amp;pgnum=1 '''שו&quot;ת אמרי אש''' אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=38009&amp;pgnum=1 '''אמרי יושר''' – דרשות, אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* [http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=22108&amp;pgnum=1 '''אמרי בינה''' – אויף סדר מועד און נשים, אויף &quot;היברובוקס&quot;]
* {{דף שער בספרייה הלאומית|987007308090405171|מאיר בן יהודה ליב איזנשטט (1786–1852)}}</text>
      <sha1>hem0fl0inpsxlokt7r2ghhl3lw4c4k4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>