ראפ מוזיק

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ראפ מוזיק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4683</id>
    <revision>
      <id>602229</id>
      <parentid>456197</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T19:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>602229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="562" sha1="bubvq9ixqzzbxxiv0bx1xsizqxqdv84" xml:space="preserve">'''רעפ''' איז אן אפריקאנישער [[מוזיק זשאנער]], ווי מ'גראמט מיט פיוטים, און מ'טענהט זיך מיט לאזונגען, אויף ווילדע טענער און תנועות פון גוף. עס איז ווי א דעבאטע מיט כלי זמר און [[נגינה]].


== דרויסענדיגע לינקס ==

* א ווידיאו קליפ: [http://www.youtube.com/watch?v=nX5xEQIysV8&amp;search=iron%20solomon חסיד קעגן א רבי]

[[קאטעגאריע:ראפ מוזיק]]
[[קאטעגאריע:קונסט]]</text>
      <sha1>bubvq9ixqzzbxxiv0bx1xsizqxqdv84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מדרש תנחומא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18418</id>
    <revision>
      <id>602225</id>
      <parentid>601758</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T17:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27157" sha1="k4k820nhacp4m4sav6sw6awetiqdtkd" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;float:left; width:250px; margin:0 1em 1em 0; border:1px solid #aaa;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | מדרש תנחומא
|-
| '''אנדערע נעמען'''
| מדרש ילמדנו&lt;br&gt;ילמדנו תנחומא
|-
| '''סארט'''
| מדרש אגדה
|-
| '''מיוחס צו'''
| רבי תנחומא בר אבא
|-
| '''תקופה'''
| בערך 500–800
|-
| '''מקום החיבור'''
| ארץ ישראל
|-
| '''שפראך'''
| לשון הקודש
|-
| '''נושא'''
| חמשה חומשי תורה
|-
| '''נוסחאות'''
| געדרוקטער נוסח&lt;br&gt;תנחומא בובר
|-
| '''ערשטע דרוק'''
| קושטאנטינאפול, 1522 (ה'רפ&quot;ב)
|-
| '''תנחומא בובר'''
| ווילנא, 1885 (ה'תרמ&quot;ה)
|}'''מדרש תנחומא''' איז א זאמלונג פון מדרשי אגדה אויפ'ן [[חמשה חומשי תורה]], און ווערט גערעכנט צווישן די וויכטיגע חיבורים פון דער מדרש ליטעראטור. דער נאמען פונעם חיבור איז פארבונדן מיט '''[[רבי תנחומא בר אבא]]''', אן [[אמורא]] אין [[ארץ ישראל]] אין דעם פערטן יארהונדערט, וועמענס דרשות און מאמרים ווערן אפט דערמאנט אינעם חיבור. דער מדרש ווערט אויך אנגערופן '''מדרש ילמדנו''' אדער '''ילמדנו תנחומא''', צוליב דעם באקאנטן פתיחה נוסח '''ילמדנו רבינו''', מיט וועלכן א גרויסער טייל פון זיינע דרשות הייבן זיך אן.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

דער חיבור איז נישט א איין ספר וואס איז געשריבן געווארן דורך איין מחבר אין איין באשטימטן זמן. דער נאמען &quot;מדרש תנחומא&quot; ווערט גענוצט אויף א גרופע נאענט פארבונדענע מדרשישע קבצים און נוסחאות, וועלכע זענען במשך פון דורות צוזאמענגעשטעלט, פארברייטערט, איבערגעארבעט און איבערגעגעבן געווארן אין פארשידענע כתבי יד און דרוקן. דעריבער געפינען זיך צווישן די פארהאן נוסחאות באדייטנדע חילוקים אין סדר, אינהאלט און לשון.&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma Midrash Tanchuma, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma_Buber Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;
[[טעקע:Midrash Tanchuma.jpg|קליין|מדרש תנחומא דפוס מאנטובה ה'שכ&quot;ג]]
דער מדרש איז בעיקר א '''מדרש אגדה'''. זיינע דרשות זענען געבויט ארום פסוקים פון דער תורה און פארבינדן הלכה, אגדה, משלים, מוסר, פירושים אויף פסוקים און דברי חיזוק. א ספעציעלער כאראקטעריסטישער שטריך איז דער הלכה'דיגער פתיחה, אין וועלכן עס ווערט געשטעלט א שאלה מיטן אויסדרוק &quot;ילמדנו רבינו&quot;, דערנאך קומט דער תשובה און פון דארט ווערט די דרשה ווייטער אנטוויקלט ביז צום פסוק אדער ענין פון דער סדרה.

== נאמען און צושרייבונג ==
דער מדרש ווערט גערופן אויפ'ן נאמען פון רבי תנחומא בר אבא, א באוואוסטער אמורא פון ארץ ישראל וואס האט געלעבט און געווירקט אינעם פערטן יארהונדערט. און אין דער מדרש  שטייט אפט דער נוסח &quot;כך דרש רבי תנחומא&quot;.

דער נאמען פונעם מדרש מיינט אבער נישט אז רבי תנחומא בר אבא האט אליין מחבר געווען דעם גאנצן חיבור אין דעם פארעם. לויט דער פארשונג איז דער חיבור אנטשטאנען במשך פון א לענגערע תקופה, אין וועלכער עלטערע דרשות און מסורות זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן צוזאמען מיט שפעטערע צוגאבן און שכבות. דער צושרייבונג צום רבי תנחומא שפיגלט בעיקר אפ די גרויסע ראלע וואס זיינע דרשות און דער סארט דרשות וואס זענען פארבונדן מיט זיין נאמען האבן געשפילט אין דער אנטוויקלונג פונעם חיבור.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

דער אנדערער נאמען, &lt;nowiki&gt;'''מדרש ילמדנו''', שטאמט פון דער באקאנטער פתיחה '''ילמדנו רבינו'''. דער אויסדרוק איז א שאלה וואס מען שטעלט צום רבי, געווענליך איבער אן ענין פון הלכה. נאכדעם וואס דער מדרש ברענגט א תשובה אדער א הלכה'&lt;/nowiki&gt;דיגע באהאנדלונג, ווערט דער ענין גענוצט אלס א פתיחה צו דער ווייטערדיגער אגדה.

== היסטארישער הינטערגרונט ==
דער ספר האט זיינע ווארצלען אין דער דרשה טראדיציע פון די אידישע בתי מדרשים און בתי כנסיות אין ארץ ישראל. דרשנים האבן גערעדט צו דעם ציבור איבער פסוקים פון דער תורה און אנדערע כתבי הקודש, און האבן פארבונדן די וואכן סדרה מיט הלכה, מוסר, אגדות, משלים און ענינים פון גאולה און נחמה.

די דרשות וואס ווערן פארבונדן מיט דער מדרש תנחומא ווערן געווענליך געזען אלס פארבונדן מיט דער ארץ ישראל'דיגער סדר פון קריאת התורה, וואו די תורה איז געליינט געווארן אין א לענגערן סדר פון בערך דריי ביז דריי און א האלב יאר. דאס איז אנדערש פון דעם שפעטער געווארן אלגעמיינעם יערליכן סדר. די צוטיילונג און סטרוקטור פון פארשידענע מדרשישע דרשות טראגן נאך שפורן פון יענער עלטערער סדר.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

== די געאגראפישע און קולטורעלע סביבה ==
מדרש תנחומא ווערט אין אלגעמיין בעיקר פארבונדן מיט ארץ ישראל. די דרשה פארמען, דער נוסח &quot;ילמדנו רבינו&quot; און אנדערע ליטערארישע שטריכן פארבינדן אים מיט דער ארץ ישראל'דיגער מדרש ליטעראטור.

אין דער לשון פונעם חיבור געפינען זיך אויך גריכישע און לאטיינישע אויסדרוקן, וואס שפיגלען אפ די קולטורעלע און אדמיניסטראטיווע וועלט אין וועלכער דער מחברי האט געלעבט. צווישן אזעלכע ווערטער ווערן דערמאנט טערמינען ווי &quot;מטרונה&quot;, &quot;בסילאוס&quot; און &quot;דוכס&quot;, וועלכע זענען אריינגעקומען אין דער רבנישער לשון פון דער גריכיש רוימישער סביבה.

די פראגע איבער דעם גענויען ארט וואו דער מדרש איז איבערגעגעבן און אנטוויקלט געווארן, איז א טייל פון דער ברייטערער פארשונג איבער זיינע פארשידענע נוסחאות. געוויסע חוקרים האבן אנגעוויזן אויף געוויסע שטריכן וואס קענען אנווייזן אויף א פארבינדונג מיט דרום [[איטאליע]], בפרט צוליב דעם אפשטאם פון געוויסע כתבי יד און די פארשידענע שפראכליכע שיכטן פונעם טעקסט.

דעריבער ווערט מדרש תנחומא נישט באטראכט אלס א חיבור וואס איז צוזאמענגעשטעלט געווארן אין איין ארט און אין איין צייט, נאר אלס א מדרש וואס איז אנטוויקלט און איבערגעגעבן געווארן במשך פון א לענגערן תקופה און אין פארשידענע נוסחאות. 

== סטרוקטור פון דער דרשה ==
דער טיפישער תנחומא דרשה איז געבויט אויף א באשטימטן און גוט אויסגעארבעטן סדר. כאטש די דרשות זענען נישט אלע אייניג און יעדער נוסח האט זיינע אייגענע שטריכן, קען מען ביי א גרויסן טייל פון די דרשות דערקענען א געוויסן געבוי.&lt;ref&gt;https://www.mayim.org.il/?midrashim=%D7%AA%D7%A0%D7%97%D7%95%D7%9E%D7%90-%D7%99%D7%9C%D7%9E%D7%93%D7%A0%D7%95#gsc.tab=0&lt;/ref&gt;

=== הלכה'דיגע פתיחה ===
א טייל פון די דרשות הייבן זיך אן מיט דער נוסח:

'''ילמדנו רבינו'''

דער אויסדרוק שטעלט פאר א שאלה וואס ווערט געשטעלט פאר א רבי אדער חכם. די שאלה קען זיך דרייען ארום א הלכה'דיגן ענין, און דער מדרש גיט דערויף א תשובה אדער א באהאנדלונג פון דער הלכה. די פתיחה דינט דערנאך אלס א וועג אריינצוגיין אין דעם אגדה'דיגן ענין פון דער דרשה.

דער נוסח איז געווארן אזוי כאראקטעריסטיש פאר דעם סארט מדרש, אז די פארבונדענע מדרשים ווערן צוזאמענגעשטעלט אונטערן נאמען '''מדרשי ילמדנו'''. צו דעם סארט מדרשים ווערן אויך גערעכנט געוויסע טיילן פון [[שמות רבה]], [[במדבר רבה]] און [[דברים רבה]], וועלכע האבן אן ענליכן סדר און נוסח פון הלכה'דיגע פתיחות און אגדה'דיגע דרשות.&lt;ref&gt;https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/from-mythic-motifs-to-sustained-myth-the-revision-of-rabbinic-traditions-in-medieval-midrashim/55B7CE417C82B222E7ACE0F1F030FF03 &quot;From Mythic Motifs to Sustained Myth: The Revision of Rabbinic Traditions in Medieval Midrashim | Harvard Theological Review | Cambridge Core&quot;&lt;/ref&gt;

=== פתיחה ===
נאכן הלכה&lt;nowiki&gt;'דיגן אריינפיר, אדער ביי אזעלכע דרשות וואס האבן נישט קיין אזא פתיחה, קומט אפט די '''פתיחה'''&lt;/nowiki&gt;. אין דעם טייל ווערט געברענגט א פסוק פון אן אנדער פלאץ אין כתבי הקודש, געווענליך פון תהלים, משלי אדער אן אנדער ספר, און דער דרשן בויט ארום דעם פסוק די דרשה. פון דארט פירט ער דעם ענין ביסלעכווייז צום ערשטן פסוק פון דער תורה סדרה.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/midrash-tanhuma/

&lt;/ref&gt;

די פתיחה גיט די דרשה איר באזונדערן סדר און וועג פון אנטוויקלונג. דער ערשטע פסוק קען אויסזען ווי ער האט לכאורה נישט קיין דירעקטע שייכות מיט דער סדרה, אבער דער דרשן פארבינדט אים דורך פארשידענע פסוקים, פירושים און געדאנקען, ביז ער קומט צום פסוק מיט וואס די סדרה הייבט זיך אן. דער וועג פון דרשנות איז א באזונדערער שטריך פון דער תנחומא ילמדנו ליטעראטור.&lt;ref&gt;https://www.thetorah.com/article/yelamdeinu-rabbeinu-the-exclusivity-of-the-oral-law&lt;/ref&gt;

=== הויפט דרשה ===
דער הויפט טייל אנטהאלט פירושים אויף פסוקים, אגדות, משלים, מוסר השכל און אנדערע דרשנות. דער מדרש קען איבערגיין פון א פסוק צו א מעשה, פון א מעשה צו א משל, און פון דארט צוריק צום תורה ענין.

די דרשות פארבינדן אפט די מעשיות פון דער תורה מיט ברייטערע ענינים פון אידישן לעבן, עבודת השם, שכר ועונש, הנהגה, תשובה, תפלה און די צוקונפט פון כלל ישראל.

=== דברי נחמה וגאולה ===
אין פילע דרשות ווערט דער סיום געפירט צו ענינים פון נחמה, גאולה און דער עתיד פון ישראל. דער דרשה קען זיך אנהייבן מיט א באגרעניצטער הלכה'דיגער פראגע און זיך ענדיגן מיט א ברייטער באשרייבונג פון דער ישועה אדער מיט דברי חיזוק פאר כלל ישראל.

דער סארט סיום איז א וויכטיגער טייל פונעם תנחומא סטיל. ער גיט דער גאנצער דרשה א באוועגונג פון א באזונדערן פסוק אדער הלכה צום אלגעמיינעם מצב פון ישראל און צום געדאנק פון דער לעתיד לבא.

== לשון און סטיל ==
די עיקר שפראך פון מדרש תנחומא איז רבנישער לשון הקודש, און אינעם טעקסט געפינען זיך אויך ארמישע אויסדרוקן און פארשידענע ווערטער פון גריכישן און לאטיינישן אפשטאם. דער לשון פונעם מדרש שפיגלט אפ די קולטורעלע סביבה אין וועלכער די מדרש איז אנטוויקלט געווארן. &lt;ref&gt;https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/tanhuma-yelammedenu&lt;/ref&gt;

דער מדרש איז געשריבן אין א דרשה׳דיגן סטיל, און א גרויסער טייל פונעם טעקסט איז געבויט ווי א דרשה פארן ציבור, נישט בלויז ווי א פשוטער פירוש אויף די פסוקים. דער דרשן שטעלט אפט א פראגע, ברענגט א משל אדער אן אגדה, פארבינדט פארשידענע פסוקים איינער מיטן אנדערן, און פירט דערנאך צוריק צום פסוק פון דער סדרה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash&lt;/ref&gt;

א באזונדערע באדייטונג האבן די &lt;nowiki&gt;'''משלים''' אינעם מדרש. דורך א מעשה אדער א ביישפיל, ווי א מלך, א בעל הבית, א קעניגרייך אדער אן ענליכן ענין פון טאג טעגליכן לעבן, ווערט א געדאנק פון דער תורה קלארער און גרינגער צו פארשטיין. די פארשונג ווייזט אויך אז די משלים האבן נישט בלויז געדינט צו ערקלערן דעם פסוק, נאר אויך צו פירן דעם צוהערער צו א געוויסן פארשטאנד און צוגאנג צו דער תורה'&lt;/nowiki&gt;דיגער מעשה. )&lt;ref&gt;https://research.rug.nl/en/publications/de-functie-van-parabels-mesjalim-in-de-tanchuma/&lt;/ref&gt;

== נוסחאות און רעדאקציעס ==
א צענטראלע פראגע אין דער פארשונג איבער מדרש תנחומא איז די פראגע פון די פארשידענע נוסחאות. דער טעקסט וואס איז פארהאן אין די געדרוקטע מהדורות איז נישט איינהייטלעך מיט דעם טעקסט וואס געפינט זיך אין די עלטערע כתבי יד.

די צוויי מערסט באקאנטע הויפט פארמען זענען די '''געדרוקטע נוסח''' און די נוסח וואס איז ארויסגעגעבן געווארן דורך '''שלמה בובר''', באקאנט אלס '''תנחומא בובר'''. ביידע אנטהאלטן א מדרש אויף די חמשה חומשי תורה, אבער צווישן זיי זענען פארהאן גרויסע חילוקים אין צאל און סדר פון די דרשות, אין דער לשון און אין די מקורות וואס זענען אריינגענומען געווארן.&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma Midrash Tanchuma, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma_Buber Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;

=== דער געדרוקטער נוסח ===
דער סטאנדארט נוסח פון מדרש תנחומא איז צום ערשטן מאל געדרוקט געווארן אין [[קאנסטאנטינאפאל]] אין יאר 1522 (ה'רפ&quot;ב).&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

א צווייטע דרוק איז ארויסגעקומען אין [[ווענעציע]] אין יאר 1545 (ה'ש&quot;ה), פארבונדן מיט דער ביכער דרוקעריי פון [[דניאל באמבערג]]. דער נוסח איז בעיקר געווען א ווייטערדיגע איבערדרוקונג פון דער פריערדיגער מסורה.

אין יאר 1563 (ה'שכ&quot;ג) איז ארויסגעקומען אין [[מאנטובה]] (מאַנטואַ) א מהדורה אונטער דער רעדאקציע פון רבי עזרא בן יצחק פאנו און מאיר בן אברהם מפאדובה. די מהדורה האט צוזאמענגעברענגט פארשידענע טעקסטואלישע מקורות און האט אויך אריינגענומען א ברייטן ענינים אינדעקס. די מאנטובה מהדורה איז געווארן א יסוד פאר פילע שפעטערע דרוקן.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

=== תנחומא בובר ===
אין יאר 1885 (ה'תרמ&quot;ה) האט שלמה בובר ארויסגעגעבן אין ווילנא א נייע מהדורה פון מדרש תנחומא, באקאנט אלס ''מדרש תנחומא בובר''. ער האט איר בעיקר געבויט אויף אן אלטן כתב יד פון דער ביבליאטעק אין אקספארד, און האט דעם טעקסט פארגליכן מיט נאך אכט כתבי יד פון אקספארד, רוים, פארמא, מינכן און אנדערע מקומות. אין דער מהדורה האט ער אויך צוגעגעבן הערות, תיקונים, מראה מקומות און א ברייטן מבוא איבער מדרש תנחומא.&lt;ref&gt;[[iarchive:midrashtanhumaha01bube|Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma_Buber Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;

בובר האט געהאלטן אז דער נוסח וואס ער האט ארויסגעגעבן שטעלט פאר אן עלטערע און מער אריגינעלע פארעם פון מדרש תנחומא. שפעטערע פארשער האבן אבער אין גרויסן טייל אפגעווארפן דעם געדאנק אז עס איז געווען איין איינציקער &quot;אריגינעלער&quot; תנחומא טעקסט, פון וועלכן אלע אנדערע נוסחאות שטאמען.

לויט דער שפעטערער פארשטאנד איז &quot;תנחומא&quot; בעסער צו פארשטיין אלס א משפחה פון נאענט פארבונדענע טעקסטן און נישט אלס א איינציקן פארמאכטן ספר. די נוסחאות קענען אנטהאלטן עלטערע און שפעטערע טיילן, און א געוויסע דרשה קען אין איין כתב יד זיין לאנג און אין אן אנדערן גאר קורץ אדער אינגאנצן פעלן.&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma_Buber Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;

== דער &quot;ילמדנו&quot; קרייז ==
מדרש תנחומא ווערט באטראכט אלס דער הויפט ביישפיל פון דער מדרשישער ליטעראטור וואס ווערט אנגערופן דער '''ילמדנו קרייז'''. דער נאמען קומט, ווי געזאגט, פונעם פתיחה &quot;ילמדנו רבינו&quot;.

דער ליטערארישער סארט ווערט דערקענט דורך דעם פארבינדונג פון הלכה מיט אגדה. א דרשה קען אנהייבן מיט א פראגע וואס איז שייך צו הלכה, אבער דערנאך זיך אנטוויקלען אין א ברייטע דרשה איבער א פסוק, א תנ&quot;כישע מעשה אדער א מוסר'דיגן געדאנק.

די פארבינדונג צווישן הלכה און אגדה איז איינע פון די ספעציעלע כוחות פונעם תנחומא. דער מדרש שטעלט נישט פאר די צוויי געביטן אלס צוויי אפגעטיילטע וועלטן, נאר נוצט די הלכה'דיגע פראגע אלס א טיר אריין אין דער אגדה'דיגער דרשה.

== באציאונג צום תלמוד ==
די פראגע ווען די פארשידענע תנחומא טיילן זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן איז אויך פארבונדן מיט דער באציאונג צווישן דעם מדרש און דעם בבלי. שלמה בובר האט געהאלטן אז דער תנחומא נוסח וואס ער האט ארויסגעגעבן איז גאר אלט און שטאמט פון א צייט פאר דער חתימה פונעם בבלי.

שפעטערע פארשונג האט אבער געוויזן אז געוויסע שפעטערע שכבות פון די געדרוקטע תנחומא נוסחאות נוצן חומר וואס איז אויך פארהאן אינעם בבלי. דערפאר קען מען נישט באהאנדלען דעם גאנצן תנחומא קערפער ווי א חיבור פון איין צייט אדער ווי א טעקסט וואס איז כולו פריער פון דער תלמודישער תקופה.

די שאלה איז א טייל פונעם ברייטערער פארשטאנד אז דער מדרש איז א ליטערארישער קערפער וואס האט זיך אנטוויקלט איבער א לאנגע תקופה. עלטערע מסורות קענען לעבן אינאיינעם מיט שפעטערע צוגאבן, און דער היינט באקאנטער געדרוקטער טעקסט קען אנטהאלטן חומר פון פארשידענע דורות.

== דרוק און כתב יד איבערליפערונג ==
די געשיכטע פון מדרש תנחומא ווייזט, ווי א חיבור קען זיך במשך פון דורות טוישן בשעת'ן איבערגעבן פון איין דור צום צווייטן. פאר דער תקופה פון דרוקעריי איז דער מדרש איבערגעגעבן געווארן דורך כתבי יד, און ביים נאכשרייבן א חיבור זענען מעגליך געווען פארשידענע אויסלאזונגען, צוגאבן און חילוקים אין דער לשון. ביי מדרש תנחומא איז דער ענין באזונדערס באדייטנד, צוליב דעם וואס דער חיבור איז פארהאן אין פארשידענע נוסחאות און כתבי יד.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

די ערשטע געדרוקטע מהדורה פון 1522 (ה'רפ&quot;ב) האט געגעבן דעם תנחומא א פיל ברייטערער פארשפרייטונג. די שפעטערע דרוקן האבן אבער נישט פשוט געקאפירט איין טעקסט. רעדאקטארן און מדפיסים האבן געארבעט מיט די מקורות וואס זענען געווען פאר זיי פארהאן, און אין טייל פאלן זענען אריינגעקומען אויך מקבילות און צוגאבן פון אנדערע מדרשישע קבצים.

די כתב יד מסורה, בפרט די כתבי יד וואס זענען גענוצט געווארן דורך שלמה בובר, האט געוויזן אז דער סטאנדארט געדרוקטער תנחומא איז בלויז איין פארעם פון דער ברייטערער תנחומא טראדיציע.&lt;ref&gt;[[iarchive:midrashtanhumaha01bube|Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive]]&lt;/ref&gt;

== השפעה אויף פירושים ==
מדרש תנחומא האט געהאט א גרויסע השפעה אויף שפעטערע מפרשים און דרשנים. צווישן די מערסט באקאנטע איז '''רש&quot;י''', [[רש&quot;י|רבי שלמה יצחקי]], וועמענס פירוש על התורה ברענגט א סך מאמרים און דרשנות וואס שטייען אין תנחומא.

די וויכטיגקייט פונעם מדרש פאר שפעטערע מפרשים ליגט נישט בלויז אין באשטימטע אגדות. אויך דער וועג פון דרשנות, דער באנוץ פון משלים און דער פארבינדונג צווישן א פסוק און א ברייטער מוסר'דיגער אדער אמונה'דיגער געדאנק זענען געווארן א טייל פון דער שפעטערער אידישער דרשה ליטעראטור.

== ביבליאגראפיע ==

* '''מדרש תנחומא'''. קושטאנטינאפול, 1522 (ה'רפ&quot;ב), און שפעטערע מהדורות.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;
* בובר, שלמה. '''מדרש תנחומא הקדום והישן המיוחס לרבי תנחומא בר רבי אבא על חמשה חומשי תורה'''. ווילנא, 1885 (ה'תרמ&quot;ה).&lt;ref&gt;[[iarchive:midrashtanhumaha01bube|Midrash Tanhuma, edited by Salomon Buber, Internet Archive]]&lt;/ref&gt;
* '''Midrash Tanchuma'''. ספריה דיגיטאלע מהדורה.&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma Midrash Tanchuma, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;
* '''Midrash Tanchuma Buber'''. ספריה דיגיטאלע מהדורה.&lt;ref&gt;[https://www.sefaria.org/Midrash_Tanchuma_Buber Midrash Tanchuma Buber, Sefaria Library]&lt;/ref&gt;
* '''TANḤUMA, MIDRASH'''. Jewish Encyclopedia.&lt;ref&gt;[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14236-tanhuma-midrash TANḤUMA, MIDRASH, Jewish Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

== זעה אויך ==

* [[מדרש רבה]]
* [[מדרש אגדה]]
* [[רבי תנחומא בר אבא]]
* [[רש&quot;י]]
* [[ילקוט שמעוני]]
{{רעפערענצן}}
[[קאטעגאריע:מדרשים]]</text>
      <sha1>k4k820nhacp4m4sav6sw6awetiqdtkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שינאווא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29256</id>
    <revision>
      <id>602230</id>
      <parentid>600501</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T19:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="poo1h3fsj0vmxnm2894o7ixa1qxhpb5" xml:space="preserve">{{שטאט
| נאָמען=שינאווא
| בילד=[[טעקע:POL Sieniawa COA.svg|120px]]
| געגנט=פשעווארסק
| לאַנד=פוילן
| בירגערמײַסטער = אדם וואש
| שטח = 6.76
| population_as_of = 2006
| באפעלקערונג = 2065
}}
{{באצירק}}
'''שינאווא''' ({{שפראך-pl|Sieniawa}}) איז א שטאט אין דרום-מזרח [[פוילן]] (וועסט גאליציע). זי האט א באפעלקערונג פון 2,127 איינוואוינער &lt;small&gt;(30.06.2008).&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Census&quot;&gt;''{{cite web |url=http://www.stat.gov.pl/gus/45_655_PLK_HTML.htm|title=צענטראלער סטאטיסטיק ביורא (GUS) - פוילישער אפֿיציעלער צענזוס 2008|date=&lt;small&gt;30.06.2008&lt;/small&gt;|publisher=[[Image:Flag of Poland.svg|border|8px]]&lt;small&gt; {{לינקשפראך|פויליש}}| accessdate=2008-11-01}}&lt;/small&gt;''&lt;/ref&gt; זייט 1999, איז שינאווא אינעם [[אונטערקארפאטישע וואיעוואדעשאפט|אונטערקארפאטישן פראווינץ]].  

==היסטאריע==

במשך דעם [[חורבן אייראפע]], איז געווען אין שינאווא א [[געטא]], אין יעראסלאוו באצירק.&lt;ref&gt;{{Citation |title=שטעטלינקס בלאט—דער חורבן |url=http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Krosno/holocaust.htm |access-date=2009-02-09 |archivedate=2009-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090512201634/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/krosno/Holocaust.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

== רבנים פון שינאווא==
* רבי [[שמואל שמעלקא הורוויץ (ניקאלשבורג)|שמואל שמעלקא הורוויץ]] ( -תקל'ג)
* רבי [[משה טייטלבוים]], דער &quot;ישמח משה&quot; ( -תקס&quot;ח)
* רבי [[אריה לייביש ליפשיץ]], דער &quot;אריה דבי עילאי&quot; (תקס&quot;ח-תק&quot;ץ)
* רבי [[יחזקאל שרגא האלבערשטאם]], דער &quot;דברי יחזקאל&quot;, (תרט&quot;ו-תרכ&quot;ח, תרמ&quot;א-תרנ&quot;ח)
* רבי [[משה האלבערשטאם (שינאווא)|משה האלבערשטאם]], (תרנ&quot;ח-תרס&quot;ד)
* רבי [[אלימלך בינדיגער]], (תרס&quot;ו-תרפ&quot;ה)
* רבי חיים אלעזר בינדיגער, (תרפ&quot;ה- )

== זעט אויך==
*[[שינאווא (הויף)]]

== וועבלינק==
{{קאמאנסקאט|Sieniawa}}
*[http://www.sieniawa.pl אפיציעל וועבארט]
==רעפערענצן==
&lt;references/&gt;

{{coord|50|10|41|N|22|36|38|E|display=title}}


[[קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן]]
[[קאַטעגאָריע:גאליציע]]
[[קאַטעגאָריע:שטעטלעך]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>poo1h3fsj0vmxnm2894o7ixa1qxhpb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שבתי צבי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32870</id>
    <revision>
      <id>602227</id>
      <parentid>601777</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T19:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35532" sha1="dlm4g2wk25ibe0chhlesvc9lnplfov2" xml:space="preserve">{{אישיות
| געבורט דאטע = 1 אויגוסט 1626
| טויט דאטע = 17 סעפטעמבער 1676
| מקום פטירה = [[מאנטענעגרא]], [[אטאמאנישע אימפעריע]]
| באקאנט צוליב = שבתי צבי באוועגונג
| אמט = מקובל, חכם, משיחישער פירער
| בת זוג = שרה; אסתר פילאסאף
| יידישע געבורט דאטע = ט' באב ה'תפ&quot;ו
| יידישע טויט דאטע = י' תשרי ה'תל&quot;ז
}}'''שבתי צבי''' ( [[ט' אב]] [[ה'שפ&quot;ו]] - [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]]:[[1טן אויגוסט]] [[1626]]-[[17טן סעפטעמבער]] [[1676]]), איז געווען א [[ספרדים|ספרדישער]] אידישער מקובל און דער פירער פון דער גרעסטער משיחישער באוועגונג אין דער אידישער געשיכטע נאך דער מרד [[בר כוכבא]]. זיין אויפקום אין דער צווייטער העלפט פונעם זיבעצנטן יארהונדערט האט אויפגעציטערט די אידישע וועלט איבער דער גאנצער [[אטאמאנישער אימפעריע]] און [[אייראפע]], ווען טויזנטער אידן האבן אים אנגענומען אלס דער [[משיח]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=שלום|first=גרשם|title=שבתי צבי והתנועה השבתאית בימי חייו|publisher=עם עובד|year=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|last=שלום|first=גרשם|title=מחקרי שבתאות|publisher=עם עובד|year=1991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

שפעטער, נאכ'ן ווערן ארעסטירט דורך די אטאמאנישע רעגירונג און געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און שמד, האט שבתי צבי זיך געטויפט צו איסלאם אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] (1666). זיין שמד האט פאראורזאכט א טיפן קריזיס צווישן זיינע אנהענגער, אבער א טייל פון זיי האט ווייטער געהאלטן אז זיין שריט האט געהאט א מיסטישן באדייט. די רעשטלעך פון דער באוועגונג זענען באקאנט געווארן אלס '''[[שבתאים]]''' אדער '''[[דאנמע]]'''.

== יונגע יארן און אפשטאם ==
שבתי צבי איז געבוירן געווארן אין דער שטאט סמירנא (היינט [[איזמיר]], [[טערקיי]]), אין דער אטאמאנישער אימפעריע, ט' באב ה'תפ&quot;ו (1טן אויגוסט 1626). דער טאג פון זיין געבורט איז שפעטער באטראכט געווארן דורך זיינע אנהענגערס אלס א סימן פון א באזונדערער שליחות, ווייל ט' באב איז דער טאג וואס אידן טרויערן איבער דער חורבן בית המקדש.

זיין פאטער, מרדכי צבי, איז געווען א רומאניאטישער איד פון [[פאטראס, גריכנלאנד|פאטראס]], [[גריכנלאנד]], וואס האט געארבעט אלס סוחר און פארמיטלער פאר די ענגלישע לעוואנט קאמפאני. דורך זיין געשעפט האט ער דערגרייכט א באדייטנדע פארמעגן, וואס האט דערמעגליכט דעם יונגן שבתי צבי צו באקומען א ברייטע תורה'דיגע און קבליסטישע דערציאונג.

אין זיינע יונגע יארן האט שבתי צבי געלערנט תורה ביי דעם רב פון סמירנא, רבי [[יוסף עסקפה]], איינער פון די חשוב'ע רבנים פון דער שטאט. ער איז באלד געווארן אנערקענט אלס א תלמיד חכם און האט באקומען סמיכה אלס &quot;חכם&quot; נאך אין זיין יוגנט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

אבער זיינע אינטערעסן זענען נישט געווען באגרעניצט צו דער געווענליכער תלמודישער לערנונג. ער האט זיך שטארק געצויגן צו [[קבלה]] ספרים, בפרט צום ספר [[זוהר|הזוהר]].

== פערזענליכע נאטור און גייסטישע איבערלעבונגען ==
דורכאויס זיין לעבן האט שבתי צבי געוויזן שטארקע ענדערונגען אין זיין גייסטישן צושטאנד. עס זענען געווען תקופות ווען ער איז געווען אין א מצב פון גרויס התעוררות און האט געפילט אז ער באקומט באזונדערע השגות און נבואישע ידיעות, און אנדערע צייטן ווען ער איז געפאלן אין טיפע דעפרעסיע.

שפעטערע פארשער, באזירט בעיקר אויף די ארבעטן פון דעם היסטאריקער גרשם שלום, האבן פארגעשלאגן אז די באשרייבונגען פון זיינע שטימונגען קענען צייגן אויף א מעגליכע [[מאניק דעפרעסיע]] קראנקהייט. אבער אין דער צייט פון שבתי צבי האבן זיינע אנהענגערס באטראכט די איבערגאנגען נישט אלס א קרענק, נאר אלס א טייל פון א הימלישע שליחות.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin&lt;/ref&gt;

זיינע הויכע גייסטישע תקופות האט ער פארטייטשט אלס צייטן פון באזונדערע הארה, בשעת זיינע שווערע תקופות האט ער געזען אלס א ירידה וואס האט געהאט א באזונדערן באדייט אין דעם מיסטעריע פון גאולה.

== דער היסטארישער הינטערגרונט ==
דער זיבעצנטער יארהונדערט איז געווען א צייט פון גרויסע איבערקערענישן איבער דער וועלט. מלחמות, עקאנאמישע שוועריקייטן און נאטורליכע קאטאסטראפעס האבן געשאפן א שטימונג פון אומזיכערקייט און ערווארטונג פון גרויסע טוישונגען.

פאר אידן איז די תקופה נאך מער געווען א צייט פון ליידן צוליב די [[באגדאן כמעלניצקי|כמעלניצקי]] [[גזירות ת&quot;ח ות&quot;ט|גזירות]] אין [[פוילן]]־[[ליטע]] אין די יארן [[ה'ת&quot;ח]]–[[ה'ת&quot;ט]] ([[1648]]–[[1649]]), ווען טויזנטער אידן זענען אומגעקומען און פילע קהילות זענען חרוב געווארן. די טראגעדיע האט פארשטערקט די האפענונג ביי אסאך אידן אז די צייט פון גאולה איז נאנט.

אין דעם אימשטענדן האט די אויפטריט פון שבתי צבי באקומען א ברייטן אפקלאנג, ווייל פילע אידן האבן געזוכט א צייכן פון ישועה און אנהייב פון א נייע תקופה.

== די ערשטע משיחישע צייט ==
אין יאר ה'ת&quot;ח (1648), אין דער צייט פון די חמלניצקי גזירות, האט שבתי צבי אנגעהויבן צו דערקלערן אז ער האט באקומען באזונדערע גייסטישע השגות. לויט שפעטערע מסורות האט ער געהאט א חזיון אין וועלכן ער האט געזען זיך אלס דער משיח.

ער האט אנגעהויבן דורכצופירן אומגעוויינטליכע מעשים, וואס האבן זיך ארויסגעשטעלט קעגן געוויסע אנגענומענע מנהגים. צווישן אנדערע האט ער ארויסגעזאגט דעם [[שם המפורש]], א זאך וואס איז אסור זינט [[חורבן בית המקדש]].

== דער ערשטער גלות און מחלוקת אין סמירנא ==
צוליב די פארמערטע אומגעוויינטליכע הנהגות פון שבתי צבי האבן די רבנים פון סמירנא אנגעהויבן זען אין אים א סכנה פאר דער סדר פון דער קהילה. אונטער דער הנהגה פון רבי יוסף עסקפה, דער הויפט רב פון סמירנא, איז שבתי צבי פארטריבן געווארן פון דער שטאט אין די יארן [[ה'ת&quot;י]]–[[ה'תט&quot;ו]] ([[1651]]–[[1654]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

נאך זיין פארטרייבונג האט שבתי צבי אנגעהויבן ארומצופארן צווישן פארשידענע שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. ער איז אנגעקומען קיין [[סאלאניקי|סאלוניקי]], וואס איז דעמאלטס געווען איינער פון די גרעסטע אידישע צענטערן אין דער געגנט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

אין סאלוניקי האט ער דורכגעפירט א סימבאלישע חתונה מיט א ספר תורה, וואס האט פאראורזאכט א שטארקע קעגנערשאפט ביי די רבנים פון דער שטאט. צוליב דעם איז ער באפוילן געווארן צו פארלאזן סאלוניקי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== אין קושטא ==
אין יאר ה'תט&quot;ז (1658) איז שבתי צבי אנגעקומען קיין קושטא. דארט האט ער ווייטער פארשפרייט זיינע געדאנקען און דורכגעפירט פארשידענע אומגעוויינטליכע מעשים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

איינער פון די באקאנטע מעשיות פון דער תקופה דערציילט אז ער האט גענוצט א גרויסן [[פיש]], אנגעטאן ווי א קינד און געלייגט אין א [[וויגעלע]], אלס א סימבאל פאר דער נאנטער גאולה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== אין מצרים און ירושלים ==
אין די יארן ה'תכ&quot;ב–ה'תכ&quot;ד (1662–1664) האט שבתי צבי געוואוינט אין [[קיירא|קאירא]], וואו ער האט באקומען שטיצע פון רבי [[רפאל יוסף חלאבי]], א רייכער אידישער פערזענליכקייט אין [[מצרים]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664) איז ער געפארן קיין [[ירושלים]], וואו ער האט געפירט א לעבן פון פרישות און קבלה. דארט האט ער באקומען א נאמען אלס א מענטש מיט גרויסע השגות.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== נתן העזתי און די הכרזה אויף משיח ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ה]] ([[1665]]) האט שבתי צבי זיך באגעגנט מיט [[נתן העזתי]], א מקובל פון [[עזה]]. נתן האט דערקלערט אז ער האט באקומען א נבואה אז שבתי צבי איז דער משיח.&lt;ref&gt;{{cite book|last=נתן|first=העזתי|editor-last=שלום|editor-first=גרשם|title=בעקבות משיח|publisher=מוסד ביאליק|year=1944}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

די הכרזה פון נתן העזתי האט אויסגעברייט די שבתאי באוועגונג איבער פילע אידישע קהילות אין דער אטאמאנישער אימפעריע און אייראפע. פילע אידן האבן אנגעהויבן זיך גרייטן צו דער גאולה און האבן געזען אין שבתי צבי דעם גואל ישראל.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== דער שפיץ פון דער שבתאי באוועגונג ==
נאך דער הכרזה פון נתן העזתי אין יאר ה'תכ&quot;ה (1665) האט זיך די שבתאי באוועגונג מיט א געוואלדיגן שנעלקייט פארשפרייט איבער דער אידישער וועלט. פון די שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע ביז [[איטאליע]], [[האלאנד]], [[פוילן]] און [[צפון אפריקע]] זענען אנגעקומען בריוו און ידיעות וועגן דעם נייעם משיח.

פילע אידן האבן אנגעהויבן גלייבן אז די צייט פון דער גאולה איז געקומען. טייל האבן פארקויפט זייערע הייזער און פארמעגנס, און זיך צוגעגרייט צו גיין קיין ארץ ישראל. אנדערע האבן זיך אפגעזאגט פון געשעפטן, ווייל זיי האבן געגלייבט אז א נייע תקופה שטייט פאר דער טיר.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== דער ענדערונג פון מנהגים און די מחלוקת ==
ווען שבתי צבי האט אנגעהויבן באקומען מער כח און השפעה, האט ער אנגעהויבן טוישן געוויסע מנהגים און באדייטן געוויסע טראדיציאנעלע הלכות אויף אן אומגעוויינטליכן אופן.

צווישן זיינע אקטן איז געווען דאס פארוואנדלען געוויסע [[תענית|תעניתים]] אין ימים טובים ביי זיינע אנהענגערס. ער האט געטענהט אז די וועלט שטייט פאר א נייע גייסטישע תקופה און אז געוויסע אלטע סדרים וועלן באלד פארביטן ווערן דורך דער קומענדיגער גאולה.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די הנהגות האבן פאראורזאכט א טיפע מחלוקת צווישן די רבנים. בשעת זיינע  אנהענגער האבן געזען אין זיינע מעשים גרויסע סודות, האבן זיינע קעגנער מורא געהאט אז די באוועגונג קען ברענגען צו כפירה און יואוש.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== דער ארעסט און די צייט אין אבידוס ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] ([[1666]]) איז שבתי צבי ארויסגעפארן קיין [[קושטא]], מיט דער כוונה זיך צו טרעפן מיט דעם אטאמאנישן סולטאן מחמד דער פערדער. זיינע אנהענגערס האבן געגלייבט אז דער סולטאן וועט אים אנערקענען אלס משיח און אים איבערגעבן די הערשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

אבער אויף דער וועג איז ער ארעסטירט געווארן דורך די אטאמאנישע אויטאריטעטן און געפירט געווארן קיין קושטא. נאכ'ן אויספארשן די מצב האט די רעגירונג באשלאסן אים נישט צו הרגענען, נאר אים צו האלטן אונטער וואך.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

שפעטער איז ער געשיקט געווארן צום פעסטונג פון [[אבידוס]] נעבן די [[דארדאנעלן]]. זיינע  אנהענגער האבן געגעבן דעם פלאץ דעם נאמען ''מגדל עוז'' און האבן עס באטראכט אלס א טייל פון א העכערן חשבון. זיי האבן ווייטער געהאלטן אז זיין ארעסט איז נישט קיין מפלה, נאר א טריט אין דער גאולה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== די התנגדות פון נחמיה הכהן ==
אין דער צייט וואס שבתי צבי איז געזעסן אין אבידוס, איז אנגעקומען קיין אים דער פוילישער מקובל [[נחמיה הכהן]]. ער האט זיך אנגעהויבן פארמעסטן מיט שבתי צבי איבער דער שאלה פון זיין משיחישע ראלע.

לויט פארשידענע מקורות האט נחמיה הכהן זיך דערנאך אויסגעדריקט קעגן שבתי צבי און האט אים פארווארפן. דער פאסירונג האט פארשטערקט די חשדות פון די אטאמאנישע אויטאריטעטן און האט געשפילט א ראלע אין דער קומענדיגער אויספארשונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג איבער די גענויע מאטיוון פון נחמיה הכהן. טייל האלטן אז ער האט געהאט אמת'ע קעגנערשאפט צו שבתי צבי, בשעת אנדערע זעען אין דעם א פרואוו זיך צו ראטעווען פון די נאכפאלגן פון דער באוועגונג.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== שמד און איבערגאנג צו איסלאם ==
אויף [[ט&quot;ז אלול]] [[ה'תכ&quot;ו]] (16טן סעפטעמבער 1666) איז שבתי צבי געברענגט געווארן פאר'ן סולטאן מחמד דער פערדער אין אדריאנאפאל. לויט די היסטארישע באריכטן האט מען אים געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און איבערטויפן צו איסלאם.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

שבתי צבי האט אויסדערוויילט צו איבערטויפן צו איסלאם און האט אנגעטאן א [[טורבאן]], באקומען דעם מוסולמענישן נאמען '''עזיז מחמד עפנדי'''. זיין איבערגאנג האט געשאפן א טיפן שאק ביי זיינע אנהענגערס און איבער דער גאנצער אידישער וועלט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== לעבן נאכ'ן שמד ==
נאך זיין איבערגאנג צו איסלאם אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז שבתי צבי נישט פארשווינדן פון דער פובליקער ארענע. די אטאמאנישע רעגירונג האט אים געגעבן א פענסיע און ער האט ווייטער געוואוינט אין אדריאנאפאל אונטער דער השגחה פון די אויטאריטעטן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

טייל פון זיינע געטרייע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן פאר אמת אז זיין שמד איז געווען א באזונדערע מיסטישע פעולה וואס האט געדארפט ברענגען די גאולה. לויט דער שבתאי־אידאלאגיע האט דער משיח געדארפט אריינגיין אין די טומאה'דיגע פלעצער פון דער וועלט כדי צו באפרייען פארבארגענע ניצוצות פון קדושה.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite book|last=ליבס|first=יהודה|title=סוד האמונה השבתאית|publisher=מוסד ביאליק|year=1995}}&lt;/ref&gt;

צווישן די שבתאים איז פארשפרייט געווארן די געדאנק אז שבתי צבי'ס פונדרויסנדיגע איבערטריט צו איסלאם איז נישט געווען קיין פארלייקענונג פון זיין שליחות, נאר א טייל פון א געהיימען געטליכן פלאן. די געדאנקען האבן געגעבן די באוועגונג א נייע פארעם.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== באשולדיגונג און לעצטער גלות ==
כאטש שבתי צבי האט זיך געמאכט פאר א מוסולמענער, האט ער ווייטער געהאלטן פארבינדונגען מיט טייל אידישע אנהענגערס. ער האט געהאלטן באגעגענישן מיט שבתאים און לויט פארשידענע באריכטן האט ער ווייטער זיך פארנומען מיט געוויסע אידישע תפילות און מנהגים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

די אטאמאנישע רעגירונג האט אבער באקומען חשדות אז זיין אויפפירונג איז נישט אין איינקלאנג מיט זיין נייע רעליגיעזע סטאטוס. אין יאר ה'תל&quot;ג (1673) איז ער פארהערט געווארן און שפעטער פארשיקט געווארן אין גלות קיין [[אולצין]] (דולציניאו), א שטאט אויפ'ן [[אדריאטישער ים|אדריאטישן ים]] וואס געפינט זיך היינט אין [[מאנטענעגרא]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

אין אולצין האט ער געלעבט מער אפגעזונדערט פון דער גרויסער וועלט. זיינע פריערדיגע  אנהענגער האבן אבער ווייטער געזען אין אים א צדיק און דער פארשפרייטער פון א פארבארגענעם גאולה סוד.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== פטירה ==
שבתי צבי איז נפטר געווארן אין אולצין אום יום הקדוש, [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]] (ארום 17טן סעפטעמבער 1676), אין עלטער פון פופציג יאר.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=שלום|first=גרשם|title=שבתי צבי והתנועה השבתאית בימי חייו|publisher=עם עובד|year=1957}}&lt;/ref&gt;

זיין פטירה האט נישט באלד געברענגט די אונטערגאנג פון דער שבתאי באוועגונג. א טייל פון זיינע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן אז ער לעבט אין א מיסטישער פארעם און אז זיין שליחות גייט ווייטער אן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== פערזענליכע לעבן ==
שבתי צבי האט געהאט פארשידענע חתונות במשך פון זיין לעבן. זיין מערסט באקאנטע ווייב איז געווען שרה, וואס האט חתונה געהאט מיט אים אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664). לויט די מסורה איז זי געווען א פרוי מיט א שווערער פארגאנגענהייט וואס איז שפעטער געווארן פארבונדן מיט דער שבתאי באוועגונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

אין יאר ה'תל&quot;ד (1674) האט ער געהייראט אסתר פילאסאף. פון זיין ערשטן באקאנטן זון, ישמעאל מרדכי, ווערט דערמאנט אז ער איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תכ&quot;ז (1667).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== די שבתאים נאך שבתי צבי ==
נאך שבתי צבי'ס טויט האט די באוועגונג זיך צעטיילט אין פארשידענע גרופעס. א טייל  אנהענגער האבן זיך צוריקגעקערט צו דער טראדיציאנעלער אידישער וועג, בשעת אנדערע האבן ווייטער געהאלטן אין די שבתאי־געדאנקען.

די גרעסטע גרופע וואס איז ארויסגעוואקסן פון דער באוועגונג איז געווען די '''[[דאנמע]]''' (דönme), א גרופע פון שבתאים אין דער שטאט סאלוניקי וואס האבן זיך פונדרויסנדיג אנגענומען אלס מוסולמענער, אבער אינערליך האבן זיי געהאלטן געוויסע אידישע מנהגים און שבתאי־מסורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;https://books.google.com/books/edition/The_D%C3%B6nme/T947nOnfH8AC&lt;/ref&gt;

די דאנמע זענען שפעטער צעטיילט געווארן אין דריי הויפט גרופעס:

* '''יאקובי''' — א גרופע וואס האט געלייגט א גרויסן דגש אויף די משפחה־ירושה פון שבתי צבי און די פארבינדונג מיט זיינע נאכפאלגער.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

* '''קאראקאש''' — א גרופע מיט א שטארקן מיסטישן כאראקטער, וואס האט געגלייבט אין פארשידענע קבלה'דיגע באגריפן וועגן שבתי צבי'ס נשמה.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''קאפאנצי''' — א גרופע וואס האט מער געלייגט דעם דגש אויף די לערעס און געדאנקען פון שבתי צבי אליין, אן שטארק אונטערשטיצן א געוויסן יורש.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://scholarship.tricolib.brynmawr.edu/bitstream/handle/10066/9069/2012BenjaminP_thesis.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== דער פראנקיסטישער באוועגונג ==
אין אכצנטן יארהונדערט האט [[יעקב פראנק]] (ה'תפ&quot;ו–ה'תקנ&quot;א; 1726–1791) זיך דערקלערט אלס דער נאכפאלגער און גלגל פון שבתי צבי.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book|last=שלום|first=גרשם|title=מצוה הבאה בעבירה: להבנת השבתאות|publisher=עם עובד}}&lt;/ref&gt;

פראנק האט גענומען טייל פון די שבתאי געדאנקען און זיי פארוואנדלט אין נאך מער ראדיקאלע פארמען. זיין באוועגונג האט זיך פארשפרייט צווישן טייל אידן אין פוילן, און שפעטער האבן פילע פון זיינע אנהענגערס זיך געטויפט צום קאטאליזם.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

די פראנקיסטישע באוועגונג ווערט אין דער היסטארישער פארשונג באטראכט אלס איינע פון די שפעטערע אנטוויקלונגען וואס זענען ארויסגעקומען פון דער ברייטער שבתאי מסורה.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== באדייט און היסטארישע אפשאצונג ==
די אויפטריט פון שבתי צבי ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע משיחישע באוועגונגען אין דער אידישער געשיכטע. זיין באוועגונג האט באווירקט אידישע קהילות איבער גרויסע טיילן פון דער וועלט און האט געשאפן א טיפן רעליגיעזן און געזעלשאפטלעכן קריזיס.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

היסטאריקער האבן פארשידענע באטראכטונגען איבער שבתי צבי. פריערדיגע פארשער האבן אים אפט באשריבן אלס א שווינדלער אדער א מענטש וואס האט פארפירט די מאסן, בשעת שפעטערע היסטאריקער האבן מער אונטערגעשטראכן די קאמפלעקסע רעליגיעזע, קולטורעלע און פסיכאלאגישע באדינגונגען וואס האבן געשאפן די באוועגונג.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== די מיינונג פונעם חיד&quot;א ==
אסאך איז געשריבן געווארן וואס איז געווען די מיינוג פונעם חיד&quot;א אויף ש&quot;צ, אבער אויב מען קוקט גוט אין זיינע כתבים און ספרים זעט מען ווי ער האלט אז זיי זענען נישט גערעכנט, ער רופט זיי אן &quot;די '''פארשאלטענע כת'''&quot;, ער שרייבט אויף זיי כת הארורה שעוברים על כריתות ומיתות בית דין דתלו עצמם בלשונות הזוהר בדברי שוא ושקר, לכן הראה פנים לקעקע ביצתם ([[שם הגדולים]] ערך ספר הזוהר). אויך אין כתבי ידות וואס מען האט געטראפען שרייבט דער חיד&quot;א מידי עוברי עולם חשך לראות גדולי ישראל נאחזו בסבך ונתפתו, וגם כי ידעו מה מאי דהוה לא שמו לבם. מה אענה ומה אומר, ה' הטוב יכפר בעד.&lt;ref&gt;י. תשבי מכת&quot;י [[בריטישע מוזיי]]&lt;/ref&gt; דאס הייסט: איך האב געזען א פינסטערע וועלט ווי גדולי ישראל זענען פארכאפט געווארן, השי&quot;ת זאל זיי פארצייען. אויך דעם גאון רבי אברהם רוויגו שרייבט ער &quot;רב מאמין אשר היה נפתה בעוה&quot;ר בהבלים ושאל שלא כהוגן (מעגל טוב ע' 9), אויך שרייבט ער: מי האיש ירא ה' ירחיק עצמו מהכל.

פון דער אנדערער זייט זעט מען אויך אז גדולי ישראל וואס אין זייער צייט ווען זיי האבן געשריבן זייער חיבור האבן זיי יא געהאלטן פון ש&quot;ץ דאך ברענגט דער חיד&quot;א פון זיי, אבער עס טוט אים וויי פארוואס זיי האלטן פון ש&quot;ץ. ווי מיר זען ער ברענגט אסאך דעם ספר [[חמדת ימים]], און האט דערין אסאך עוסק געווען און איבערגעשריבן פון זיי תפלות, ווי אויך דעם ספר [[לקט שמואל]] פון רבי משולם פייביש כ&quot;ץ (שם הגדולים, ערך לקט שמואל, וערך קצור תקפו כהן). אויך דעם גאון מהר&quot;ש פרימו ברענגט ער גאר אסאך אין זיינע ספרים, כאטש עס איז וואויל באקאנט ער איז אנהייב זייער נאנט געווען מיט ש&quot;ץ זעלבסט.

== די תורה פון קדושת החטא ==
א צענטראלע געדאנק אין דער שבתאי באוועגונג איז געווען די לערע וואס איז שפעטער באקאנט געווארן אלס '''''קדושת החטא'''''. לויט דער קבלה'דיגער אויסטייטשונג פון שבתי צבי און נתן העזתי האט דער משיח א באזונדערע שליחות צו אראפנידערן אין די נידעריגסטע מדריגות פון דער וועלט, כדי ארויסצוציען די פארבארגענע ''ניצוצות הקדושה'' וואס זענען פארכאפט אין די כוחות פון טומאה.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די שבתאים האבן פארבונדן די געדאנקען מיט דעם קבליסטישן באגריף פון [[שבירת הכלים]] און [[קליפות]], וואס באשרייבט די פארבארגונג פון גאטליכע ליכט אין דער גשמיות'דיגער וועלט. לויט זייער באטראכטונג האט דער משיח נישט נאר געדארפט ברענגען א גאולה דורך אויסלייזן אידן פון גלות, נאר אויך דורך א מיסטישן תיקון אין די טיפסטע טיילן פון דער באשאף.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

די געדאנקען האבן געברענגט צו א שטארקע מחלוקת, ווייל טייל שבתאים האבן אנגענומען אז געוויסע באגרעניצונגען פון דער טראדיציאנעלער הלכה האבן פארלוירן זייער געווענליכע באדייט אין דער נייעם גאולה־תקופה. קעגנער פון דער באוועגונג האבן דאס באטראכט אלס א סכנה פאר דער יסוד פון תורה און מצוות.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== די השפעה אויף דער אידישער וועלט ==
די שבתאי באוועגונג האט געהאט א ברייטע השפעה אויף אידישע קהילות אין אייראפע, צפון אפריקע און דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער צייט פון איר גרעסטער שטארקייט האבן מענטשן אין פילע מקומות געגלייבט אז דער משיח איז שוין אויפגעקומען און אז די גאולה איז נאנט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

די באוועגונג האט אויך באווירקט די געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע לעבן פון געוויסע קהילות. טייל מענטשן האבן פארלאזט זייערע געשעפטן און צוגעגרייט זיך צו גיין קיין ארץ ישראל, בשעת אנדערע האבן זיך אפגעגעבן מיט תעניתים, תפילות און קבלה'דיגע הכנות פאר דער גאולה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

נאך זיין שמד אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז א גרויסער חלק פון דער אידישער וועלט אריבער א טיפן שאק. פילע מענטשן וואס האבן פריער געהאפט אז די גאולה איז געקומען האבן געדארפט זיך באנעמען מיט די פראגע וויאזוי צו פארשטיין דעם פאל פון דעם מענטש וואס זיי האבן אנגענומען אלס משיח.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== היסטארישע אפשאצונג ==
די אפשאצונג פון שבתי צבי האט זיך געביטן במשך פון די יארהונדערטער. אין דער ניינצנטער יארהונדערט האבן אסאך היסטאריקער אים באטראכט בעיקר אלס א פאלשער משיח וואס האט פארפירט די אידישע מאסן. שפעטערע פארשונגען האבן אבער מער אונטערגעשטראכן די רעליגיעזע קריזיסן, קבלה'דיגע געדאנקען און געזעלשאפטליכע באדינגונגען וואס האבן ערמעגליכט אז די באוועגונג זאל באקומען אזא ברייטן אפקלאנג.&lt;ref&gt;{{cite book|last=ברנאי|first=יעקב|title=שבתאות – היבטים היסטוריוגרפיים|publisher=אדרא}}&lt;/ref&gt;

די פסיכאלאגישע אפשאצונג פון שבתי צבי איז אויך א טעמע פון מחלוקת. טייל מאדערנע פארשער האבן פארגעשלאגן מעגליכע פסיכיאטרישע הסברים פאר זיינע שטימונג־ענדערונגען און אומגעוויינטליכע אויפפירונגען, אבער אזעלכע באטראכטונגען בלייבן בלויז היסטארישע השערות און קענען נישט ווערן באשטעטיגט מיט זיכערקייט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== סוף תקופה און ירושה ==
כאטש שבתי צבי איז געשטארבן אין אפגעזונדערטקייט אין אולצין, האט זיין נאמען ווייטער געלעבט אין אידישער געשיכטע. די שבתאי באוועגונג האט איבערגעלאזט א שטארקן רושם אויף קבלה, משיחישע באוועגונגען און די געזעלשאפטליכע אנטוויקלונג פון אידישע קהילות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

זיין לעבן ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט קאנטראווערסיעלע און באדייטנדע פאסירונגען אין דער אידישער געשיכטע, צוליב דעם גרויסן אויפברויז וואס ער האט געשאפן און די טיפע שאלות וועגן אמונה, משיחיות און רעליגיעזע אויטאריטעט וואס זענען געבליבן נאך אים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;{{רעפערענצן}}{{רעפליסטע}}{{קאמאנסקאט|{{#property:p373}}}}

[[קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:משיח שקר]]</text>
      <sha1>dlm4g2wk25ibe0chhlesvc9lnplfov2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פ.ג. ראָסטאָוו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37186</id>
    <revision>
      <id>602228</id>
      <parentid>516431</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T19:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="gxww9etqrm4yyp85ftnfql35j4hnn8n" xml:space="preserve">{{יתום}}

'''פוסבאל גרופע ראָסטאָוו''' ({{שפראך-ru|Футбольный клуб &quot;Ростов&quot;}}) איז א [[פוטבאל|פוסבאל]] [[ספארט גרופע|גרופע]] אין [[ראָסטאָוו אויף דאָן]] ,[[רוסלאנד]].

[[קאטעגאריע:פוסבאל]]
[[קאַטעגאָריע:רוסלאנד]]
{{שטומף}}</text>
      <sha1>gxww9etqrm4yyp85ftnfql35j4hnn8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>עלזא לאסקער-שילער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49980</id>
    <revision>
      <id>602223</id>
      <parentid>546471</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T16:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="hzpy49xmxxdi4nat8roleczpzadz83u" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

'''עלזא לאסקער שילער''' איז געווען א בארימטע אידישע [[דיכטער|דיכטערין]], [[שרייבער|שרייבערין]] און מעלערין. זי איז געווען איינע פון די ווייניג פרויען וואס האבן געהערט צום עקספרעסיאניסטישן שטראָם אין דער דייטשער פאעזיע. נאכן אויפקום פונעם [[נאצי דייטשלאנד|נאצי]] רעזשים איז זי אנטלאפן פון דייטשלאנד, און האט אירע לעצטע יארן פארבראכט אין [[ארץ ישראל]]. זי איז נפטר געווארן אין [[ירושלים]] און ליגט באערדיגט אויפן [[הר הזיתים]].

{{ביא-שטומף}}
[[קאַטעגאָריע:דייטשע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער]]
[[קאַטעגאָריע:מאלער]]
{{DEFAULTSORT:לאסקער-שילער, עלזא}}</text>
      <sha1>hzpy49xmxxdi4nat8roleczpzadz83u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602224</id>
      <parentid>602223</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T16:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="f1vl2f05o7xwaami8khp0jlohqizd7u" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

'''עלזא לאסקער שילער''' איז געווען א בארימטע אידישע [[דיכטער|דיכטערין]], [[שרייבער|שרייבערין]] און מאלערין.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Else Lasker-Schüler|website=Deutsche Biographie|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd118569880.html|access-date=25סטן אויגוסט 2026}}&lt;/ref&gt; זי איז געווען איינע פון די ווייניג פרויען וואס האבן געהערט צום עקספרעסיאניסטישן שטראָם אין דער דייטשער פאעזיע.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Else Lasker-Schüler|website=Deutsches Historisches Museum|url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/else-lasker-schueler|access-date=25סטן אויגוסט 2026}}&lt;/ref&gt; נאכן אויפקום פונעם נאצי רעזשים איז זי אנטלאפן פון דייטשלאנד, און האט אירע לעצטע יארן פארבראכט אין [[ארץ ישראל]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Else Lasker-Schüler|website=National Library of Israel|url=https://www.nli.org.il/en/archives/nnl_archive_al990026102280205171/NLI|access-date=25סטן אויגוסט 2026}}&lt;/ref&gt; זי איז נפטר געווארן אין ירושלים און ליגט באערדיגט אויפן [[הר הזיתים]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Else Lasker-Schüler|website=Deutsche Biographie|url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd118569880.html|access-date=25סטן אויגוסט 2026}}&lt;/ref&gt;

{{ביא-שטומף}}
[[קאַטעגאָריע:דייטשע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער]]
[[קאַטעגאָריע:מאלער]]
{{DEFAULTSORT:לאסקער-שילער, עלזא}}</text>
      <sha1>f1vl2f05o7xwaami8khp0jlohqizd7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קימפעטארין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53044</id>
    <revision>
      <id>602226</id>
      <parentid>602219</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T18:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8517" sha1="9wuly4dcrs2f3v02hn86qoraqkn1hit" xml:space="preserve">'''קימפעטארין''' איז א אידיש ווארט פאר א פרוי וואס האט לעצטנס געבוירן א קינד. דאס ווארט שטאמט פון דייטש־יידיש ''Kindbetterin'', וואס איז פארבונדן מיטן דייטשן ווארט ''Kindbett'', וואס באדייט די צייט נאך דער געבורט, ווען א פרוי רוט זיך אפ אין בעט. אין [[לשון קודש]] ווערט א קימפעטארין גערופן '''יולדת'''. 
==הלכות==
לויט דער [[תורה]] האט א יולדת ספעציעלע דינים פון טומאת לידה. א יולדת א זכר איז מן התורה טמאה פאר זיבן טעג, און א יולדת א נקבה פאר פערצן טעג. די דינים פון יולדת ווערן דערמאנט אין [[פרשת תזריע]], וואו עס ווערט געשריבן: &quot;אשה כי תזריע וילדה זכר וטמאה שבעת ימים&quot; און ביי א נקבה &quot;ואם נקבה תלד וטמאה שבועיים כנדתה&quot;.

אין די צייט פון חז&quot;ל זענען געווען פארשידענע דינים בנוגע די טומאת לידה און די דמים וואס א יולדת זעט נאך דער לידה. א יולדת ווערט פאררעכנט אלס א יולדת אפילו אויב זי האט נישט געזען קיין בלוט, צוליב די עצם לידה.

די טומאת לידה איז אויך פארבונדן מיט די דינים פון [[נדה]]. די חז&quot;ל האבן געלערנט פון די פסוקים אז די טומאת יולדת האט א באזונדערן זמן, און אז זי דארף זיך מטהר זיין אין [[מקוה]] נאך די טעג פון טומאה.

די טומאת לידה איז אויך פארבונדן מיט די דינים פון [[נדה]] און [[זבה]]. לויט די דינים פון דער תורה איז א יולדת א זכר טמאה זיבן טעג, און א יולדת א נקבה פערצן טעג. נאכדעם קומען די [[ימי טוהר]], וואס זייערע דינים זענען אנדערש פון די טעג פון טומאה. א יולדת א זכר קען נאך די זיבן טעג, און א יולדת א נקבה נאך די פערצן טעג, אריינגיין אין די תקופה פון ימי טוהר, לויט די דינים וואס ווערן אויסגעשמועסט אין דער תורה.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sefaria.org/Niddah.21a?lang=bi&amp;with=Halakhah|title=נדה כ&quot;א א' — טור יורה דעה קצ&quot;ד|website=ספריא}}&lt;/ref&gt;

מיט דער צייט האבן די חכמים מחמיר געווען אין די דינים פון נדה און זבה, ביז דער היינטיגער סדר איז אז א פרוי וואס זעט בלוט ווערט באהאנדלט לויט די דינים פון נדה וזבה, און א יולדת דארף אויך מקיים זיין די הלכות פון [[שבעה נקיים]] לויט די פארהאן דינים.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sefaria.org/Niddah.21a?lang=bi&amp;with=Halakhah|title=נדה כ&quot;א א' — טור יורה דעה קצ&quot;ד|website=ספריא}}&lt;/ref&gt;

דערפאר איז דער היינטיגער דין פון א יולדת אנדערש פון דעם פשוטן חשבון פון די זיבן טעג פאר א זכר און פערצן טעג פאר א נקבה. נאכדעם וואס די בלוטונג האט זיך אפגעשטעלט און די פארלאנגטע בדיקות זענען דורכגעפירט געווארן, דארף זי ציילן [[שבעה נקיים]] לויט די הלכה און דערנאך זיך טובל'ן אין [[מקוה]]. די גענויע דינים זענען אבער תלוי אין פארשידענע פרטים, צווישן זיי די טאג פון דער לידה, די טאג ווען די בלוטונג האט זיך אפגעשטעלט און אנדערע הלכת'דיגע אומשטענדן. דערפאר ווערן די פראקטישע הלכות פון א יולדת געפרעגט ביי א [[רב]] אדער א מורה הוראה.

=== שבעה נקיים ===
נאך די טעג פון טומאה און נאכדעם וואס די יולדת האט אויפגעהערט צו זען בלוט, דארף זי לויט דער היינטיגער הלכה ציילן '''שבעה נקיים''', לויט די דינים פון נדה וזבה. די ציילונג הייבט זיך אן נאכדעם וואס זי האט זיך אפגעשטעלט פון זען בלוט, לויט די פרטי ההלכה.

אין די טעג פון שבעה נקיים דארף די יולדת זיך היטן פון א נייע ראיה, און עס זענען פאראן ספעציעלע דינים בנוגע [[בדיקה]] און [[בגדים לבנים]]. אויב עס קומט פאר א נייע ראיה אין די טעג פון דער ספירה, קען דאס אפעקטירן די ציילונג, און לויט די פרטי המקרה דארף מען פרעגן א [[רב]] אדער מורה הוראה.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sefaria.org/Shulchan_Arukh%2C_Yoreh_De'ah.197?lang=he&amp;set-language-cookie=&amp;with=Halakhah|title=שולחן ערוך יורה דעה קצ&quot;ז|website=ספריא}}&lt;/ref&gt;

=== טבילה ===
נאך דער ריכטיגער ציילונג פון שבעה נקיים דארף די יולדת זיך טובל'ן אין א [[מקוה]], לויט די הלכות פון טבילת נדה. די טבילה דארף זיין אין א כשר'ן מקוה, און דער גאנצער גוף, אריינגערעכנט די האר, דארף זיין אינגאנצן אונטער די וואסער, אן קיין חציצה.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sefaria.org/Shulchan_Arukh%2C_Yoreh_De'ah.197?lang=he&amp;set-language-cookie=&amp;with=Halakhah|title=שולחן ערוך יורה דעה קצ&quot;ז|website=ספריא}}&lt;/ref&gt;

פאר דער טבילה דארף מען זיך רייניגן און אוועקנעמען זאכן וואס קענען זיין א חציצה צווישן דעם גוף און וואסער. דערפאר ווערן פאר דער טבילה אויסגעפירט פארשידענע הכנות, צווישן זיי וואשן די האר און גוף און פארזיכערן אז עס איז נישטא קיין זאך וואס זאל אפהאלטן דעם וואסער פון אנרירן דעם גאנצן גוף.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myjewishlearning.com/article/the-laws-of-niddah/|title=A Detailed Explanation of Niddah, or Family Purity Laws|website=My Jewish Learning}}&lt;/ref&gt;

==מנהגים==
ביי אידישע פרויען זענען פאראן פארשידענע מנהגים וואס ווערן געפירט ביי א קימפעטארין נאך דער געבורט. די מנהגים קענען זיך אונטערשיידן לויט די קהילות און מקומות, און זענען פארבונדן סיי מיט די טעג נאך דער לידה און סיי מיט דער צייט ווען די קימפעטארין ווערט ווידער טהור.

אין פארשידענע קהילות זענען אויך פאראן מנהגים איבער ווען די קימפעטארין גייט צום בית המדרש, ווען זי גייט צום מקוה, און ווי אזוי זי זאל זיך פירן אין די ערשטע טעג און וואכן נאך דער לידה.

אין געוויסע קהילות זענען פאראן ספעציעלע מנהגים ביים ארויסגיין פון שטוב נאך דער לידה, און אויך ביי דער ערשטער טבילה פון א קימפעטארין. די מנהגים זענען אבער נישט אייניג אין אלע קהילות, און זייערע פרטים זענען אפהענגיק פון די מנהגים פון דער משפחה און קהילה.

אין די חסידישע קהילות זענען אויך פאראן פארשידענע סגולות און מנהגים וואס ווערן פארבונדן מיט דער קימפעטארין און דעם קינד אין די ערשטע טעג נאך דער לידה. די מנהגים ווערן אין פארשידענע מקומות מקובל פון דור צו דור.

== זעט אויך ==

* [[נדה]]
* [[מקוה]]
* [[שבעה נקיים]]
* [[טומאה וטהרה]]
* [[יולדת]]
* [[מעין טהור]]

== רעפערענצן ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9wuly4dcrs2f3v02hn86qoraqkn1hit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602231</id>
      <parentid>602121</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T19:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* קהילה מוסדות און דעמאגראפיע */</comment>
      <origin>602231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46038" sha1="9sxke8buw042gzh3ok6qrbs1bw6gfgl" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. (נישט צו פארמישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]] מחבר שו&quot;ת [[פנים מאירות]]).

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין [[מאטהויזן]].&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>9sxke8buw042gzh3ok6qrbs1bw6gfgl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>