חברה הצלה

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>חברה הצלה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2807</id>
    <revision>
      <id>602266</id>
      <parentid>582941</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3578" sha1="raw8da186v5l31ot67j7thjpolvsam5" xml:space="preserve">{{יתום}}
'''חברה הצלה''' איז אזא [[ערשטע הילף]] ארגאניזאציע וואס פּריוואַטע יונגעלײַט לויפן צו ראטעווען מענטשן וואס דארפן אנקומען אין [[שפיטאל|שפּיטאָל]] צו [[דאקטער|דאקטוירים]]. עס איז געגרינדעט געווארן דורך [[הערשל וועבער]] פון [[וויליאמסבורג]], נאך דעם וואס די אלגעמיינע שטאטישער [[אַמבולאַנס]] קאמפאני פלעגט זיך פארזוימן.

==היסטאריע==
הערשל וועבער פארציילט, אז אין די ענדע 1960ער יארן, זייענדיג א [[יונגערמאן]], גייענדיג אויף [[ראס סטריט]] אין וויליאמסבורג און פאר זיינע אויגן פאלט א [[מיטליעריגער]] איד אראפ און [[חלש]]'ט זאפארט אוועק.

&quot;איך בין געווארן פאלרוירן. דער איד האט מיר דא אוועק'געחלש'ט פאר מיר. ממש אויף מיינע פיס. וואס טוט מען איצט. וויאזוי ראטעוועט מען דעם איד. וועמען רופט מען?&quot; 

עס נעמט נישט לאנג, דערציילט מיסטער וועבער, נישט מער ווי א &quot;צען מינוט...&quot; און די שטאטישע EMS איז אנגעקומען און האבן פראבירט צו העלפן דעם איד. איבריג צו זאגן אז דאס ווארטן צען מינוט האט ליידער דעם איד געקאסט זיין לעבן.&quot;, פארענדיגט הערשל וועבער מיט ווייטאג.

איך האב זיך נישט פארזוימט. די [[געשיכטע]] און די [[דראמא]] איז מיר נישט ארויס פון קאפ, זאגט וועבער. איך האב געשפירט אז איך מוז עפעס טאן אז אזוינס זאל זיך נישט איבערשפילן. איך האב זיך אנגעהויבן נאכפרעגן וואס מ'קען טאן אין א צייט ווען א מענטש פאלט אוועק. אין בין דעמאלטס געוואויר געווארן פון אזא מין זאך וואס הייסט &quot;[[אקסיגען]]&quot; טאנק, און דורך דעם קען דער פאר'חלש'ט אטעמען און נאך קליינע [[קרישקעלעך]] וואס איז היינט די [[אלף בית]] פון [[ערשטע הילף|ערשטער הילף]].

נאך א קורצע וויילע האב איך געשאפט די ארגאניזאציע וואס הייסט [[הצלה]]. מ'האט גערופן מיין [[טעלעפאן נומער]] אין שטוב, און מ'האט מיר געלאזט וויסן אז א איד איז אין א צרה, און מ'דארף אים ראטעווען און זאפארט אריינפירן אין שפיטאל.

היינט צוטאגס איז דאס שוין דא אין יעדע אידישער געגענט ווי עס וואוינען אידן איבער דער גאנצער וועלט: [[לאנדאן]], [[אנטווערפן]], [[בארא פארק]], [[ירושלים]], [[בני ברק]] און כמעט גאנץ [[ארץ ישראל]], [[איסט סייד]], [[קראון הייטס]], [[פלעטבוש]], [[מאנרוי]], [[מאנסי]], [[נייטרא]], מאונטענס, [[אויסטראליע]], [[מאנטריאל]], [[טאראנטא]], [[קווינס]], [[פאסייק]], און [[גייטסהעד]].

{{חסד}}

[[קאַטעגאָריע:געזונט]]
[[קאַטעגאָריע:נויטפאל מעדיצין]]</text>
      <sha1>raw8da186v5l31ot67j7thjpolvsam5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602267</id>
      <parentid>602266</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="rztno66g3tovs3gdkvet22g1rbhjd37" xml:space="preserve">'''חברה הצלה''' איז אזא [[ערשטע הילף]] ארגאניזאציע וואס פּריוואַטע יונגעלײַט לויפן צו ראטעווען מענטשן וואס דארפן אנקומען אין [[שפיטאל|שפּיטאָל]] צו [[דאקטער|דאקטוירים]]. עס איז געגרינדעט געווארן דורך [[הערשל וועבער]] פון [[וויליאמסבורג]], נאך דעם וואס די אלגעמיינע שטאטישער [[אַמבולאַנס]] קאמפאני פלעגט זיך פארזוימן.

==היסטאריע==
הערשל וועבער פארציילט, אז אין די ענדע 1960ער יארן, זייענדיג א [[יונגערמאן]], גייענדיג אויף [[ראס סטריט]] אין וויליאמסבורג און פאר זיינע אויגן פאלט א [[מיטליעריגער]] איד אראפ און [[חלש]]'ט זאפארט אוועק.

&quot;איך בין געווארן פאלרוירן. דער איד האט מיר דא אוועק'געחלש'ט פאר מיר. ממש אויף מיינע פיס. וואס טוט מען איצט. וויאזוי ראטעוועט מען דעם איד. וועמען רופט מען?&quot; 

עס נעמט נישט לאנג, דערציילט מיסטער וועבער, נישט מער ווי א &quot;צען מינוט...&quot; און די שטאטישע EMS איז אנגעקומען און האבן פראבירט צו העלפן דעם איד. איבריג צו זאגן אז דאס ווארטן צען מינוט האט ליידער דעם איד געקאסט זיין לעבן.&quot;, פארענדיגט הערשל וועבער מיט ווייטאג.

איך האב זיך נישט פארזוימט. די [[געשיכטע]] און די [[דראמא]] איז מיר נישט ארויס פון קאפ, זאגט וועבער. איך האב געשפירט אז איך מוז עפעס טאן אז אזוינס זאל זיך נישט איבערשפילן. איך האב זיך אנגעהויבן נאכפרעגן וואס מ'קען טאן אין א צייט ווען א מענטש פאלט אוועק. אין בין דעמאלטס געוואויר געווארן פון אזא מין זאך וואס הייסט &quot;[[אקסיגען]]&quot; טאנק, און דורך דעם קען דער פאר'חלש'ט אטעמען און נאך קליינע [[קרישקעלעך]] וואס איז היינט די [[אלף בית]] פון [[ערשטע הילף|ערשטער הילף]].

נאך א קורצע וויילע האב איך געשאפט די ארגאניזאציע וואס הייסט [[הצלה]]. מ'האט גערופן מיין [[טעלעפאן נומער]] אין שטוב, און מ'האט מיר געלאזט וויסן אז א איד איז אין א צרה, און מ'דארף אים ראטעווען און זאפארט אריינפירן אין שפיטאל.

היינט צוטאגס איז דאס שוין דא אין יעדע אידישער געגענט ווי עס וואוינען אידן איבער דער גאנצער וועלט: [[לאנדאן]], [[אנטווערפן]], [[בארא פארק]], [[ירושלים]], [[בני ברק]] און כמעט גאנץ [[ארץ ישראל]], [[איסט סייד]], [[קראון הייטס]], [[פלעטבוש]], [[מאנרוי]], [[מאנסי]], [[נייטרא]], מאונטענס, [[אויסטראליע]], [[מאנטריאל]], [[טאראנטא]], [[קווינס]], [[פאסייק]], און [[גייטסהעד]].

{{חסד}}

[[קאַטעגאָריע:געזונט]]
[[קאַטעגאָריע:נויטפאל מעדיצין]]</text>
      <sha1>rztno66g3tovs3gdkvet22g1rbhjd37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ד' סיון</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6503</id>
    <revision>
      <id>602265</id>
      <parentid>553114</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="kqthc0neqsicogmwyz1yngp8sgeo2ht" xml:space="preserve">{{סיון}}
'''ד' סיון''' איז דער פֿערטער טאג פונעם דריטן חודש.

* אכט און פערציג טעג אין דעם [[עומר]]
* דער צווייטער טאג פון די [[שלשת ימי הגבלה]]
* מען זאגט נישט קיין [[תחנון]]

== געבוירן ==

* [[ה'תרפ&quot;ט]] – [[אנא פראנק]], א אידיש מיידל וואס איז אומגעקומען אינעם [[חורבן]], און איז באקאנט געווארן צוליב איר [[טאגבוך]], וואו זי האט באשריבן די לעצטע יארן פון איר לעבן. (נפטר געווארן [[ה'תש&quot;ה]]).
* [[ה'תש&quot;ז]] – רבי [[משה סופר]], דער [[אדמו&quot;ר]] פון [[ערלוי|ערלוי חסידות]].

== יארצייטן ==

* [[ה'תרמ&quot;ה]] – רבי [[ישעיה נפתלי הירץ שפירא]] רב אין [[דינאוו]], דער דריטער אדמו&quot;ר פון דער [[דינאוו (הויף)|דינובער שושלת]]. (געבוירן ה'תקצ&quot;ח).</text>
      <sha1>kqthc0neqsicogmwyz1yngp8sgeo2ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>כראניש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6869</id>
    <revision>
      <id>602259</id>
      <parentid>567388</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="921" sha1="l0b226pe15ar3ivxanm9hdqkg2i1d9m" xml:space="preserve">כראניש איז א טערמין וואס באצייכנט א פראבלעם אדער צושטאנד וואס ציט זיך פאר א לאנגע צייט און גייט נישט אוועק אין א קורצער צייט.

== באנוץ ==

עמיצער וואס ליידט פון א [[ווירוס]], ווי למשל דער [[עפסשטיין באר ווירוס]], און דער צושטאנד ציט זיך פאר חדשים אדער יארן און מ'קריכט נישט ארויס דערפון, קען מען זאגן אז ער ליידט פון א כראנישן פראבלעם, ווייל דער צושטאנד האלט אן פאר א לאנגע צייט און ווערט נישט בעסער.

דאס זעלבע איז מיט כראנישע [[רוקן]] ווייטאג, וואס קען אנהאלטן פאר א לאנגע צייט און קומט נישט צו אן עק.


[[קאטעגאריע: קרענק]]</text>
      <sha1>l0b226pe15ar3ivxanm9hdqkg2i1d9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602260</id>
      <parentid>602259</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="33jc90u939xehgboynyczqbj1zwaekb" xml:space="preserve">'''כראניש''' איז א טערמין וואס באצייכנט א פראבלעם אדער צושטאנד וואס ציט זיך פאר א לאנגע צייט און גייט נישט אוועק אין א קורצער צייט.

== באנוץ ==

עמיצער וואס ליידט פון א [[ווירוס]], ווי למשל דער [[עפסשטיין באר ווירוס]], און דער צושטאנד ציט זיך פאר חדשים אדער יארן און מ'קריכט נישט ארויס דערפון, קען מען זאגן אז ער ליידט פון א כראנישן פראבלעם, ווייל דער צושטאנד האלט אן פאר א לאנגע צייט און ווערט נישט בעסער.

דאס זעלבע איז מיט כראנישע [[רוקן]] ווייטאג, וואס קען אנהאלטן פאר א לאנגע צייט און קומט נישט צו אן עק.


[[קאטעגאריע: קרענק]]</text>
      <sha1>33jc90u939xehgboynyczqbj1zwaekb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תקצ&quot;ח</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16574</id>
    <revision>
      <id>602236</id>
      <parentid>501984</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="teyfbpkxsv2hvc0a1k3z2uoobenaafd" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5598|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=30|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=19|צאל פון די טעג=355}}

==געשעענישן==

==געבוירן==

* [[י&quot;א שבט]] – הרב [[ישראל מאיר הכהן]], דער '''חפץ חיים''' (נפטר [[ה'תרצ&quot;ג]])
* [[ה' כסלו]] – הרב [[עקיבא יוסף שלזינגער]], דער '''לב העברי''' (נפטר [[ה'תשפ&quot;ז|ה'תרפ&quot;ב]])

==נפטר געווארן==

* [[י&quot;ג בתשרי]] – רבי [[עקיבא אייגער|עקיבא איגר]], פון די גדולי התורה פון זיין דור (געבוירן י&quot;ד חשוון ה'תקכ&quot;ב).
* [[כ' בכסלו]] – רבי [[דוב בעריש פראמער]] פון [[אשפעצין|אושפיצין]], א חסידישער אדמו&quot;ר און פון די תלמידים פונעם [[יעקב יצחק פון לובלין|חוזה פון לובלין]].

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5598}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1837|9|30|1978|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1837|10|30|1978|0|11111|11111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1837|11|29|1978|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1837|12|29|1978|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1838|1|27|1973|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1838|2|26|1973|0|11111|11111|31144|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1838|3|27|1973|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1838|4|26|1973|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1838|5|25|1973|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1838|6|24|1973|0|11111|11111|11111|13111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1838|7|23|1973|1|11111|11131|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1838|8|22|1973|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

*
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5598}}</text>
      <sha1>teyfbpkxsv2hvc0a1k3z2uoobenaafd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'ת&quot;ר</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19118</id>
    <revision>
      <id>602262</id>
      <parentid>529627</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* נפטר געווארן */</comment>
      <origin>602262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2464" sha1="6ow2odwx488x15r7uidln6s229wbcvx" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5600|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=9|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=27|צאל פון די טעג=385}}

==געשעענישן==

==געבוירן==
* רבי [[ישראל יעקב יוקיל טייטלבוים]], [[וואלאווע]]ר רב (נפ' [[ה'תרפ&quot;ד]])

==נפטר געווארן==

* [[כ&quot;ה תשרי]] – דער [[חת&quot;ם סופר]], אב&quot;ד און ראש ישיבה אין [[מאטערסדארף]] און [[פרעשבורג]]. (געבוירן [[ה'תקכ&quot;ג]]).

* ט' אב – הרב [[רפאל אהרן מונסונייגא]], אב&quot;ד און רב פון [[פאס]].

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5600}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1839|9|9|1974|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1839|10|9|1974|0|11111|11111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1839|11|8|1974|1|11111|11111|11111|11111|11114|44444}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1839|12|8|1974|0|44111|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1840|1|6|1992|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר א'|1840|2|5|1992|0|11111|11111|11122|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר ב'|1840|3|6|1992|1|11111|11111|11344|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1840|4|4|1992|0|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1840|5|4|1992|1|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1840|6|2|1992|0|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1840|7|2|1992|1|11111|11111|11111|11311|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1840|7|31|1992|0|11111|11113|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1840|8|30|1992|1|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

*
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5600}}</text>
      <sha1>6ow2odwx488x15r7uidln6s229wbcvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תק&quot;ן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19434</id>
    <revision>
      <id>602257</id>
      <parentid>501863</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* געשעענישן */</comment>
      <origin>602257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="87637tuli89pw9tgy2insi8pfq81ec2" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5550|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=21|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=8|צאל פון די טעג=353}}

==געשעענישן==

* רבי [[נחמן מברסלב]] האט אנגעהויבן פירן זיך אלס רבי און זיך צוזאמענגענומען א חבורה פון חסידים, וואס איז שפעטער געווארן  [[בראסלעווער חסידות|ברסלב חסידות]].
* [[ה' תשרי]] – דער [[קאנגרעס פון די פאראייניגטע שטאטן|קאנגרעס]] פון די [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]] האט באשטימט דורכצופירן די [[ביל פון רעכטן]].
* ב' כסלו – [[ניו זשערסי|ניו דזשערזי]] איז געווארן די ערשטע [[שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן|שטאט]] אין די פאראייניגטע שטאטן וואס האט באשטעטיגט די אמעריקאנער ביל פון רעכטן.
* כ&quot;ז סיון – די אידן פון [[פירענצע|פירענצא]] זענען געראטעוועט געווארן פון א באלאגערונג, און האבן באשטימט דעם טאג אלס א צווייטער פורים פאר די אידן פון פירענצא.

==געבוירן==

==נפטר געווארן==

* [[י' אייר]] – רבי [[מאיר מרגליות]], פון די תלמידים פון [[בעל שם טוב]], רב פון [[אסטראה]] 
* [[י&quot;ב סיון]] – רבי [[דוד פארדו]], רב פון [[סאראיעווא]] און ראש ישיבה, וועלכער איז באקאנט געווארן בעיקר אלס מחבר פון א פירוש אויף [[תוספתא]].
* ז' תמוז – הרב [[שאול מאמסטרדם]] (דער ''בנין אריאל''), רב און ראש ישיבה אין [[פוילן]], און שפעטער רב פון דער [[אשכנזים|אשכנזישער]] קהילה אין [[אמסטערדאם]].

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5550}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1789|9|21|1970|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1789|10|21|1970|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1789|11|19|1970|1|11111|11111|11111|11111|11114|44440}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1789|12|18|1970|0|44411|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1790|1|16|1971|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1790|2|15|1971|0|11111|11111|31144|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1790|3|16|1971|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1790|4|15|1971|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1790|5|14|1971|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1790|6|13|1971|0|11111|11111|11111|13111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1790|7|12|1971|1|11111|11131|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1790|8|11|1971|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

*
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5550}}</text>
      <sha1>87637tuli89pw9tgy2insi8pfq81ec2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שליו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20065</id>
    <revision>
      <id>602258</id>
      <parentid>581264</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="ev194yh9y6qyu1d9l235sjiaf0xjlvh" xml:space="preserve">'''שליו''' (וויסנשאפטליכע נאמען: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Coturnix&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;) איז די [[פויגעל]] וואס די יודען האבן געגעסן א [[חודש]] צייט אין [[מדבר]].

[[קאַטעגאָריע:פויגלען]]</text>
      <sha1>ev194yh9y6qyu1d9l235sjiaf0xjlvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בן אפרים</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20649</id>
    <revision>
      <id>602264</id>
      <parentid>485697</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="520nknr496qe5q9zbwub78zmq3egoeh" xml:space="preserve">'''בן אפרים''' איז געווען א [[קראי|קראישער]] חכם און מפרש, וואס האט געלעבט אין דער תקופה פון די [[גאונים]] אדער אין ארומיגע דורות. ער איז בעיקר באקאנט אין דער אידישער וועלט צוליב דעם וואס רבי [[אברהם אבן עזרא]] האט זיך מיט אים מתוכח אין פארשידענע ערטער אין זיין פירוש אויפן חומש.

אין זיינע פירושים דערמאנט דער אבן עזרא בן אפרים, און אין געוויסע פעלער רופט ער אים '''בן פרים'''. דער נאמען ווערט אנגעפירט אלס א שפיל מיט זיין נאמען, און דער אבן עזרא נוצט עס אין א שארפן און סארקאסטישן לשון, צו קריטיקירן זיינע פירושים און זיין פארשטאנד אין דקדוק הלשון.

== די הויפט מחלוקת'ן אין חומש ==
דער אבן עזרא דערמאנט בן אפרים אדער בן פרים אין פארשידענע ערטער אין חומש, וואו ער קריטיקירט זיינע פירושים.

* '''פרשת וירא (בראשית י&quot;ט, ט&quot;ז):''' אויפ'ן פסוק &quot;ויתמהמה&quot;, ביי דער מעשה פון לוט אין סדום, האט בן אפרים געשריבן א פירוש אז דאס ווארט איז פארבונדן מיטן ווארט &quot;מה&quot;. דער אבן עזרא ווארפט אפ דעם פירוש מיט גרויס שארפקייט און שרייבט: &quot;ואתמה מהפירוש שחבר בן אפרים, שאמר כי ויתמהמה מגזרת מה&quot;. דער אבן עזרא ערקלערט אז דאס ווארט קומט פונעם שורש תמהה און באדייט זיך פארזוימען.

* '''פרשת ויצא (בראשית כ&quot;ט, י&quot;ז):''' אויפ'ן פסוק &quot;ועיני לאה רכות&quot; האט בן אפרים געטענה'ט אז עס פעלט דא אן אל&quot;ף און דאס ווארט דארף זיין פארבונדן מיט &quot;ארוכות&quot;. דער אבן עזרא קריטיקירט דעם פירוש און שרייבט דארט דעם באקאנטן לשון: &quot;והוא היה חסר אל&quot;ף&quot;, וואס ווערט פארשטאנען אלס א סארקאסטישע אנדייטונג אויפ'ן מחבר אליין.

== זעט אויך ==

* רבי [[אברהם אבן עזרא]]
* [[קראים]]

[[קאטעגאריע: קראים]]</text>
      <sha1>520nknr496qe5q9zbwub78zmq3egoeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שמואל ראזנבערג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36475</id>
    <revision>
      <id>602238</id>
      <parentid>584279</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="loq42zxyv8w2zmvz4avo1jozsgpatzm" xml:space="preserve">{{אישיות}}הרב '''שמואל ראזנבערג''' ([[ה'תר&quot;ב]] - [[י&quot;א סיון]] [[ה'תרע&quot;ט]]) איז געווען דער [[אב&quot;ד|רב]] פון דער אידישער קהילה אין [[אונסדארף]].

שמואל ראזנבערג איז געבוירן אין תר&quot;ב צו זיין פאטער הרב ישראל יונה צבי ראזנבערג אב&quot;ד [[טיסא-פירעד]].{{הערה|{{שבת בשבתו|857|ח' סיון תשע&quot;א}}}}

ער האט געלערנט ביי רבי [[אפרים טשאבא]] און דעם [[אברהם שמואל בנימין סופר|כתב סופר]].

אין תרכ&quot;ט האט מען אים דערוויילט אב&quot;ד פון [[טשאבא]], און אין תרמ&quot;ד איז ער געווארן אב&quot;ד פון [[אונסדארף]], וואו ער איז געבליבן 35 יאר ביזן סוף פון זיינע טעג. ער האט געהאט הונדערטער תלמידים.

== משפחה ==
ער האט געהאט א זון רבי אפרים יהודא וואס איז  נפטר געווארן ביי זיין לעבן; רבי אפרים יהודא איז געווען אן איידעם ביי ר' [[הלל ליכטנשטיין|הלל קאלאמאייער]].  

זיין טאכטער איז געווען די ווייב פון  רבי יהודא הלוי הורוויץ. 

נאך זיין פטירה האט מען באשטימט זיין אייניקל  רבי [[יוסף צבי יונה הורוויץ]], אן איידעם ביי ר' ישעיה זילבערשטיין פון ווייצן, צו ווערן אונסדארפער רב.

== זיינע ספרים ==
*  '''באר שמואל'''

== זיינע תלמידים ==
* רבי [[יהושע בוקסבוים]], אב&quot;ד [[גאלאנטא]]
* הרב [[שמואל דוד אונגאר]], אב&quot;ד [[נייטרא]]
* רבי שמואל חיים דייטש פון [[מונקאטש]]
* רבי ישראל טויסיג פון [[מאטערסדארף]]

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{גרונטסארטיר:ראזנבערג, שמואל}}


[[קאַטעגאָריע:רבני אונגארן]]</text>
      <sha1>loq42zxyv8w2zmvz4avo1jozsgpatzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>חומש סעודה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36697</id>
    <revision>
      <id>602239</id>
      <parentid>487273</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2624" sha1="mmxm3su9qhlnht3adc0grc7mabvlco3" xml:space="preserve">א '''חומש סעודה''' איז א סעודה וואס מען מאכט ביי אידן ווען א אינגל ווערט אלט פינף יאר און הייבט אן לערנען [[חומש]].{{הערה|[[מסכת אבות]] }} דער מנהג איז צו לערנען מיטן אינגל די ערשטע פסוקים פון [[ספר ויקרא]]. 

דער מנהג פון מאכן א '''חומש סעודה''' איז גאר אן אלטער [[מנהג]], וואס איז געווען איינגעפירט נאך פארן [[חורבן אייראפע]]. היינט צוטאגס ווערט דער מנהג נאך געפירט ביי א טייל משפחות און אין פילע היימישע חדרים. ווען דאס קינד ווערט פינף יאר אלט, שטעלט מען אים ארויף אויף א [[בענקל]], מען פרעגט אים פארשידענע פראגעס, און ער זאגט פאר פסוקים פון פרשת [[ויקרא]].

די באנייאונג פונעם מנהג און דאס איינפירן אויף א גרעסערן פארנעם ווערט צוגעשריבן צו הרה&quot;ח ר' [[חיים פריעד]] ע&quot;ה, דער מחבר פונעם ערשטן א' ב' ספר '''[[אלף בינה]]'''. ר' חיים פריעד איז געווען א טאלאנטפולער און ענערגישער מחנך, אן אלטער בעלזער חסיד און א שטארקער אנהענגער פונעם אלטן [[סקווערער רבי]], ר' [[יעקב יוסף טווערסקי]] זצוק&quot;ל.

ער האט געוואלט איינפירן דעם מנהג אינעם סקווערער תלמוד תורה, וואו ער האט געדינט צענדליגע יארן אלס מלמד דרדקי. דער אלטער סקווערער רבי האט זיך דערויף אויסגעדרוקט: '''&quot;טאקע א שאד, אזא שיינער מנהג זאל פארגעסן ווערן.&quot;'''

פון דעמאלטס אן האט דער מנהג זיך ווידער פארשפרייט, און פילע היימישע חדרים האבן אנגעהויבן מאכן א חומש סעודה. היינט איז די חומש סעודה געווארן א באדייטנדע געשעעניש אין לעבן פונעם קינד, ווען עלטערן, זיידעס און עלטער זיידעס קומען מיטשעפן נחת פון דעם אונטערוואקסנדן אידישן דור, אויפן וועג פון תורה, על טהרת הקודש און די הייליגע מסורה.

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאטעגאריע:חינוך]]
[[קאטעגאריע:מנהגים]]</text>
      <sha1>mmxm3su9qhlnht3adc0grc7mabvlco3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דעפאליע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37805</id>
    <revision>
      <id>602248</id>
      <parentid>591902</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="bmk2xb8xroycvxo3yn0i4lw2v0q5h5n" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''דעפאליע''' ({{שפראך-ro|Câmpulung la Tisa}}, {{שפראך-uk|Довге Поле}}, {{שפראך-hu|Hosszúmező}}) איז א דארף אויפן [[טייס]] טייך אין [[מאראמאראש]], [[רומעניע]], 10 ק&quot;מ צפון־מערב פון [[סיגעט]] און 5 ק&quot;מ מזרח פון [[ספינקא]]. אין 2007 האבן געוואוינט דארט 2,413 איינוואוינער.

די יידישע באפעלקערונג פון דעפאליע איז געווען 124 אין 1880 און  317 אין 1930.{{הערה|{{יידישגען|1155614|דעפאליע}}}}
{{coord|47|59|N|23|46|E}}

עס זיינען דא צוויי שולן און א קינדערגאָרטן אין דארף, [[לאנדווירטשאפט|לאַנדווירטשאַפט]] איז די הויפּט ווירטשאַפטלעכע טעטיקייט אין דעפאליע. די נאציאנאלע [[שאסיי]] 19, וואס גייט דורך דעם דאָרף, גיט צוגאנג צו אנדערע טיילן פונעם לאַנד, און די לאקאלע אויטאבוסן פאָרן צו נאָענטע שטעט ווי [[סיגעט]].

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


{{מאראמאראשער דיסטריקט}}

[[קאַטעגאָריע:רומעניע]]
[[קאַטעגאָריע:דערפער]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>bmk2xb8xroycvxo3yn0i4lw2v0q5h5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פירענצע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38090</id>
    <revision>
      <id>602256</id>
      <parentid>599472</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5299" sha1="fmvte2bwbzw2bj7p46hlpd1f9ygfic1" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''פֿירענצע''' אדער '''פלארענציע''' ({{שפראך-it|Firenze}}, ({{שפראך-en|Florence}}) איז א שטאט אויפן [[ארנא טייך]], און די הויפטשטאט פונעם [[טאסקאנע]]ר ראיאן אין [[איטאליע]]. פון 1865 ביז 1870 איז זי געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך פון איטאליע. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 370,000 מענטשן.

פירענצע איז געווען דער געבורטפלאץ פונעם [[רענעסאנס]].

== בארימטע מענטשן געבוירן אין פירענצע ==
* [[דאנטע אליגערי]], דיכטער
* [[דאנאטעלא]], סקולפטאר
* [[ראפאעל]], מאלער
* [[לעאנארדא דא ווינטשי]], מאלער און ערפינדער
* [[ניקאלא מאקיאוועלי]], פילאסאף און שרייבער
* [[גאלילעא גאלילעי]], פיזיקער, אסטראנאם און פילאסאף
* [[פלארענס נייטינגייל]], פיאנער פון מאדערנער שוועסטעריי, און סטאטיסטיקער

== צווילינג שטעט ==
פירענצע האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* {{Flag icon|Peru|[[ארעקיפע]]}} &lt;ref&gt;Patto di amicizia tra la città di Arequipa e la città di Firenze [Firenze – Arequipa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Avventure nel Mondo – Centro di Documentazione&lt;!--Título generado por Muro Bot--&gt; |url=http://www.viaggiavventurenelmondo.it/nuovosito/eventi/cdoc/entry.php?id=107 |access-date=2012-04-22 |archivedate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722065707/http://www.viaggiavventurenelmondo.it/nuovosito/eventi/cdoc/entry.php?id=107 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Israel|[[נצרת]]}} 
* [[בית לחם]], &lt;ref name=&quot;BethlehemTwinning&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=Bethlehem Municipality |publisher=www.bethlehem-city.org |accessdate=10 October 2009}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Algeria|[[Tlemcen]]}} &lt;ref name=&quot;Coopération et Partenariat &quot;&gt;{{cite web |url=http://www.interieur.gov.dz/Cooperation/frmItem.aspx?html=6 |title=Accords ou jumelages entre Tlemcen et Florence |publisher=http://www.interieur.gov.dz}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Hungary|[[בודאפעשט]]}}
* {{Flag icon|Australia|[[סידני]]}} 
* {{Flag icon|Eritrea|[[אסמארא]]}}
* {{Flag icon|Germany|[[דרעזדן]]}}
* {{Flag icon|Morocco|[[פעז]]}}
* {{Flag icon|Armenia|[[יערעוואן]]}}
||
* {{Flag icon|Iran|[[איספאהאן]]}}
* {{Flag icon|Turkey|[[סטאמבול]]}}
* {{Flag icon|Germany|[[קאסעל]]}}
* {{Flag icon|Ukraine|[[קיעוו]]}}
* {{Flag icon|Kuwait|[[קואווייט שטאט]]}}
* {{Flag icon|Japan|[[קיאטא]]}}&lt;ref name=&quot;Kyoto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html |title=Kyoto City Web / Data Box / Sister Cities |publisher=www.city.kyoto.jp |accessdate=14 January 2010}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Sweden|[[מאלמע]]}}&lt;ref name=&quot;Malmö twinning&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.malmo.se/faktaommalmopolitik/internationelltsamarbete/vanortssamarbetet.4.33aee30d103b8f15916800032874.html|title=Malmö stads vänortssamarbete|publisher=2004–2009 [http://www.malmo.se/ Malmö stad], 205 80 Malmö, Organisationsnummer: 212000-1124 |language=Swedish|accessdate=27 June 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[שכם]]
* {{Flag icon|China|[[נאנזשינג]]}}
* {{Flag icon|United States|[[פילאדעלפיע]]}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ivc.org/florence__italy |title=Florence, Italy |publisher=Ivc.org |accessdate=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;
||
* {{Flag icon|United States|[[פראווידענס]]}}
* {{Flag icon|France|[[רימס]]}}
* {{Flag icon|Latvia|[[ריגע]]}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |title=Twin cities of Riga |publisher=[[Riga City Council]] |accessdate=27 July 2009}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Scotland|[[עדינבורג]]|סקאטלאנד, פאראייניגטע קעניגרייך}} 
* {{Flag icon|Brazil|[[סאלוואדאר]]}}
* {{Flag icon|USA| [[קעמברידזש, מאסאטשוסעטס]]}}&lt;ref name=&quot;dept&quot;&gt;[http://www.cambridgema.gov/deptann.cfm?story_id=1597 &quot;A Message from the Peace Commission: Information on Cambridge's Sister Cities,&quot;] 15 February 2008. Retrieved 12 October 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thompson&quot;&gt;Richard Thompson. [http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full &quot;Looking to strengthen family ties with 'sister cities',&quot;] ''Boston Globe'', 12 October 2008. Retrieved 12 October 2008.&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Albania|[[טיראנא]]}} &lt;ref name=&quot;International relations&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations (NB Florence is listed as 'Firenze')|accessdate=23 June 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=www.tirana.gov.al|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Finland|[[טורקו]]}}
* {{Flag icon|Spain|[[וואלאדאליד]]}}
* {{Flag icon|Serbia|[[וואזדאוואץ]]}}
|}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין איטאליע]]</text>
      <sha1>fmvte2bwbzw2bj7p46hlpd1f9ygfic1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאנגעשלאק האלבאינדזל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39551</id>
    <revision>
      <id>602240</id>
      <parentid>467542</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="l6cv0krvmw4524uackmb75hqtxcccp1" xml:space="preserve">{{באצירק}}

דער '''מאַנגעשלאַק האלבאינדזל''' ([[קאזאכיש]]: Маңғыстау түбегі) איז א האלבאינדזל אויף דער מזרח-זייט פון [[קאספישער ים|קאספישן ים]] אין [[קאזאכסטאן]]. אויף דער צפון-זייט פון דער מאנגעשלאק האלבאינדזל איז דער [[בוזאטשי האלבאינדזל]], ארום וועלכער די [[מאנגעשלאק איינגאס|מאנגעשלאק]], [[טויטער קופטיק איינגאס|טויטער קופטיק]] און [[קאידאק איינגאס|קאידאק]] איינגאסן זענען מסובב. אויף דער מערב-זייט קומט ארויס דער [[טיוב-קאראגאן האלבאינדזל]], און אויף דרום-זייט פון מאנגעשלאק האלבאינדזל איז [[קאזאכיש איינגאס]] געפונען. דער האלבאינדזל גפינט זיך אינעם [[מאנגיסטאווער אבלאסט]] פון קאזאכסטאן.[[טעקע:Обзорная карта Мангыстау.png|קליין|300px|מאפע פונעם מאנגעשלאק האלבאינדזל (רוסיש)]]


{{coord|44|36|N|51|53|E|region:KZ|display=title}}


[[קאַטעגאָריע:האלבאינדזלען]]
[[קאַטעגאָריע:קאזאכסטאן]]</text>
      <sha1>l6cv0krvmw4524uackmb75hqtxcccp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602241</id>
      <parentid>602240</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1162" sha1="5vvekaiwqe7k17m3a6la0kgc4tlep08" xml:space="preserve">{{באצירק}}

דער '''מאַנגעשלאק האלבאינדזל''' ([[קאזאכיש]]: Маңғыстау түбегі) איז א [[האלבאינדזל]] אויפן מזרח ברעג פונעם [[קאספישער ים]] אין [[קאזאכסטאן]]. ער געפינט זיך אינעם [[מאנגיסטאווער אבלאסט]].

אויף זיין צפון זייט געפינט זיך דער [[בוזאטשי האלבאינדזל]], ארום וועלכן עס געפינען זיך דער [[מאנגעשלאק איינגאס]], דער [[טויטער קופטיק איינגאס]] און דער [[קאידאק איינגאס]]. אויף דער מערב זייט שטעקט ארויס דער [[טיוב קאראגאן האלבאינדזל]], און אויף דער דרום זייט געפינט זיך דער [[קאזאכישער איינגאס]].
[[טעקע:Обзорная карта Мангыстау.png|קליין|300px|מאפע פונעם מאנגעשלאק האלבאינדזל (רוסיש)]]


{{coord|44|36|N|51|53|E|region:KZ|display=title}}


[[קאַטעגאָריע:האלבאינדזלען]]
[[קאַטעגאָריע:קאזאכסטאן]]</text>
      <sha1>5vvekaiwqe7k17m3a6la0kgc4tlep08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אריסטובולוס דער פערטער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40171</id>
    <revision>
      <id>602243</id>
      <parentid>589979</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="ru4fkqqo9d64j6lhrlciz30brib0wl7" xml:space="preserve">
{{יתום}}{{אישיות}}'''אריסטאבולוס דער פערטער''' (31 – 7 פאר דער נײַער צײַטרעכענונג) איז געווען אַ בן-מלך פון יהודה.

==לעבנסגעשיכטע==

אריסטאבולוס (דער פערטער) איז געווען אַ זון פונעם מלך [[הורדוס]] און זײן ווײב מרים פון בית [[חשמונאים]]. ווען אריסטאבולוס איז געווען בערך דרײצן יאָר אַלט, איז ער צוזאַמען מיט זײַן ברודער אלכסנדר געשיקט געוואָרן זיך דערציִען אין [[רוים]], אין דער היים פונעם סענאטאָר גאַיוס אַסיניוס פּוליִאָ, אלס פּאָטענציאלע יורשים פונעם מלך.

ווען אריסטאבולוס האָט זיך אומגעקערט קיין [[ארץ יהודה|יהודה]] צוזאַמען מיט זײַן ברודער אלכסנדר, האָבן טייל מקורבים פונעם מלך אָנגעהויבן פאַרשרפּרייטן קלאַנגען, אַז די ברידער פּלאַנירן כלומרשט מאַכן אַן אַטעטנאַט אויף זייער פאָטער הורדוס. דאַן האָט הורדוס באַשלאָסן באַשטימען אַלס יורש אויך [[אנטיפטרוס|אנטיפטרוסן]], זײַן זון פון אַן אַנדער ווײַב (אינאיינעם מיט אריסטובולוס און אלכסנדרן). אריסטובולוס און אלכסנדר האָבן דערזען אין דעם אַ נזק פאַר זייער סטאַטוס און זיי האָבן זיך באַמיט אומקערן זיך דעם סטאַטוס פון די איינציקע יורשים. איינצײַטיק האָט אנטיפטרוס געבויט קעגן זיי אינטריגעס כדי ווערן דער איינציקער יורש פונעם מלך. די אויפפירונג פון אריסטובולוס און אלכסנדר, ווי אויך דער פאַקט, וואָס זיי זײַנען עפנטלעך אַרויסגעטראָטן קעגן דעם, וואָס דער מלך הורדוס האָט באַפוילן הינריכטן זייער מוטער מרים, האָט נאָך מער פאַרערגערט זייער לאַגע . הורדוס האָט באַשולדיקט זיי פאַרן קיסר אוגוסטוס אינעם פּלאַנירן אַן אַטענטאַט אויפן אים, אָבער דער קיסר האָט געמאַכט אַ שלום-בית צווישן דעם פאָטער און די זין. אריסטובולוס און אלכסנדר זײַן באַשולדיקט געוואָרן צום צווייטן מאָל אינעם פּלאַנירן הרגענען הורדוסן. אין דעם פאַל האָט זיי געראַטעוועט אַ מוטיקע אַרײַנמישונג פון ארכלאוסן דעם פאָטער פון אלכסנדרס ווײַב גלפירה.

אָבער סוף-כל-סוף האָט זיך אַ חנפן מיטן נאָמען איריקלס, וועלכער איז צוגעשיקט געוואָרן דורך אנטיפּטרוסן, אײַנגעגעבן אָנרייצן הורדוסן אויף די זין. הורדוס האָט באַקומען פון אוגוסט וסן אַ רשות שטעלן זיי צום משפט. זיי זײַנען פאַרורטיילט געוואָרן צום טויט. נאָך דעם, ווי די ברידער זײַנען הינריכטעט געוואָרן אין דער שטאָט שומרון (סעבאַסטיע), האָט דער קיסר געזאָגט, אַז בעסער איז זײַן הורדוסעס חזיר, איידער זײַן זון.

אין 16 פאַר דער נײַער צײַטרעכענונג האָט אריסטובולוס חתונה געהאַט מיט זײַן שוועסטערקינד בערניקי, וועלכע איז געווען די טאָכטער פון הורדוסעס שוועסטער שלומית און קוסגבר דעם גובערנאַטאָר פון  אדום. אריסטובולוס און בריניקי האָבן געהאַט פינף קינדער: [[הורדוס פון כאלקיס|הורדוס]], [[אגריפאס|אגריפּס]] (דער קומענדיקער מלך אגריפּס דער ערשטער), אריסטובולוס, הרודיאס און מרים.

==וועבלינקען==

&quot;די קינדער פון אריסטובולוס דעם פערטן&quot; (אויף ענגליש) - http://www.jjraymond.com/religion/aristobuluschildren.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106031551/http://www.jjraymond.com/religion/aristobuluschildren.html |date=2014-01-06 }}

[[קאַטעגאָריע:הורדוס פאמיליע]]
[[קאַטעגאָריע:תקופת בית שני]]</text>
      <sha1>ru4fkqqo9d64j6lhrlciz30brib0wl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דער לעבעדיקער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41778</id>
    <revision>
      <id>602245</id>
      <parentid>600459</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="pkdwwo8m1zn68ugox9agby0inrsuhfk" xml:space="preserve">
דער לעבעדיקער (דער אמתער נאָמען – חיים גוטמאַן, [[פיעטרקאוו]], [[בעלארוס|ווײסרוסלאנד]], 1887 – [[מיאמי]], 1961) איז געווען אַ אידישער הומאָריסט, סאַטריקער און טעאַטער-קריטיקער.

==לעבנס געשיכטע==
חיים גוטמאן איז געבוירן געווארן אינעם שטעטל [[פיעטרקאוו]] (דעמאלט – א טייל פון דער [[רוסישער אימפעריע]]; היינט – א טייל פון דער האמלער געגנט אין [[ווייסרוסלאנד]]) אין א פארמעגלעכער משפחה. אין דער עלטער פון 9 יאר, זייענדיג א חדר אינגל, האט ער אנגעהויבן שרייבן לידער אויף אידיש.

אין 1905 איז חיים גוטמאן עמיגרירט קיין פשא, וואו ער איז באקאנט געווארן אונטער'ן פען נאמען „דער לעבעדיקער“ אלס מחבר פון עפּיגראמען און סקעטשן אינעם הומאריסטישן זשורנאל „דער קיבעצער“. פון 1909 ביז 1915 האט ער רעדאקטירט דעם זשורנאל. א קורצע צייט האט ער אויך רעדאקטירט די וואכנשריפט „דער קונדס“.

שפעטער האט דער לעבעדיקער געפירט הומאר אפטיילונגען אין די ניו יארקער צייטונגען „די ווארהייט“ און „טאג“. אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט ער געארבעט אלס פעליעטאניסט אין „מארגן זשורנאל“. אין זיינע ווערק האט דער לעבעדיקער אסאך גענוצט די גערעדטע אידישע שפראך פון איסט סייד, מיט א גרויסן צאל ענגלישע ווערטער.

אין 1918 איז אין ניו יארק דערשינען זיין ערשטע בוך, א זאמלונג פון סקעטשן מיט'ן נאמען „אזוי האט גערעדט פאמפאדור“. דערנאך זענען דערשינען נאך זיבן הומאריסטישע זאמלונגען. דער לעבעדיקער האט אויך פארפאסט א צוויי אקטיקע קאמעדיע פיעסע „משיח אויף איסט בראָדוויי“.

==וועב-לינקען==
וועגן דעם לעבעדיקן אינעם &quot;לעקסיקאָן פון ייִדישן טעאַטער&quot; (אויף ענגליש) -
 
וועגן דעם לעבעדיקן אין דער רוסלענדישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע (אויף רוסיש) - [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%A2%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%A5%D0%B0%D0%B8%D0%BC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050439/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%A2%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%A5%D0%B0%D0%B8%D0%BC |date=2016-03-04 }}

וועגן דעם לעבעדיקן אין דער רוסישער וויקיפּעדיע - [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%80]</text>
      <sha1>pkdwwo8m1zn68ugox9agby0inrsuhfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1566</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41809</id>
    <revision>
      <id>602242</id>
      <parentid>487953</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* געשעענישן */</comment>
      <origin>602242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19151" sha1="je798up0gabb7991fmn7sl4sd5xm884" xml:space="preserve">{{יאר אין אנדערע קאלענדארן}}
{{ציוויל יאר באשרייבונג|{{בלאטנאמען}}}}

== געשעענישן ==

=== יאנואר–מארץ ===

* '''7טן יאנואר''' – קארדינאל [[מיקעלע גהיזליערי]] ווערט ערוויילט אלס דער נייער [[פויפסט]] דורך צוויי דריטל פון די קארדינאלן, נאכצופאלגן [[פויפסט פיוס דער פערטער]], וואס איז געשטארבן 28 טעג פריער. גהיזליערי ווערט דער 225סטער פויפסט און נעמט אן דעם נאמען '''[[פויפסט פיוס דער פינפטער]]'''.
* '''28סטן מארץ''' – דער גרונדשטיין פון [[וואלעטא]], די שפעטערדיגע הויפטשטאט פון [[מאלטא]], ווערט געלייגט דורך [[זשאן פאריזא דע וואלעט]], דער גרויס מייסטער פונעם מאלטיזער ארדן.
*

=== אפריל–יוני ===

* '''5טן אפריל''' – דער [[קאמפראמיס פון די אדעל]] ווערט איבערגעגעבן צו [[מארגארעט פון פארמא]], גאווערנארין פון די [[האפסבורגער נידערלאנד]]. דער אפמאך האט פארשפעטיגט דעם אויסברוך פונעם [[אכציג יעריגער קריג]].
* '''1טן מאי''' – [[קארל דער ניינטער פון פראנקרייך|קארל דער ניינטער]], קעניג פון [[פראנקרייך]], קערט זיך צוריק קיין [[פאריז]] נאך א רייזע ארום זיין מלוכה, וואס האט געדויערט איבער 27 חדשים.
* '''1טן מאי''' – [[סוליימאן דער ערשטער|סולימאן דער פראכטפולער]], סולטאן פונעם [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישן אימפעריע]], הייבט אן זיין לעצטן מיליטערישן צוג און פארלאזט [[קאנסטאנטינאפאל]] מיט א גרויסער ארמיי, מיטן פלאן אנצוגרייפן [[ווין]].
* '''13טן מאי''' – [[מאקסימיליאן דער צווייטער]], קייסער פונעם [[הייליגע רוימישע אימפעריע|הייליגן רוימישן אימפעריע]], באפעלט א מיליטערישן שריט קעגן [[יאן פרידריך דער צווייטער]], הערצאג פון [[סאקסן]], און [[אויגוסט פון סאקסן]] הייבט אן די באלאגערונג פון [[גאטא]].
* '''25סטן מאי''' – [[פיליפ דער צווייטער פון שפאניע]] פארארדנט נייע געזעצן קעגן די איבערגעבליבענע מוסולמענער אין שפאניע, אריינגערעכנט א פארבאט צו נוצן די אראבישע שפראך און טראגן טראדיציאנעלע קליידער.
* '''30סטן מאי''' – דער [[רייכסטאלער]] ווערט איינגעפירט אלס א נייע מטבע אין דער [[הייליגער רוימישער אימפעריע]].
* '''10טן יוני''' – [[ווילהעלם פון ראזענבערג]], קאמאנדיר פון דער [[בעהמען|ביהמישער]] ארמיי, הייבט אן צוזאמענשטעלן אן ארמיי קעגן אן ערווארטעטן [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישן]] איינפאל.

=== יולי–סעפטעמבער ===

* '''28סטן יולי''' – [[יאן זיגיסמונד זאפאליא]], וואס האט זיך פארריפן צום אונגארישן טראן, פירט אן אטאמאנישע אינוואזיע אין אויבער אונגארן.
* '''6טן אויגוסט''' – סולימאן דער פראכטפולער הייבט אן די [[באלאגערונג פון סיגעטוואר]].
* '''7טן סעפטעמבער''' – סולימאן דער פראכטפולער שטארבט אין זיין געצעלט, איין טאג פארן סוף פון דער באלאגערונג פון סיגעטוואר. זיין זון [[סעלים דער צווייטער]] פאלגט אים נאך אלס סולטאן פונעם אטאמאנישן אימפעריע.
* '''8טן סעפטעמבער''' – די באלאגערונג פון סיגעטוואר ענדיגט זיך מיט א שווערער קאמף. די אונגארישע און קראאטישע פארטיידיגער, אונטער [[ניקאלא שוביטש זרינסקי]], ווערן כמעט אינגאנצן אומגעברענגט.

=== אקטאבער–דעצעמבער ===

* '''8טן אקטאבער''' – [[קאטערינע פון עסטרייך]], קעניגן פון פוילן, פארלאזט פוילן און קערט זיך צוריק קיין עסטרייך נאך דעם דורכפאל פון איר חתונה מיט [[זיגמונט דער צווייטער אויגוסט]].
* '''5טן נאוועמבער''' – [[עליזאבעט די ערשטע]] פון [[ענגלאנד]] רעדט צום ענגלישן פארלאמענט און באטאנט איר געטריישאפט צום לאנד.
* '''23סטן נאוועמבער''' – [[פיליפ דער צווייטער פון שפאניע|פיליפ דער צווייטער]] פון [[שפאניע]] פארגרעסערט דעם גאלד אינהאלט פונעם שפאנישן גאלדענעם עסקודא.
* '''26סטן נאוועמבער''' – די ראטגעבער פון [[מארי קעניגן פון סקאטלאנד|מארי]] קעניגן פון [[סקאטלאנד]] ראטן איר זיך צו גט'ן פון איר מאן [[הענרי סטוארט, לארד דארנלי]]. נאכן וואס זי ווארפט אפ דעם פארשלאג, באשליסן זיי אים אומצוברענגען.

==== דאטום אומבאקאנט ====

* צווישן '''19טן יולי 1566''' און '''7טן יולי 1567''' ווערט די ערשטע בריק איבערן [[נערעטווא טייך]] אין [[מאסטאר]], [[הערצעגאווינע|הערצעגאָווינע]], פארענדיגט דורך דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]]. די ווייסע מארמאר בריק ווערט באקאנט אלס '''[[סטארי מאסט]]''' (&quot;די אלטע בריק&quot;).

== געבוירן ==
[[טעקע:Sultan_Mehmet_III_of_the_Ottoman_Empire.jpg|רעכטס|קליין|137x137פיקס|סולטאן [[מוחמד דער דריטער]]]]
[[טעקע:JamesIEngland.jpg|רעכטס|קליין|186x186פיקס|[[דזשיימס דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד|דזשיימס דער ערשטער]]]]
[[טעקע:Zygmunt_III_w_stroju_koronacyjnym.jpg|רעכטס|קליין|184x184פיקס|קעניג [[זיגמונד דער דריטער וואזא]]]]
[[טעקע:Isabella_Clara_Eugenia_of_Spain_-_Frans_Pourbus_II.jpg|רעכטס|קליין|157x157פיקס|[[איזאבעלא קלארא אוגעניא]]]]
[[טעקע:Sigrid_Eriksdotter_Vasa.jpg|רעכטס|קליין|149x149פיקס|[[סיגריד פון שוועדן (1566–1633)|סיגריד פון שוועדן]]]]

* [[13טן יאנואר]] – [[מאריא פון ברוינשווייג לונעבורג]], הערצאגין פון [[סאקסן לויענבורג]] (געבוירן [[1582]], געשטארבן [[1619]]&lt;nowiki/&gt;אדער [[1626]])
* [[15טן יאנואר]] – [[פיליפ אופענבאך]], דייטשער קינסטלער (געשטארבן [[1636]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Seibt|first1=Wilhelm|title=Helldunkel: Adam Elsheimer ́s Leben und Wirken|date=1885|publisher=Keller|page=7|url=https://books.google.com/books?id=TLsxieNaIeoC&amp;dq=Philipp+Uffenbach+%2215+januar+1566%22&amp;pg=PA7|access-date=29 November 2023|language=de}}&lt;/ref&gt;
* [[17טן יאנואר]] – [[אנא יוליאנא גונזאגא]], ארצהערצאגין פון עסטרייך און א נאנע (געשטארבן [[1621]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wurzbach|first1=Constantin|title=Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich|date=1860|publisher=Universitätsbibliothek Graz|page=154|url=http://www.literature.at/viewer.alo?objid=11804&amp;page=162&amp;scale=3.33&amp;viewmode=fullscreen|access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[26סטן נאוועמבער|26טן מאי]] – [[מוחמד דער דריטער]], [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער]] [[סולטאן]] (געשטארבן [[1603]])&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sultana|first1=Professor Dr Summer|last2=Sharif|first2=Muhammad Amin|title=The Role of Turkish Women in the Politics of Ottoman Empire|journal=Pakistan Journal of International Affairs|date=2019|volume=2|issue=2|doi=10.52337/pjia.v2i2.60|s2cid=237961866|url=http://pjia.com.pk/index.php/pjia/article/view/60|access-date=29 November 2023|language=en|issn=2664-360X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* [[19טן יוני]] - [[דזשיימס דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד|דזשיימס דער ערשטער]], מלך פון [[ענגלאנד]] 
* [[20סטן יוני]] – קעניג [[זיגמונד דער דריטער וואזא]], קעניג פון פוילן און שוועדן (געשטארבן [[1632]])&lt;ref&gt;{{cite book|author=Grolier Incorporated|title=The Encyclopedia Americana|url=https://books.google.com/books?id=7JlFAAAAYAAJ|year=2001|publisher=Grolier Incorporated|isbn=978-0-7172-0134-1|page=799}}&lt;/ref&gt;
* [[9טן יולי]] – [[יאן ערנסט, הערצאג פון סאקסן אייזענאך]], דייטשער הערצאג (געשטארבן [[1638]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Meyers Konversations-Lexikon: Eine Encyklopädie des allgemeinen Wissens|date=1876|publisher=Verlag des Bibliographischen Instituts|page=560|url=https://books.google.com/books?id=y0V9ViTSrYcC&amp;dq=Johann+Ernst+%229+juli+1566%22&amp;pg=PA560|access-date=29 November 2023|language=de}}&lt;/ref&gt;
* [[12טן אויגוסט]] – [[איזאבעלא קלארא אוגעניא]], שפאנישע אינפאנטע (געשטארבן [[1633]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bravo|first1=María Antonia Bel|title=Mujer y cambio social en la Edad Moderna|date=1 September 2011|publisher=Encuentro|isbn=978-84-9920-638-7|page=223|url=https://books.google.com/books?id=dWQxr9_MMIcC&amp;dq=Isabel+Clara+Eugenia+%2212+de+agosto+de+1566%22&amp;pg=PA223|access-date=29 November 2023|language=es}}&lt;/ref&gt;
* [[15טן אקטאבער]] – [[סיגריד פון שוועדן (1566–1633)|סיגריד פון שוועדן]], שוועדישע פרינצעסין (געשטארבן [[1633]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Förhandlingar och uppsatser|date=1888|publisher=Svenska litteratursällskapet i Finland|page=200|url=https://books.google.com/books?id=Mq0OAQAAIAAJ&amp;dq=Sigrid+Eriksdotter+Vasa+%2215+oktober+1566%22&amp;pg=PA200|access-date=2 December 2023|language=sv}}&lt;/ref&gt;
* [[3טן נאוועמבער]] – [[קארל, ערל פון סואסאן]], פראנצויזישער ''prince du sang'' און מיליטערישער קאמאנדיר (געשטארבן [[1612]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gouellain|first1=Gustave|last2=Cochet|first2=Jean Benoît Désiré|title=Revue de la Normandie|date=1863|publisher=E. Cagniard|page=91|url=https://books.google.com/books?id=LBFMAAAAMAAJ&amp;dq=Charles+de+Bourbon-Soissons+%223+novembre+1566%22&amp;pg=PA91|access-date=2 December 2023|language=fr}}&lt;/ref&gt;
* [[9טן נאוועמבער]] – [[קריסטיאן, הערצאג פון ברוינשווייג לונעבורג]], פרינץ פון לונעבורג (געשטארבן [[1633]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Allgemeiner Harz-Berg-Kalender|publisher=E. Piepersche.|page=80|url=https://books.google.com/books?id=I38TAQAAMAAJ&amp;q=%20%229%20november%201566%22|access-date=2 December 2023|language=de}}&lt;/ref&gt;
* [[21סטן נאוועמבער]] – [[פראנצעסקא טשעניני דע סאלאמאנדרי]], קארדינאל פון דער רוימישער קאטוילישער קירכע (געשטארבן [[1645]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Cardinals of the Holy Roman Church - Biographical Dictionary - Consistory of January 11, 1621|url=https://cardinals.fiu.edu/bios1621.htm#Cennini|website=cardinals.fiu.edu|access-date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[1טן דעצעמבער]] – [[פיליפ פון נאסאו]], ערל פון נאסאו (געשטארבן [[1595]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mortanges|first1=Willem Theodoor Pahud de|last2=Graafland|first2=Jacob Petrus Hooft|title=Historisch overzicht van de drie gebeurtenissen voorgesteld in de Maskerade, bij gelegenheid van het 250-jarig bestaan der Utrechtsche Academie|date=1886|publisher=Beijers en Van Boekhoven|page=28|url=https://books.google.com/books?id=AZdVAAAAcAAJ&amp;dq=Filips+van+Nassau+%221+december+1566%22&amp;pg=PA28|access-date=2 December 2023|language=nl}}&lt;/ref&gt;
* ''דאטום אומבאקאנט''
** [[דזשיאוואני באליואנע]], איטאליענישער מאלער און קונסט היסטאריקער (געשטארבן [[1643]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Baglione, Giovanni|url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/display/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000005698|website=Grove Art Online|access-date=2 December 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[לוסיא קווינציאני]], איטאליענישע קאמפאזיטארין
** [[דזשיימס סעמפיל]], סקאטישער טעאלאג (געשטארבן [[1626]])&lt;ref&gt;{{cite ODNB|title=Sempill, James|url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-25073|year=2004|access-date=2 December 2023|language=en|doi=10.1093/ref:odnb/25073}}&lt;/ref&gt;
** [[קאטערינא וויטאלע]], מאלטיזישע אפטייקערין (געשטארבן [[1619]])&lt;ref&gt;{{cite news|title=Caterina Scappi and her revolutionary hospital for women who were incurable|url=https://timesofmalta.com/articles/view/caterina-scappi-and-her-revolutionary-hospital-for-women-who-were.581731|access-date=2 December 2023|publisher=Times of Malta|date=23 August 2015|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bezzina|first1=Frank|last2=Camilleri|first2=Emanuel|last3=Marmarà|first3=Vincent|chapter=Historical Background of the Maltese Public Service Administration and Management (The Beginning)|title=Public Service Reforms in a Small Island State|journal=Public Service Reforms in a Small Island State: The Case of Malta|series=Public Administration, Governance and Globalization|date=2021|volume=22|pages=3–40|doi=10.1007/978-3-030-74357-4_1|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-74357-4_1|access-date=2 December 2023|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-030-74356-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== געשטארבן ==
[[טעקע:Nostradamus_by_Cesar.jpg|קליין|135x135פיקס|[[נאסטרעדאמוס]]]]
[[טעקע:Fray_Bartolomé_de_las_Casas.jpg|קליין|149x149פיקס|[[בארטאלאמע דע לאס קאסאס]]]]
[[טעקע:EmperorSuleiman.jpg|קליין|129x129פיקס|סולטאן סוליימאן דער ערשטער]]

*
* [[24סטן פעברואר]] – [[מימורא יעצ'יקא]], יאפאנישער קריגס הער
* [[25סטן אפריל]] – [[דיאנא דע פואטיע]], די באליבטע פון קעניג [[היינריך דער צווייטער פון פראנקרייך]] (געבוירן [[1499]])&lt;ref&gt;{{cite book|author=Jehanne d'Orliac|title=The Moon Mistress: Diane de Poitiers|url=https://books.google.com/books?id=6YgJAQAAIAAJ|year=1931|publisher=Harrap|page=310}}&lt;/ref&gt;
* [[2טן יולי]] – [[נאסטרעדאמוס]], פראנצויזישער אסטראלאג (געבוירן [[1503]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Reading|first1=Mario|title=Nostradamus: The Complete Prophecies for the Future|date=2006|publisher=Watkins Media Limited|isbn=978-1-84293-180-6|page=16|url=https://books.google.com/books?id=WgXaCwAAQBAJ&amp;q=%20%222%20july%201566%22|access-date=3 December 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[13טן יולי]] – [[טאמאס האבי]], ענגלישער דיפלאמאט און איבערזעצער (געבוירן [[1530]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wagner|first1=John A.|last2=Ph.D|first2=Susan Walters Schmid|title=Encyclopedia of Tudor England|date=9 December 2011|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-59884-299-9|page=600|url=https://books.google.com/books?id=7uPNEAAAQBAJ&amp;dq=Thomas+Hoby+%2213+july+1566%22&amp;pg=PA600|access-date=3 December 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[19טן אויגוסט]] – [[עליזאבעט פון ברוינשווייג קאלענבערג]], גראפין פון הענבערג (געבוירן [[1526]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Braunschweigisches Magazin|date=1899|publisher=J. Zwissler.|page=201|url=https://books.google.com/books?id=RXsKAAAAIAAJ&amp;dq=Elisabeth+von+Braunschweig+%2219+august+1566%22&amp;pg=RA2-PA201|access-date=3 December 2023|language=de}}&lt;/ref&gt;
* [[2טן סעפטעמבער]] – [[טאדדעא צוקארי]], איטאליענישער מאלער (געבוירן [[1529]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ricerche di storia dell'arte|date=1986|publisher=Bulzoni|page=44|url=https://books.google.com/books?id=D3FMAAAAYAAJ&amp;q=Taddeo+Zuccari+%222+settembre+1566%22|access-date=3 December 2023|language=it}}&lt;/ref&gt;
* [[6טן סעפטעמבער]] – [[סוליימאן דער ערשטער]] אויך געריפן סולימאן דער פראכטפולער, [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער]] [[סולטאן]]  זינט [[1520]] (געבוירן [[1494]])&lt;ref name=&quot;sul&quot; /&gt;
* [[17טן סעפטעמבער]] – [[איניגא לופעז דע מענדאזא, 4טער הערצאג פון אינפאנטאדא]] (געבוירן [[1493]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Falguera|first1=Cristina de la Cruz de Arteaga y|title=La Casa del Infantado: cabeza de los Mendoza|date=1940|publisher=Duque del Infantado|page=420|url=https://books.google.com/books?id=SgRJIZG6-SwC&amp;q=%20%2217%20de%20septiembre%20de%201566%22|access-date=3 December 2023|language=es}}&lt;/ref&gt;
* [[27סטן נאוועמבער]] – [[פראבען קריסטאף פון צימערן]], מחבר פון דער ''צימערן כראָניק'' (געבוירן [[1519]])&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jenny|first1=Beat Rudolf|title=Graf Froben Christoph von Zimmern, 1519-1566: Geschichtschreiber, Erzähler, Dynast|date=1959|publisher=Konstanz|page=1|url=https://books.google.com/books?id=zG131FTl49IC&amp;q=%20%2227%20november%201566%22|access-date=3 December 2023|language=de}}&lt;/ref&gt;
* [[28סטן דעצעמבער]] – [[מארגארעטא פאלעאלאגא]], הערשערין־מארקיזין פון מאנטפעראט (1531–1540) (געבוירן [[1510]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Archivio storico italiano|date=1892|publisher=Leo S. Olschki|page=265|url=https://books.google.com/books?id=gGFIAAAAYAAJ&amp;dq=Margherita+Paleologa+%2228+dicembre+1566%22&amp;pg=PA265|access-date=3 December 2023|language=it}}&lt;/ref&gt;
* ''דאטום אומבאקאנט''
** [[קאלוואג א'דאנעל]], אירישער שבט פירער&lt;ref&gt;{{cite ODNB|title=O'Donnell, Calvagh, lord of Tyrconnell|url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-20550|year=2004|access-date=3 December 2023|language=en|doi=10.1093/ref:odnb/20550}}&lt;/ref&gt;
{{ציוויל יאר פיסל|{{בלאטנאמען}}}}</text>
      <sha1>je798up0gabb7991fmn7sl4sd5xm884</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יהושע העשיל וואלהענדלער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41841</id>
    <revision>
      <id>602269</id>
      <parentid>590563</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T22:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2389" sha1="kd7h7iinneova6up43q2ipj90gkvir6" xml:space="preserve">{{אישיות}}

רבי '''יהושע העשיל וואָלהענדלער''' ([[תשי&quot;ד]] - כ&quot;ט מרחשון תשע&quot;ב) איז געווען אן אנערקענטער [[חסידישער]] [[רב]] און [[פוסק]], דער בעל מחבר פון [[ספר גופי הלכות]] אויף [[נדה|הלכות טהרה]] און פארשידענע אנדערע [[ספר]]ים און [[כתבים]]. ער האט געוואוינט אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין]].

== ביאגראפיע ==
יהושע העשיל וואלהענדלער איז געווען א זון פון [[חיים שמואל מאיר וואלהענדלער]] פון [[פוילן]], א שטארקער [[כענטשין|כענטשינער]] חסיד. דער טאטע הייסט נאך רבי [[חיים שמואל הורוויץ]] און דער זון נאך רבי [[יהושע העשיל הורוויץ]] [[הי&quot;ד]], דער לעצטער [[כענטשינער]] רבי .

ער האט [[חתונה]] געהאט אין [[חודש כסלו]] [[תשל&quot;ה]] מיט א טאכטער פון הרב [[בנציון הכהן קאהן]], [[סענפעטער]] רב.

ער איז [[נפטר]] געווארן [[כ&quot;ט חשוון]] [[ה'תשע&quot;ב]].

==באשעפטיגונג==
[[ראב&quot;ד]] פון [[בי&quot;ד הרבני לעניני אישות]], [[מסדר גיטין]], א גרויסער בקי אין [[שמות גיטין]].

==ספרים==
*[[ספר גופי הלכות]] (משנה ברורה החדש)
* [[ספר סדר הגט]] מיטן פירוש מאיר עיני חכמים
*ועוד בכתבים


== זעט אויך ==
* [[ספר גופי הלכות]]


==וועבלינקען==
&lt;!-- שטעלט דא לינקען צו אנדערע וועבזייטלעך--&gt;
*http://www.vosizneias.com/98101/2012/01/03/brooklyn-ny-tribute-to-rav-yehoshua-heschel-wolhendler-zl/

*http://www.bhol.co.il/article.aspx?id=36413

*http://www.bholworld.com/article.aspx?id=34752 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214619/http://www.bholworld.com/article.aspx?id=34752 |date=2016-03-04 }}

{{גרונטסארטיר:וואלהענדלער, יהושע}}
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:בית דין צדק]]
[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער]]
[[קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים]]
[[קאטעגאריע:מחברי ספרים]]</text>
      <sha1>kd7h7iinneova6up43q2ipj90gkvir6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נחום מגיד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49577</id>
    <revision>
      <id>602261</id>
      <parentid>583423</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T20:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3959" sha1="63tkl5fburpm1zdwv5nuiug4n0k8yxu" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}רבי '''נחום קאַפּלין''' באקאנט ווי: '''רבי נחום מַגיד''' אָדער '''דער ווארשעווער מגיד''' ([[ה'תקצ&quot;ד|תקצ&quot;ד]], [[1834]] - [[י&quot;ט אדר]] [[ה'תרע&quot;ג|תרע&quot;ג]], [[1913]]{{הערה|אויף זיין באנייטער מצבה שטייט אז ער איז נפטר געווארן אין תרע&quot;ו.}}) איז געווען א מגיד אין [[ווארשע]], און אין זיינע לעצטע יאָרן אין [[ירושלים]] . ער איז געווען א שוואגער פונעם [[חפץ חיים]].

== לעבנסגעשיכטע ==
ער איז געווען א זון פון משה אַהרן גראָסבאַרד און בלומא הענא פון [[שאָװל|שאַוול]]. ער האָט חתונה געהאַט מיט רייזא, א טאָכטער פון שמעון עפּשטיין, שטיף־פאטער, און שווער פון רבי [[חפץ חיים|ישראל מאיר הכהן]] פון [[ראדין]] - דער חפץ חיים.{{הערה|דער חפץ חיים האט חתונה געהאט מיט זיין שטיפֿשוועסטער פֿריידא, טאכטער פון שמעון עפשטיין וואס האט געהייראט דעם חפץ חיים׳ס מוטער, דאברושא, נאך ווען זי איז געווארן אן אלמנה פון זיין פאטער אריה זאב.}} 

ער האט געוואוינט אין [[לידא|לידאַ]] און געדינט ווי אַ מגיד שיעור אין דער היגער ישיבה. דערנאך איז ער געווארן אַ מגיד אין ווארשע און איז דעריבער גערופן דער &quot;ווארשעווער מגיד&quot;. אין סוף פון זיין לעבן איז ער ארויף קיין ירושלים. ער איז געפארן אין ארץ ישראל אַליין, און פֿאַר עטלעכע חדשים זייַנען זיין פרוי און קינדער געבליבן ביים חפץ חיים אין ראדין ביז זיי זענען נאכגעפארן. ער האט געוואוינט אין [[ירושלים אלטשטאט|דער אַלטשטאָט]] און געדינט ווי אַ מגיד אין דער &quot;בית יעקב&quot; שול אין דער [[חורבה שול|חורבה]] פון רבי יהודה החסיד. 

ער איז נפטר געווארן אין [[ה'תרע&quot;ג|תרע״ג]] און איז באערדיגט געווארן אין [[הר הזיתים]] אין ירושלים. 

== משפחה ==
זיינע קינדער זענען 

* הרב זלמן קאַפּלין (נפ׳ תרצ״ז) - רב אין טשיזאוו און דיין אין זאַמבראָווע; זיין אייניקל איז נחום קאַפּלין פון די בויער פון קיסריה,
*   הרב נח קאַפּלין (ר׳ נח מגיד) 
*  הרב משה אהרן פינחס קאפלין - דער זיידע פונעם דיין, רבי [[כתריאל דוד קאפלין|כתריאל דוד קאַפּלין]] פון לאָנדאָן.  
* גיטל, די טאָכטער פון רבי נחום מגיד, האָט חתונה געהאַט מיט אברהם בלומענפעלד, אן אייניקל פון ישראל בעק און איינער פון די גרינדער פונעם אַחוה פאַרבאַנד אין ירושלים. אן אייניקל פון אברהם און גיטל בלומענפעלד איז דער כנסת דעפוטאט  אליעזר גרנות. נאך אן אייניקל איז נחום גרנות, אַ וואַסער אינזשעניר, איינער פון די גרינדער פון דעם ייִשובֿ סביון.
*סימא נחמה עפשטיין

== זיינע ספרים ==

== הערות ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים]]
[[קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים]]
[[קאַטעגאָריע:מגידים]]</text>
      <sha1>63tkl5fburpm1zdwv5nuiug4n0k8yxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>משה קול</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51921</id>
    <revision>
      <id>602263</id>
      <parentid>583697</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1253" sha1="nv5okrt0kudxwdnjp3fi3gg8kvti579" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}
[[טעקע:קול משה ( 1911) .-PHG-1023836.png|קליין| משה הלוי קול  1911]]
'''משה קול''' (קלודני) (28סטן מיי 1911 - 7טן יולי 1989) איז געווען א ציוניסטישער פירער, מיטגליד פון דער פירערשאפט פון דער יידישער אגענטור, א [[כנסת דעפוטאט]] און א [[מיניסטער]] אין דער [[ישראל]] רעגירונג.

==ביאגארפיע==
משה קאָלאָדני איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט [[פינסק]] (דעמאלט אין דעם תחום-המושב פון ​​דער רוסלענדישער אימפעריע, און עטלעכע יאָר שפּעטער געווארן א טייל פון ​​דער נייער פּוילישער מדינה) צו '''מרדכי''' (זון פון רבי פנחס אליהו (אלטער) הלוי קאָלאָדני, וועלכער איז געווען איינער פון די וויכטיקסטע גייסטיקע פירער אין פינסק) און '''יהודית''' (קאַפּלאן).


[[קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן]]
{{DEFAULTSORT:קול, משה}}</text>
      <sha1>nv5okrt0kudxwdnjp3fi3gg8kvti579</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גאַדזשאַג פּעשטקאָה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54508</id>
    <revision>
      <id>602268</id>
      <parentid>596300</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T21:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="jl69y68y21jubf2fboz3cdq2jr04w6s" xml:space="preserve"> 

{{באצירק}}

'''גאדזש ע פאשטקוה''' (פערסיש: גجگ پشتکوه; אויך געשריבן '''Gajg-e Poshtkouh''' און '''Gojg-e Poshtkuch'''; אויך באקאנט אלס '''Govājag-e Pāpar''') איז א דארף אין פאשטקוה ע שאמיל, אינעם שאמיל ראיאן, באַנדאר אכאס קאונטי, הארמאזגאן פראווינץ, [[איראן]]. ביי דעם 2006 צענזוס האט דאס דארף געהאט א באפעלקערונג פון 153 איינוואוינער אין 39 פאמיליעס.

== דער עולם ==
ביי די 2006 צענזוס איז איר באפעלקערונג געווען 153, אין 39 פאמיליעס. 

== רעסאָורסעס ==
{{רעפליסטע}}https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1385/results/all/22.xls.

&quot;Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)&quot;
[[קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן]]


http://geonames.nga.mil/namesgaz/</text>
      <sha1>jl69y68y21jubf2fboz3cdq2jr04w6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דער שלאַכט פֿון סטאַלינגראַדדער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54628</id>
    <redirect title="דער שלאכט פון סטאלינגראד" />
    <revision>
      <id>602254</id>
      <parentid>597454</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>602254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="9gauold0upfibg8c0uk0210r2mdbymx" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט לאקאציע מאפע מוסטערן]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט קאארדינאטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן]]</text>
      <sha1>9gauold0upfibg8c0uk0210r2mdbymx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דער שלאַכט פֿון סטאַלינגראַד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54629</id>
    <redirect title="דער שלאכט פון סטאלינגראד" />
    <revision>
      <id>602253</id>
      <parentid>597456</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>602253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="9gauold0upfibg8c0uk0210r2mdbymx" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט לאקאציע מאפע מוסטערן]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט קאארדינאטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן]]</text>
      <sha1>9gauold0upfibg8c0uk0210r2mdbymx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דער שלאכט פון סטאלינגראד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54630</id>
    <revision>
      <id>602249</id>
      <parentid>597473</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>היימיש האט באוועגט בלאט [[דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד]] צו [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>597473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="rvh5bp59vmvuopb8zetbu7x6gwitsto" xml:space="preserve">{{קריג|נאמען=דער שלאַכט פֿון סטאַלינגראַד|בילד=[[File:The Battle of Stalingrad second collage.jpg|thumb|Battle of Stalingrad, 1942–1943.]]|בילד באשרייבן=פֿונעם רעכטס אויבן, אין דער ריכטונג פֿון אַ זייגער:
סאָוויעטישע זעלנערס קעמפֿן אין אַ צעשטערטן וואַרשטאַט. געפֿאַנגענערס פֿון די אַקסיס לענדער. סאָוויעטישע זעלנערס קעמפֿם אויף אַ דאַך פֿון אַ הויז. דיַיטשן'ס לופֿטוואַפֿע'ס יונקערס 87 ju . נאַצישער טאַנק. אַ סאָוויעטישער קאַנאָן|דאטום=17סטן יולי 1942 ביז 2טן פֿעברואַר 1943
(201 טעג)|ארט=סטאַלינגראַד, אינעם סאָוויעטישן פֿאַרבאַנד.
היַינט: וואָלגאָגראַד אין רוסלאַנד|רעזולטאט=סאָוויעטישער ניצחון|ערשטע זייט=נאַצישע דיַיטשלאַנד
די רומענישע קעניגריַיך די אונגאַרישע קעניגריַיך פֿאַשיסטישע איטאַליע 
די פֿריַיע קראָאַטישע מדינה|צווייטע זייט=דער סאָוויעטישער פֿאַרבאַנד|טאטאל1=500,000|טאטאל2=אַ מיליאָן}}דער שלאַכט פֿון דטאַלינגראַד איז געווען אַ גורלדיקער שלאַכט וואָס איז געשען אין דעם מזרחדיקן פֿראָנט אין דער צווייטער וועלט מלחמה, צווישן דעם סאָוויעטישן פֿאַרבאַנד און די אַקסיס לענדער אַרום דער שטאָט סטאַלינגראַד (וואָלגאָגראַד היַינט) אין דרום היַינטיקן רוסלאַנד, פֿון מיטל יולי 1942 ביז פֿעברואַר 1943
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט לאקאציע מאפע מוסטערן]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט קאארדינאטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן]]</text>
      <sha1>rvh5bp59vmvuopb8zetbu7x6gwitsto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602255</id>
      <parentid>602249</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="g4uc8yqm35lv2n0bofwpbt2e5bf98nk" xml:space="preserve">{{קריג|נאמען=דער שלאַכט פֿון סטאַלינגראַד|בילד=[[File:The Battle of Stalingrad second collage.jpg|thumb|Battle of Stalingrad, 1942–1943.]]|בילד באשרייבן=פֿונעם רעכטס אויבן, אין דער ריכטונג פֿון אַ זייגער:
סאָוויעטישע זעלנערס קעמפֿן אין אַ צעשטערטן וואַרשטאַט. געפֿאַנגענערס פֿון די אַקסיס לענדער. סאָוויעטישע זעלנערס קעמפֿם אויף אַ דאַך פֿון אַ הויז. דיַיטשן'ס לופֿטוואַפֿע'ס יונקערס 87 ju . נאַצישער טאַנק. אַ סאָוויעטישער קאַנאָן|דאטום=17סטן יולי 1942 ביז 2טן פֿעברואַר 1943
(201 טעג)|ארט=סטאַלינגראַד, אינעם סאָוויעטישן פֿאַרבאַנד.
היַינט: וואָלגאָגראַד אין רוסלאַנד|רעזולטאט=סאָוויעטישער ניצחון|ערשטע זייט=נאַצישע דיַיטשלאַנד
די רומענישע קעניגריַיך די אונגאַרישע קעניגריַיך פֿאַשיסטישע איטאַליע 
די פֿריַיע קראָאַטישע מדינה|צווייטע זייט=דער סאָוויעטישער פֿאַרבאַנד|טאטאל1=500,000|טאטאל2=אַ מיליאָן}}דער שלאַכט פון [[סטאלינגראד]] איז געווען א גורלדיגער שלאַכט אויפ'ן מזרח־פראנט פון דער [[צווייטע וועלט-מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]], צווישן דעם [[סאוועטן פארבאנד|סאוועטישן פארבאנד]] און די אקסיס לענדער, ארום דער שטאט [[סטאלינגראד]] (היינט וואלגאגראד) אין דרום [[רוסלאנד]]. דער שלאַכט האט זיך אנגעהויבן אין מיטן יולי 1942 און האט זיך געענדיגט אין פעברואר 1943.
[[en:Battle of Stalingrad]]

[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט לאקאציע מאפע מוסטערן]]
[[קאַטעגאָריע:ארטיקלען מיט קאארדינאטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן]]</text>
      <sha1>g4uc8yqm35lv2n0bofwpbt2e5bf98nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רעדן:דער שלאכט פון סטאלינגראד</title>
    <ns>1</ns>
    <id>54632</id>
    <revision>
      <id>602251</id>
      <parentid>597622</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>היימיש האט באוועגט בלאט [[רעדן:דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד]] צו [[רעדן:דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>597622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="703" sha1="tjibz6sjj61svum2epz9ye68jdp8mkh" xml:space="preserve">== צולייגן דעם בלאַט ==

קענסטו העלפֿן מיר צוצולייגן דעם בלאַט צום רעשט בלעטער וועגן דעם שלאַכט פֿון סטאַלינגראַד אויף וויקיפּעדיע? @[[באַניצער:פוילישער|פוילישער]]

איך פֿאַרשטיי ניט פֿאַרוואָס עס לאָזט מיך ניט טוען עס אַליין  [[באַניצער:הער פֿרעדריק|הער פֿרעדריק]] ([[באַניצער רעדן:הער פֿרעדריק|רעדן]]) 13:01, 30 מײַ 2025 (UTC)
וואס מיינסטו ״צולייגן״? --&lt;b&gt;[[באניצער:פוילישער|פוילישער]]&lt;/b&gt; 12:43, 29 יוני 2025 (UTC)</text>
      <sha1>tjibz6sjj61svum2epz9ye68jdp8mkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רבי לוי יצחק שניאורסאהן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54647</id>
    <revision>
      <id>602244</id>
      <parentid>597583</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T18:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9855" sha1="qzgysehbfol5pdwsp02uhfvmxftbtco" xml:space="preserve">{{אישיות}}

כבוד קדושת [[רבי]] '''לוי יצחק שניאורסאהן'''  ([[י&quot;ח ניסן|ח&quot;י ניסן]] [[ה'תר&quot;ם|תר&quot;מ]] - [[כ' אב|כ' מנחם אב]] [[תש&quot;ד|תד&quot;ש]]) איז געווען א [[חב&quot;ד]] חסיד, א [[מקובל]], דער [[רב]] פון [[יעקאטרינאסלאוו]], און דער פאטער פונעם [[לובאוויטשער רבי|ליובאוויטשער רבי]]. ער איז געווען איינע פון די גרעסטע אידישע מנהיגים אין דעם סאָוועטישע [[רוסלאנד|רוסלאַנד]], און איז ארעסטירט דורכ'ן  [[קאמוניזם|קאמוניסט]]'ן פאר פארשפרייטען אידישקייט, און נפטר געווארן אין [[גלות]].

== לעבענסגעשיכטע ==
ער איז געבוירן אין פודובראנקא, לעבן האמעל, צו זיין פאטער רבי ברוך שניאור - אור-איינקל פון דעם רבי'ן דעם [[מנחם מענדל שניאורסאהן (צמח צדק)|צמח צדק]] פון [[ליובאוויטש]] און זיין מוטער זעלדא רחל. אין ה'תר&quot;ס (1900) האט ער געהייראט מרת חנה יאנאווסקי, טאכטער פון הרב מאיר שלמה יאנאווסקי, רב פון ניקאלייעוו. ער האט באקומען סמיכה לרבנות פון גרויסע רבנים, אריינגערעכנט הרב [[חיים סאלאווייטשיק|חיים בריסק'ער]].

פון ה'תרס&quot;ב (1902) האט ער אקטיוו זיך באטייליגט אין עפנטלעכע ענינים אונטער דער פירונג פונעם [[רש&quot;ב|רב'ין רש&quot;ב]] פון ליובאוויטש. צווישן אנדערע, האט ער געהאלפן שיקן מצות צו אידישע סאלדאטן אין דער רוסלאנד-יאפאן מלחמה, און געזאמלט באווייזן צו פארטיידיגן מענדל בייליס ביי זיין פראצעס.
----

=== רב אין יעקאטערינאסלאוו ===
אין ה'תרס&quot;ח (1908), נאכן טויט פון דער חסידישער רב, רבי דוב זאב קאזעווניקאוו אין יעקאטערינאסלאוו, איז אויסגעבראכן א קאמף צווישן די חסידים און די מתנגדים וועלכע האבן געוואלט אן אנדערן רב. אונטער דער אנמוטיגונג פון דער רבי רש&quot;ב, האבן די חסידים געוואלט באשטימען רבי לוי יצחק. ענדליך, אין ה'תרס&quot;ט (1909), איז ער אריבערגעצויגן קיין יעקאטערינאסלאוו און אנגעהויבן דינען אלס רב פון די חסידים.

נאכן טויט פון הרב בנימין זאב זקהיים אין ה'תרע&quot;ג (1913), איז רבי לוי יצחק געווארן דער הויפט רב פון די חסידים אין דער שטאט. נאכן טויט פון הרב געלמאן אין ה'תרפ&quot;א (1921), איז רבי לוי יצחק אריבערגעצויגן צום צענטער פון דער שטאט און געדינט אלס דער אנערקענטער רב פון דער אידישער קהילה ביז ה'תרצ&quot;ו (1936). טראץ די שטרענגע קאמוניסטישע רעגירונג, האט ער אנגעהאלטן מיט זיינע אקטיוויטעטן פארן פארשטארקן אידישקייט, הגם נישט אלס אן אפיציעלער רב.
----

=== ארעסט, גלות און פטירה ===
אין ה'תרצ&quot;ט (1939), איז רבי לוי יצחק ארעסטירט געווארן צוליב זיינע אקטיוויטעטן פאר פארשפרייטען אידישקייט, וואס זענען געווען פארבאטן אונטער די סאוועטישע געזעצן. נאך איבער א יאר אין טורמע, וואו מען האט אים אויסגעפרעגט און געפייניגט, איז ער פאראורטיילט געווארן און געשיקט געווארן אין [[גלות]] קיין טשילי אין קאזאכסטאן, וואו ער איז געבליבן אומגעפער פיר יאר. צוליב די שוועריגקייטן פון טורמע און גלות, איז ער קראנק געווארן. נאכן פארענדיקן די גלות צייט, איז ער אריבערגעצויגן, דורך השתדלות פון חסידים, קיין אלמא אטא, וואו ער איז באשטימט געווארן אלס רב אין דער ארטיגער שול. קורץ דערנאך איז ער קראנק געווארן אויף אן אומקורירבארער קראנקייט און איז נסתלק געווארן כ' אב ה'תש&quot;ד (1944).

ער איז באגראבן אין דעם אידישן [[בית החיים]] אין אלמא אטא, און אויף זיין קבר איז אויפגעשטעלט געווארן א ציון, וועלכע איז רענאווירט געווארן נאכן פאלן פונעם קאמוניסטישן רעזשים. אום יארצייט פון זיין פטירה קומען אסאך מענטשן ארויף צו זיין קבר.

דער הויפט הקפות [[ניגון]] פאר [[שמחת תורה]], וואס איז היינט באקאנט אין חב&quot;ד, איז פארצייכנט געווארן פון רבי לוי יצחק און הייסט אויף זיין נאמען. רבי לוי יצחק האט געזאגט אז מקובל בידו אז דער ניגון האט מען געזינגען ביי די הקפות ביים אלטן רבי'ן.

זיין פרוי, רעבעצין חנה, איז ארויסגעפארן פון סאוועטן פארבאנד אין דער גרויסער חסידישער אנטלויף פון רוסלאנד קיין פראנקרייך אין ה'תש&quot;ו (1946). אין ה'תש&quot;ז (1947) איז זי אנגעקומען אין די פאראייניגטע שטאטן, וואו זי האט געלעבט נעבן איר זון דער [[לובאוויטשער רבי]], ביז איר פטירה ו' תשרי ה'תשכ&quot;ה (1964).

רוב פון זיינע כתבים זענען צוגענומען געווארן דורך די [[קא גע בע|קא-גע-בע]] ביי זיין ארעסט. עטלעכע כתבים אין קבלה, וואס ער האט געשריבן בעש&quot;ק זיין גלות, זענען געדרוקט געווארן דרך דעם רבי'ן , אין די ספרים &quot;תורת לוי יצחק&quot; (הערות בש&quot;ס, צוויי חלקים) און &quot;ליקוטי לוי יצחק&quot; (הערות לתניא, לזוהר און איגרות צו זיין זון, פיר חלקים). פילע ביאורים צו זיינע כתבים זענען געזאגט און געשריבן געווארן דורך זיין זון במשך די יארן. א טייל פון זיי זענען געזאמלט געווארן אין די סעריע ספרים &quot;תורת מנחם - תפארת לוי יצחק&quot;.

== פאמיליע ==

* זיי פרוי - רעבעצין '''חנה''' נ&quot;ע ([[כ&quot;ח טבת]] - [[ו' תשרי]] [[תשכ&quot;ה]]), טאכטער פון רבי מאיר שלמה הלוי יאנאווסקי. זי האט מיט [[מסירת נפש]] געגאנגען מאכן [[טינט]] פון בעריס, אז איר מאן זאל קאנען שרייבען זיין חידושי תורה אין גלות.
* זיין עלטסטע זון - כבוד קדושת '''דער [[לובאוויטשער רבי|ליובאוויטשער רבי]].'''
* צווייטע זון - החסיד רבי '''דובער''' ([[ג' כסלו]] [[תרס&quot;ה]] - [[תש&quot;א]]\[[תש&quot;ב]]), געמארדערט בא די [[נאציזם|נאציס]] [[ימח שמו|ימח שמם]], אין איגרען, השם יקום דמו.
* דריטע זון - החסיד רבי '''ישראל אריה ליב''' ([[סיון]] [[ה'תרס&quot;ו|תרס&quot;ו]] - [[י&quot;ג אייר]] [[תשי&quot;ב]]), געווען א בקי אין [[חסידות]], ארויפגעגאנגען אין [[ארץ ישראל]], [[חתונה]] געהאט מיט מרת דבורה גינא, געמווט צו איינגלאנד, דארט איז ער געווען א [[פראפעסאר]] אין א יונועסערטי.

=== חיבורים ===

* '''ליקוטי לוי יצחק''' – ג' כרכים, הוצאת ספרים קה&quot;ת.
* '''תורת לוי יצחק''' – ב' כרכים, חידושים וביאורים בש&quot;ס משנה וגמרא, הוצאת ספרים קה&quot;ת.

----

=== עבודות און ליקוטים פון זיין תורה ===

* '''תורת מנחם - תפארת לוי יצחק'''; ה' כרכים; ביאורים צו זיין תורה וואס זיין זון האט געזאגט, הוצאת ספרים קה&quot;ת.
* '''ילקוט לוי יצחק על התורה''' – סעריע ספרים, רעדאקטירט דורך הרב דוד דובאוו, ביז ה'תשפ&quot;ב זענען ארויס 5 בענדער, הוצאת ספרים קה&quot;ת.
* '''ילקוט לוי יצחק מכתבי החתונה''' – א בוך רעדאקטירט דורך הרב דוד דובאוו וואס ערקלערט די בריוו פון רבי לוי יצחק צו דער חתונה פון זיין זון כ&quot;ק אדמו&quot;ר שליט&quot;א.
* '''טיפה מן הים''' (ניצוצי לוי יצחק) – געדאנקען אראנזשירט און באארבעט פון דער תורה פון רבי לוי יצחק, ב' כרכים, פון הרב אליהו וואלף.
* '''בסוד לוי יצחק''' – הרב חיים הבר.
* '''פניני לוי יצחק''' – געזאמלטע פערל פון זיין תורה, רעדאקטירט דורך הרב אלתר אליהו פרידמאן.
*

[[קאַטעגאָריע:רבנים אין אייראפע]]
[[קאַטעגאָריע:ליובאוויטשער חסידים]]
[[קאַטעגאָריע:מקובלים]]</text>
      <sha1>qzgysehbfol5pdwsp02uhfvmxftbtco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54943</id>
    <revision>
      <id>602246</id>
      <parentid>600848</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="85jhsvswuqeoii4l9ao3wmaccac75lf" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:280px; font-size:90%; float:left; margin:0 1em 1em 0; border:1px solid #aaa; background:#f8f9fa;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:110%; background:#cee0f2;&quot; |וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[טעקע:Seal_of_the_Vice_President_of_the_United_States.svg|100x100פיקס]]
|-
!לאנד
|[[פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!אמט
|וויצע פרעזידענט
|-
!וואוינט
|[[וואשינגטאן, די.סי.]]
|-
!טערמין
|4 יאר
|-
!ערשטע אמטסטרעגער
|[[דזשאן עדעמס]]
|-
!געשאפן
|4טן מערץ 1789
|-
!שטעלט צו
|[[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!וואלן
|דורך די עלעקטארן קאלעדזש
|}
'''דער וויצע־פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן''' ({{ענ|Vice President of the United States}}) איז דער צווייטער העכסטער עקזעקיוטיוו אפיציר אין דער רעגירונג פון די [[פאראייניגטע שטאטן]]. ער דינט אלס דער נאענטסטער הילף צום [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]] און נעמט איבער די פרעזידענטליכע פליכטן אויב דער פרעזידענט קען נישט ווייטער דינען.

דער וויצע־פרעזידענט איז אויך דער פרעזידענט פון דער [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]], וואו ער האט א שטימע בלויז ווען עס איז דא א גלייכקייט צווישן די שטימען.

== ראלע און פליכטן ==

די הויפט ראלעס פונעם וויצע־פרעזידענט נעמען אריין:

* זיין ערשטע נאכפאלגער צום פרעזידענט;
* אפעציעל אנפירען דער סענאט;
* שטיצן דעם פרעזידענט אין עקזעקיוטיווע אויפגאבן;
* פארטרעטן די פאראייניגטע שטאטן אויף דיפלאמאטישע מיסיעס;
* באטייליקן זיך אין נאציאנאלע זיכערהייט־ראטן.

== נאכפאלגונג ==

ווען דער פרעזידענט שטארבט, רעזיגנירט אדער ווערט אומפעאיג צו דינען, ווערט דער וויצע־פרעזידענט אויטאמאטיש פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. דאס איז איינגעשטעלט געווארן קלאר דורך דעם [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]].

== וואלן ==

דער וויצע־פרעזידענט ווערט ערוועלט צוזאמען מיטן פרעזידענט דורך דעם עלעקטארעל־קאלעדזש. זיי לויפן אלס א געמיינזאמע טיקעט אין נאציאנאלע וואלן.

== היסטאריע ==

די אמט איז געשאפן געווארן אין 1789 אונטער דער [[קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]. במשך פון דער היסטאריע האט דער וויצע־פרעזידענטס ראלע זיך פארברייטערט פון א מער סימבאלישע פונקציע צו א וויכטיגע טייל פון דער עקזעקיוטיוו רעגירונג.

== זעט אויך ==

* [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[קאנגרעס פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

== אויסערליכע לינקס ==
* {{אפיציעלע וועבזייטל|https://www.whitehouse.gov/|The White House}}

[[קאטעגאריע:וויצע־פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:עקזעקיוטיוו צווייג פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:געגרינדעט אין 1789]]</text>
      <sha1>85jhsvswuqeoii4l9ao3wmaccac75lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שאול ידידיה שוחט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54972</id>
    <revision>
      <id>602247</id>
      <parentid>601695</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T19:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13216" sha1="mcnep4wxhikk7ru8a3huj90sywxe6r3" xml:space="preserve">{{אישיות}}

'''שאול ידידיה שוחט''' ([[ה'תר&quot;ך|1860]] – [[ה'תרפ&quot;ו|1925]]) איז געווען א [[ליטע|ליטוויש]]-[[פאראײניגטע שטאטן|אמעריקאנער]] [[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסישער]] [[רב]] און [[פוסק]], מחבר פון זעקס [[הלכה]] און [[דרוש]] ספרים. ער איז געווען אַקטיוו אין דער תקופה פון דער גרויסער יידישער אימיגראַציע פון מזרח-אייראָפּע קיין אַמעריקע, און זיינע שו&quot;ת ספרים דאָקומענטירן דאָס לעבן פון די אָרטאָדאָקסישע קהילות אין אַמעריקע אין יענער צייט.

== ביאגראפיע ==

=== געבורט און משפחה ===
רבי שוחט איז געבוירן געוואָרן דעם כ&quot;א מנחם אב [[ה'תר&quot;ך]] (17טן אויגוסט 1860) אין שטאט זאַגאַר (אַלט-זאַגאַר) אין דער [[קאוונער געגנט|קאָוונער געגנט]], אין א משפחה פון רבנים און שוחטים.{{הערה|שם=חכמת|הקדמה פונעם מחבר צו '''חכמת ידידיה''', סט. לואיס, ה'תרפ&quot;ג.}} זיין פאָטער, רבי אברהם חיים שוחט, האָט געדינט אין שטאָט ווי א שוחט, חזן און מורה הוראה, און איז געווען דער מחבר פונעם ספר '''תפארת חיים''' אויף מסכתות הש&quot;ס, וועלכער איז שפּעטער אָפּגעדרוקט געוואָרן צוזאַמען מיט זיין זונס ספר '''תפארת שאול'''. אויך זיין זיידע, ר' דוד שוחט פון זאַגאַר, האָט געדינט ווי א שוחט אין שטאָט — אַזוי אַז די מלאכה פון שחיטה און רבנות איז אַריבער אין דער משפחה דורך דריי דורות, און פון דאַנען דער פאַמיליע-נאָמען &quot;שוחט&quot;.

די משפחה האָט אויך געהאַט א פארבינדונג מיט דער וועלט פון [[קבלה]]: דעם פאָטערס פעטער איז געווען רבי אליהו פון דיאַלעטעץ, מחבר פונעם ספר '''שני אליהו''' אויף מסכת [[אבות דרבי נתן]], וועלכער איז גערופן געוואָרן &quot;ר' אליהו בעל שם&quot;. רבי שוחט באַשרייבט אים אין דער הקדמה צו '''חכמת ידידיה''' ווי &quot;גאון המקובל אלוקי&quot;.

=== לערנען און סמיכה ===
ער האָט געלערנט אין [[וואלאזשינער ישיבה|דער וואָלאָזשינער ישיבה]], די צענטראלע ישיבה פון ליטווישן יידנטום אין יענער צייט, אין די יאָרן ווען דער [[נצי&quot;ב פון וואלאזשין|נצי&quot;ב]] איז געשטאַנען בראש פון דער ישיבה. אין זיין הקדמה צו '''חכמת ידידיה''' באַשרייבט ער די וויכטיקייט פון פּלפּול אין זיין לערנען: &quot;עיקר לימוד תורתינו הקדושה הוא על ידי דרך הפלפול&quot;.

סמיכה צום רבנות האָט ער באַקומען פון רבי [[יצחק אלחנן ספעקטאר|יצחק אלחנן ספּעקטאָר]] פון קאָוונע, איינער פון די גרעסטע פוסקים אין ענייני עגונות און גיטין אין זיין דור — א געביט אין וועלכן רבי שוחט אַליין וועט שפּעטער ווערן א מומחה.{{הערה|שמואל נח גאָטליב, '''אהלי שם''', ז' 313, פּינסק, ה'תרע&quot;ב.}}

=== זיין הויזגעזינד ===
ער האָט חתונה געהאַט מיט פיגא דינה, א טאָכטער פון רבי שמואל יצחק האָראָוויץ (דער קרעטינגער רעבעלע), וועלכער האָט געדינט ווי א מורה צדק אין שטעטל קרעטינגען אין ליטע. פון דעם ערשטן זיווג זענען געבוירן געוואָרן דריי קינדער — משה דוד, הענא רבקה און שיינא עטיא — וועלכע ער דערמאָנט אין זיין ספר '''אהבת שאול'''. נאָך איר פּטירה אין [[ה'תרע&quot;ז]] (1917) האָט ער חתונה געהאַט א צווייטן מאָל מיט דער רביצין דאבע, אן אלמנה, א טאָכטער פון ר' שרגא פּאַוויעס.

=== רבנות אין ליטע און ענגלאַנד ===
ער האט געדינט ווי רב אין עטלעכע שטעט אין [[ליטע]], צווישן זיי [[קאַרקלאַן]].{{הערה|הסכמה פון רבי שמואל יעקב רבינוביץ' צום ספר '''בית ידידיה''', אין וועלכער ער ווערט אָנגערופן &quot;אב&quot;ד דקארקלאן&quot;.}} בעת ער איז נאָך געווען אין ליטע האָט ער אָפּגעדרוקט זיינע ערשטע צוויי ספרים אין [[פּיאָטרקאָוו]]: '''תפארת שאול''' אין דריי חלקים (ה'תרנ&quot;ט, 1899) — וועלכער איז אָפּגעדרוקט געוואָרן צוויי מאָל צוליב דער גרויסער נאָכפראַגע — און '''בית ידידיה''' (ה'תרס&quot;ז, 1907).

נאָך דעם איז ער אַריבער קיין [[קינגסטאן אויף הול|הול]] אין [[ענגלאַנד]], א פּארט שטאָט אין צפון־מזרח ענגלאַנד דורך וועלכער פילע יידן פון מזרח־אייראָפּע זענען דורכגעפאָרן אויף זייער וועג קיין אַמעריקע און דרום־אַפריקע. האַל האָט געדינט ווי אַן אָפּשטעל־אָרט פֿאַר רבנים אויף זייער וועג קיין אַמעריקע.

=== רבנות אין אַמעריקע ===
אין אנהייב [[20סטער יאָרהונדערט|צוואַנציקסטן יאָרהונדערט]] איז ער [[עמיגראציע|עמיגרירט]] קיין [[פאראײניגטע שטאטן|פאַראייניקטע שטאַטן]], און האָט געדינט ווי רב אין קהילות אין [[פּערט אַמבוי]] אין [[ניו דזשערזי]], [[קאַנזאַס סיטי]] אין [[מיזורי]], און [[לואיוויל]] אין [[קענטאַקי]].{{הערה|[https://www.posenlibrary.com/author/shaul-shohet Shaul Shoḥet], ביאָגראַפישער אַרטיקל אין דער פּאָזען-ביבליאָטעק.}} דאָס אָפטע אַריבערפאָרן פון איין קהילה צו דער צווייטער, איבער גרויסע שטחים וווּ עס זענען געווען ווייניק אָרטאָדאָקסישע רבנים, איז געווען כאַראַקטעריסטיש פאַרן ערשטן דור פון די אימיגראַנטן-רבנים.

שפּעטער איז ער אַריבער קיין [[שיקאַגאָ]], וווּ עס איז געוואַקסן אין יענער צייט די צווייט-גרעסטע יידישע קהילה אין אַמעריקע נאָך ניו-יאָרק. דאָרט האָט ער געדינט ווי רב פון קהל בית אהרן (Congregation Beth Aaron),{{הערה|אויפן שער-בלאַט פון '''תפארת ידידיה''' (תר&quot;פ) שטייט: &quot;החופ&quot;ק בשיקאגא בקאנגרעגיישאן בית אהרן&quot;.}} און פון אַרום ה'תרפ&quot;ב (1922) ווי רב פון קהל בית ישראל (Congregation Beth Israel),{{הערה|אין דער הקדמה צו '''חכמת ידידיה''' (תרפ&quot;ג) שרייבט ער: &quot;אקדים לי ברכה לאנשי קהלתי בית ישראל בעיר שיקאגא&quot;.}} ביז זיין פּטירה דעם ו' טבת [[ה'תרפ&quot;ו]] (23טן דעצעמבער 1925).{{הערה|אפריון, העפט ג', ה'תרפ&quot;ו.}}

== זיין מעמד ==
רבי שוחט'ס רבנישער מעמד איז דאָקומענטירט אין עדות פון זיינע צייטגענאָסן. רבי [[צבי הירש גראדזינסקי|צבי הירש גראָדזשינסקי]] פון אָמאַהאַ באַשרייבט אים אין זיינע ספרים ווי &quot;פֿון די גרעסטע רבנים אין שיקאַגאָ&quot; און ווי א קאָלעגע מיט וועמען ער האָט קאָרעספּאָנדירט אין הלכה-ענינים.{{הערה|{{אוצר החכמה|גרודזנסקי, צבי הירש בן מאיר|בית היין|198238|||עמוד דיגיטלי=20}}; אויך אין '''מועדי צבי''' ח&quot;א.}}

זיינע ספרים האָבן באַקומען אויפמערקזאַמקייט אין דער יידישער אַמעריקאַנער פּרעסע פֿון יענער צייט; א רעצענזיע אויף זיין ספר אין 1918 האָט אים גערופן &quot;אַ גרויסער למדן&quot;.{{הערה|ג. זעליקאָוויטש, [https://www.nli.org.il/he/newspapers/jewishgazette/1918/07/26/01/article/32 ליטעראַטור און לומדות], אידישע גאַזעטען, 26 יולי 1918.}} די [[פוזן ביבליאטעק|פּאָזען-ביבליאָטעק]] (Posen Library) האָט א ביאָגראַפישן אַרטיקל וועגן אים און ברענגט איינע פון זיינע דרשות, און שרייבט אַז זיינע כתבים &quot;זענען געווען פּאָפּולער אין אייראָפּע&quot;.

זיינע תשובות ווערן ציטירט אין דער שפּעטערדיקער הלכה-ליטעראַטור, אַריינגערעכנט אין די ספרים פון רבי [[עובדיה יוסף]].

== זיין הלכה-אַרבעט ==
דער הויפּט-געביט פון רבי שוחט'ס הלכה-שרייבן איז געווען [[אבן העזר]] — בעיקר הלכות גיטין און עגונות, וועלכע זענען דער עיקר פון זיין ספר '''תפארת ידידיה'''. די עגונה-פּראָבלעם איז געווען זייער אַקטועל אין די אימיגראַנטן-קהילות אין אַמעריקע, וווּ עס האָבן זיך געשאַפן פילע פאַלן פון פרויען וועמענס מענער זענען אַוועקגעפאָרן קיין אַמעריקע און נישט צוריקגעקומען.

זיינע ספרים שפּיגלען אָפּ א ברייטע הלכה-קאָרעספּאָנדענץ מיט פוסקים פון זיין צייט אין אַמעריקע, צווישן זיי רבי טוביה גפן פון אַטלאַנטאַ, רבי צבי הירש גראָדזשינסקי פון אָמאַהאַ, רבי דב בער אַבראַמאָוויץ און רבי יוסף זכריה ראָזענפעלד פון סט. לואיס, און רבי מרדכי שלמה סיבער פון מיניאַפּאָליס.{{הערה|די רשימה פון די אַדרעסאַטן אין שו&quot;ת '''תפארת ידידיה''', סט. לואיס, תר&quot;פ.}}

== זיינע ספרים ==
* '''[https://hebrewbooks.org/2706 תפארת שאול]''' (דריי חלקים) — חידושים אויף מסכתות הש&quot;ס. [[פּיאָטרקאָוו]], [[ה'תרנ&quot;ט]]. צוזאַמען מיטן ספר איז אָפּגעדרוקט אויך דער חיבור פון זיין פאָטער — '''תפארת חיים'''.
* '''[https://hebrewbooks.org/2170 בית ידידיה]''' — א ספר [[שאלות ותשובות|שו&quot;ת]]. פּיאָטרקאָוו, [[ה'תרס&quot;ז]]. מיט הסכמות פון רבי [[אברהם יצחק הכהן קוק|אברהם יצחק קוק]] (דעמאָלט רב אין בויסק), רבי [[יעקב דוד ווילאווסקי]] (דער רידב&quot;ז, דעמאָלט רב אין סלוצק), און רבי שמואל יעקב רבינוביץ'.
* '''[https://hebrewbooks.org/2087 אהבת שאול]''' (דריי חלקים) — אויף די [[חמישה חומשי תורה]] און דרשות. [[ה'תרע&quot;ה]]–[[ה'תרע&quot;ח]]. דער דריטער חלק אַנטהאַלט א קינה אויף זיין ערשטער פרוי.
* '''[https://hebrewbooks.org/3268 ברכת שאול]''' — אויף מסכת מגילה און מסכת קידושין. [[ה'תרע&quot;ט]].
* '''[https://hebrewbooks.org/1899 תפארת ידידיה]''' — שו&quot;ת אין ענייני [[אבן העזר]], בעיקר הלכות גיטין און עגונות. [[סט. לואיס]], [[ה'תר&quot;פ]].
* '''[https://hebrewbooks.org/1909 חכמת ידידיה]''' — שו&quot;ת אויף די פיר חלקי שולחן ערוך, חידושים און דרושים. סט. לואיס, [[ה'תרפ&quot;ג]]. אין דער הקדמה דערקלערט דער מחבר אַז ער האָט אַרויסגעגעבן דעם ספר אָן הסכמות, פון עניוות.

== דערמאנונגען ==
{{הערות שוליים}}

[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:געבוירן 1860]]
[[קאַטעגאָריע:געשטארבן 1925]]</text>
      <sha1>mcnep4wxhikk7ru8a3huj90sywxe6r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602235</id>
      <parentid>602231</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>/* היסטאריע */</comment>
      <origin>602235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46089" sha1="s7gjqjaq6yttgllyvmnv36cwknfto0i" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן|בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. (נישט צו פארמישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]] מחבר שו&quot;ת [[פנים מאירות]]).

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין [[מאטהויזן]].&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>s7gjqjaq6yttgllyvmnv36cwknfto0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בעלא דער פערטער פון אונגארן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55142</id>
    <revision>
      <id>602232</id>
      <timestamp>2026-08-26T17:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט ' {{אינפובאקס מענטש|נאמען=בעלא דער פערטער|אריגינעלער נאמען=Béla IV|בילד=Béla IV (Chronica Hungarorum).jpg|באשרייבונג=בעלא דער פערטער אין דער ''בילדער כראָניק''|געבורט דאטום=1206|טויט דאטום=3טן מאי 1270|טויט ארט=ראביט אינזל, לעבן [[בודה (אונגארן)|בודה]]|קבורה=עסצטערגאם|פאטער=אנד...'</comment>
      <origin>602232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12878" sha1="0karfy9qhy3nc7mx7nghht5lb22kj9p" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מענטש|נאמען=בעלא דער פערטער|אריגינעלער נאמען=Béla IV|בילד=Béla IV (Chronica Hungarorum).jpg|באשרייבונג=בעלא דער פערטער אין דער ''בילדער כראָניק''|געבורט דאטום=1206|טויט דאטום=3טן מאי 1270|טויט ארט=ראביט אינזל, לעבן [[בודה (אונגארן)|בודה]]|קבורה=עסצטערגאם|פאטער=[[אנדריי דער צווייטער פון אונגארן]]|מוטער=גערטרוד פון מעראניע|ווייב=מאריא לאסקארינא|קינדער=[[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן דער פינפטער]], [[מארגארעט פון אונגארן|מארגארעט]], קוניגונדע, אננא און אנדערע|באשעפטיגונג=קעניג פון אונגארן און קראאטיע|תקופה=1235–1270}}

'''בעלא דער פערטער''' (Béla IV; 1206 – 3טן מאי 1270) איז געווען דער [[קעניג]] פון [[אונגארן]] און [[קראאטיע]] פון 1235 ביז זיין טויט אין 1270, און דער [[הערצאג פון שטייערמארק]] פון 1254 ביז 1258. ער איז געווען דער זון פון [[אנדראש דער צווייטער פון אונגארן|קעניג אנדראש דער צווייטער]] (Andrew II) און [[גערטרוד פון מעראניע]], און האט געהערט צום [[ארפאד דינאסטיע]] (Árpád).[[File:Béla IV (Millennium Monument).jpg|thumb|בעלא'ס סטאטוע אויף [[העלדן פלאץ]], [[בודאפעשט]]]]

זיין הערשאפט איז בעיקר באקאנט געווארן צוליב דעם [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישן]] אנפאל אין אונגארן אין 1241–1242. נאכדעם וואס דאס לאנד איז כמעט חרוב געווארן, האט בעלא אונטערגענומען א גרויסע אויפבוי ארבעט, געשטארקט די פארטיידיגונג און געבויט פעסטונגען. צוליב דעם האט מען אים שפעטער גערופן דער '''צווייטער גרינדער פון דער מדינה'''.

== יוגנט ==
בעלא איז געבוירן געווארן אין 1206. ווען ער איז נאך געווען א קינד, איז זיין מוטער גערטרוד דערמארדעט געווארן דורך א גרופע אונגארישע אדעללייט, וואס זענען געווען אומצופרידן מיט איר איינפלוס און מיט דעם פארצוג וואס זי האט געגעבן אירע דייטשע קרובים.

אין 1214 איז בעלא געקרוינט געווארן אלס יונגער קעניג, כאטש זיין פאטער האט אים נאך נישט איבערגעגעבן קיין אייגן פראווינץ צו הערשן. אין 1220 האט ער באקומען די הערשאפט איבער [[סלאוועניע|סלאוואניע]], און האט אין יענעם יאר געהייראט מאריא לאסקארינא, א טאכטער  פון [[טעאדאר דער ערשטער לאסקאריס|טעאדאר דער ערשטער]], קייסער פון [[ניקאעא]].

פון 1226 ביז 1235 איז ער געווען [[הערצאג]] פון [[טראנסילוואניע]]. דארט האט ער פרובירט צו פארברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס איבער די געגנטן מזרח פון די [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]], און האט געשטיצט קריסטליכע מיסיאנערן צווישן די קומאנען.

== קעניג פון אונגארן ==
[[File:Képes krónika - 125.oldal - IV. Béla koronázása.jpg|thumb|בעלא ווערט געקרוינט אלס קעניג,]]נאך דעם טויט פון זיין פאטער דעם 21סטן סעפטעמבער 1235, איז בעלא געווארן קעניג. ער איז געקרוינט געווארן דעם 14טן אקטאבער 1235 אין [[סעקעשפעהערוואר]] (Székesfehérvár) אויך געריפען שטולווײסנבורג.

איינער פון זיינע הויפט צילן איז געווען צוריקצושטעלן די קעניגליכע מאכט, וואס איז אונטער זיין פאטער שטארק אפגעשוואכט געווארן. אנדריי דער צווייטער האט פארטיילט גרויסע שטחים און אייגנטום צווישן אדעללייט און אנדערע בעלי שררה. בעלא האט פרובירט צוריקצונעמען א טייל פון די פארטיילטע קעניגליכע לענדער, אבער דאס האט אים געברענגט שטארקע קעגנערשאפט.

[[File:Klis 0807 3.jpg|thumb|[[קליס פעסטונג]], וואס בעלא האט אין 1223 איינגענומען פון דעם רעבעלישן דאלמאטישן איידעלן [[דאמאלד פון סידראגא]]]]

== דער מאנגאלישער אנפאל ==
[[File:Bela menekul.jpg|thumb|left|די מאנגאלן יאגן נאך בעלא נאך זיין מפלה אין דער [[שלאכט פון מאהי]]]]אין 1241 זענען די מאנגאלן אנגעפאלן אונגארן. בעלא האט פרובירט צוזאמענצושטעלן אן ארמיי קעגן זיי, אבער דעם 11טן אפריל 1241 איז די אונגארישע ארמיי כמעט אינגאנצן צעשלאגן געווארן ביי דער [[שלאכט ביי מאהי]].

בעלא האט קוים געראטעוועט זיין לעבן און איז געצווונגען געווארן צו אנטלויפן. די מאנגאלן האבן אים נאכגעיאגט ביז דער דאלמאטישער בארטן, און ער האט זיך באהאלטן אין דער פעסטונג שטאט [[טראגיר]].

די מאנגאלן האבן אין דער צייט חרוב געמאכט גרויסע טיילן פון אונגארן. גאנצע דערפער זענען פארוואוסט געווארן, א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג איז אומגעקומען, און א שווערער הונגער איז נאכגעקומען.

אין 1242 האבן די מאנגאלן פלוצלינג פארלאזט דאס לאנד, צוליב דער פטירה פונעם גרויסן כאאן אוגעדיי און די פאלגנדע קאמפן איבער זיין נאכפאלגער.

== אויפבוי פון אונגארן ==
ווען בעלא איז צוריקגעקומען קיין אונגארן, האט ער געטראפן א לאנד וואס איז געווען שווער חרוב. פון דאן און ווייטער איז זיין הויפט ציל געווען אויפצובויען און פארשטארקן די מלוכה קעגן א מעגליכן צווייטן מאנגאלישן איינפאל.

ער האט אנגעהויבן שטארק פארשפרייטן דעם בוי פון שטיינערנע פעסטונגען. ביז צום סוף פון זיין הערשאפט זענען געבויט געווארן נאענט צו הונדערט נייע פעסטונגען. ער האט אויך ערלויבט איידעלע און קירכליכע פירער צו האלטן אייגענע באוואפנטע קרעפטן.

כדי ווידער צו באזעצן די פארוואוסטע געגנטער, האט בעלא געברענגט איינוואוינער פון דייטשלאנד, פוילן, רומעניע און אנדערע לענדער. ער האט אויך איבערגערעדט די קומאנען צוריקצוקומען קיין אונגארן.

בעלא האט געשטיצט דעם וואוקס פון שטעט און האט פארשידענע שטעט געגעבן באזונדערע רעכטן. אין 1248 האט ער איבערגעפירט די איינוואוינער פון פעסט צו דער אנדערער זייט פונעם דוניי, וואו די נייע פארשטארקטע שטאט [[בודה (אונגארן)|בודה]] האט זיך אנטוויקלט אלס איינער פון די הויפט צענטערן פון אונגארן.

== אויסערן פאליטיק ==
נאכן מאנגאלישן צוריקציען האט בעלא אויך געפירט מלחמות און דיפלאמאטישע פארהאנדלונגען מיט זיינע שכנים. ער האט פרובירט אויסצוברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס אין [[עסטרייך]], [[שטייערמארק]], באסניע און די דרום סלאווישע געגנטער.

אין 1254 האט ער באקומען די הערשאפט איבער שטייערמארק, אבער דער שטח איז שפעטער פארלוירן געווארן צו [[אוטאקאר דער צווייטער פון בעהמען|אוטאקאר דער צווייטער]] פון [[בעהמען]] נאך דער שלאַכט ביי קרעסענברון אין 1260.

[[File:Képes krónika - 126.oldal - IV. Béla harca II. Ottokár cseh királlyal.jpg|thumb|left|די [[שלאכט פון קרעססענברון]], וואו בעלא ווערט געוויזן רייטנדיג אויף א ווייסן פערד]]

== קריג מיט זיין זון ==
אין די 1260ער יארן האט זיך אנטוויקלט א שווערער קריג צווישן בעלא און זיין עלטסטן זון, [[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן]]. בעלא האט געגעבן גרויסן פארצוג פאר זיין יונגערן זון, אויך מיטן נאמען בעלא, און פאר זיין טאכטער אננא. אישטוואן האט מורא געהאט אז זיין פאטער וויל אים אוועקנעמען פון דער ירושה.

אין 1262 האבן דער פאטער און זון איינגעטיילט די מלוכה צווישן זיך. בעלא האט געהערשט איבער די לענדער מערב פונעם דוניי, און אישטוואן איבער די מזרח טיילן.

דער שלום האט אבער נישט לאנג געדויערט. אין 1264 איז אויסגעבראכן א פולער בירגערקריג. אישטוואן האט ענדלעך באזיגט זיין פאטער'ס ארמיי ביי דער שלאַכט פון איסאסעג אין 1265.

דעם 23סטן מערץ 1266 איז געשלאסן געווארן א שלום אפמאך צווישן זיי. די מלוכה איז געבליבן איינגעטיילט, אבער אישטוואן איז ווייטער אנערקענט געווארן אלס יורש צום טראן.

[[File:Margitkolostor1.jpg|thumb|די חורבות פונעם דאמיניקאנער קלויסטער אויף [[מארגארעט אינזל]], וואו דער שלום צווישן בעלא און זיין זון סטעפאן איז אונטערגעשריבן געווארן]]

== לעצטע יארן און פטירה ==
אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט בעלא געזען דעם טויט פון זיין יונגערן זון בעלא און דערנאך פון זיין טאכטער, געריפן די הייליגע מארגארעט.

בעלא איז נפטר געווארן דעם 3טן מאי 1270, און זיין זון אישטוואן דער פינפטער איז אים נאכגעפאלגט אויפן אונגארישן טראן.

== ירושה ==
בעלא דער פערטער ווערט גערעכנט אלס איינער פון די וויכטיגסטע קעניגן אין דער מיטל עלטערליכער אונגארישער געשיכטע. כאטש ער האט געליטן א שווערע מפלה ביי דער מאנגאלישער אינוואזיע, האט ער נאכדעם איבערגעבויט די חרוב'געמאכטע מלוכה, פארשטארקט אירע פעסטונגען, פארגרעסערט די שטעט און צוריקגעברענגט באפעלקערונג אין די פארוואוסטע געגנטער.

צוליב זיין ארבעט נאכן מאנגאלישן איינפאל איז ער געווארן באקאנט אלס דער '''צווייטער גרינדער פון אונגארן'''.[[File:Burg Halytsch.JPG|thumb|חורבות פון דער פעסטונג פון [[האליטש]]]]

[[File:BuildingCastleWMPSaris13Slovakia40.JPG|thumb|left|חורבות פונעם שאראזש קאסל, געבויט אין בעלא'ס הערשאפט]]

[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|דאס [[קעניגרייך אונגארן]] אין דער צווייטער העלפט פונעם 13טן יארהונדערט]]

[[File:IV. Béla aranypecsétje.jpg|thumb|בעלא'ס זיגל פון זיין גאלדענעם בול]]


== רעפערענצן ==
{{Commons category|Béla IV of Hungary}}</text>
      <sha1>0karfy9qhy3nc7mx7nghht5lb22kj9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602233</id>
      <parentid>602232</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>41062</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>602233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12877" sha1="6a3gu2hkrzlry0vgovjf0taxftjtsfz" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=בעלא דער פערטער|אריגינעלער נאמען=Béla IV|בילד=Béla IV (Chronica Hungarorum).jpg|באשרייבונג=בעלא דער פערטער אין דער ''בילדער כראָניק''|געבורט דאטום=1206|טויט דאטום=3טן מאי 1270|טויט ארט=ראביט אינזל, לעבן [[בודה (אונגארן)|בודה]]|קבורה=עסצטערגאם|פאטער=[[אנדריי דער צווייטער פון אונגארן]]|מוטער=גערטרוד פון מעראניע|ווייב=מאריא לאסקארינא|קינדער=[[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן דער פינפטער]], [[מארגארעט פון אונגארן|מארגארעט]], קוניגונדע, אננא און אנדערע|באשעפטיגונג=קעניג פון אונגארן און קראאטיע|תקופה=1235–1270}}

'''בעלא דער פערטער''' (Béla IV; 1206 – 3טן מאי 1270) איז געווען דער [[קעניג]] פון [[אונגארן]] און [[קראאטיע]] פון 1235 ביז זיין טויט אין 1270, און דער [[הערצאג פון שטייערמארק]] פון 1254 ביז 1258. ער איז געווען דער זון פון [[אנדראש דער צווייטער פון אונגארן|קעניג אנדראש דער צווייטער]] (Andrew II) און [[גערטרוד פון מעראניע]], און האט געהערט צום [[ארפאד דינאסטיע]] (Árpád).[[File:Béla IV (Millennium Monument).jpg|thumb|בעלא'ס סטאטוע אויף [[העלדן פלאץ]], [[בודאפעשט]]]]

זיין הערשאפט איז בעיקר באקאנט געווארן צוליב דעם [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישן]] אנפאל אין אונגארן אין 1241–1242. נאכדעם וואס דאס לאנד איז כמעט חרוב געווארן, האט בעלא אונטערגענומען א גרויסע אויפבוי ארבעט, געשטארקט די פארטיידיגונג און געבויט פעסטונגען. צוליב דעם האט מען אים שפעטער גערופן דער '''צווייטער גרינדער פון דער מדינה'''.

== יוגנט ==
בעלא איז געבוירן געווארן אין 1206. ווען ער איז נאך געווען א קינד, איז זיין מוטער גערטרוד דערמארדעט געווארן דורך א גרופע אונגארישע אדעללייט, וואס זענען געווען אומצופרידן מיט איר איינפלוס און מיט דעם פארצוג וואס זי האט געגעבן אירע דייטשע קרובים.

אין 1214 איז בעלא געקרוינט געווארן אלס יונגער קעניג, כאטש זיין פאטער האט אים נאך נישט איבערגעגעבן קיין אייגן פראווינץ צו הערשן. אין 1220 האט ער באקומען די הערשאפט איבער [[סלאוועניע|סלאוואניע]], און האט אין יענעם יאר געהייראט מאריא לאסקארינא, א טאכטער  פון [[טעאדאר דער ערשטער לאסקאריס|טעאדאר דער ערשטער]], קייסער פון [[ניקאעא]].

פון 1226 ביז 1235 איז ער געווען [[הערצאג]] פון [[טראנסילוואניע]]. דארט האט ער פרובירט צו פארברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס איבער די געגנטן מזרח פון די [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]], און האט געשטיצט קריסטליכע מיסיאנערן צווישן די קומאנען.

== קעניג פון אונגארן ==
[[File:Képes krónika - 125.oldal - IV. Béla koronázása.jpg|thumb|בעלא ווערט געקרוינט אלס קעניג,]]נאך דעם טויט פון זיין פאטער דעם 21סטן סעפטעמבער 1235, איז בעלא געווארן קעניג. ער איז געקרוינט געווארן דעם 14טן אקטאבער 1235 אין [[סעקעשפעהערוואר]] (Székesfehérvár) אויך געריפען שטולווײסנבורג.

איינער פון זיינע הויפט צילן איז געווען צוריקצושטעלן די קעניגליכע מאכט, וואס איז אונטער זיין פאטער שטארק אפגעשוואכט געווארן. אנדריי דער צווייטער האט פארטיילט גרויסע שטחים און אייגנטום צווישן אדעללייט און אנדערע בעלי שררה. בעלא האט פרובירט צוריקצונעמען א טייל פון די פארטיילטע קעניגליכע לענדער, אבער דאס האט אים געברענגט שטארקע קעגנערשאפט.

[[File:Klis 0807 3.jpg|thumb|[[קליס פעסטונג]], וואס בעלא האט אין 1223 איינגענומען פון דעם רעבעלישן דאלמאטישן איידעלן [[דאמאלד פון סידראגא]]]]

== דער מאנגאלישער אנפאל ==
[[File:Bela menekul.jpg|thumb|left|די מאנגאלן יאגן נאך בעלא נאך זיין מפלה אין דער [[שלאכט פון מאהי]]]]אין 1241 זענען די מאנגאלן אנגעפאלן אונגארן. בעלא האט פרובירט צוזאמענצושטעלן אן ארמיי קעגן זיי, אבער דעם 11טן אפריל 1241 איז די אונגארישע ארמיי כמעט אינגאנצן צעשלאגן געווארן ביי דער [[שלאכט ביי מאהי]].

בעלא האט קוים געראטעוועט זיין לעבן און איז געצווונגען געווארן צו אנטלויפן. די מאנגאלן האבן אים נאכגעיאגט ביז דער דאלמאטישער בארטן, און ער האט זיך באהאלטן אין דער פעסטונג שטאט [[טראגיר]].

די מאנגאלן האבן אין דער צייט חרוב געמאכט גרויסע טיילן פון אונגארן. גאנצע דערפער זענען פארוואוסט געווארן, א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג איז אומגעקומען, און א שווערער הונגער איז נאכגעקומען.

אין 1242 האבן די מאנגאלן פלוצלינג פארלאזט דאס לאנד, צוליב דער פטירה פונעם גרויסן כאאן אוגעדיי און די פאלגנדע קאמפן איבער זיין נאכפאלגער.

== אויפבוי פון אונגארן ==
ווען בעלא איז צוריקגעקומען קיין אונגארן, האט ער געטראפן א לאנד וואס איז געווען שווער חרוב. פון דאן און ווייטער איז זיין הויפט ציל געווען אויפצובויען און פארשטארקן די מלוכה קעגן א מעגליכן צווייטן מאנגאלישן איינפאל.

ער האט אנגעהויבן שטארק פארשפרייטן דעם בוי פון שטיינערנע פעסטונגען. ביז צום סוף פון זיין הערשאפט זענען געבויט געווארן נאענט צו הונדערט נייע פעסטונגען. ער האט אויך ערלויבט איידעלע און קירכליכע פירער צו האלטן אייגענע באוואפנטע קרעפטן.

כדי ווידער צו באזעצן די פארוואוסטע געגנטער, האט בעלא געברענגט איינוואוינער פון דייטשלאנד, פוילן, רומעניע און אנדערע לענדער. ער האט אויך איבערגערעדט די קומאנען צוריקצוקומען קיין אונגארן.

בעלא האט געשטיצט דעם וואוקס פון שטעט און האט פארשידענע שטעט געגעבן באזונדערע רעכטן. אין 1248 האט ער איבערגעפירט די איינוואוינער פון פעסט צו דער אנדערער זייט פונעם דוניי, וואו די נייע פארשטארקטע שטאט [[בודה (אונגארן)|בודה]] האט זיך אנטוויקלט אלס איינער פון די הויפט צענטערן פון אונגארן.

== אויסערן פאליטיק ==
נאכן מאנגאלישן צוריקציען האט בעלא אויך געפירט מלחמות און דיפלאמאטישע פארהאנדלונגען מיט זיינע שכנים. ער האט פרובירט אויסצוברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס אין [[עסטרייך]], [[שטייערמארק]], באסניע און די דרום סלאווישע געגנטער.

אין 1254 האט ער באקומען די הערשאפט איבער שטייערמארק, אבער דער שטח איז שפעטער פארלוירן געווארן צו [[אוטאקאר דער צווייטער פון בעהמען|אוטאקאר דער צווייטער]] פון [[בעהמען]] נאך דער שלאַכט ביי קרעסענברון אין 1260.

[[File:Képes krónika - 126.oldal - IV. Béla harca II. Ottokár cseh királlyal.jpg|thumb|left|די [[שלאכט פון קרעססענברון]], וואו בעלא ווערט געוויזן רייטנדיג אויף א ווייסן פערד]]

== קריג מיט זיין זון ==
אין די 1260ער יארן האט זיך אנטוויקלט א שווערער קריג צווישן בעלא און זיין עלטסטן זון, [[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן]]. בעלא האט געגעבן גרויסן פארצוג פאר זיין יונגערן זון, אויך מיטן נאמען בעלא, און פאר זיין טאכטער אננא. אישטוואן האט מורא געהאט אז זיין פאטער וויל אים אוועקנעמען פון דער ירושה.

אין 1262 האבן דער פאטער און זון איינגעטיילט די מלוכה צווישן זיך. בעלא האט געהערשט איבער די לענדער מערב פונעם דוניי, און אישטוואן איבער די מזרח טיילן.

דער שלום האט אבער נישט לאנג געדויערט. אין 1264 איז אויסגעבראכן א פולער בירגערקריג. אישטוואן האט ענדלעך באזיגט זיין פאטער'ס ארמיי ביי דער שלאַכט פון איסאסעג אין 1265.

דעם 23סטן מערץ 1266 איז געשלאסן געווארן א שלום אפמאך צווישן זיי. די מלוכה איז געבליבן איינגעטיילט, אבער אישטוואן איז ווייטער אנערקענט געווארן אלס יורש צום טראן.

[[File:Margitkolostor1.jpg|thumb|די חורבות פונעם דאמיניקאנער קלויסטער אויף [[מארגארעט אינזל]], וואו דער שלום צווישן בעלא און זיין זון סטעפאן איז אונטערגעשריבן געווארן]]

== לעצטע יארן און פטירה ==
אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט בעלא געזען דעם טויט פון זיין יונגערן זון בעלא און דערנאך פון זיין טאכטער, געריפן די הייליגע מארגארעט.

בעלא איז נפטר געווארן דעם 3טן מאי 1270, און זיין זון אישטוואן דער פינפטער איז אים נאכגעפאלגט אויפן אונגארישן טראן.

== ירושה ==
בעלא דער פערטער ווערט גערעכנט אלס איינער פון די וויכטיגסטע קעניגן אין דער מיטל עלטערליכער אונגארישער געשיכטע. כאטש ער האט געליטן א שווערע מפלה ביי דער מאנגאלישער אינוואזיע, האט ער נאכדעם איבערגעבויט די חרוב'געמאכטע מלוכה, פארשטארקט אירע פעסטונגען, פארגרעסערט די שטעט און צוריקגעברענגט באפעלקערונג אין די פארוואוסטע געגנטער.

צוליב זיין ארבעט נאכן מאנגאלישן איינפאל איז ער געווארן באקאנט אלס דער '''צווייטער גרינדער פון אונגארן'''.[[File:Burg Halytsch.JPG|thumb|חורבות פון דער פעסטונג פון [[האליטש]]]]

[[File:BuildingCastleWMPSaris13Slovakia40.JPG|thumb|left|חורבות פונעם שאראזש קאסל, געבויט אין בעלא'ס הערשאפט]]

[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|דאס [[קעניגרייך אונגארן]] אין דער צווייטער העלפט פונעם 13טן יארהונדערט]]

[[File:IV. Béla aranypecsétje.jpg|thumb|בעלא'ס זיגל פון זיין גאלדענעם בול]]


== רעפערענצן ==
{{Commons category|Béla IV of Hungary}}</text>
      <sha1>6a3gu2hkrzlry0vgovjf0taxftjtsfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602234</id>
      <parentid>602233</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12895" sha1="6qlbt1xatphfk203fxvl9cmw9v7yx1j" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=בעלא דער פערטער|אריגינעלער נאמען=Béla IV|בילד=Béla IV (Chronica Hungarorum).jpg|באשרייבונג=בעלא דער פערטער אין דער ''בילדער כראָניק''|געבורט דאטום=1206|טויט דאטום=3טן מאי 1270|טויט ארט=ראביט אינזל, לעבן [[בודה (אונגארן)|בודה]]|קבורה=עסצטערגאם|פאטער=[[אנדריי דער צווייטער פון אונגארן]]|מוטער=גערטרוד פון מעראניע|ווייב=מאריא לאסקארינא|קינדער=[[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן דער פינפטער]], [[מארגארעט פון אונגארן|מארגארעט]], קוניגונדע, אננא און אנדערע|באשעפטיגונג=קעניג פון אונגארן און קראאטיע|תקופה=1235–1270}}

{{אישיות}}

'''בעלא דער פערטער''' (Béla IV; 1206 – 3טן מאי 1270) איז געווען דער [[קעניג]] פון [[אונגארן]] און [[קראאטיע]] פון 1235 ביז זיין טויט אין 1270, און דער [[הערצאג פון שטייערמארק]] פון 1254 ביז 1258. ער איז געווען דער זון פון [[אנדראש דער צווייטער פון אונגארן|קעניג אנדראש דער צווייטער]] (Andrew II) און [[גערטרוד פון מעראניע]], און האט געהערט צום [[ארפאד דינאסטיע]] (Árpád).[[File:Béla IV (Millennium Monument).jpg|thumb|בעלא'ס סטאטוע אויף [[העלדן פלאץ]], [[בודאפעשט]]]]

זיין הערשאפט איז בעיקר באקאנט געווארן צוליב דעם [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישן]] אנפאל אין אונגארן אין 1241–1242. נאכדעם וואס דאס לאנד איז כמעט חרוב געווארן, האט בעלא אונטערגענומען א גרויסע אויפבוי ארבעט, געשטארקט די פארטיידיגונג און געבויט פעסטונגען. צוליב דעם האט מען אים שפעטער גערופן דער '''צווייטער גרינדער פון דער מדינה'''.

== יוגנט ==
בעלא איז געבוירן געווארן אין 1206. ווען ער איז נאך געווען א קינד, איז זיין מוטער גערטרוד דערמארדעט געווארן דורך א גרופע אונגארישע אדעללייט, וואס זענען געווען אומצופרידן מיט איר איינפלוס און מיט דעם פארצוג וואס זי האט געגעבן אירע דייטשע קרובים.

אין 1214 איז בעלא געקרוינט געווארן אלס יונגער קעניג, כאטש זיין פאטער האט אים נאך נישט איבערגעגעבן קיין אייגן פראווינץ צו הערשן. אין 1220 האט ער באקומען די הערשאפט איבער [[סלאוועניע|סלאוואניע]], און האט אין יענעם יאר געהייראט מאריא לאסקארינא, א טאכטער  פון [[טעאדאר דער ערשטער לאסקאריס|טעאדאר דער ערשטער]], קייסער פון [[ניקאעא]].

פון 1226 ביז 1235 איז ער געווען [[הערצאג]] פון [[טראנסילוואניע]]. דארט האט ער פרובירט צו פארברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס איבער די געגנטן מזרח פון די [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]], און האט געשטיצט קריסטליכע מיסיאנערן צווישן די קומאנען.

== קעניג פון אונגארן ==
[[File:Képes krónika - 125.oldal - IV. Béla koronázása.jpg|thumb|בעלא ווערט געקרוינט אלס קעניג,]]נאך דעם טויט פון זיין פאטער דעם 21סטן סעפטעמבער 1235, איז בעלא געווארן קעניג. ער איז געקרוינט געווארן דעם 14טן אקטאבער 1235 אין [[סעקעשפעהערוואר]] (Székesfehérvár) אויך געריפען שטולווײסנבורג.

איינער פון זיינע הויפט צילן איז געווען צוריקצושטעלן די קעניגליכע מאכט, וואס איז אונטער זיין פאטער שטארק אפגעשוואכט געווארן. אנדריי דער צווייטער האט פארטיילט גרויסע שטחים און אייגנטום צווישן אדעללייט און אנדערע בעלי שררה. בעלא האט פרובירט צוריקצונעמען א טייל פון די פארטיילטע קעניגליכע לענדער, אבער דאס האט אים געברענגט שטארקע קעגנערשאפט.

[[File:Klis 0807 3.jpg|thumb|[[קליס פעסטונג]], וואס בעלא האט אין 1223 איינגענומען פון דעם רעבעלישן דאלמאטישן איידעלן [[דאמאלד פון סידראגא]]]]

== דער מאנגאלישער אנפאל ==
[[File:Bela menekul.jpg|thumb|left|די מאנגאלן יאגן נאך בעלא נאך זיין מפלה אין דער [[שלאכט פון מאהי]]]]אין 1241 זענען די מאנגאלן אנגעפאלן אונגארן. בעלא האט פרובירט צוזאמענצושטעלן אן ארמיי קעגן זיי, אבער דעם 11טן אפריל 1241 איז די אונגארישע ארמיי כמעט אינגאנצן צעשלאגן געווארן ביי דער [[שלאכט ביי מאהי]].

בעלא האט קוים געראטעוועט זיין לעבן און איז געצווונגען געווארן צו אנטלויפן. די מאנגאלן האבן אים נאכגעיאגט ביז דער דאלמאטישער בארטן, און ער האט זיך באהאלטן אין דער פעסטונג שטאט [[טראגיר]].

די מאנגאלן האבן אין דער צייט חרוב געמאכט גרויסע טיילן פון אונגארן. גאנצע דערפער זענען פארוואוסט געווארן, א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג איז אומגעקומען, און א שווערער הונגער איז נאכגעקומען.

אין 1242 האבן די מאנגאלן פלוצלינג פארלאזט דאס לאנד, צוליב דער פטירה פונעם גרויסן כאאן אוגעדיי און די פאלגנדע קאמפן איבער זיין נאכפאלגער.

== אויפבוי פון אונגארן ==
ווען בעלא איז צוריקגעקומען קיין אונגארן, האט ער געטראפן א לאנד וואס איז געווען שווער חרוב. פון דאן און ווייטער איז זיין הויפט ציל געווען אויפצובויען און פארשטארקן די מלוכה קעגן א מעגליכן צווייטן מאנגאלישן איינפאל.

ער האט אנגעהויבן שטארק פארשפרייטן דעם בוי פון שטיינערנע פעסטונגען. ביז צום סוף פון זיין הערשאפט זענען געבויט געווארן נאענט צו הונדערט נייע פעסטונגען. ער האט אויך ערלויבט איידעלע און קירכליכע פירער צו האלטן אייגענע באוואפנטע קרעפטן.

כדי ווידער צו באזעצן די פארוואוסטע געגנטער, האט בעלא געברענגט איינוואוינער פון דייטשלאנד, פוילן, רומעניע און אנדערע לענדער. ער האט אויך איבערגערעדט די קומאנען צוריקצוקומען קיין אונגארן.

בעלא האט געשטיצט דעם וואוקס פון שטעט און האט פארשידענע שטעט געגעבן באזונדערע רעכטן. אין 1248 האט ער איבערגעפירט די איינוואוינער פון פעסט צו דער אנדערער זייט פונעם דוניי, וואו די נייע פארשטארקטע שטאט [[בודה (אונגארן)|בודה]] האט זיך אנטוויקלט אלס איינער פון די הויפט צענטערן פון אונגארן.

== אויסערן פאליטיק ==
נאכן מאנגאלישן צוריקציען האט בעלא אויך געפירט מלחמות און דיפלאמאטישע פארהאנדלונגען מיט זיינע שכנים. ער האט פרובירט אויסצוברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס אין [[עסטרייך]], [[שטייערמארק]], באסניע און די דרום סלאווישע געגנטער.

אין 1254 האט ער באקומען די הערשאפט איבער שטייערמארק, אבער דער שטח איז שפעטער פארלוירן געווארן צו [[אוטאקאר דער צווייטער פון בעהמען|אוטאקאר דער צווייטער]] פון [[בעהמען]] נאך דער שלאַכט ביי קרעסענברון אין 1260.

[[File:Képes krónika - 126.oldal - IV. Béla harca II. Ottokár cseh királlyal.jpg|thumb|left|די [[שלאכט פון קרעססענברון]], וואו בעלא ווערט געוויזן רייטנדיג אויף א ווייסן פערד]]

== קריג מיט זיין זון ==
אין די 1260ער יארן האט זיך אנטוויקלט א שווערער קריג צווישן בעלא און זיין עלטסטן זון, [[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן]]. בעלא האט געגעבן גרויסן פארצוג פאר זיין יונגערן זון, אויך מיטן נאמען בעלא, און פאר זיין טאכטער אננא. אישטוואן האט מורא געהאט אז זיין פאטער וויל אים אוועקנעמען פון דער ירושה.

אין 1262 האבן דער פאטער און זון איינגעטיילט די מלוכה צווישן זיך. בעלא האט געהערשט איבער די לענדער מערב פונעם דוניי, און אישטוואן איבער די מזרח טיילן.

דער שלום האט אבער נישט לאנג געדויערט. אין 1264 איז אויסגעבראכן א פולער בירגערקריג. אישטוואן האט ענדלעך באזיגט זיין פאטער'ס ארמיי ביי דער שלאַכט פון איסאסעג אין 1265.

דעם 23סטן מערץ 1266 איז געשלאסן געווארן א שלום אפמאך צווישן זיי. די מלוכה איז געבליבן איינגעטיילט, אבער אישטוואן איז ווייטער אנערקענט געווארן אלס יורש צום טראן.

[[File:Margitkolostor1.jpg|thumb|די חורבות פונעם דאמיניקאנער קלויסטער אויף [[מארגארעט אינזל]], וואו דער שלום צווישן בעלא און זיין זון סטעפאן איז אונטערגעשריבן געווארן]]

== לעצטע יארן און פטירה ==
אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט בעלא געזען דעם טויט פון זיין יונגערן זון בעלא און דערנאך פון זיין טאכטער, געריפן די הייליגע מארגארעט.

בעלא איז נפטר געווארן דעם 3טן מאי 1270, און זיין זון אישטוואן דער פינפטער איז אים נאכגעפאלגט אויפן אונגארישן טראן.

== ירושה ==
בעלא דער פערטער ווערט גערעכנט אלס איינער פון די וויכטיגסטע קעניגן אין דער מיטל עלטערליכער אונגארישער געשיכטע. כאטש ער האט געליטן א שווערע מפלה ביי דער מאנגאלישער אינוואזיע, האט ער נאכדעם איבערגעבויט די חרוב'געמאכטע מלוכה, פארשטארקט אירע פעסטונגען, פארגרעסערט די שטעט און צוריקגעברענגט באפעלקערונג אין די פארוואוסטע געגנטער.

צוליב זיין ארבעט נאכן מאנגאלישן איינפאל איז ער געווארן באקאנט אלס דער '''צווייטער גרינדער פון אונגארן'''.[[File:Burg Halytsch.JPG|thumb|חורבות פון דער פעסטונג פון [[האליטש]]]]

[[File:BuildingCastleWMPSaris13Slovakia40.JPG|thumb|left|חורבות פונעם שאראזש קאסל, געבויט אין בעלא'ס הערשאפט]]

[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|דאס [[קעניגרייך אונגארן]] אין דער צווייטער העלפט פונעם 13טן יארהונדערט]]

[[File:IV. Béla aranypecsétje.jpg|thumb|בעלא'ס זיגל פון זיין גאלדענעם בול]]


== רעפערענצן ==
{{Commons category|Béla IV of Hungary}}</text>
      <sha1>6qlbt1xatphfk203fxvl9cmw9v7yx1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602237</id>
      <parentid>602234</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T17:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15127" sha1="ajhvorgydcuxtmw7162knt7z85obhvp" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=בעלא דער פערטער|אריגינעלער נאמען=Béla IV|בילד=Béla IV (Chronica Hungarorum).jpg|באשרייבונג=בעלא דער פערטער אין דער ''בילדער כראָניק''|געבורט דאטום=1206|טויט דאטום=3טן מאי 1270|טויט ארט=ראביט אינזל, לעבן [[בודה (אונגארן)|בודה]]|קבורה=עסצטערגאם|פאטער=[[אנדריי דער צווייטער פון אונגארן]]|מוטער=גערטרוד פון מעראניע|ווייב=מאריא לאסקארינא|קינדער=[[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן דער פינפטער]], [[מארגארעט פון אונגארן|מארגארעט]], קוניגונדע, אננא און אנדערע|באשעפטיגונג=קעניג פון אונגארן און קראאטיע|תקופה=1235–1270}}

{{אישיות}}

'''בעלא דער פערטער''' (Béla IV) (1206 – 3טן מאי 1270) איז געווען דער [[קעניג]] פון [[אונגארן]] און [[קראאטיע]] פון 1235 ביז זיין טויט אין 1270, און דער [[הערצאג פון שטייערמארק]] פון 1254 ביז 1258. ער איז געווען דער זון פון [[אנדראש דער צווייטער פון אונגארן|קעניג אנדראש דער צווייטער]] (Andrew II) און [[גערטרוד פון מעראניע]], און האט געהערט צום [[ארפאד דינאסטיע]] (Árpád)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Engel|first=Pál|year=2001|title=The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526|publisher=I.B. Tauris|isbn=1-86064-061-3}}&lt;/ref&gt;.[[File:Béla IV (Millennium Monument).jpg|thumb|בעלא'ס סטאטוע אויף [[העלדן פלאץ]], [[בודאפעשט]]]]

זיין הערשאפט איז בעיקר באקאנט געווארן צוליב דעם [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישן]] אנפאל אין אונגארן אין 1241–1242. נאכדעם וואס דאס לאנד איז כמעט חרוב געווארן, האט בעלא אונטערגענומען א גרויסע אויפבוי ארבעט, געשטארקט די פארטיידיגונג און געבויט פעסטונגען. צוליב דעם האט מען אים שפעטער גערופן דער '''צווייטער גרינדער פון דער מדינה&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cartledge|first=Bryan|year=2011|title=The Will to Survive: A History of Hungary|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-84904-112-6}}&lt;/ref&gt;'''.

== יוגנט ==
בעלא איז געבוירן געווארן אין 1206. ווען ער איז נאך געווען א קינד, איז זיין מוטער גערטרוד דערמארדעט געווארן דורך א גרופע אונגארישע אדעללייט, וואס זענען געווען אומצופרידן מיט איר איינפלוס און מיט דעם פארצוג וואס זי האט געגעבן אירע דייטשע קרובים&lt;ref&gt;{{cite book|last=Molnár|first=Miklós|year=2001|title=A Concise History of Hungary|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4}}&lt;/ref&gt;.

אין 1214 איז בעלא געקרוינט געווארן אלס יונגער קעניג, כאטש זיין פאטער האט אים נאך נישט איבערגעגעבן קיין אייגן פראווינץ צו הערשן. אין 1220 האט ער באקומען די הערשאפט איבער [[סלאוועניע|סלאוואניע]], און האט אין יענעם יאר געהייראט מאריא לאסקארינא, א טאכטער  פון [[טעאדאר דער ערשטער לאסקאריס|טעאדאר דער ערשטער]], קייסער פון [[ניקאעא]].

פון 1226 ביז 1235 איז ער געווען [[הערצאג]] פון [[טראנסילוואניע]]. דארט האט ער פרובירט צו פארברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס איבער די געגנטן מזרח פון די [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]], און האט געשטיצט קריסטליכע מיסיאנערן צווישן די קומאנען.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristó|first1=Gyula|last2=Makk|first2=Ferenc|year=1996|title=Az Árpád-ház uralkodói|publisher=I.P.C. Könyvek|isbn=963-7930-97-3|language=hu}}&lt;/ref&gt;

== קעניג פון אונגארן ==
[[File:Képes krónika - 125.oldal - IV. Béla koronázása.jpg|thumb|בעלא ווערט געקרוינט אלס קעניג,]]נאך דעם טויט פון זיין פאטער דעם 21סטן סעפטעמבער 1235, איז בעלא געווארן קעניג. ער איז געקרוינט געווארן דעם 14טן אקטאבער 1235 אין [[סעקעשפעהערוואר]] (Székesfehérvár) אויך געריפען שטולווײסנבורג&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

איינער פון זיינע הויפט צילן איז געווען צוריקצושטעלן די קעניגליכע מאכט, וואס איז אונטער זיין פאטער שטארק אפגעשוואכט געווארן. אנדריי דער צווייטער האט פארטיילט גרויסע שטחים און אייגנטום צווישן אדעללייט און אנדערע בעלי שררה. בעלא האט פרובירט צוריקצונעמען א טייל פון די פארטיילטע קעניגליכע לענדער, אבער דאס האט אים געברענגט שטארקע קעגנערשאפט.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Engel|first=Pál|year=2001|title=The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526|publisher=I.B. Tauris|isbn=1-86064-061-3}}&lt;/ref&gt;

[[File:Klis 0807 3.jpg|thumb|[[קליס פעסטונג]], וואס בעלא האט אין 1223 איינגענומען פון דעם רעבעלישן דאלמאטישן איידעלן [[דאמאלד פון סידראגא]]]]

== דער מאנגאלישער אנפאל ==
[[File:Bela menekul.jpg|thumb|left|די מאנגאלן יאגן נאך בעלא נאך זיין מפלה אין דער [[שלאכט פון מאהי]]]]אין 1241 זענען די מאנגאלן אנגעפאלן אונגארן. בעלא האט פרובירט צוזאמענצושטעלן אן ארמיי קעגן זיי, אבער דעם 11טן אפריל 1241 איז די אונגארישע ארמיי כמעט אינגאנצן צעשלאגן געווארן ביי דער [[שלאכט ביי מאהי]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curta|first=Florin|year=2006|title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-89452-4}}&lt;/ref&gt;

בעלא האט קוים געראטעוועט זיין לעבן און איז געצווונגען געווארן צו אנטלויפן. די מאנגאלן האבן אים נאכגעיאגט ביז דער דאלמאטישער בארטן, און ער האט זיך באהאלטן אין דער פעסטונג שטאט [[טראגיר]].

די מאנגאלן האבן אין דער צייט חרוב געמאכט גרויסע טיילן פון אונגארן. גאנצע דערפער זענען פארוואוסט געווארן, א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג איז אומגעקומען, און א שווערער הונגער איז נאכגעקומען.

אין 1242 האבן די מאנגאלן פלוצלינג פארלאזט דאס לאנד, צוליב דער פטירה פונעם גרויסן כאאן אוגעדיי און די פאלגנדע קאמפן איבער זיין נאכפאלגער.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grousset|first=René|year=1970|title=The Empire of the Steppes|publisher=Rutgers University Press|isbn=0-8135-1304-9}}&lt;/ref&gt;

== אויפבוי פון אונגארן ==
ווען בעלא איז צוריקגעקומען קיין אונגארן, האט ער געטראפן א לאנד וואס איז געווען שווער חרוב. פון דאן און ווייטער איז זיין הויפט ציל געווען אויפצובויען און פארשטארקן די מלוכה קעגן א מעגליכן צווייטן מאנגאלישן איינפאל.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Molnár|first=Miklós|year=2001|title=A Concise History of Hungary|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66736-4}}&lt;/ref&gt;

ער האט אנגעהויבן שטארק פארשפרייטן דעם בוי פון שטיינערנע פעסטונגען. ביז צום סוף פון זיין הערשאפט זענען געבויט געווארן נאענט צו הונדערט נייע פעסטונגען. ער האט אויך ערלויבט אדעלייט און קירכע פירער צו האלטן אייגענע באוואפנטע קרעפטן.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cartledge|first=Bryan|year=2011|title=The Will to Survive: A History of Hungary|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-84904-112-6}}&lt;/ref&gt;

כדי ווידער צו באזעצן די פארוואוסטע געגנטער, האט בעלא געברענגט איינוואוינער פון דייטשלאנד, פוילן, רומעניע און אנדערע לענדער. ער האט אויך איבערגערעדט די קומאנען צוריקצוקומען קיין אונגארן.

בעלא האט געשטיצט דעם וואוקס פון שטעט און האט פארשידענע שטעט געגעבן באזונדערע רעכטן. אין 1248 האט ער איבערגעפירט די איינוואוינער פון פעסט צו דער אנדערער זייט פונעם דוניי, וואו די נייע פארשטארקטע שטאט [[בודה (אונגארן)|בודה]] האט זיך אנטוויקלט אלס איינער פון די הויפט צענטערן פון אונגארן.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kontler|first=László|year=1999|title=Millennium in Central Europe: A History of Hungary|publisher=Atlantisz Publishing House|isbn=963-9165-37-9}}&lt;/ref&gt;

== אויסערן פאליטיק ==
נאכן מאנגאלישן צוריקציען האט בעלא אויך געפירט מלחמות און דיפלאמאטישע פארהאנדלונגען מיט זיינע שכנים. ער האט פרובירט אויסצוברייטערן דעם אונגארישן איינפלוס אין [[עסטרייך]], [[שטייערמארק]], באסניע און די דרום סלאווישע געגנטער.

אין 1254 האט ער באקומען די הערשאפט איבער שטייערמארק, אבער דער שטח איז שפעטער פארלוירן געווארן צו [[אוטאקאר דער צווייטער פון בעהמען|אוטאקאר דער צווייטער]] פון [[בעהמען]] נאך דער שלאַכט ביי קרעסענברון אין 1260.

[[File:Képes krónika - 126.oldal - IV. Béla harca II. Ottokár cseh királlyal.jpg|thumb|left|די [[שלאכט פון קרעססענברון]], וואו בעלא ווערט געוויזן רייטנדיג אויף א ווייסן פערד]]

== קריג מיט זיין זון ==
אין די 1260ער יארן האט זיך אנטוויקלט א שווערער קריג צווישן בעלא און זיין עלטסטן זון, [[אישטוואן דער פינפטער פון אונגארן|אישטוואן]]. בעלא האט געגעבן גרויסן פארצוג פאר זיין יונגערן זון, אויך מיטן נאמען בעלא, און פאר זיין טאכטער אננא. אישטוואן האט מורא געהאט אז זיין פאטער וויל אים אוועקנעמען פון דער ירושה.

אין 1262 האבן דער פאטער און זון איינגעטיילט די מלוכה צווישן זיך. בעלא האט געהערשט איבער די לענדער מערב פונעם דוניי, און אישטוואן איבער די מזרח טיילן.

דער שלום האט אבער נישט לאנג געדויערט. אין 1264 איז אויסגעבראכן א פולער בירגערקריג. אישטוואן האט ענדלעך באזיגט זיין פאטער'ס ארמיי ביי דער שלאַכט פון איסאסעג אין 1265.

דעם 23סטן מערץ 1266 איז געשלאסן געווארן א שלום אפמאך צווישן זיי. די מלוכה איז געבליבן איינגעטיילט, אבער אישטוואן איז ווייטער אנערקענט געווארן אלס יורש צום טראן.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zsoldos|first=Attila|year=2007|title=Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években|publisher=História, MTA Történettudományi Intézete|isbn=978-963-9627-15-4|language=hu}}&lt;/ref&gt;

[[File:Margitkolostor1.jpg|thumb|די חורבות פונעם דאמיניקאנער קלויסטער אויף [[מארגארעט אינזל]], וואו דער שלום צווישן בעלא און זיין זון סטעפאן איז אונטערגעשריבן געווארן]]

== לעצטע יארן און פטירה ==
אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט בעלא געזען דעם טויט פון זיין יונגערן זון בעלא און דערנאך פון זיין טאכטער, געריפן די הייליגע מארגארעט.

בעלא איז נפטר געווארן דעם 3טן מאי 1270, און זיין זון אישטוואן דער פינפטער איז אים נאכגעפאלגט אויפן אונגארישן טראן.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristó|first1=Gyula|last2=Makk|first2=Ferenc|year=1996|title=Az Árpád-ház uralkodói|publisher=I.P.C. Könyvek|isbn=963-7930-97-3|language=hu}}&lt;/ref&gt;

== ירושה ==
בעלא דער פערטער ווערט גערעכנט אלס איינער פון די וויכטיגסטע קעניגן אין דער מיטל עלטערליכער אונגארישער געשיכטע. כאטש ער האט געליטן א שווערע מפלה ביי דער מאנגאלישער אינוואזיע, האט ער נאכדעם איבערגעבויט די חרוב'געמאכטע מלוכה, פארשטארקט אירע פעסטונגען, פארגרעסערט די שטעט און צוריקגעברענגט באפעלקערונג אין די פארוואוסטע געגנטער.

צוליב זיין ארבעט נאכן מאנגאלישן איינפאל איז ער געווארן באקאנט אלס דער '''צווייטער גרינדער פון אונגארן'''.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cartledge|first=Bryan|year=2011|title=The Will to Survive: A History of Hungary|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-84904-112-6}}&lt;/ref&gt;[[File:Burg Halytsch.JPG|thumb|חורבות פון דער פעסטונג פון [[האליטש]]]]

[[File:BuildingCastleWMPSaris13Slovakia40.JPG|thumb|left|חורבות פונעם שאראזש קאסל, געבויט אין בעלא'ס הערשאפט]]

[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|דאס [[קעניגרייך אונגארן]] אין דער צווייטער העלפט פונעם 13טן יארהונדערט]]

[[File:IV. Béla aranypecsétje.jpg|thumb|בעלא'ס זיגל פון זיין גאלדענעם בול]]


== רעפערענצן ==
{{Commons category|Béla IV of Hungary}}</text>
      <sha1>ajhvorgydcuxtmw7162knt7z85obhvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55143</id>
    <redirect title="דער שלאכט פון סטאלינגראד" />
    <revision>
      <id>602250</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>היימיש האט באוועגט בלאט [[דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד]] צו [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>602250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="aqs3c2e46jz7k7z2muah3i48c4trdnv" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</text>
      <sha1>aqs3c2e46jz7k7z2muah3i48c4trdnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רעדן:דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד</title>
    <ns>1</ns>
    <id>55144</id>
    <redirect title="רעדן:דער שלאכט פון סטאלינגראד" />
    <revision>
      <id>602252</id>
      <timestamp>2026-08-26T19:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <comment>היימיש האט באוועגט בלאט [[רעדן:דער שלאַכט פון סטאַלינגראַד]] צו [[רעדן:דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</comment>
      <origin>602252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="4k5bztagbtm6rs1ve6yzcx2zzj696qy" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[רעדן:דער שלאכט פון סטאלינגראד]]</text>
      <sha1>4k5bztagbtm6rs1ve6yzcx2zzj696qy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>