וועסט ווירדזשיניע

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>וועסט ווירדזשיניע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13410</id>
    <revision>
      <id>602399</id>
      <parentid>601886</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T06:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>/* Intro */</comment>
      <origin>602399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="7rn2fcx1ul7u03pe9ypmo49vyjobwq4" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''וועסט ווירדזשיניע''' איז פלאצירט דרום אין די [[פאראייניגטע שטאטן]] און איז דער צענטער שטאַט פון די 50 שטאטן אין [[פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע|אמעריקע]]. איר הויפטשטאט איז [[טשארלסטאן]]. די ארומיגע שטאטן זענן [[פענסילוועניע]] צו צפון, [[אהאיא]] צו צפון און מערב, [[קענטאקי]] צו מערב, [[מארילאנד]] צו צפון און מזרח, און [[ווירדזשיניע]] צו מזרח און דרום.

די [[אהאיא טייך|אהייא]] און [[פאטאמאק]] [[טייך|טייכן]] זענען א טייל פון אירע גרענעצן.

די [[באפעלקערונג]] פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,793,716

== שטאטשאפט ==
וועסט ווירדזשיניע איז געווארן א שטאט אין [[1863]].

וועסט ווירדזשיניע איז אמאל געווען א טייל פון ווירדזשיניע. ביים אנהייב פונעם [[אמעריקאנער ברידערקריג]], האט ווירדזשיניע מיט אנדערע דרומדיגע שטאטן ארויסגעטרעטן פון די פאראייניקטע שטאטן. די איינוואוינער פון דעם מערבדיגן טייל פונעם שטאט האבן געשפירט אז זיי האבן נישט קיין השפעה אין די ענינים וואס ווערן געפירט אינעם שטאט, בפרט דעם באשלוס ארויסצוטרעטן. זיי האבן דעמאלסט ארויסגעטרעטן פון ווירדזשיניע צו שאפן אן אייגענעם שטאט, וועסט ווירדזשיניע, אין די פאראייניגטע שטאטן. נאך דער מלחמה זענען די פאראייניגטע שטאטן צוריק צוזאמען, אבער וועסט ווירדזשיניע האט נישט צוריקגעקערט צו ווירדזשיניע.

== געאגראפיע ==
וועסט ווירדזשיניע ווערט אפט גערופן דער &quot;באַרג שטאַט&quot; ווייל זי איז אינגאנצן אין דער אפאלאשיען בארגן קייט, און ס'זענען דא פילע בערגלעך און בערג דורכאויס דעם שטאט. דער העכסטער איז ספרוס 4863 פיס (1482 מעטער) איבערן ים־פלאך.

 
{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}
{{געא-שטומף}}</text>
      <sha1>7rn2fcx1ul7u03pe9ypmo49vyjobwq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דזשאן עדעמס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13773</id>
    <revision>
      <id>602392</id>
      <parentid>601007</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>פוילישער האט באוועגט בלאט [[זשאן עדעמס]] צו [[דזשאן עדעמס]]</comment>
      <origin>601007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4377" sha1="jsg1a0txflrqk05fbkzk47471ldcqv1" xml:space="preserve">{{יו.עס.עי פרעזידענט
|נאמען= זשאן עדעמס
|בילד= [[טעקע:Johnadamsvp.flipped.jpg|זשאן עדעמס|220px]]
|צאל=2
|איינגעשוואוירן=[[4טן מערץ]] [[1797]]
|ביז=4טן מערץ [[1801]]
|פארגייער=[[דזשארזש וואשינגטאן]]
|נאכפאלגער=[[טאמעס זשעפערסאן]]
|געבוירן=[[30סטן אקטאבער]] [[1735]]
|געבורט ארט=[[מאסאטשוסעטס]]
|געשטארבן=[[4טן יולי]] [[1826]]
|ערשטע פרוי= [[אביגייל עדעמס]]
|פארטיי=
|וויצע פרעזידענט=טאמעס זשעפערסאן
|אינטערשריפט=[[טעקע:John Adams Sig 2.svg|150px|אונטערשריפט]]
}}


'''זשאן עדעמס''' ([[30סטן אקטאבער]], [[1735]] - [[4טן יולי]], [[1826]]) איז געווען דער צווייטער [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]. ער איז געווען וויצע פרעזידענט ביים ערשטן פרעזידענט. 
זיין קאדענץ איז געווען פונעם 4טן מערץ, 1797, ביזן 3טן מערץ, 1801.

==יוגנט ==
זשאן אדעמס איז געבוירן געווארן אין מאסעטשוסעטס אין א פשוטער פארמער־משפחה. ער האט געלערנט אין  [[הארווארד אוניווערסיטעט]] און שפעטער אנגעהויבן ארבעטן אלס [[אדוואקאט]]. ער איז שנעל געווארן באקאנט פאר זיין שטארקע אינטערעס אין [[געזעץ]] און [[פרייהייט]].

== ראלע אין דער רעוואלוציע ==
אדעמס איז געווען איינער פון די וויכטיגסטע שטימען פאר זעלבסטשטענדיקייט פון [[בריטאניע]]  אלס א דעלעגאט פון [[מאסאטשוסעטס]] צום [[קאנטינענטאלער קאנגרעס|קאנטינענטאלן קאנגרעס]]. האט ער געהאלפן שטופן פאר דער [[דעקלאראציע פון זעלבסשטענדיגקייט]](Declaration of Independence) אין 1776, צוזאמען מיט  [[טאמעס זשעפערסאן]] און אנדערע פירער.

== דיפלאמאטישע טעטיקייט ==
ער האט געדינט אלס דיפלאמאט אין [[אייראפע]] און געהאלפן פארהאנדלען אליאנציעס און שלום־אפמאכן פאר די נייע מדינה בעת דער רעוואלוציע.

== פרעזידענטשאפט ==
אין 1797 איז אדעמס געווארן פרעזידענט. זיין צייט אין אמט איז געווען אנגעצויגן צוליב קאנפליקטן מיט פראנקרייך און אינערליכע פאליטישע מחלוקתן אין לאנד.

ער האט אונטערגעשריבן די Alien and Sedition Acts, וועלכע האבן ארויסגערופן שטארקע דעבאטע וועגן פרייהייט פון רייד און רעגירונג־מאכט.

== פערזענליכע לעבן ==
אדעמס האט חתונה געהאט מיט  [[אביגיל אדעמס]], וועלכע איז געווען באקאנט פאר איר אינטעליגענץ און איר איינפלוס אויף פאליטישע געדאנקען אין יענער צייט.

== טויט און ירושה ==
זשאן אדעמס איז געשטארבן דעם 4טן יולי 1826, אין דער זעלבער טאג ווי טאמעס זשעפערסאן. ער ווערט געדענקט אלס איינער פון די גרינדער־פאטערס און א שליסל־פיגור אין דער געשיכטע פון אמעריקאנער דעמאקראטיע.

== זען אויך ==

[[אמעריקאנער רעוואלוציע]]

[[דעקלאראציע פון זעלבסשטענדיגקייט]]

[[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}
{{USA פרעזידענטן}}
{{גרונטסארטיר:עדעמס, זשאן}}
[[קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן]]
[[קאַטעגאָריע:מאסאטשוסעטס]]
[[קאטעגאריע:פרעזידענטן פון די פאראייניקטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:אמעריקאנער גרינדער־פאטערס]]
[[קאטעגאריע:1735 געבוירן]]
[[קאטעגאריע:1826 געשטארבן]]</text>
      <sha1>jsg1a0txflrqk05fbkzk47471ldcqv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נופי נחמיה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40397</id>
    <revision>
      <id>602397</id>
      <parentid>592643</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T03:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1591" sha1="3fjg0m7dpondjpuxx1w12chny3soquu" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}
[[טעקע:Nofe nechemia.jpg|קליין|א בליק אויף נופי נחמיה]]
'''נופי-נחמיה''' איז אַ זידלונג וואס איז רעליגיִעזער קהילה-יישוב אין [[שומרון]], 2 קילאָמעטער צום מזרח פון דער שטאָט [[אריאל]]. אַדמיניסטראַטיוו איז ער אין באַשטאַנד פונעם [[שומרון רעגיאנאלער ראט|רעגיִאָנאַלן ראַט שומרון]]. נופי-נחמיה איז אָנגערופן געוואָרן אויפן נאָמען פון [[נחמיה בן-יהודה]], בעל-הבית פון אַ קראַנען-פירמע, וועלכער האָט שטאַרק געהאָלפן אינעם גרינדן ייִדישע יישובים אין [[יהודה]] און [[שומרון]]. דער יישוב איז געגרינדעט געוואָרן צומערשט אין 2002 . מע האָט אים עוואַקוּיִרט אינגיכן, אָבער אין 2003  איז ער ווידער געגרינדעט געוואָרן. לויט די אָנגאַבן פון 2012 האָבן אין נופי-נחמיה געוווינט אַרום 30 משפּחות.

==וועבלינקען==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}
* [http://www.nofey.co.il/ וועבזײַטל פון נופי-נחמיה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211522/http://www.nofey.co.il/ |date=2013-09-27 }} (אויף העברעיִש) 

[[קאַטעגאָריע:ישובים אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:שומרון]]</text>
      <sha1>3fjg0m7dpondjpuxx1w12chny3soquu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פירוש המשניות פונעם רמב&quot;ם</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42399</id>
    <revision>
      <id>602398</id>
      <parentid>600027</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T04:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6523" sha1="5b1sflta9nx9ghy1tkjx7wyw5ljhoqz" xml:space="preserve">{{יתום}}
דער '''פירוש המשניות להרמב&quot;ם''' איז איינע פון חשובע פירושים אויף די [[משניות]] געשריבן דורכן [[רמב&quot;ם]] אין [[יודישע אראביש]] און איבערגעזעצט געווארן אויף [[לשון קודש]] דורך זיבן באזונדערע מענטשן אין אנדערע תקופות.

די מערהייט פונעם ארגינעלן מאנוסקריפט איז נאך דא היינט צו טאג, א טייל אין דעם [[העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים|העברעאישן אוניווערסיטעט]] אין [[ירושלים]] און אן אנדער חלק אין דער [[באדליען ביבליאטעק]] פון [[אקספארד]].

דער רמב&quot;ם האט עס אנגעהויבן שרייבן אין זיינע צוואנציגער יאהרן, פאר בערך זיבן אדער צעהן יאהר, ווען ער האט געוואוינט אין [[פאס]], [[מאראקא]].

שפעהטער האט ער ארויסגעגעבן א צווייטע מהדורה וואו ער ציהט צוריק פון טייל פון זיינע פסקים אינעם ערשטן ווערסיע פונעם פירוש.

== געבוי פונעם פירוש ==
ער שרייבט א תמצית פון דער משנה און איז עס מבאר לויט באגריפן פון תורה שבכתב און די גמרא ביים סוף שרייבט ער א פסק [[הלכה]] לויט די נאמען פונעם [[תנא]].

אינעם ארגינעלן פירוש האט ער אויך ערקלערט געוויסע ווערטער אדער זיי איבערגעטייטש אויף אראביש.

צווישן די שפעטערדיגע אחרונים זענען פארהאן וואס זאגן אז דער רמב&quot;ם האט געשריבן די פסקים מער ווי א פירוש און נישט הלכה למעשה. אבער רוב ראשונים און אחרונים האבן עס יא אנגענומען אלס למעשה.

טייל זאגן אפילו אז ווען דער [[ראב&quot;ד]], וואס קריגט אסאך אויפן רמב&quot;ם אין [[משנה תורה]] מיט זיינע '''השגות''', וואלט ווען געזעהן דעם פירוש המשנה וואלט ער מודה געווען צו איהם. ווייל אינעם פירוש ווערט פארענטפערט אסאך פון זיינע קשיות.

== נאמען ==
דער רמב&quot;ם האט עס נישט געגעבן קיין נאמען, נאר גערופן '''פירוש המשנה''' און אזוי איז עס אין אלגעמיין באקאנט. אזוי אויך אין די [[גמרא|גמרות]] איז עס אריינגעדרוקט אונטערן '''פירוש המשניות להרמב&quot;ם'''.

אין געוויסע קהילות פלעהגט מען עס אבער רופן '''כתאב א-סארג''', וואס באדייט '''ספר המאור'''.

== הקדמות ==
א באזונדערע חשיבות האט די הקדמות אינעם פירוש וועלכע זענען ווי א באזונדערע ספר.

אין דער הקדמה צו [[מסכת אבות]] שרייבט ער היסטארישע און [[פילאסאפיע|פילאזאפישע]] ערקלערונגען איבער די השתלשלות פון די תורה שבעל פה, די טעמים פון מצוות, נבואה, [[גאט]] און אזוי ווייטער, וואס איז באקאנט מיטן נאמען [[שמונה פרקים להרמב&quot;ם]].

אין דער הקדמה צו פרק חלק אין [[מסכת סנהדרין]] שרייבט ער עניני שכר ועונש און די [[אידישע אמונה פרינציפן|י&quot;ג עקרים]].

די הקדמות זענען אפט געדרוקט געווארן אין באזונדערע בענדער, טייל מאל מיט ביאורים.

== איבערזעצונגען ==
צוליב וואס פארשידענע מענטשן האבן זיך אפגעגעבן דערמיט און נישט אלע האבן אזוי גוט געקענט די מלאכה, איז דער פירוש וואס איז ערשיינט אין די [[ווילנע]]ר ש&quot;ס'ן נישט אזוי בשלימות.

אין יאהר [[תשכ&quot;ג]] האט רבי [[יוסף קאפח]] אנגעהויבן ארויסגעבן אן אייגענעם איבערטייטשונג לויטן כתב יד מיט די הוצאה פון [[מוסד הרב קוק]]. אין [[ה'תשס&quot;ט]] האט הרב [[עזרא קורח]] ארויסגעגעבן א פרישן פירוש דורך [[מכון המאור]].

=== איבערזעצער ===

* רבי [[יהודה אלחריזי]], די הקדמה און רוב [[סדר זרעים]]
* רבי יוסף בן יצחק אלפואל די איבריגע פון סדר זרעים און [[סדר מועד]]
* רבי יעקב בן משה בדרשי [[סדר נשים]]
* רבי שלמה בן יוסף [[סדר נזיקין]]
* רבי [[שמואל אבן תבון]], [[מסכת אבות]] און די הקדמות צו אבות און פרק חלק
* רבי [[נתנאל בן יוסף הרופא]], [[סדר קדשים]]

נאך עטליכע איבערזעצונגען זענען געמאכט אויפן פארלאנג פונעם [[רשב&quot;א]] און דער [[מאירי]].

די ערשטע העברעאישער דרוק איז געדרוקט געווארן אין [[נאפאלי]] אין יאהר [[ה'רנ&quot;ב]].

== וועב לינקען ==
* [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH000042459/NLI די ארגינעלע מאנסוקריפטן אויף סדר מועד און נשים] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419202646/https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH000042459/NLI |date=2022-04-19 }}
* פירוש המשנה ביי [[וויקישיבה]] http://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php?title=%D7%A4%D7%99%D7%A8%D7%95%D7%A9_%D7%94%D7%9E%D7%A9%D7%A0%D7%94_%D7%9C%D7%A8%D7%9E%D7%91%22%D7%9D
* איבער די איבערזעצונג פון הרב קורח אויף [[הייד פארק]] http://www.hydepark.co.il/topic.asp?topic_id=2641297&amp;forum_id=20067 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260219034135/https://www.hydepark.co.il/topic.asp?topic_id=2641297&amp;forum_id=20067 |date=2026-02-19 }}
* http://www.jnul.huji.ac.il/v-exhibitions/rambam/heb/mishna.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804100849/http://www.jnul.huji.ac.il/v-exhibitions/rambam/heb/mishna.html |date=2014-08-04 }}

[[קאטעגאריע:ספרי קודש]]</text>
      <sha1>5b1sflta9nx9ghy1tkjx7wyw5ljhoqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54943</id>
    <revision>
      <id>602394</id>
      <parentid>602246</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>602394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="9ro7r41g94tnjc3jln0f4qge16da0e1" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:280px; font-size:90%; float:left; margin:0 1em 1em 0; border:1px solid #aaa; background:#f8f9fa;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:110%; background:#cee0f2;&quot; |וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[טעקע:Seal_of_the_Vice_President_of_the_United_States.svg|100x100פיקס]]
|-
!לאנד
|[[פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!אמט
|וויצע פרעזידענט
|-
!וואוינט
|[[וואשינגטאן, די.סי.|וואשינגטאן די סי]]
|-
!טערמין
|4 יאר
|-
!ערשטע אמטסטרעגער
|[[דזשאן עדעמס]]
|-
!געשאפן
|4טן מערץ 1789
|-
!שטעלט צו
|[[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!וואלן
|דורך די עלעקטארן קאלעדזש
|}
'''דער וויצע־פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן''' ({{ענ|Vice President of the United States}}) איז דער צווייטער העכסטער עקזעקיוטיוו אפיציר אין דער רעגירונג פון די [[פאראייניגטע שטאטן]]. ער דינט אלס דער נאענטסטער הילף צום [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]] און נעמט איבער די פרעזידענטליכע פליכטן אויב דער פרעזידענט קען נישט ווייטער דינען.

דער וויצע־פרעזידענט איז אויך דער פרעזידענט פון דער [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]], וואו ער האט א שטימע בלויז ווען עס איז דא א גלייכקייט צווישן די שטימען.

== ראלע און פליכטן ==

די הויפט ראלעס פונעם וויצע־פרעזידענט נעמען אריין:

* זיין ערשטע נאכפאלגער צום פרעזידענט;
* אפעציעל אנפירען דער סענאט;
* שטיצן דעם פרעזידענט אין עקזעקיוטיווע אויפגאבן;
* פארטרעטן די פאראייניגטע שטאטן אויף דיפלאמאטישע מיסיעס;
* באטייליקן זיך אין נאציאנאלע זיכערהייט־ראטן.

== נאכפאלגונג ==

ווען דער פרעזידענט שטארבט, רעזיגנירט אדער ווערט אומפעאיג צו דינען, ווערט דער וויצע־פרעזידענט אויטאמאטיש פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. דאס איז איינגעשטעלט געווארן קלאר דורך דעם [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]].

== וואלן ==

דער וויצע־פרעזידענט ווערט ערוועלט צוזאמען מיטן פרעזידענט דורך דעם עלעקטארעל־קאלעדזש. זיי לויפן אלס א געמיינזאמע טיקעט אין נאציאנאלע וואלן.

== היסטאריע ==

די אמט איז געשאפן געווארן אין 1789 אונטער דער [[קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]. במשך פון דער היסטאריע האט דער וויצע־פרעזידענטס ראלע זיך פארברייטערט פון א מער סימבאלישע פונקציע צו א וויכטיגע טייל פון דער עקזעקיוטיוו רעגירונג.

== זעט אויך ==

* [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[קאנגרעס פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

== אויסערליכע לינקס ==
* {{אפיציעלע וועבזייטל|https://www.whitehouse.gov/|The White House}}

[[קאטעגאריע:וויצע־פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:עקזעקיוטיוו צווייג פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:געגרינדעט אין 1789]]</text>
      <sha1>9ro7r41g94tnjc3jln0f4qge16da0e1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602395</id>
      <parentid>602394</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>602395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="d0wg7s3ylaogb32llrjf7vnbqayvi1z" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:280px; font-size:90%; float:left; margin:0 1em 1em 0; border:1px solid #aaa; background:#f8f9fa;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:110%; background:#cee0f2;&quot; |וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[טעקע:Seal_of_the_Vice_President_of_the_United_States.svg|100x100פיקס]]
|-
!לאנד
|[[פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!אמט
|וויצע פרעזידענט
|-
!וואוינט
|[[וואשינגטאן די סי]]
|-
!טערמין
|4 יאר
|-
!ערשטע אמטסטרעגער
|[[דזשאן עדעמס]]
|-
!געשאפן
|4טן מערץ 1789
|-
!שטעלט צו
|[[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!וואלן
|דורך די עלעקטארן קאלעדזש
|}
'''דער וויצע־פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן''' ({{ענ|Vice President of the United States}}) איז דער צווייטער העכסטער עקזעקיוטיוו אפיציר אין דער רעגירונג פון די [[פאראייניגטע שטאטן]]. ער דינט אלס דער נאענטסטער הילף צום [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]] און נעמט איבער די פרעזידענטליכע פליכטן אויב דער פרעזידענט קען נישט ווייטער דינען.

דער וויצע־פרעזידענט איז אויך דער פרעזידענט פון דער [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]], וואו ער האט א שטימע בלויז ווען עס איז דא א גלייכקייט צווישן די שטימען.

== ראלע און פליכטן ==

די הויפט ראלעס פונעם וויצע־פרעזידענט נעמען אריין:

* זיין ערשטע נאכפאלגער צום פרעזידענט;
* אפעציעל אנפירען דער סענאט;
* שטיצן דעם פרעזידענט אין עקזעקיוטיווע אויפגאבן;
* פארטרעטן די פאראייניגטע שטאטן אויף דיפלאמאטישע מיסיעס;
* באטייליקן זיך אין נאציאנאלע זיכערהייט־ראטן.

== נאכפאלגונג ==

ווען דער פרעזידענט שטארבט, רעזיגנירט אדער ווערט אומפעאיג צו דינען, ווערט דער וויצע־פרעזידענט אויטאמאטיש פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. דאס איז איינגעשטעלט געווארן קלאר דורך דעם [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]].

== וואלן ==

דער וויצע־פרעזידענט ווערט ערוועלט צוזאמען מיטן פרעזידענט דורך דעם עלעקטארעל־קאלעדזש. זיי לויפן אלס א געמיינזאמע טיקעט אין נאציאנאלע וואלן.

== היסטאריע ==

די אמט איז געשאפן געווארן אין 1789 אונטער דער [[קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]. במשך פון דער היסטאריע האט דער וויצע־פרעזידענטס ראלע זיך פארברייטערט פון א מער סימבאלישע פונקציע צו א וויכטיגע טייל פון דער עקזעקיוטיוו רעגירונג.

== זעט אויך ==

* [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[סענאט פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[קאנגרעס פון די פאראייניגטע שטאטן]]
* [[25סטער אמענדמענט צו דער קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן]]

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

== אויסערליכע לינקס ==
* {{אפיציעלע וועבזייטל|https://www.whitehouse.gov/|The White House}}

[[קאטעגאריע:וויצע־פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:עקזעקיוטיוו צווייג פון די פאראייניגטע שטאטן]]
[[קאטעגאריע:געגרינדעט אין 1789]]</text>
      <sha1>d0wg7s3ylaogb32llrjf7vnbqayvi1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602396</id>
      <parentid>602235</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T00:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46321" sha1="jz5vm7hb62i9qivqujjcyw7rcdz058q" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;{{Citation |title=אַרטשיווע קאָפּיע |url=http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat |access-date=2026-08-19 |archivedate=2026-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260314235144/http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן|בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. (נישט צו פארמישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]] מחבר שו&quot;ת [[פנים מאירות]]).

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין [[מאטהויזן]].&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>jz5vm7hb62i9qivqujjcyw7rcdz058q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אראבישע שריפט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55149</id>
    <revision>
      <id>602388</id>
      <timestamp>2026-08-29T19:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט 'די '''אַראַבישע שריפֿט''' איז [[שריפט]] סיסטעם געניצט פאר [[אראביש]] ([[אראבישע אלפאבעט]]) און נאך עטלעכע שפראכן פון אזיע און אפֿריקע. זי איז די צווייט מערסט געניצטע [[אלפאבעט]]ישע  שריפֿט־סיסטעם אין דער וועלט (נאך דער [[לאטיינישער שריפט]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arabic Alphabet |ur...'</comment>
      <origin>602388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="765" sha1="bvhuykc5lkpxfw1nm9l8ojjhicw44uc" xml:space="preserve">די '''אַראַבישע שריפֿט''' איז [[שריפט]] סיסטעם געניצט פאר [[אראביש]] ([[אראבישע אלפאבעט]]) און נאך עטלעכע שפראכן פון אזיע און אפֿריקע. זי איז די צווייט מערסט געניצטע [[אלפאבעט]]ישע  שריפֿט־סיסטעם אין דער וועלט (נאך דער [[לאטיינישער שריפט]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arabic Alphabet |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426185709/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |archive-date=26 April 2015 |access-date=2015-05-16 |publisher=Encyclopædia Britannica online}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>bvhuykc5lkpxfw1nm9l8ojjhicw44uc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602389</id>
      <parentid>602388</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>602389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="ol9smklenf9b60jbcikr740odusyzhi" xml:space="preserve">די '''אַראַבישע שריפֿט''' איז [[שריפט]] סיסטעם געניצט פאר [[אראביש]] ([[אראבישער אלפאבעט]]) און נאך עטלעכע שפראַכן פון אזיע און אפֿריקע. זי איז די צווייט מערסט געניצטע [[אלפאבעט]]ישע  שריפֿט־סיסטעם אין דער וועלט (נאך דער [[לאטיינישער שריפט]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arabic Alphabet |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426185709/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |archive-date=26 April 2015 |access-date=2015-05-16 |publisher=Encyclopædia Britannica online}}&lt;/ref&gt;

{{רעפליסטע}}&lt;references /&gt;
[[קאַטעגאָריע:שריפט סיסטעמען]]
[[קאַטעגאָריע:אראביש]]</text>
      <sha1>ol9smklenf9b60jbcikr740odusyzhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602390</id>
      <parentid>602389</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>602390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="b25c58nvw903vmt6vj2tyf5oojwdm59" xml:space="preserve">די '''אַראַבישע שריפֿט''' איז [[שריפט]] סיסטעם געניצט פאר [[אראביש]] ([[אראבישער אלפאבעט]]) און נאך עטלעכע שפראַכן פון אזיע און אפֿריקע. זי איז די צווייט מערסט געניצטע [[אלפאבעט]]ישע  שריפֿט־סיסטעם אין דער וועלט (נאך דער [[לאטיינישער שריפט]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arabic Alphabet |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426185709/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |archive-date=26 April 2015 |access-date=2015-05-16 |publisher=Encyclopædia Britannica online}}&lt;/ref&gt;

{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שריפט סיסטעמען]]
[[קאַטעגאָריע:אראביש]]</text>
      <sha1>b25c58nvw903vmt6vj2tyf5oojwdm59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602391</id>
      <parentid>602390</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T19:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <origin>602391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="6ppiwrej3lep11o1us5oatyadb94djd" xml:space="preserve">די '''אַראַבישע שריפֿט''' איז [[שריפט]] סיסטעם געניצט פאר [[אראביש]] ([[אראבישער אלפאבעט]]) און נאך עטלעכע שפראַכן פון אזיע און אפֿריקע. זי איז די צווייט מערסט געניצטע [[אלפאבעט]]ישע  שריפֿט־סיסטעם אין דער וועלט (נאך דער [[לאטיינישער שריפט]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arabic Alphabet |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426185709/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31666/Arabic-alphabet |archive-date=26 April 2015 |access-date=2015-05-16 |publisher=Encyclopædia Britannica online}}&lt;/ref&gt;
{{רעפערענצן}}{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שריפט סיסטעמען]]
[[קאַטעגאָריע:אראביש]]</text>
      <sha1>6ppiwrej3lep11o1us5oatyadb94djd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>זשאן עדעמס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55150</id>
    <redirect title="דזשאן עדעמס" />
    <revision>
      <id>602393</id>
      <timestamp>2026-08-29T19:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>פוילישער</username>
        <id>339</id>
      </contributor>
      <comment>פוילישער האט באוועגט בלאט [[זשאן עדעמס]] צו [[דזשאן עדעמס]]</comment>
      <origin>602393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="ngq023wsqwyokjhmz390polr1kpm4ej" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[דזשאן עדעמס]]</text>
      <sha1>ngq023wsqwyokjhmz390polr1kpm4ej</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>