דען האג

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>דען האג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24600</id>
    <revision>
      <id>602533</id>
      <parentid>494811</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T22:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="hfpyzru94hor15ies3gjyx1yde93rds" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''דען האג'''  איז די דריטע גרעסטע [[שטאט]] אין [[האלאנד]], נאך [[אמסטערדאם]] און [[ראטערדאם]], מיט א באפעלקערונג פון 475,580 (פון אן 1 יאנואר 2006). איר שטח איז 100 קוואדראט ק&quot;מ. די האלענדישע רעגירונג איז באזירט אין דען האג. אויך דאס [[אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ]] געפינט זיך אין דען האג.

[[קאַטעגאָריע:שטעט אין האלאנד]]

{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>hfpyzru94hor15ies3gjyx1yde93rds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בנציון דייטש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32804</id>
    <revision>
      <id>602532</id>
      <parentid>589734</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T22:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3546" sha1="dy2zs9f10avf6j3msiyzqy3p74k5onh" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

רבי '''בנציון דייטש''' ([[ה'תרפ&quot;ה|ה׳תרפ״ה]] – [[כ&quot;ח אב]] [[ה'תש&quot;ף]]) איז געווען דער [[בוקארעשט]]ער רבי. ער האט געוואוינט אין [[בארא פארק]], אויף דער 9טער עוועניו און 51סטער סטריט אין [[בארא פארק]], [[ניו יארק]]. ווען ער איז נאך געווען א אכצן יעריגער בחור און האט געלערנט דעמאלטס אין דער אראדער ישיבה אין [[אראד]] ביים ארעדער רב, האט מען אים אויפגענומען אלס שטאט׳ס רב אין שטאט [[ראדעוויץ]], [[רומעניע]].

== אפשטאם ==
רבי בנציון דייטש איז געבוירן צו זיין פאטער רבי [[שמואל דייטש]], דער פריערדיגער בוקארעשטער רבי, א זון פון הרב משה דייטש הי&quot;ד, וואס  איז געווען ממלא מקום פון זיין טאטן הרב דוד נתן דייטש, דער צווייטער קרעטשענעווער רבי אין שטעטל [[קרעטשענאוו|קרעטשענעוו]], לעבן [[סיגוט]], און דער בעל מחבר ספר נפש דוד על התורה. הרב דוד נתן דייטש איז געווען א זון פון הרב יוסף יואל דייטש, מו&quot;ץ אין [[טארנאפאל]] אינאיינעם מיטן מנחת חינוך און דערנאך רב אין [[מאניסטרישץ]] און דערנאך אין חאדאראוו און דערנאך קרעטשענעוו. הרב יוסף יואל דייטש איז געווען אן איידעם דורך זיווג שני ביים טאלטשעווער רב, הרב משה דוד אשכנזי, און איז געווען א שוואגער מיטן [[יקותיאל יהודה טייטלבוים|ייטב לב]].&lt;ref&gt;עס איז מקובל דורך הרב משה דייטש הי&quot;ד אבד&quot;ק קרעטשנעוו אז די קינדער פון הרב יוסף יואל דייטש זענען געווען אייניקלעך פון דעם טאלשעווער.&lt;/ref&gt;

== ביאגראפיע ==
הרב בנציון איז געווען א תלמיד מובהק פון דעם טשעקער רב און דעם אראדער רב, הרב בנציון דייטש. ער איז געווען רב אין [[ראדעוויץ]], [[ראמעניע]], נאך אלס בחור, בשליחות פון זיין רבין דער ארעדער רב און זיין טאטע, און דער נאך אין בארא פארק.

ער איז נפטר געווארן כ&quot;ח אב, תש&quot;ף, אין עלטער פון 85 יאר, און איז געקומען לקבורה אויף [[הר המנוחות]].

== רבנות ==

== פאמיליע ==

== דרויסנדע וועבלינקען ==

* [https://www.boropark24.com/news/bde-the-bucharester-rebbe-zt-l א באריכט] איבער זיין פטירה אויף [[בארא פארק 24]]
* [https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=31&amp;t=44066 א שמועס] אויף [[אייוועלט|אידישער וועלט]]
* [https://www.bhol.co.il/news/1128987 באריכט] אויף [[בחדרי חרדים]]

== הערות==
{{רעפליסטע}}

{{גרונטסארטיר:דייטש, בנציון}}
[[קאַטעגאָריע:רומענישע רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער אדמורי&quot;ם]]
{{רב-שטומף}}
[[קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק]]
[[קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות]]</text>
      <sha1>dy2zs9f10avf6j3msiyzqy3p74k5onh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>האנשו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35080</id>
    <revision>
      <id>602531</id>
      <parentid>462176</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="929" sha1="a7zud2zjaadc1oe0iiuz3q230wcdn6i" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''האנשו''' [[wikt:本州|本州]] (טייטש &quot;הויפט שטאַט&quot;)  איז דער גרעסטער [[אינזל]] פון [[יאפאן]]. ער איז דרום פון [[האקיידא]], צפון פון [[שיקאקו]] און צפון־מזרח פון [[קיושו]]. ער איז דער זיבעטער [[ליסטע פו אינזלען לויט שטח|גרעסטער אינזל]]  אין דער וועלט, און דער צווייטער מערסטער באפעלקערטער, נאך [[דזשאווא]] אין [[אינדאנעזיע]].

דער אינזל איז בערך 1300 ק&quot;מ לאנג, מיט א שטח פון   227,962.59&amp;nbsp;ק&quot;מ², 60% פונעם גאנצן שטח פון יאפאן.  ער איז גרעסער פונעם אינזל [[גרויסבריטאניע]].  האנשו האט 5450 ק&quot;מ פון בארטן.
[[קאַטעגאָריע:אינדזלען]]
[[קאַטעגאָריע:יאפאן]]</text>
      <sha1>a7zud2zjaadc1oe0iiuz3q230wcdn6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סעגעד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39199</id>
    <revision>
      <id>602524</id>
      <parentid>602522</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* געאגראפיע */</comment>
      <origin>602524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20974" sha1="n6f682twrksyxi4gm0sj94fwxva9w53" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=Szeged
|הערב= HUN Szeged Címer.svg
|פאן=Flag of Szeged.svg
|בילד=Tisza-szeged1.jpg
|באשרייבונג=  בריק איבערן [[טייס]] אין סעגעד
|מדינה={{פאן אונגארן}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט= [[דרום גרויסער פלוין]]
|ראיאן=[[טשאנגראדער קאנט]]
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= לאסלא באטקא
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 280.84
|הייך=
|גרינדונג דאטע=
|באפעלקערונג=170,052
|באפעלקערונג יאר=2012
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 605.51
|קאארדינאטן={{coord|46.255|N|20.145|E|format=dms|display=inline,title|region:HU_type:city}}
|צייט זאנע=+1
|אתר אינטרנט= &lt;div dir=ltr&gt;http://www.szegedvaros.hu/&lt;/div&gt;
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}

'''סעגעד''' ({{שפראך-hu|Szeged}}; {{שפראך-de|Szegedin}}; {{שפראך-ro|Seghedin}}; {{שפראך-hr|Segedin}}; {{שפראך-sr|Segedin, Сегедин}}) איז [[ליסטע פון שטעט אין אונגארן|די דריטע גרעסטע שטאט]] אין [[אונגארן]] (נאך [[בודאפעשט]] און [[דעברעצין]]), די גרעסטע שטאט און דער געביט־צענטער פונעם  [[דרום גרויססער פלוין|דרום גרויסן פלוין]] און די [[קאנטשטאט]] פון [[טשאנגראדער קאנט|טשאנגראד]]. 

סעגעד באדעקט א שטח פון 280.84 קוואדראט ק&quot;מ, און האט א באפעלקערונג פון 170,052 מענטשן (2012).

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער

==געאגראפיע==
סעגעד ליגט נישט ווייט פונעם דרום גרענעץ פון [[אונגארן]], אויף ביידע ברעגן פונעם [[טייס|טיסע]]  ביים מויל פונעם [[מאראש]] טייך. כמעט אינמיטן פון דער [[קארפאטן לאנד|קארפאטן בעקן]]. די אונגאריש־סערבישע גרענעץ געפינט זיך גלייך אינדרויסן פון דער שטאט.

דער קלימאט איז קאלט אין ווינטער, ווארעם אין זומער, מיט ווייניג רעגן.

די זון שיינט א סך שעה'ן אין יאר, דעריבער רויפט מען סעגעד &quot;די שטאט פון זון&quot;.

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער.

== היסטאריע ==
די געגנט איז שוין געווען באוואוינט אין אלטע צייטן. דער [[אסטראנאם]] קְלָאוּדִיוֹס פְּתוֹלֶמָאיוֹס, וועלכער האט געלעבט אין [[2טער י&quot;ה|2טן יארהונדערט]], דערמאנט די שטאט אונטערן נאמען ''Partiscum'' ([[אוראלט גריכיש]]: Πάρτισκον&lt;ref&gt;Klaudios Ptolemaios. Handbuch der Geographie. Griechisch-Deutsch. Herausgegeben von Alfred Stückelberger und Gerd Graßhoff. Schwabe Verlag Basel. 2006, p. 310-311&lt;/ref&gt;) אלס א באפעסטיגטע האנדל־סטאנציע אויף אן אינזל אויפן טיסע טייך. 

''עס איז מעגליך אז [[אטילא דער הונ|אטילא]], דער קעניג פון די [[הונען]], האט געהאט זיין הויפט שטאט ערגעץ אין דעם געגנט.''  

''דער נאמען סעגעד ווערט צום ערשטן מאל דערמאנט געווארן אין [[1183]], אין א דאקומענט פון קעניג [[בעלא דער דריטער פון אונגארן|בעלא דער דריטער]].'' 

אין דעם 2טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן א [[רוימישע אימפעריע|רוימישע]] האנדלס פאוסט אויף אן אינזל אינעם [[טייס|טיסא טייך]], אבער די יסודות פונעם סעגעד שלאס ווייזן אז די געביידע איז שוין מעגליך געבויט געווארן אויף א נאך עלטערן פארט. היינט איז נאר איין ווינקל פונעם שלאס נאך געבליבן שטיין.&lt;ref&gt;Szeged by Dr. Trogmayer Ottó&lt;/ref&gt; 

ביים [[מאנגאלישער אינוואזיע אין אייראפע|מאנגאלישער אינוואזיע]] איז די שטאט חרוב געווארן און אירע איינוואוינער זענען אנטלאפן אין די ארימיגע זומפן, אבער זיי זענען באלד צוריקגעקומען און ווידער אויפגעבויט די שטאט. אונטער דער הערשאפט פון [[לאיאש דער גרויסער פון אונגארן|לאיאש דער גרויסער]], אין דעם [[14טער י&quot;ה|14טן יארהונדערט]], איז סעגעד געווארן די וויכטיגסטע שטאט פון דרום אונגארן,און א וויכטיגע סטראטעגישע פעסטונג קעגן דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]].  

קעניג [[זיגמונד פון לוקסעמבורג]] האט אויפגעשטעלט א מויער.  

אין [[1498]] האט [[מאקסימיליאן דער ערשטער, הייליגער רוימישער קייסער|מאקסימיליאן דער ערשטער]] איר דערקלערט אלס א פרייע קעניגליכע שטאט, דאס הייסט א שטאט מיט א געוויסער [[אויטאנאמיע]].

סעגעד איז צום ערשטן מאל באפאלן געווארן דורך דעם מיליטער פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]] דעם [[28סטן סעפטעמבער]] [[1526]], אבער איז ערשט אין [[1543]] איינגענומען געווארן דורך די אטאמאנען, נאכדעם וואס זי האט זיך געהאלטן פאר עטליכע חדשים קעגן א בלאקאדע.

אונטער דער אטאמאנישער הערשאפט פון [[סוליימאן דער ערשטער|סוליימאן דער פראכטפולער]] איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון א [[סאנדזשאק]] (א אַדמיניסטראטיווע טייל פון דער אטאמאנישער אימפעריע)

דעם [[23סטן אקטאבער]] [[1686]] איז סעגעד באפרייט געווארן פון דער אטאמאנישער הערשאפט און צוריקגעקומען צו איר סטאטוס אלס פרייע שטאט אין דער האבסבורג־אונגארישער קעניגרייך ביז [[1715]]. 

אין 1719 האט סעגעד באקומען איר [[הערב]] (וואס ווערט נאך היינט גענוצט) פון [[קארל דער זעקסטער, הייליגער רוימישער קייסער|קארל דער דריטער]].  

אין 1720 האט די עטנישע [[אונגארן|אונגארישע]] באפעלקערונג פון דער שטאט געציילט בערך 13,000 ביז 16,000 מענטשן, בשעת די צאל [[סערביע|סערבישע]] איינוואוינער איז געווען 1,300.&lt;ref&gt;Ádám Fejér, Magyarok és szlávok. (Konferencia, Szeged, 1991. május 30-31). Szerk. Fejér Ádám, H. Tóth Imre stb. (Kiad. a JATE Szláv Filológiai Tansz.), József Attila Tudományegyetem, 1993, p. 262, {{ISBN|9789634819929}}&lt;/ref&gt; 

דער ערשטער [[דרוקעריי]] איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1801, און די אלטע שטאטראט געביידע אוך דער ציווילער [[שפיטאל]] איז אויפגעבויט געווארן בערך אין דער זעלבער צייט.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farkas|first=József|title=Szeged Története 2 1686-1849|date=1985|pages=699|language=Hungarian}}&lt;/ref&gt; 

סעגעד איז באקאנט אלס דער היים פון [[פאפריקע|פאפריקא]], א געווירץ וואס ווערט געמאכט פון געטריקנטע און געמאלענע פעפער פרוכטן. פאפריקא איז אנגעקומען קיין אונגארן אין דער צווייטער העלפט פונעם 16טן יארהונדערטאון געניצט געווארן מער אלס א דעקאראטיווע פלאנץ. בערך 100 יאר שפעטער איז עס געווארן קולטיווירט אלס א קרויט־צוגאב, און די פאפריקא ווי מיר קענען איר היינט.&lt;ref name=&quot;paprika&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090728021200/http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|url-status=dead|archive-date=28 July 2009|title=Vickery TV Paprika (Hungary)|date=28 July 2009}}&lt;/ref&gt;

אין דער תקופה פון דער [[אונגארישע רעוואלוציע פון 1848|רעוואלוציע פון 1848]] האט סעגעד באקומען א וויכטיגע ראלע. דער רעוואלוציע־פירער [[לאיאש קושוט]] האט דארט געהאלטן איינס פון זיינע וויכטיגסטע רעדעס, און די שטאט איז געווען דער לעצטער פלאץ פון דער רעוואלוציאנערער רעגירונג ביז יולי [[1849]]. די [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] הערשער האבן באשטראפט די פירער פון דער שטאט, די אנקום פון דער [[באן|באן־ליניע]] אין [[1854]] און דאס צוריקגעבן דעם סטאטוס פון א פרייע שטאט אין [[1860]] האבן אנגעצייכנט א נייע תקופה אין דער אנטוויקלונג פון דער שטאט.[[טעקע:Szeged_pályaudvar.JPG|קליין|סעגעד באן סטאנציע]]די שטאט האט זיך שטארק אנטוויקלט, געצויגן נייע איינוואוינער, אריינגערעכנט א גרויסע צאל אידן, און עס זענען געעפנט געווארן קולטורעלע אינסטיטוציעס און אינדוסטריעלע פאבריקן. צווישן די וויכטיגסטע פאבריקן איז געווען דער [[פיק סעגעד]] פאבריק, א סאלאמי פאבריק, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע ארבעטגעבער אין דער געגנט.

היינט האט דער אינערשטאט פון סעגעד ברייטע עוועניוס. דאס איז בעיקר צוליב דער גרויסער פארפלייצונג פון 1879, וואס האט כמעט אינגאנצן פארניכטעט די שטאט (נאר 265 פון די 5,723 הייזער זענען געבליבן שטיין און 165 מענטשן זענען אומגעקומען). קייסער [[פראנץ יאזעף]] האט באזוכט די שטאט און צוגעזאגט אז &quot;סעגעד וועט זיין שענער ווי אמאל&quot;. ער האט געהאלטן זיין צוזאג, און אין די קומענדיגע יארן איז א נייע, מאדערנע שטאט אויפגעקומען פון די חורבות, מיט פאלאצן און ברייטע גאסן.
[[טעקע:Szeged,_Dugonics_tér_a_nagyárvízkor,_szemben_a_Kálvária-sugárút._Fortepan_15599.jpg|לינקס|קליין|סעגעד בעת דעם פארפלייצונג פון 1879]]
אין [[1872]] איז געעפנט געווארן די [[אוניווערסיטעט פון סעגעד]], וואס איז איז איינער פון די חשובסטע אוניווערסיטעטן אין אונגארן. 

אין [[1882]] איז אויפעשטעלט געווארן דער געביידע פונעם [[נאציאנאלער טעאטער פון סעגעד|נאציאנאלן טעאטער פון סעגעד]].

[[1907]] איז געגרינדעט געווארן דער נייער בית המדרש פון סעגעד, דער צווייטער גרעסטער בית המדרש אין אונגארן.[[טעקע:Szeged New Syna.jpg|קליין|די נייע שול אין סעגעד (געבויט תרס&quot;ב)]]

=== 20סטן יארהונדערט ===
נאך דער [[ערשטער וועלט מלחמה]] האט אונגארן פארלוירן טיילן פון איר דרום צו [[רומעניע]] און [[סערביע]], און סעגעד איז געווארן א גרעניץ־שטאט. נאך א תקופה פון ירידה זענען פארשידענע אונגארישע אינסטיטוציעס וואס זענען פריער געווען אין [[טעמעשוואר]], וועלכע איז איבערגעגעבן געווארן צו רומעניע, אריבערגעפירט געווארן קיין סעגעד. דער אוניווערסיטעט איז אין [[1921]] פאראייניגט געווארן מיטן אוניווערסיטעט פון סעגעד, און אויך דער זיץ פון דעם בישאף איז אריבערגעפירט געווארן אהין.

די שטאט איז אין 1919 פאר א קורצע צייט איינגענומען געווארן דורך דער רומענישער ארמיי בעת דער [[אונגאריש רומענישער קריג פון 1919|אונגאריש רומענישער קריג]]. זי איז אויך געווארן א צענטער פאר רעכטע כוחות, וועלכע האבן שפעטער אויפגעשטעלט [[מיקלאש הארטי]] אלס דער נייער פירער פון לאנד נאך דעם אראפווארפן פון דער [[אונגארישע סאוועט רעפובליק]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781316137024/type/book|title=The Cambridge History of Communism|date=2017-09-21|volume=1|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-13702-4|editor-last=Pons|editor-first=Silvio|edition=1|doi=10.1017/9781316137024|editor-last2=Smith|editor-first2=Stephen A.}}&lt;/ref&gt;

אין דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] איז די שטאט איינגענומען געווארן דורך דער [[ווערמאכט]] דעם [[19טן מערץ]] [[1944]]. אין די קאמפן אין און ארום דער שטאט זענען אומגעקומען בערך 6,000 מענטשן. די גרויסע אידישע קהילה, וואס האט געציילט בערך 4,000 מענטשן און איז געווען ארום 3 פראצענט פון דער שטאט'ס באפעלקערונג, איז אויך געשיקט געווארן צו איר פארניכטונג. די שטאט איז איינגענומען געווארן דורך דער [[רויטער ארמיי]] אין סוף [[1944]].
[[טעקע:KassVigadóKJ.jpg|קליין|א פאסטקארטל פון די פריע 20סטע יארן פון יארהונדערט]]
אין [[1965]] איז אנטדעקט געווארן אויל אין דער אומגעגנט פון דער שטאט.

== אידישע קהילה ==

די ערשטע אידן זענען אנגעקומען אין דער שטאט אין דער תקופה פון דער אטאמאנישער אייננעמונג, און זענען שפעטער פארטריבן געווארן נאך דעם ענדע פון דער אטאמאנישער הערשאפט. 

ביז דער בריוו פון טאלעראנץ אין [[1781]] האט די שטאט, צוליב איר סטאטוס אלס פרייע קעניגליכע שטאט, געהאט די רעכט צו פארמיידן אידן פון זיך באזעצן דארט. די ערשטע אידישע משפחה האט זיך טאקע אין יענעם יאר באזעצט אין סעגעד.

אין [[1840]] האט די אידישע באפעלקערונג דערגרייכט 681 מענטשן. אלס א יונגע און רייכע אימיגראנטישע קהילה, וואס האט געהאט ווייניג טראדיציאנעלע יסודות, איז סעגעד געווארן א וויכטיגער צענטער פאר די [[נעאלאגן]]. בעת דער [[די טיילונג אין אונגארישן יידנטום|די טיילונג אין אונגארישן אידנטום]] האט די גאנצע קהילה זיך אנגעשלאסן מיט די נעאלאגן.

די קהילה האט זיך שטארק אנטוויקלט אונטער דער הנהגה פון די רבנים לעאפאלד לעף און זיין זון עמנואל לעף. ביידע האבן געפירט די קהילה במשך מער ווי זעכציג יאר און האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים אויפשטעלן אירע מוסדות. 

אין 1903 איז געענדיגט געווארן דער נייער בית הכנסת פון סעגעד, וואס איז די צווייט גרעסטע בית הכנסת אין אונגארן, נאך דעם גרויסן בית הכנסת אויף דאהאני גאס אין בודאפעסט. דער בית הכנסת איז געבויט געווארן לויט די פלענער פונעם ארכיטעקט ליפאט באומהארן, מיט דער הילף און אנווייזונגען פון הרב עמנואל לעף. 

אין די 1920ער יארן איז די אידישע באפעלקערונג פון סעגעד געוואקסן און דערגרייכט איר העכסטן שטאפל.

אין [[1941]] זענען אין דער שטאט געציילט געווארן 4,161 אידן, וואס האבן אויסגעמאכט בערך 3 פראצענט פון דער באפעלקערונג. א גרויסער טייל פון די מענער זענען אין דער מלחמה אריינגערופן געווארן אין די אונגארישע ארבעטס דינסט, און א גרויסער טייל פון זיי איז אומגעקומען צוליב די שווערע באדינגונגען.

נאך דער דייטשער אייננעמונג דעם [[19טן מערץ]] [[1944]] זענען די אידן פון סעגעד און פון די ארומיגע געגנטן צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער שטאט. דעם [[17טן מיי|17טן מאי]] זענען א טייל פון זיי פארטריבן געווארן צום געטא אין [[באיא]] און פון דארט קיין [[אוישוויץ]], בשעת די איבעריגע זענען אין יוני דירעקט געשיקט געווארן קיין אוישוויץ. דער לעצטער וואגאן פונעם לעצטן טראנספארט, דעם [[28סטן יוני]], איז באשטימט געווארן צו ווערן געראטעוועט דורך דער [[קאסטערנער באן]]. 

== בארימטע מענטשן פון סעגעד ==
* רביצין [[אסתר יונגרייז]]

== פונדרויסנדיגע לינקס ==

* [http://www.szeged.hu/ אפיציעלע וועבזייטל פון דער שטאט] 
* [https://web.archive.org/web/20160304081218/http://www.puszta.com/eng/programs/cikk/szeged איבער דער שטאט]
* [http://www.bibl.u-szeged.hu/index-ang.html אוניווערסיטעט־ביבליאטעק] 
* [http://www.szegedportal.hu/ סעגעד פארטאל]  
* [http://zsinagoga.szeged.hu/ דער נייער בית־כנסת פון סעגעד] 

== דרויסנדיגע לינקס ==
[http://www.szegedvaros.hu אפיציעלע וועבזייטל מיט וועבקאם] 

== גאלעריע ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;120&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
טעקע:Klauzal ter - panoramio.jpg|קלאוזאל פלאץ
טעקע:Szeged nagy posta.jpg|פאסט פאלאץ
טעקע:Szeged-Alsóváros, ferences templom 2021 11.jpg|רעליעף פון קעניג מאטיאש קארווינוס פון אונגארן
טעקע:Szeged IV. Béla szobra Somorjai 006.jpg|סטאטוע פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן]]
טעקע:Szeged, Kárász utca 16., Magyar Ede 16KJ.jpg|אונגאר־מאיער הויז (1911)
טעקע:Szeged - Milkó-palota (29738098347).jpg|ארט נאוועא ארכיטעקטור
טעקע:Szeged, Árvízi emlékmű SF.jpg|סטאטוע פון דער גרויסער פארפלייצונג (1879)
טעקע:Szeged-egyetem5.jpg|אינסטיטוט פאר אינפארציע און IT דעפארטמענט, אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Szeged-egyetem4.jpg|פעקולטי פון וויסנשאפטן (כעמיע געביידע), אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Megyeszékhely - Csongrád megye - Szeged.jpg|לופט־פאטאגראפיע
טעקע:Szeged, Hungary. Suspended bridge.jpg|סעגעד בריק איבערן [[טיסא]]
טעקע:Szegedi Fekete-ház.jpg|פעקעטע הויז
&lt;/gallery&gt;
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין אונגארן]]</text>
      <sha1>n6f682twrksyxi4gm0sj94fwxva9w53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602525</id>
      <parentid>602524</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* גאלעריע */</comment>
      <origin>602525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20960" sha1="9rc5f84l2da9magtj7t27cmy1cbteal" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=Szeged
|הערב= HUN Szeged Címer.svg
|פאן=Flag of Szeged.svg
|בילד=Tisza-szeged1.jpg
|באשרייבונג=  בריק איבערן [[טייס]] אין סעגעד
|מדינה={{פאן אונגארן}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט= [[דרום גרויסער פלוין]]
|ראיאן=[[טשאנגראדער קאנט]]
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= לאסלא באטקא
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 280.84
|הייך=
|גרינדונג דאטע=
|באפעלקערונג=170,052
|באפעלקערונג יאר=2012
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 605.51
|קאארדינאטן={{coord|46.255|N|20.145|E|format=dms|display=inline,title|region:HU_type:city}}
|צייט זאנע=+1
|אתר אינטרנט= &lt;div dir=ltr&gt;http://www.szegedvaros.hu/&lt;/div&gt;
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}

'''סעגעד''' ({{שפראך-hu|Szeged}}; {{שפראך-de|Szegedin}}; {{שפראך-ro|Seghedin}}; {{שפראך-hr|Segedin}}; {{שפראך-sr|Segedin, Сегедин}}) איז [[ליסטע פון שטעט אין אונגארן|די דריטע גרעסטע שטאט]] אין [[אונגארן]] (נאך [[בודאפעשט]] און [[דעברעצין]]), די גרעסטע שטאט און דער געביט־צענטער פונעם  [[דרום גרויססער פלוין|דרום גרויסן פלוין]] און די [[קאנטשטאט]] פון [[טשאנגראדער קאנט|טשאנגראד]]. 

סעגעד באדעקט א שטח פון 280.84 קוואדראט ק&quot;מ, און האט א באפעלקערונג פון 170,052 מענטשן (2012).

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער

==געאגראפיע==
סעגעד ליגט נישט ווייט פונעם דרום גרענעץ פון [[אונגארן]], אויף ביידע ברעגן פונעם [[טייס|טיסע]]  ביים מויל פונעם [[מאראש]] טייך. כמעט אינמיטן פון דער [[קארפאטן לאנד|קארפאטן בעקן]]. די אונגאריש־סערבישע גרענעץ געפינט זיך גלייך אינדרויסן פון דער שטאט.

דער קלימאט איז קאלט אין ווינטער, ווארעם אין זומער, מיט ווייניג רעגן.

די זון שיינט א סך שעה'ן אין יאר, דעריבער רויפט מען סעגעד &quot;די שטאט פון זון&quot;.

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער.

== היסטאריע ==
די געגנט איז שוין געווען באוואוינט אין אלטע צייטן. דער [[אסטראנאם]] קְלָאוּדִיוֹס פְּתוֹלֶמָאיוֹס, וועלכער האט געלעבט אין [[2טער י&quot;ה|2טן יארהונדערט]], דערמאנט די שטאט אונטערן נאמען ''Partiscum'' ([[אוראלט גריכיש]]: Πάρτισκον&lt;ref&gt;Klaudios Ptolemaios. Handbuch der Geographie. Griechisch-Deutsch. Herausgegeben von Alfred Stückelberger und Gerd Graßhoff. Schwabe Verlag Basel. 2006, p. 310-311&lt;/ref&gt;) אלס א באפעסטיגטע האנדל־סטאנציע אויף אן אינזל אויפן טיסע טייך. 

''עס איז מעגליך אז [[אטילא דער הונ|אטילא]], דער קעניג פון די [[הונען]], האט געהאט זיין הויפט שטאט ערגעץ אין דעם געגנט.''  

''דער נאמען סעגעד ווערט צום ערשטן מאל דערמאנט געווארן אין [[1183]], אין א דאקומענט פון קעניג [[בעלא דער דריטער פון אונגארן|בעלא דער דריטער]].'' 

אין דעם 2טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן א [[רוימישע אימפעריע|רוימישע]] האנדלס פאוסט אויף אן אינזל אינעם [[טייס|טיסא טייך]], אבער די יסודות פונעם סעגעד שלאס ווייזן אז די געביידע איז שוין מעגליך געבויט געווארן אויף א נאך עלטערן פארט. היינט איז נאר איין ווינקל פונעם שלאס נאך געבליבן שטיין.&lt;ref&gt;Szeged by Dr. Trogmayer Ottó&lt;/ref&gt; 

ביים [[מאנגאלישער אינוואזיע אין אייראפע|מאנגאלישער אינוואזיע]] איז די שטאט חרוב געווארן און אירע איינוואוינער זענען אנטלאפן אין די ארימיגע זומפן, אבער זיי זענען באלד צוריקגעקומען און ווידער אויפגעבויט די שטאט. אונטער דער הערשאפט פון [[לאיאש דער גרויסער פון אונגארן|לאיאש דער גרויסער]], אין דעם [[14טער י&quot;ה|14טן יארהונדערט]], איז סעגעד געווארן די וויכטיגסטע שטאט פון דרום אונגארן,און א וויכטיגע סטראטעגישע פעסטונג קעגן דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]].  

קעניג [[זיגמונד פון לוקסעמבורג]] האט אויפגעשטעלט א מויער.  

אין [[1498]] האט [[מאקסימיליאן דער ערשטער, הייליגער רוימישער קייסער|מאקסימיליאן דער ערשטער]] איר דערקלערט אלס א פרייע קעניגליכע שטאט, דאס הייסט א שטאט מיט א געוויסער [[אויטאנאמיע]].

סעגעד איז צום ערשטן מאל באפאלן געווארן דורך דעם מיליטער פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]] דעם [[28סטן סעפטעמבער]] [[1526]], אבער איז ערשט אין [[1543]] איינגענומען געווארן דורך די אטאמאנען, נאכדעם וואס זי האט זיך געהאלטן פאר עטליכע חדשים קעגן א בלאקאדע.

אונטער דער אטאמאנישער הערשאפט פון [[סוליימאן דער ערשטער|סוליימאן דער פראכטפולער]] איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון א [[סאנדזשאק]] (א אַדמיניסטראטיווע טייל פון דער אטאמאנישער אימפעריע)

דעם [[23סטן אקטאבער]] [[1686]] איז סעגעד באפרייט געווארן פון דער אטאמאנישער הערשאפט און צוריקגעקומען צו איר סטאטוס אלס פרייע שטאט אין דער האבסבורג־אונגארישער קעניגרייך ביז [[1715]]. 

אין 1719 האט סעגעד באקומען איר [[הערב]] (וואס ווערט נאך היינט גענוצט) פון [[קארל דער זעקסטער, הייליגער רוימישער קייסער|קארל דער דריטער]].  

אין 1720 האט די עטנישע [[אונגארן|אונגארישע]] באפעלקערונג פון דער שטאט געציילט בערך 13,000 ביז 16,000 מענטשן, בשעת די צאל [[סערביע|סערבישע]] איינוואוינער איז געווען 1,300.&lt;ref&gt;Ádám Fejér, Magyarok és szlávok. (Konferencia, Szeged, 1991. május 30-31). Szerk. Fejér Ádám, H. Tóth Imre stb. (Kiad. a JATE Szláv Filológiai Tansz.), József Attila Tudományegyetem, 1993, p. 262, {{ISBN|9789634819929}}&lt;/ref&gt; 

דער ערשטער [[דרוקעריי]] איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1801, און די אלטע שטאטראט געביידע אוך דער ציווילער [[שפיטאל]] איז אויפגעבויט געווארן בערך אין דער זעלבער צייט.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farkas|first=József|title=Szeged Története 2 1686-1849|date=1985|pages=699|language=Hungarian}}&lt;/ref&gt; 

סעגעד איז באקאנט אלס דער היים פון [[פאפריקע|פאפריקא]], א געווירץ וואס ווערט געמאכט פון געטריקנטע און געמאלענע פעפער פרוכטן. פאפריקא איז אנגעקומען קיין אונגארן אין דער צווייטער העלפט פונעם 16טן יארהונדערטאון געניצט געווארן מער אלס א דעקאראטיווע פלאנץ. בערך 100 יאר שפעטער איז עס געווארן קולטיווירט אלס א קרויט־צוגאב, און די פאפריקא ווי מיר קענען איר היינט.&lt;ref name=&quot;paprika&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090728021200/http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|url-status=dead|archive-date=28 July 2009|title=Vickery TV Paprika (Hungary)|date=28 July 2009}}&lt;/ref&gt;

אין דער תקופה פון דער [[אונגארישע רעוואלוציע פון 1848|רעוואלוציע פון 1848]] האט סעגעד באקומען א וויכטיגע ראלע. דער רעוואלוציע־פירער [[לאיאש קושוט]] האט דארט געהאלטן איינס פון זיינע וויכטיגסטע רעדעס, און די שטאט איז געווען דער לעצטער פלאץ פון דער רעוואלוציאנערער רעגירונג ביז יולי [[1849]]. די [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] הערשער האבן באשטראפט די פירער פון דער שטאט, די אנקום פון דער [[באן|באן־ליניע]] אין [[1854]] און דאס צוריקגעבן דעם סטאטוס פון א פרייע שטאט אין [[1860]] האבן אנגעצייכנט א נייע תקופה אין דער אנטוויקלונג פון דער שטאט.[[טעקע:Szeged_pályaudvar.JPG|קליין|סעגעד באן סטאנציע]]די שטאט האט זיך שטארק אנטוויקלט, געצויגן נייע איינוואוינער, אריינגערעכנט א גרויסע צאל אידן, און עס זענען געעפנט געווארן קולטורעלע אינסטיטוציעס און אינדוסטריעלע פאבריקן. צווישן די וויכטיגסטע פאבריקן איז געווען דער [[פיק סעגעד]] פאבריק, א סאלאמי פאבריק, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע ארבעטגעבער אין דער געגנט.

היינט האט דער אינערשטאט פון סעגעד ברייטע עוועניוס. דאס איז בעיקר צוליב דער גרויסער פארפלייצונג פון 1879, וואס האט כמעט אינגאנצן פארניכטעט די שטאט (נאר 265 פון די 5,723 הייזער זענען געבליבן שטיין און 165 מענטשן זענען אומגעקומען). קייסער [[פראנץ יאזעף]] האט באזוכט די שטאט און צוגעזאגט אז &quot;סעגעד וועט זיין שענער ווי אמאל&quot;. ער האט געהאלטן זיין צוזאג, און אין די קומענדיגע יארן איז א נייע, מאדערנע שטאט אויפגעקומען פון די חורבות, מיט פאלאצן און ברייטע גאסן.
[[טעקע:Szeged,_Dugonics_tér_a_nagyárvízkor,_szemben_a_Kálvária-sugárút._Fortepan_15599.jpg|לינקס|קליין|סעגעד בעת דעם פארפלייצונג פון 1879]]
אין [[1872]] איז געעפנט געווארן די [[אוניווערסיטעט פון סעגעד]], וואס איז איז איינער פון די חשובסטע אוניווערסיטעטן אין אונגארן. 

אין [[1882]] איז אויפעשטעלט געווארן דער געביידע פונעם [[נאציאנאלער טעאטער פון סעגעד|נאציאנאלן טעאטער פון סעגעד]].

[[1907]] איז געגרינדעט געווארן דער נייער בית המדרש פון סעגעד, דער צווייטער גרעסטער בית המדרש אין אונגארן.[[טעקע:Szeged New Syna.jpg|קליין|די נייע שול אין סעגעד (געבויט תרס&quot;ב)]]

=== 20סטן יארהונדערט ===
נאך דער [[ערשטער וועלט מלחמה]] האט אונגארן פארלוירן טיילן פון איר דרום צו [[רומעניע]] און [[סערביע]], און סעגעד איז געווארן א גרעניץ־שטאט. נאך א תקופה פון ירידה זענען פארשידענע אונגארישע אינסטיטוציעס וואס זענען פריער געווען אין [[טעמעשוואר]], וועלכע איז איבערגעגעבן געווארן צו רומעניע, אריבערגעפירט געווארן קיין סעגעד. דער אוניווערסיטעט איז אין [[1921]] פאראייניגט געווארן מיטן אוניווערסיטעט פון סעגעד, און אויך דער זיץ פון דעם בישאף איז אריבערגעפירט געווארן אהין.

די שטאט איז אין 1919 פאר א קורצע צייט איינגענומען געווארן דורך דער רומענישער ארמיי בעת דער [[אונגאריש רומענישער קריג פון 1919|אונגאריש רומענישער קריג]]. זי איז אויך געווארן א צענטער פאר רעכטע כוחות, וועלכע האבן שפעטער אויפגעשטעלט [[מיקלאש הארטי]] אלס דער נייער פירער פון לאנד נאך דעם אראפווארפן פון דער [[אונגארישע סאוועט רעפובליק]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781316137024/type/book|title=The Cambridge History of Communism|date=2017-09-21|volume=1|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-13702-4|editor-last=Pons|editor-first=Silvio|edition=1|doi=10.1017/9781316137024|editor-last2=Smith|editor-first2=Stephen A.}}&lt;/ref&gt;

אין דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] איז די שטאט איינגענומען געווארן דורך דער [[ווערמאכט]] דעם [[19טן מערץ]] [[1944]]. אין די קאמפן אין און ארום דער שטאט זענען אומגעקומען בערך 6,000 מענטשן. די גרויסע אידישע קהילה, וואס האט געציילט בערך 4,000 מענטשן און איז געווען ארום 3 פראצענט פון דער שטאט'ס באפעלקערונג, איז אויך געשיקט געווארן צו איר פארניכטונג. די שטאט איז איינגענומען געווארן דורך דער [[רויטער ארמיי]] אין סוף [[1944]].
[[טעקע:KassVigadóKJ.jpg|קליין|א פאסטקארטל פון די פריע 20סטע יארן פון יארהונדערט]]
אין [[1965]] איז אנטדעקט געווארן אויל אין דער אומגעגנט פון דער שטאט.

== אידישע קהילה ==

די ערשטע אידן זענען אנגעקומען אין דער שטאט אין דער תקופה פון דער אטאמאנישער אייננעמונג, און זענען שפעטער פארטריבן געווארן נאך דעם ענדע פון דער אטאמאנישער הערשאפט. 

ביז דער בריוו פון טאלעראנץ אין [[1781]] האט די שטאט, צוליב איר סטאטוס אלס פרייע קעניגליכע שטאט, געהאט די רעכט צו פארמיידן אידן פון זיך באזעצן דארט. די ערשטע אידישע משפחה האט זיך טאקע אין יענעם יאר באזעצט אין סעגעד.

אין [[1840]] האט די אידישע באפעלקערונג דערגרייכט 681 מענטשן. אלס א יונגע און רייכע אימיגראנטישע קהילה, וואס האט געהאט ווייניג טראדיציאנעלע יסודות, איז סעגעד געווארן א וויכטיגער צענטער פאר די [[נעאלאגן]]. בעת דער [[די טיילונג אין אונגארישן יידנטום|די טיילונג אין אונגארישן אידנטום]] האט די גאנצע קהילה זיך אנגעשלאסן מיט די נעאלאגן.

די קהילה האט זיך שטארק אנטוויקלט אונטער דער הנהגה פון די רבנים לעאפאלד לעף און זיין זון עמנואל לעף. ביידע האבן געפירט די קהילה במשך מער ווי זעכציג יאר און האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים אויפשטעלן אירע מוסדות. 

אין 1903 איז געענדיגט געווארן דער נייער בית הכנסת פון סעגעד, וואס איז די צווייט גרעסטע בית הכנסת אין אונגארן, נאך דעם גרויסן בית הכנסת אויף דאהאני גאס אין בודאפעסט. דער בית הכנסת איז געבויט געווארן לויט די פלענער פונעם ארכיטעקט ליפאט באומהארן, מיט דער הילף און אנווייזונגען פון הרב עמנואל לעף. 

אין די 1920ער יארן איז די אידישע באפעלקערונג פון סעגעד געוואקסן און דערגרייכט איר העכסטן שטאפל.

אין [[1941]] זענען אין דער שטאט געציילט געווארן 4,161 אידן, וואס האבן אויסגעמאכט בערך 3 פראצענט פון דער באפעלקערונג. א גרויסער טייל פון די מענער זענען אין דער מלחמה אריינגערופן געווארן אין די אונגארישע ארבעטס דינסט, און א גרויסער טייל פון זיי איז אומגעקומען צוליב די שווערע באדינגונגען.

נאך דער דייטשער אייננעמונג דעם [[19טן מערץ]] [[1944]] זענען די אידן פון סעגעד און פון די ארומיגע געגנטן צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער שטאט. דעם [[17טן מיי|17טן מאי]] זענען א טייל פון זיי פארטריבן געווארן צום געטא אין [[באיא]] און פון דארט קיין [[אוישוויץ]], בשעת די איבעריגע זענען אין יוני דירעקט געשיקט געווארן קיין אוישוויץ. דער לעצטער וואגאן פונעם לעצטן טראנספארט, דעם [[28סטן יוני]], איז באשטימט געווארן צו ווערן געראטעוועט דורך דער [[קאסטערנער באן]]. 

== בארימטע מענטשן פון סעגעד ==
* רביצין [[אסתר יונגרייז]]

== פונדרויסנדיגע לינקס ==

* [http://www.szeged.hu/ אפיציעלע וועבזייטל פון דער שטאט] 
* [https://web.archive.org/web/20160304081218/http://www.puszta.com/eng/programs/cikk/szeged איבער דער שטאט]
* [http://www.bibl.u-szeged.hu/index-ang.html אוניווערסיטעט־ביבליאטעק] 
* [http://www.szegedportal.hu/ סעגעד פארטאל]  
* [http://zsinagoga.szeged.hu/ דער נייער בית־כנסת פון סעגעד] 

== דרויסנדיגע לינקס ==
[http://www.szegedvaros.hu אפיציעלע וועבזייטל מיט וועבקאם] 

== גאלעריע ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
טעקע:Klauzal ter - panoramio.jpg|קלאוזאל פלאץ
טעקע:Szeged nagy posta.jpg|פאסט פאלאץ
טעקע:Szeged-Alsóváros, ferences templom 2021 11.jpg|רעליעף פון קעניג מאטיאש קארווינוס פון אונגארן
טעקע:Szeged IV. Béla szobra Somorjai 006.jpg|סטאטוע פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן]]
טעקע:Szeged, Kárász utca 16., Magyar Ede 16KJ.jpg|אונגאר־מאיער הויז (1911)
טעקע:Szeged - Milkó-palota (29738098347).jpg|ארט נאוועא ארכיטעקטור
טעקע:Szeged, Árvízi emlékmű SF.jpg|סטאטוע פון דער גרויסער פארפלייצונג (1879)
טעקע:Szeged-egyetem5.jpg|אינסטיטוט פאר אינפארציע און IT דעפארטמענט, אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Szeged-egyetem4.jpg|פעקולטי פון וויסנשאפטן (כעמיע געביידע), אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Megyeszékhely - Csongrád megye - Szeged.jpg|לופט־פאטאגראפיע
טעקע:Szeged, Hungary. Suspended bridge.jpg|סעגעד בריק איבערן [[טיסא]]
טעקע:Szegedi Fekete-ház.jpg|פעקעטע הויז
&lt;/gallery&gt;
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין אונגארן]]</text>
      <sha1>9rc5f84l2da9magtj7t27cmy1cbteal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602528</id>
      <parentid>602525</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* היסטאריע */</comment>
      <origin>602528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20958" sha1="khsnhq0fcxcdhbqfh8wurz3ryaknruf" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=Szeged
|הערב= HUN Szeged Címer.svg
|פאן=Flag of Szeged.svg
|בילד=Tisza-szeged1.jpg
|באשרייבונג=  בריק איבערן [[טייס]] אין סעגעד
|מדינה={{פאן אונגארן}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט= [[דרום גרויסער פלוין]]
|ראיאן=[[טשאנגראדער קאנט]]
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= לאסלא באטקא
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 280.84
|הייך=
|גרינדונג דאטע=
|באפעלקערונג=170,052
|באפעלקערונג יאר=2012
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 605.51
|קאארדינאטן={{coord|46.255|N|20.145|E|format=dms|display=inline,title|region:HU_type:city}}
|צייט זאנע=+1
|אתר אינטרנט= &lt;div dir=ltr&gt;http://www.szegedvaros.hu/&lt;/div&gt;
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}

'''סעגעד''' ({{שפראך-hu|Szeged}}; {{שפראך-de|Szegedin}}; {{שפראך-ro|Seghedin}}; {{שפראך-hr|Segedin}}; {{שפראך-sr|Segedin, Сегедин}}) איז [[ליסטע פון שטעט אין אונגארן|די דריטע גרעסטע שטאט]] אין [[אונגארן]] (נאך [[בודאפעשט]] און [[דעברעצין]]), די גרעסטע שטאט און דער געביט־צענטער פונעם  [[דרום גרויססער פלוין|דרום גרויסן פלוין]] און די [[קאנטשטאט]] פון [[טשאנגראדער קאנט|טשאנגראד]]. 

סעגעד באדעקט א שטח פון 280.84 קוואדראט ק&quot;מ, און האט א באפעלקערונג פון 170,052 מענטשן (2012).

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער

==געאגראפיע==
סעגעד ליגט נישט ווייט פונעם דרום גרענעץ פון [[אונגארן]], אויף ביידע ברעגן פונעם [[טייס|טיסע]]  ביים מויל פונעם [[מאראש]] טייך. כמעט אינמיטן פון דער [[קארפאטן לאנד|קארפאטן בעקן]]. די אונגאריש־סערבישע גרענעץ געפינט זיך גלייך אינדרויסן פון דער שטאט.

דער קלימאט איז קאלט אין ווינטער, ווארעם אין זומער, מיט ווייניג רעגן.

די זון שיינט א סך שעה'ן אין יאר, דעריבער רויפט מען סעגעד &quot;די שטאט פון זון&quot;.

אין [[2021]] האבן געוואוינט אין דער שטאט 159,074 איינוואוינער.

== היסטאריע ==
די געגנט איז שוין געווען באוואוינט אין אלטע צייטן. דער [[אסטראנאם]] קְלָאוּדִיוֹס פְּתוֹלֶמָאיוֹס, וועלכער האט געלעבט אין [[2טער י&quot;ה|2טן יארהונדערט]], דערמאנט די שטאט אונטערן נאמען ''Partiscum'' ([[אוראלט גריכיש]]: Πάρτισκον&lt;ref&gt;Klaudios Ptolemaios. Handbuch der Geographie. Griechisch-Deutsch. Herausgegeben von Alfred Stückelberger und Gerd Graßhoff. Schwabe Verlag Basel. 2006, p. 310-311&lt;/ref&gt;) אלס א באפעסטיגטע האנדל־סטאנציע אויף אן אינזל אויפן טיסע טייך. 

''עס איז מעגליך אז [[אטילא דער הונ|אטילא]], דער קעניג פון די [[הונען]], האט געהאט זיין הויפט שטאט ערגעץ אין דעם געגנט.''  

''דער נאמען סעגעד ווערט צום ערשטן מאל דערמאנט געווארן אין [[1183]], אין א דאקומענט פון קעניג [[בעלא דער דריטער פון אונגארן|בעלא דער דריטער]].'' 

אין דעם 2טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן א [[רוימישע אימפעריע|רוימישע]] האנדלס פאוסט אויף אן אינזל אינעם [[טייס|טיסא טייך]], אבער די יסודות פונעם סעגעד שלאס ווייזן אז די געביידע איז שוין מעגליך געבויט געווארן אויף א נאך עלטערן פארט. היינט איז נאר איין ווינקל פונעם שלאס נאך געבליבן שטיין.&lt;ref&gt;Szeged by Dr. Trogmayer Ottó&lt;/ref&gt; 

ביים [[מאנגאלישער אינוואזיע אין אייראפע|מאנגאלישער אינוואזיע]] איז די שטאט חרוב געווארן און אירע איינוואוינער זענען אנטלאפן אין די ארימיגע זומפן, אבער זיי זענען באלד צוריקגעקומען און ווידער אויפגעבויט די שטאט. אונטער דער הערשאפט פון [[לאיאש דער ערשטער פון אונגארן|לאיאש דער גרויסער]], אין דעם [[14טער י&quot;ה|14טן יארהונדערט]], איז סעגעד געווארן די וויכטיגסטע שטאט פון דרום אונגארן,און א וויכטיגע סטראטעגישע פעסטונג קעגן דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]].  

קעניג [[זיגמונד פון לוקסעמבורג]] האט אויפגעשטעלט א מויער.  

אין [[1498]] האט [[מאקסימיליאן דער ערשטער, הייליגער רוימישער קייסער|מאקסימיליאן דער ערשטער]] איר דערקלערט אלס א פרייע קעניגליכע שטאט, דאס הייסט א שטאט מיט א געוויסער [[אויטאנאמיע]].

סעגעד איז צום ערשטן מאל באפאלן געווארן דורך דעם מיליטער פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער אימפעריע]] דעם [[28סטן סעפטעמבער]] [[1526]], אבער איז ערשט אין [[1543]] איינגענומען געווארן דורך די אטאמאנען, נאכדעם וואס זי האט זיך געהאלטן פאר עטליכע חדשים קעגן א בלאקאדע.

אונטער דער אטאמאנישער הערשאפט פון [[סוליימאן דער ערשטער|סוליימאן דער פראכטפולער]] איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון א [[סאנדזשאק]] (א אַדמיניסטראטיווע טייל פון דער אטאמאנישער אימפעריע)

דעם [[23סטן אקטאבער]] [[1686]] איז סעגעד באפרייט געווארן פון דער אטאמאנישער הערשאפט און צוריקגעקומען צו איר סטאטוס אלס פרייע שטאט אין דער האבסבורג־אונגארישער קעניגרייך ביז [[1715]]. 

אין 1719 האט סעגעד באקומען איר [[הערב]] (וואס ווערט נאך היינט גענוצט) פון [[קארל דער זעקסטער, הייליגער רוימישער קייסער|קארל דער דריטער]].  

אין 1720 האט די עטנישע [[אונגארן|אונגארישע]] באפעלקערונג פון דער שטאט געציילט בערך 13,000 ביז 16,000 מענטשן, בשעת די צאל [[סערביע|סערבישע]] איינוואוינער איז געווען 1,300.&lt;ref&gt;Ádám Fejér, Magyarok és szlávok. (Konferencia, Szeged, 1991. május 30-31). Szerk. Fejér Ádám, H. Tóth Imre stb. (Kiad. a JATE Szláv Filológiai Tansz.), József Attila Tudományegyetem, 1993, p. 262, {{ISBN|9789634819929}}&lt;/ref&gt; 

דער ערשטער [[דרוקעריי]] איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1801, און די אלטע שטאטראט געביידע אוך דער ציווילער [[שפיטאל]] איז אויפגעבויט געווארן בערך אין דער זעלבער צייט.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Farkas|first=József|title=Szeged Története 2 1686-1849|date=1985|pages=699|language=Hungarian}}&lt;/ref&gt; 

סעגעד איז באקאנט אלס דער היים פון [[פאפריקע|פאפריקא]], א געווירץ וואס ווערט געמאכט פון געטריקנטע און געמאלענע פעפער פרוכטן. פאפריקא איז אנגעקומען קיין אונגארן אין דער צווייטער העלפט פונעם 16טן יארהונדערטאון געניצט געווארן מער אלס א דעקאראטיווע פלאנץ. בערך 100 יאר שפעטער איז עס געווארן קולטיווירט אלס א קרויט־צוגאב, און די פאפריקא ווי מיר קענען איר היינט.&lt;ref name=&quot;paprika&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090728021200/http://www.vickery.tv/acatalog/Paprika.html|url-status=dead|archive-date=28 July 2009|title=Vickery TV Paprika (Hungary)|date=28 July 2009}}&lt;/ref&gt;

אין דער תקופה פון דער [[אונגארישע רעוואלוציע פון 1848|רעוואלוציע פון 1848]] האט סעגעד באקומען א וויכטיגע ראלע. דער רעוואלוציע־פירער [[לאיאש קושוט]] האט דארט געהאלטן איינס פון זיינע וויכטיגסטע רעדעס, און די שטאט איז געווען דער לעצטער פלאץ פון דער רעוואלוציאנערער רעגירונג ביז יולי [[1849]]. די [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] הערשער האבן באשטראפט די פירער פון דער שטאט, די אנקום פון דער [[באן|באן־ליניע]] אין [[1854]] און דאס צוריקגעבן דעם סטאטוס פון א פרייע שטאט אין [[1860]] האבן אנגעצייכנט א נייע תקופה אין דער אנטוויקלונג פון דער שטאט.[[טעקע:Szeged_pályaudvar.JPG|קליין|סעגעד באן סטאנציע]]די שטאט האט זיך שטארק אנטוויקלט, געצויגן נייע איינוואוינער, אריינגערעכנט א גרויסע צאל אידן, און עס זענען געעפנט געווארן קולטורעלע אינסטיטוציעס און אינדוסטריעלע פאבריקן. צווישן די וויכטיגסטע פאבריקן איז געווען דער [[פיק סעגעד]] פאבריק, א סאלאמי פאבריק, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע ארבעטגעבער אין דער געגנט.

היינט האט דער אינערשטאט פון סעגעד ברייטע עוועניוס. דאס איז בעיקר צוליב דער גרויסער פארפלייצונג פון 1879, וואס האט כמעט אינגאנצן פארניכטעט די שטאט (נאר 265 פון די 5,723 הייזער זענען געבליבן שטיין און 165 מענטשן זענען אומגעקומען). קייסער [[פראנץ יאזעף]] האט באזוכט די שטאט און צוגעזאגט אז &quot;סעגעד וועט זיין שענער ווי אמאל&quot;. ער האט געהאלטן זיין צוזאג, און אין די קומענדיגע יארן איז א נייע, מאדערנע שטאט אויפגעקומען פון די חורבות, מיט פאלאצן און ברייטע גאסן.
[[טעקע:Szeged,_Dugonics_tér_a_nagyárvízkor,_szemben_a_Kálvária-sugárút._Fortepan_15599.jpg|לינקס|קליין|סעגעד בעת דעם פארפלייצונג פון 1879]]
אין [[1872]] איז געעפנט געווארן די [[אוניווערסיטעט פון סעגעד]], וואס איז איז איינער פון די חשובסטע אוניווערסיטעטן אין אונגארן. 

אין [[1882]] איז אויפעשטעלט געווארן דער געביידע פונעם [[נאציאנאלער טעאטער פון סעגעד|נאציאנאלן טעאטער פון סעגעד]].

[[1907]] איז געגרינדעט געווארן דער נייער בית המדרש פון סעגעד, דער צווייטער גרעסטער בית המדרש אין אונגארן.[[טעקע:Szeged New Syna.jpg|קליין|די נייע שול אין סעגעד (געבויט תרס&quot;ב)]]

=== 20סטן יארהונדערט ===
נאך דער [[ערשטער וועלט מלחמה]] האט אונגארן פארלוירן טיילן פון איר דרום צו [[רומעניע]] און [[סערביע]], און סעגעד איז געווארן א גרעניץ־שטאט. נאך א תקופה פון ירידה זענען פארשידענע אונגארישע אינסטיטוציעס וואס זענען פריער געווען אין [[טעמעשוואר]], וועלכע איז איבערגעגעבן געווארן צו רומעניע, אריבערגעפירט געווארן קיין סעגעד. דער אוניווערסיטעט איז אין [[1921]] פאראייניגט געווארן מיטן אוניווערסיטעט פון סעגעד, און אויך דער זיץ פון דעם בישאף איז אריבערגעפירט געווארן אהין.

די שטאט איז אין 1919 פאר א קורצע צייט איינגענומען געווארן דורך דער רומענישער ארמיי בעת דער [[אונגאריש רומענישער קריג פון 1919|אונגאריש רומענישער קריג]]. זי איז אויך געווארן א צענטער פאר רעכטע כוחות, וועלכע האבן שפעטער אויפגעשטעלט [[מיקלאש הארטי]] אלס דער נייער פירער פון לאנד נאך דעם אראפווארפן פון דער [[אונגארישע סאוועט רעפובליק]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781316137024/type/book|title=The Cambridge History of Communism|date=2017-09-21|volume=1|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-13702-4|editor-last=Pons|editor-first=Silvio|edition=1|doi=10.1017/9781316137024|editor-last2=Smith|editor-first2=Stephen A.}}&lt;/ref&gt;

אין דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] איז די שטאט איינגענומען געווארן דורך דער [[ווערמאכט]] דעם [[19טן מערץ]] [[1944]]. אין די קאמפן אין און ארום דער שטאט זענען אומגעקומען בערך 6,000 מענטשן. די גרויסע אידישע קהילה, וואס האט געציילט בערך 4,000 מענטשן און איז געווען ארום 3 פראצענט פון דער שטאט'ס באפעלקערונג, איז אויך געשיקט געווארן צו איר פארניכטונג. די שטאט איז איינגענומען געווארן דורך דער [[רויטער ארמיי]] אין סוף [[1944]].
[[טעקע:KassVigadóKJ.jpg|קליין|א פאסטקארטל פון די פריע 20סטע יארן פון יארהונדערט]]
אין [[1965]] איז אנטדעקט געווארן אויל אין דער אומגעגנט פון דער שטאט.

== אידישע קהילה ==

די ערשטע אידן זענען אנגעקומען אין דער שטאט אין דער תקופה פון דער אטאמאנישער אייננעמונג, און זענען שפעטער פארטריבן געווארן נאך דעם ענדע פון דער אטאמאנישער הערשאפט. 

ביז דער בריוו פון טאלעראנץ אין [[1781]] האט די שטאט, צוליב איר סטאטוס אלס פרייע קעניגליכע שטאט, געהאט די רעכט צו פארמיידן אידן פון זיך באזעצן דארט. די ערשטע אידישע משפחה האט זיך טאקע אין יענעם יאר באזעצט אין סעגעד.

אין [[1840]] האט די אידישע באפעלקערונג דערגרייכט 681 מענטשן. אלס א יונגע און רייכע אימיגראנטישע קהילה, וואס האט געהאט ווייניג טראדיציאנעלע יסודות, איז סעגעד געווארן א וויכטיגער צענטער פאר די [[נעאלאגן]]. בעת דער [[די טיילונג אין אונגארישן יידנטום|די טיילונג אין אונגארישן אידנטום]] האט די גאנצע קהילה זיך אנגעשלאסן מיט די נעאלאגן.

די קהילה האט זיך שטארק אנטוויקלט אונטער דער הנהגה פון די רבנים לעאפאלד לעף און זיין זון עמנואל לעף. ביידע האבן געפירט די קהילה במשך מער ווי זעכציג יאר און האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים אויפשטעלן אירע מוסדות. 

אין 1903 איז געענדיגט געווארן דער נייער בית הכנסת פון סעגעד, וואס איז די צווייט גרעסטע בית הכנסת אין אונגארן, נאך דעם גרויסן בית הכנסת אויף דאהאני גאס אין בודאפעסט. דער בית הכנסת איז געבויט געווארן לויט די פלענער פונעם ארכיטעקט ליפאט באומהארן, מיט דער הילף און אנווייזונגען פון הרב עמנואל לעף. 

אין די 1920ער יארן איז די אידישע באפעלקערונג פון סעגעד געוואקסן און דערגרייכט איר העכסטן שטאפל.

אין [[1941]] זענען אין דער שטאט געציילט געווארן 4,161 אידן, וואס האבן אויסגעמאכט בערך 3 פראצענט פון דער באפעלקערונג. א גרויסער טייל פון די מענער זענען אין דער מלחמה אריינגערופן געווארן אין די אונגארישע ארבעטס דינסט, און א גרויסער טייל פון זיי איז אומגעקומען צוליב די שווערע באדינגונגען.

נאך דער דייטשער אייננעמונג דעם [[19טן מערץ]] [[1944]] זענען די אידן פון סעגעד און פון די ארומיגע געגנטן צוזאמענגעשטעלט געווארן אין דער שטאט. דעם [[17טן מיי|17טן מאי]] זענען א טייל פון זיי פארטריבן געווארן צום געטא אין [[באיא]] און פון דארט קיין [[אוישוויץ]], בשעת די איבעריגע זענען אין יוני דירעקט געשיקט געווארן קיין אוישוויץ. דער לעצטער וואגאן פונעם לעצטן טראנספארט, דעם [[28סטן יוני]], איז באשטימט געווארן צו ווערן געראטעוועט דורך דער [[קאסטערנער באן]]. 

== בארימטע מענטשן פון סעגעד ==
* רביצין [[אסתר יונגרייז]]

== פונדרויסנדיגע לינקס ==

* [http://www.szeged.hu/ אפיציעלע וועבזייטל פון דער שטאט] 
* [https://web.archive.org/web/20160304081218/http://www.puszta.com/eng/programs/cikk/szeged איבער דער שטאט]
* [http://www.bibl.u-szeged.hu/index-ang.html אוניווערסיטעט־ביבליאטעק] 
* [http://www.szegedportal.hu/ סעגעד פארטאל]  
* [http://zsinagoga.szeged.hu/ דער נייער בית־כנסת פון סעגעד] 

== דרויסנדיגע לינקס ==
[http://www.szegedvaros.hu אפיציעלע וועבזייטל מיט וועבקאם] 

== גאלעריע ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
טעקע:Klauzal ter - panoramio.jpg|קלאוזאל פלאץ
טעקע:Szeged nagy posta.jpg|פאסט פאלאץ
טעקע:Szeged-Alsóváros, ferences templom 2021 11.jpg|רעליעף פון קעניג מאטיאש קארווינוס פון אונגארן
טעקע:Szeged IV. Béla szobra Somorjai 006.jpg|סטאטוע פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן]]
טעקע:Szeged, Kárász utca 16., Magyar Ede 16KJ.jpg|אונגאר־מאיער הויז (1911)
טעקע:Szeged - Milkó-palota (29738098347).jpg|ארט נאוועא ארכיטעקטור
טעקע:Szeged, Árvízi emlékmű SF.jpg|סטאטוע פון דער גרויסער פארפלייצונג (1879)
טעקע:Szeged-egyetem5.jpg|אינסטיטוט פאר אינפארציע און IT דעפארטמענט, אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Szeged-egyetem4.jpg|פעקולטי פון וויסנשאפטן (כעמיע געביידע), אוניווערסיטעט פון סעגעד
טעקע:Megyeszékhely - Csongrád megye - Szeged.jpg|לופט־פאטאגראפיע
טעקע:Szeged, Hungary. Suspended bridge.jpg|סעגעד בריק איבערן [[טיסא]]
טעקע:Szegedi Fekete-ház.jpg|פעקעטע הויז
&lt;/gallery&gt;
[[קאַטעגאָריע:שטעט אין אונגארן]]</text>
      <sha1>khsnhq0fcxcdhbqfh8wurz3ryaknruf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יחידה:TableTools</title>
    <ns>828</ns>
    <id>44467</id>
    <revision>
      <id>602523</id>
      <parentid>591153</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hamish</username>
        <id>36521</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q15408619|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>602523</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="16577" sha1="4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy" xml:space="preserve">------------------------------------------------------------------------------------
--                                   TableTools                                   --
--                                                                                --
-- This module includes a number of functions for dealing with Lua tables.        --
-- It is a meta-module, meant to be called from other Lua modules, and should not --
-- be called directly from #invoke.                                               --
------------------------------------------------------------------------------------

local libraryUtil = require('libraryUtil')

local p = {}

-- Define often-used variables and functions.
local floor = math.floor
local infinity = math.huge
local checkType = libraryUtil.checkType
local checkTypeMulti = libraryUtil.checkTypeMulti

------------------------------------------------------------------------------------
-- isPositiveInteger
--
-- This function returns true if the given value is a positive integer, and false
-- if not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is
-- useful for determining whether a given table key is in the array part or the
-- hash part of a table.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isPositiveInteger(v)
	return type(v) == 'number' and v &gt;= 1 and floor(v) == v and v &lt; infinity
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- isNan
--
-- This function returns true if the given number is a NaN value, and false if
-- not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is useful
-- for determining whether a value can be a valid table key. Lua will generate an
-- error if a NaN is used as a table key.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isNan(v)
	return type(v) == 'number' and v ~= v
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- shallowClone
--
-- This returns a clone of a table. The value returned is a new table, but all
-- subtables and functions are shared. Metamethods are respected, but the returned
-- table will have no metatable of its own.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.shallowClone(t)
	checkType('shallowClone', 1, t, 'table')
	local ret = {}
	for k, v in pairs(t) do
		ret[k] = v
	end
	return ret
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- removeDuplicates
--
-- This removes duplicate values from an array. Non-positive-integer keys are
-- ignored. The earliest value is kept, and all subsequent duplicate values are
-- removed, but otherwise the array order is unchanged.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.removeDuplicates(arr)
	checkType('removeDuplicates', 1, arr, 'table')
	local isNan = p.isNan
	local ret, exists = {}, {}
	for _, v in ipairs(arr) do
		if isNan(v) then
			-- NaNs can't be table keys, and they are also unique, so we don't need to check existence.
			ret[#ret + 1] = v
		elseif not exists[v] then
			ret[#ret + 1] = v
			exists[v] = true
		end
	end
	return ret
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- numKeys
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of any numerical
-- keys that have non-nil values, sorted in numerical order.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numKeys(t)
	checkType('numKeys', 1, t, 'table')
	local isPositiveInteger = p.isPositiveInteger
	local nums = {}
	for k in pairs(t) do
		if isPositiveInteger(k) then
			nums[#nums + 1] = k
		end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- affixNums
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of keys with the
-- specified prefix and suffix. For example, for the table
-- {a1 = 'foo', a3 = 'bar', a6 = 'baz'} and the prefix &quot;a&quot;, affixNums will return
-- {1, 3, 6}.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.affixNums(t, prefix, suffix)
	checkType('affixNums', 1, t, 'table')
	checkType('affixNums', 2, prefix, 'string', true)
	checkType('affixNums', 3, suffix, 'string', true)

	local function cleanPattern(s)
		-- Cleans a pattern so that the magic characters ()%.[]*+-?^$ are interpreted literally.
		return s:gsub('([%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?%^%$])', '%%%1')
	end

	prefix = prefix or ''
	suffix = suffix or ''
	prefix = cleanPattern(prefix)
	suffix = cleanPattern(suffix)
	local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'

	local nums = {}
	for k in pairs(t) do
		if type(k) == 'string' then
			local num = mw.ustring.match(k, pattern)
			if num then
				nums[#nums + 1] = tonumber(num)
			end
		end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- numData
--
-- Given a table with keys like {&quot;foo1&quot;, &quot;bar1&quot;, &quot;foo2&quot;, &quot;baz2&quot;}, returns a table
-- of subtables in the format
-- {[1] = {foo = 'text', bar = 'text'}, [2] = {foo = 'text', baz = 'text'}}.
-- Keys that don't end with an integer are stored in a subtable named &quot;other&quot;. The
-- compress option compresses the table so that it can be iterated over with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numData(t, compress)
	checkType('numData', 1, t, 'table')
	checkType('numData', 2, compress, 'boolean', true)
	local ret = {}
	for k, v in pairs(t) do
		local prefix, num = mw.ustring.match(tostring(k), '^([^0-9]*)([1-9][0-9]*)$')
		if num then
			num = tonumber(num)
			local subtable = ret[num] or {}
			if prefix == '' then
				-- Positional parameters match the blank string; put them at the start of the subtable instead.
				prefix = 1
			end
			subtable[prefix] = v
			ret[num] = subtable
		else
			local subtable = ret.other or {}
			subtable[k] = v
			ret.other = subtable
		end
	end
	if compress then
		local other = ret.other
		ret = p.compressSparseArray(ret)
		ret.other = other
	end
	return ret
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- compressSparseArray
--
-- This takes an array with one or more nil values, and removes the nil values
-- while preserving the order, so that the array can be safely traversed with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.compressSparseArray(t)
	checkType('compressSparseArray', 1, t, 'table')
	local ret = {}
	local nums = p.numKeys(t)
	for _, num in ipairs(nums) do
		ret[#ret + 1] = t[num]
	end
	return ret
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseIpairs
--
-- This is an iterator for sparse arrays. It can be used like ipairs, but can
-- handle nil values.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseIpairs(t)
	checkType('sparseIpairs', 1, t, 'table')
	local nums = p.numKeys(t)
	local i = 0
	local lim = #nums
	return function ()
		i = i + 1
		if i &lt;= lim then
			local key = nums[i]
			return key, t[key]
		else
			return nil, nil
		end
	end
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- size
--
-- This returns the size of a key/value pair table. It will also work on arrays,
-- but for arrays it is more efficient to use the # operator.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.size(t)
	checkType('size', 1, t, 'table')
	local i = 0
	for _ in pairs(t) do
		i = i + 1
	end
	return i
end

local function defaultKeySort(item1, item2)
	-- &quot;number&quot; &lt; &quot;string&quot;, so numbers will be sorted before strings.
	local type1, type2 = type(item1), type(item2)
	if type1 ~= type2 then
		return type1 &lt; type2
	elseif type1 == 'table' or type1 == 'boolean' or type1 == 'function' then
		return tostring(item1) &lt; tostring(item2)
	else
		return item1 &lt; item2
	end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- keysToList
--
-- Returns an array of the keys in a table, sorted using either a default
-- comparison function or a custom keySort function.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.keysToList(t, keySort, checked)
	if not checked then
		checkType('keysToList', 1, t, 'table')
		checkTypeMulti('keysToList', 2, keySort, {'function', 'boolean', 'nil'})
	end

	local arr = {}
	local index = 1
	for k in pairs(t) do
		arr[index] = k
		index = index + 1
	end

	if keySort ~= false then
		keySort = type(keySort) == 'function' and keySort or defaultKeySort
		table.sort(arr, keySort)
	end

	return arr
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- sortedPairs
--
-- Iterates through a table, with the keys sorted using the keysToList function.
-- If there are only numerical keys, sparseIpairs is probably more efficient.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sortedPairs(t, keySort)
	checkType('sortedPairs', 1, t, 'table')
	checkType('sortedPairs', 2, keySort, 'function', true)

	local arr = p.keysToList(t, keySort, true)

	local i = 0
	return function ()
		i = i + 1
		local key = arr[i]
		if key ~= nil then
			return key, t[key]
		else
			return nil, nil
		end
	end
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- isArray
--
-- Returns true if the given value is a table and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArray(v)
	if type(v) ~= 'table' then
		return false
	end
	local i = 0
	for _ in pairs(v) do
		i = i + 1
		if v[i] == nil then
			return false
		end
	end
	return true
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- isArrayLike
--
-- Returns true if the given value is iterable and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArrayLike(v)
	if not pcall(pairs, v) then
		return false
	end
	local i = 0
	for _ in pairs(v) do
		i = i + 1
		if v[i] == nil then
			return false
		end
	end
	return true
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- invert
--
-- Transposes the keys and values in an array. For example, {&quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;} -&gt;
-- {a = 1, b = 2, c = 3}. Duplicates are not supported (result values refer to
-- the index of the last duplicate) and NaN values are ignored.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.invert(arr)
	checkType(&quot;invert&quot;, 1, arr, &quot;table&quot;)
	local isNan = p.isNan
	local map = {}
	for i, v in ipairs(arr) do
		if not isNan(v) then
			map[v] = i
		end
	end

	return map
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- listToSet
--
-- Creates a set from the array part of the table. Indexing the set by any of the
-- values of the array returns true. For example, {&quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;} -&gt;
-- {a = true, b = true, c = true}. NaN values are ignored as Lua considers them
-- never equal to any value (including other NaNs or even themselves).
------------------------------------------------------------------------------------
function p.listToSet(arr)
	checkType(&quot;listToSet&quot;, 1, arr, &quot;table&quot;)
	local isNan = p.isNan
	local set = {}
	for _, v in ipairs(arr) do
		if not isNan(v) then
			set[v] = true
		end
	end

	return set
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- deepCopy
--
-- Recursive deep copy function. Preserves identities of subtables.
------------------------------------------------------------------------------------
local function _deepCopy(orig, includeMetatable, already_seen)
	if type(orig) ~= &quot;table&quot; then
		return orig
	end
	
	-- already_seen stores copies of tables indexed by the original table.
	local copy = already_seen[orig]
	if copy ~= nil then
		return copy
	end
	
	copy = {}
	already_seen[orig] = copy -- memoize before any recursion, to avoid infinite loops
	
	for orig_key, orig_value in pairs(orig) do
		copy[_deepCopy(orig_key, includeMetatable, already_seen)] = _deepCopy(orig_value, includeMetatable, already_seen)
	end
	
	if includeMetatable then
		local mt = getmetatable(orig)
		if mt ~= nil then
			setmetatable(copy, _deepCopy(mt, true, already_seen))
		end
	end
	
	return copy
end

function p.deepCopy(orig, noMetatable, already_seen)
	checkType(&quot;deepCopy&quot;, 3, already_seen, &quot;table&quot;, true)
	return _deepCopy(orig, not noMetatable, already_seen or {})
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseConcat
--
-- Concatenates all values in the table that are indexed by a number, in order.
-- sparseConcat{a, nil, c, d}  =&gt;  &quot;acd&quot;
-- sparseConcat{nil, b, c, d}  =&gt;  &quot;bcd&quot;
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseConcat(t, sep, i, j)
	local arr = {}

	local arr_i = 0
	for _, v in p.sparseIpairs(t) do
		arr_i = arr_i + 1
		arr[arr_i] = v
	end

	return table.concat(arr, sep, i, j)
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- length
--
-- Finds the length of an array, or of a quasi-array with keys such as &quot;data1&quot;,
-- &quot;data2&quot;, etc., using an exponential search algorithm. It is similar to the
-- operator #, but may return a different value when there are gaps in the array
-- portion of the table. Intended to be used on data loaded with mw.loadData. For
-- other tables, use #.
-- Note: #frame.args in frame object always be set to 0, regardless of  the number
-- of unnamed template parameters, so use this function for frame.args.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.length(t, prefix)
	-- requiring module inline so that [[Module:Exponential search]] which is
	-- only needed by this one function doesn't get millions of transclusions
	local expSearch = require(&quot;Module:Exponential search&quot;)
	checkType('length', 1, t, 'table')
	checkType('length', 2, prefix, 'string', true)
	return expSearch(function (i)
		local key
		if prefix then
			key = prefix .. tostring(i)
		else
			key = i
		end
		return t[key] ~= nil
	end) or 0
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- inArray
--
-- Returns true if searchElement is a member of the array, and false otherwise.
-- Equivalent to JavaScript array.includes(searchElement) or
-- array.includes(searchElement, fromIndex), except fromIndex is 1 indexed
------------------------------------------------------------------------------------
function p.inArray(array, searchElement, fromIndex)
	checkType(&quot;inArray&quot;, 1, array, &quot;table&quot;)
	-- if searchElement is nil, error?

	fromIndex = tonumber(fromIndex)
	if fromIndex then
		if (fromIndex &lt; 0) then
			fromIndex = #array + fromIndex + 1
		end
		if fromIndex &lt; 1 then fromIndex = 1 end
		for _, v in ipairs({unpack(array, fromIndex)}) do
			if v == searchElement then
				return true
			end
		end
	else
		for _, v in pairs(array) do
			if v == searchElement then
				return true
			end
		end
	end
	return false
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- merge
--
-- Given the arrays, returns an array containing the elements of each input array
-- in sequence.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.merge(...)
	local arrays = {...}
	local ret = {}
	for i, arr in ipairs(arrays) do
		checkType('merge', i, arr, 'table')
		for _, v in ipairs(arr) do
			ret[#ret + 1] = v
		end
	end
	return ret
end

------------------------------------------------------------------------------------
-- extend
--
-- Extends the first array in place by appending all elements from the second
-- array.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.extend(arr1, arr2)
	checkType('extend', 1, arr1, 'table')
	checkType('extend', 2, arr2, 'table')

	for _, v in ipairs(arr2) do
		arr1[#arr1 + 1] = v
	end
end

return p</text>
      <sha1>4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באלש דיארמאט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55133</id>
    <revision>
      <id>602529</id>
      <parentid>602396</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* פריע היסטאריע */</comment>
      <origin>602529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46374" sha1="s1vdswsrzv6fc3nd50ihyc34gdj7cti" xml:space="preserve">{{אינפובאקס שטאט|נאמען=באלש דיארמאט|ארטיגע נאמען=Balassagyarmat|לאנד=אונגארן|קאמפאט / מעדזשע=נאגראד|קאארדינאטן=48.078° N, 19.296° E|אידישע באפעלקערונג_העכסטע=2,245 (אין יאר 1920; ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)|אידישע באפעלקערונג_1941=1,712 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)|קהילה_סארט=ארטאדאקסישע היטקעזשעג|הויפט_רב=רבי דוד דייטש הי&quot;ד|קהילה_פרעזידענט=מיכאל לאזאר / אוסקאר ווייס הי&quot;ד|געטא_דאטום=מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) – יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)|דעפארטאציע_דאטום=יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) און יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)}}

'''באלש דיארמאט''' (אויף אונגאריש: '''''Balassagyarmat''''', סלאוואקיש: '''Balážske Ďarmoty''', דייטש: '''Jahrmarkt''') ( אין אידישע מקורות: '''יארמאט''' אדער '''באַאַלאַשאַגירמאַט''') איז א היסטארישע שטאט אין נאגראד קאמיטאט (Nógrád), אין צפון אונגארן. 

{{באצירק}}

באלאשדיארמאט איז דער קולטורעלער צענטער פון די פאלאָץ באפעלקערונג אין אונגארן, ווי דער באקאנטער אונגארישער שרייבער, קאלמאן מיקסאט, האט געשריבן.  &lt;blockquote&gt;דער אפשטאם פון די פאלאָץ איז מיסטעריעז. זייער באזונדערער דיאלעקט, קולטור, פאלקלאר און טראדיציעס מאכן זיי פאר אן אייגנארטיקע עטנישע גרופע.&lt;ref&gt;{{Citation |title=אַרטשיווע קאָפּיע |url=http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat |access-date=2026-08-19 |archivedate=2026-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260314235144/http://www.ipelrowing.eu/en/municipality/balassagyarmat |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

[[טעקע:Flag of Balassagyarmat (variant).svg|קליין|פאן פון באלאש דיארמאט]]

== היסטאריע ==

==== פריע היסטאריע ====
צוליב איר באקוועמער לאקאציע איז באלאש דיארמאט שוין באוואוינט געווארן זינט די פריע היסטאריע&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://mek.oszk.hu/09500/09536/html/index.html&lt;/ref&gt; די ערשטע ארכאלאגישע געפינסן גייען צוריק צו די ערשטע צום פערדן יאר הינדערט יארן. ווען די מאגיארישע שבטים זענען אריינגעקומען אין דעם [[קארפאטן לאנד|קארפאטן]] טאל, האט דער גרויסער פירער ארפאד געשיקט זיינע צוויי גענעראלן, זוארד און קאדאשא, איינצונעמען די צפון טיילן פון אונגארן. נאכדעם וואס זיי האבן איינגענומען דעם נאגראד שלאס, האבן זוארד און קאדאשא איבערגענומען די קאנטראל איבער דער געגנט ארום באלאש דיארמאט. דער נאמען פון דער שטאט שטאמט פון דעם נאמען ''גיארמאט'', וואס איז געווען איינער פון די זיבן מאגיארישע שבטים וואס זענען געקומען מיט ארפאד. דער גיארמאט שבט האט זיך באזעצט אין דער געגנט פון היינטיגן באלאש דיארמאט.

אין יאר 1241 זענען די [[מאנגאליי|מאנגאלן]] איבערגעפאלן אונגארן און האבן אינגאנצן חרוב געמאכט די שטאט. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן זיך צוריקגעצויגן אין פאלגנדן יאר, זענען איבערן גאנצן לאנד אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שלאסן לויטן פארלאנג פון קעניג [[בעלא דער פערטער פון אונגארן|בעלא דער פערטער]]. ער האט פאראויסגעזען אז עס קען קומען נאך אן מאנגאלישע אינוואזיע, און האט געהאפט אז מען וועט קענען אפשטעלן די מאנגאלן מיט דער הילף פון די שטיינערנע שלאסן.

דער ערשטער [[מיטל אלטער|מיטל־אלטער]] שלאס פון באלאש דיארמאט האט זיך אנטוויקלט פון א [[וואכטורעם]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאך דער ערשטער מאנגאלישער אינוואזיע אין אונגארן. אין יענער צייט איז דער ארט נאך גערופן געווארן בלויז '''דיארמאט'''. דער ארט איז געווען קעניגליך פארמעגן, און אין יאר 1244 האט ער געהערט צום [[האנט שלאס|האָנט שלאס]].

די ערשט געשריבענע דערמאנאנג פונעם שטאט איז פון דאן אין יאר 1244.

אין יאר 1246 האט קעניג בעלא דער פערטער איבערגעגעבן די דאזיגע פארמעגנס פאר מיקלאש, דעם זון פון דעטרא פון דער קאטשיקישער פאמיליע. דעטרא איז שפעטער געווארן דער גרינדער פון דער [[באלאשא פאמיליע]]. אינעם זעלבן דאקומענט האט דער קעניג באפוילן אויפצושטעלן א שלאס אין דיארמאט, וואס איז פארטיג געווארן ארום יאר 1260.

דאן האט דעטרא, דער גרינדער פון דער באלאשא פאמיליע, אויפגעשטעלט דעם ערשטן באפעסטיקטן שטיינערנעם טורעם אין דיארמאט, ביים [[איפאלי טייך|איפּאָלי טייך]]. די אויפבוי ארבעט איז שוין געווען פארטיג ביז יאר 1274, ווייל דער שלאס ווערט דערמאנט אין א דאמאליגן טשארטער.

שפעטער איז פעטאר, (אויך באקאנט אלס פוּרא), איינער פון די מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע, באשולדיגט געווארן אין אומגעטריישאפט, און דעריבער האט קעניג לאדיסלאוס דער פערטער אים אוועקגענומען דעם שלאס. דער נייער אייגנטימער, גראף דעמעטער פון די קאונטיס פאזאני און זאליאם, האט אבער נישט געקענט איבערנעמען דעם פארמעגן, ווייל דער פריערדיגער אייגנטימער האט עס נישט איבערגעגעבן.

די דאזיגע אינצידענט ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון יאר 1290, לויט וועלכן דעמעטער האט געדארפט מיט געוואלד אייננעמען דעם וואוינונג־טורעם פון דיארמאט. 

וויבאלד אבער דעמעטער איז אויך געווען פארבונדן מיט דער באלאשא פאמיליע, איז דער פארמעגן ווייטער געבליבן אין זייערע הענט. 

אין יאר 1374 האט די באלאשא פאמיליע באקומען א נייעם מתנה בריוו(לאטייניש: ''litterae donationales'') פון קעניג [[לאיאש דער ערשטער פון אונגארן|לאיאש דער גרויסער]], און דערפאר איז די שטאט ווייטער געבליבן פארמעגן פון דער פאמיליע. דער איינציגער טויש איז געווען, אז דער שלאס איז געווען אין די הענט פונעם קעניג, וועלכער האט בדרך כלל באשטימט מיטגלידער פון דער באלאשא פאמיליע אלס שלאס פאַרוואַלטער.

די געגענט האט זיך אנטוויקלט צו א [[מארק שטאט]] ארום דעם 15טן יארהונדערט. טראץ דעם וואס זי איז געווען נאענט פארבונדן מיט דעם שלאס, האט דער שלאס אבער נישט געהאט קיין באזונדערע מיליטערישע באדייטונג. באלאש דיארמאט איז אפיציעל געווארן אנערקענט אלס מארק שטאט אין יאר 1437.

די מצב האט זיך ראדיקאל געטוישט נאך דער [[קאמף ביי מאהאטש]] אין יאר 1526. די וויכטיגקייט פון די שלעסער אין [[נאגראד קאונטי]], אריינגערעכנט דעם שלאס פון דיארמאט, האט זיך שטארק פארגרעסערט. דער צפון־טייל פון דער באפעסטיקונג איז באשיצט געווארן דורך דעם טייך איפאלי, בשעת די אנדערע טיילן פון דער פארטיידיגונג זענען אין איילעניש באפעסטיקט געווארן, און די שטאט איז ארומגענומען געווארן מיט א הילצערנער פארטיידיגונג־וואנט.

די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישע]] [[טערקיי|טערקן]] האבן אן אויפהער פארברייטערט זייער הערשאפט אין צפון־ריכטונג, און אין יאר 1541 האבן זיי אויך איינגענומען [[בודא]]. אין יאר 1544 האבן 500 סאלדאטן פארטיידיקט דעם שלאס פון דיארמאט אונטער דער קאמאנד פון הארוואט בערטאלאן.

דער טערקן האבן אין יאר 1551 איינגענומען דעם נאנטן [[שאנדא שלאס]] און אים חרוב געמאכט. אין יאר 1552 האט קאפיטאן '''הארוואט''' ווען ער האט געהערט אז די טערקן קומען נענטער, איז ער איז אנטלאפן פונעם שלאס, איבערלאזנדיג דעם פלאץ ליידיג. אזוי האט פאשא [[האדים עלי פאשא|האדים עלי]] פון בודא אים געקענט אייננעמען אן קיין קאמף. ער האט גלייך אונטערגעצינדן דעם שלאס און אים חרוב געמאכט.

דער שלאס איז צוריק איינגענומען געווארן דורך די קעניגליכע מיליטער בלויז אין יאר 1593, אין דער קאמפאניע פון דעם הויפט־קאפיטאן '''טיפענבאך קריסטאף''' פון [[קאשוי]], וועלכער איז געהאלפן געווארן דורך די מיליטערישע כוחות פון '''פאלפי מיקלאש''' און '''האמאנאי איסטוואן'''. זיי האבן גרינג געקענט אייננעמען דעם קליינעם שלאס, ווייל די טערקישע מיליטער האט אים אונטערגעצינדן און איז אנטלאפן ווען דאס אונגארישער מיליטער האט זיך דערנענטערט.קאלאנעל '''פיליפ מארגענטאלער''' איז באשטימט געווארן אלס קאפיטאן פונעם שלאס, און האט גלייך אנגעהויבן פארריכטן און צוריקשטעלן די געשעדיגטע מויערן.

אין יאר 1605 האבן די קייסערליכע וועכטער פון דיארמאט געעפנט די טויערן פונעם שלאס פאר גענעראל '''רהעדי פערענץ''', דער קאמאנדיר פון פרינץ '''באטשקאאי איסטוואן''' פון [[טראנסילוואניע]].

אבער אין יאר 1606 איז דער שלאס צוריקגעגעבן געווארן פאר [[רודאלף דער צווייטער, קייסער פונעם הייליגן רוימישן אימפעריע|קייסער רודאלף]], לויטן [[ווין אפמאך (1606)|ווין אפמאך]] פון יענעם יאר. די פארלאמענטן וואס זענען פארגעקומען אין די יארן 1608, 1613 און 1618 האבן באפוילן צו פארשטערקערן דעם שלאס, און די באפעסטיגונגען זענען טאקע דורכגעפירט געווארן.

טראץ די פארשטערקונגען איז דער שלאס אין יאר 1619 איינגענומען געווארן דורך דעם מיליטער פון פרינץ '''בעטהלאן גאבור'''. לויטן שלום פון ניקאלשבורג פון יאר 1622 איז דער שלאס אבער צוריקגעגעבן געווארן פארן [[האפסבורגער הויז|האפסבורגער]] קעניג.

אין יאר 1648 איז באלאש דיארמאט נאכאמאל באלאגערט געווארן דורך די טערקן מיט אן ארמיי פון 4,000 מענער. אבער די קאוואלעריע פון גראף '''פארגאטש אדם''', דעם הויפט־קאפיטאן פון ערשעקויוואר שלאס (היינט [[נייהייזל]]), איז געקומען צו הילף און האט פארטריבן די אטאקע.

אין יאר 1652 איז גראף '''עסטערהאזי פערענץ''' געווען דער קאפיטאן פונעם שלאס. ער איז געפאלן אין דער [[קאמף פון וועזעקען]]. דערנאך זענען '''פערענץ''' '''באלאשא''' און זיין ברודער '''אימרע באלאשא''' געווארן די הויפט־קאפיטאנען פונעם שלאס. אימרע האט אבער פארלאנגט א גרעסערן חלק אין דער פירערשאפט און אינעם פארמעגן, וואס האט גורם געווען א מחלוקת צווישן די צוויי ברידער.

די [[אטאמאנישע אימפעריע]] האט אין יענער צייט שוין אויסגעזען ווי זי הייבט אן שוואכער צו ווערן, אבער דער גרויס וויזיר '''קאפראלי אהמעד''' האט געוואלט אפשטעלן דעם פראצעס. אין יאר 1663 האט ער ארויסגעשיקט א ריזיגע ארמיי קעגן אונגארן, און זיינע מיליטער האבן איינגענומען, פארברענט און חרוב געמאכט די קלענערע גרעניץ שלאסן וואס זענען געשטאנען אין זייער וועג.

אויסנוצנדיג דעם קריג צווישן די באלאשא ברידער, האט די טערקישע ארמיי אונטער דער פירערשאפט פון קאפראלי, צוזאמען מיט דער ארמיי פון פרינץ '''אפאפי מיהאלי''' פון [[טראנסילוואניע]], איינגענומען באלאש דיארמאט. זיי האבן פארברענט און אינגאנצן חרוב געמאכט דעם שלאס, אין יאר 1663 אדער 1665.

וויבאלד דער שלאס האט פארלוירן זיין מיליטערישע באדייטונג, זענען די חרוב געווארענע מויערן נישט צוריק אויפגעבויט געווארן. במשך פון די [[אטאמאנישע מלחמות]] איז דער גאנצער געגנט, אריינגערעכנט די שטאט, שטארק אויסגעליידיגט געווארן פון איינוואוינער.

נאך דעם סוף פון דער מלחמה האט זיך די באזעצונג ווידער אנגעהויבן אנטוויקלען, און אין יאר 1690 איז זי ווידער אויפגעבויט געווארן. צוליב איר גינסטיגער געאגראפישער לאגע האט די שטאט זיך שנעל ווידער באפעלקערט. אין יאר 1701 זענען די באפעסטיגונגען פון דער שטאט אויפגבראכן געווארן לויט א באפעל פון קייסער '''לעאפאלד'''. שפעטער זענען די שטיינער פון דער פעסטונג גענוצט געווארן פאר אנדערע בוי ארבעטן, און דערפאר זענען היינט כמעט נישטא קיין קענטליכע איבערבלייבענישן פונעם אלטן שלאס אינטער דער ערד.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.hungarianottomanwars.com/kingdom-of-hungary/balassagyarmat/&lt;/ref&gt;  

פון סוף 18טן יארהונדערט האט זי געדינט אלס די הויפטשטאט פון דער נאגראד געגנט.  

==== 20סטער יארהונדערט ====
[[טעקע:Coa Hungary Town Balassagyarmat big.svg|קליין|הערב פון באלאש דיארמאט]]
זינט יאר 1998 טראגט דער שטאטישער הערב פון באלאש דיארמאט דעם לאטיינישן אויפשריפט '''„Civitas Fortissima“''' — דאס מיינט '''„די העלדישסטע שטאט“'''. דער נאמען איז געגעבן געווארן צוליב דעם וואס יאנואר 1919 זענען טשעכאסלאוואקישע טרופן אריבער די גרענעץ ליניע, וואס איז באשטימט געווארן אין דעצעמבער 1918 אלס א טייל פון די פארברייטונגען צום [[טריאנאן אפמאך]]. זיי האבן דערמיט איינגענומען שטעט וואס האבן זיך געפונען דרום פון דער ליניע, אריינגערעכנט באלאש דיארמאט.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Hungarian foreign policy: Fidesz or Duchy of Fenwick style? http://hungarianspectrum.org/2009/09/09/hungarian-foreign-policy-fidesz-style/&lt;/ref&gt;

באלאש דיארמאט איז איינגענומען געווארן אום 9טן דעצעמבער 1944 דורך סאוועטישע טרופן פונעם צווייטער אוקראינישער פראנט אין לויף פון דער בודאפעסטער אפענסיע.

== געאגראפיע ==
באלאש דיארמאט געפינט זיך אין צפון [[אונגארן]], ביים גרעניץ מיט [[סלאוואקיי]]. די שטאט ליגט אויפן לינקן ברעג פונעם [[איפאלי טייך|איפאלי]] טייך, וועלכער פארמירט א טייל פון דער אינטערנאציאנאלער גרעניץ צווישן די צוויי לענדער.

דער ארומיגער געגנט איז באצייכנט מיט נידריגע בערגלעך און לאנדווירטשאפטלעכע פעלדער, וואס זענען כאראקטעריסטיש פאר דעם געגנט פון [[נאגראד קאונטי]]. צוליב איר גרעניץ לאגע האט באלאש דיארמאט היסטאריש געדינט אלס א וויכטיג צענטער פאר לאקאלן האנדל און פארבינדונגען איבער דער גרעניץ.
[[טעקע:Balassagyarmat térkép (második katonai felmérés).jpg|קליין|אלטע מאפע פון באלאש דיארמאט]]
אריבער דעם איפאלי טייך געפינט זיך די סלאוואקישע שטאט [[סלאווענסקע דיארמאטי]].

== באפעלקערונג ==
אין יאר 2001 האט באלאש דיארמאט געהאט 18,474 איינוואוינער. פון דער באפעלקערונג זענען 98 פראצענט געווען אונגארן און 2 פראצענט [[ציגיינער]].&lt;ref&gt;http://www.nepszamlalas.hu/hun/kotetek/06/12/data/tabhun/4/prnt01_11_0.html&lt;/ref&gt; לויט די דאזיגע ציפערן האבן 100 פראצענט פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש אלס זייער מאמע לשון.

לויט די ציפערן פון יאר 2022 האט באלאש דיארמאט געהאט 14,185 איינוואוינער.&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/hungary/nograd/balassagyarmat/13657__balassagyarmat/&lt;/ref&gt;

== וויכטיגקייט ==
[[טעקע:Balassagyarmati városháza 3.jpg|קליין|שטאטראט הויז]]
די שטאט דינט אלס א וויכטיגער אדמיניסטראטיווער און קולטורעלער צענטער פאר דעם נאגראד געגנט און פארמאגט היסטארישע ארכיוון און פארשידענע רעגירונגס־אינסטיטוציעס.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://mnl.gov.hu/mnl/nml/nagy_ivan_konyvek&lt;/ref&gt;

די ארכיוו־אינסטיטוציעס אין שטאט האלטן אפ די דאקומענטאציע און היסטארישע רעקארדס פון דעם גאנצן געגנט. צווישן די דאקומענטן געפינען זיך פובליק רעגיסטריס, לאקאלע ביכער און אנדערע היסטארישע מקורות.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== אידישע היסטאריע ==

=== ערשטע באזעצונג און אנטוויקלונג ===
אידן האבן געוואוינט אין דער שטאט שוין אין יאר 1648, אבער מיט דער אטאמאנישער אייננעמונג אין יאר 1663 איז די אלטע קהילה חרוב געווארן. אין די 1720ער יארן (ה'תפ&quot;ז–ה'תק&quot;ץ) איז די קהילה ווידער אויפגעשטעלט געווארן, דאס איז געקומען נאכדעם וואס די גראפן פון די באלאסא און זיטשי משפחות האבן איינגעלאדנט אידן זיך צו באזעצן אויף זייערע גוטער. און מיט די יארן האט זיך זייער עקאנאמישער מצב פארבעסערט.אין יאר 1750 (ה׳תק״י) זענען שוין אפיציעל פארשריבן געווארן 15 אידישע משפחות אין יארמאט אז זיי האבן פארמאגט אייגענע פערד, אקסן און וועגענער.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

די אידן פון דער שטאט האבן אויפגעשטעלט בענק, געשעפטן און גרויסע פאבריקן. 
[[טעקע:Synagogue in Balassagyarmat (postcard).jpg|קליין|בית המדרש אין באלאש דיארמאט]]
אין לויף פונעם  18טן יארהונדערט האט די קהילה אויפגעבויט איר ערשטע בית הכנסת . אין יאר 1866 (ה'תרכ&quot;ו–ה'תרכ&quot;ז) האט די קהילה מחדש געווען און פארענדיגט דעם גרויסן בית הכנסת וואס אז ער איז גערופן געווארן דער &quot;גרויסער שול&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

שפעטער איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון דעם רב פון דער שטאט.

אונטער דער קהילה זענען אויך געווען די אידן פון דער נאענט דערנעבנדיגער שטעטל [[וואדקערט|וואָדקערט]] (Érsekvadkert), און מיט די יארן זענען אידן אויך אריבערגעצויגן קיין באלאשדיארמאט פון דעם דערנעבנדיגן בערצעל (Bercel).

אין יאנואר 1941 האט מען געציילט 1,712 אידן אין באלאשדיארמאט, בערך א זיבעטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט. דער אידישער קהילה אין שטאט איז געווען ארטאדאקסיש, און עס האבן דארט געפירט א אידישע שולע, א תלמוד תורה און א ישיבה אונטער דער פירערשאפט פון הרב אהרן דוד דויטש. אין דער ישיבה האט פאר דער חורבן אויך געלערנט דער [[ערלוי|ערלויער]] רב, רבי [[יוחנן סופר]].

אין יאר 1942 זענען רוב יונגע אידן פון דער שטאט אריינגענומען געווארן אין צוואנגסארבעט אויף דער אוקראינישער פראנט, וואו רוב פון זיי זענען אומגעקומען. אין דער זעלבער צייט האבן די אידן פון דער שטאט געהאלפן אידישע פליטים וואס זענען אנגעקומען אהין פון סלאוואקיי.

== רבנים אין באלאש דיארמאט ==

* '''רבי [[יהודה לייב ענגעל]]''' – איז געווען איינער פון די ערשטע באקאנטע רבנים פון דער ארגאניזירטער אידישער קהילה אין באלאש דיארמאט.
* '''רבי [[בנימין זאב וואלף באסקאוויץ]]'''  א זון פון רבי [[שמואל הלוי קעלין]] מחבר פון די ספר ''[[מחצית השקל (ספר)|מחצית השקל]]''  – האט געדינט אלס רב בערך פון [[ה'תקנ&quot;ז|תקנ״ז]] ביז [[ה'תקס&quot;ב|תקס״ב]] (1797-1802). ער איז געווען א בארימטער אייראפעישער פוסק און מחבר פון דער ''[[סדר משנה]]'', און איז געווען א נאענטער ידיד פון [[חתם סופר]].
* '''רבי [[משה מרדכי באנעט]]''' בן רבי [[יעקב באנעט]] –א [[פלימעניק]]  (פונעם באקאנטן רבי [[מרדכי בנעט]]''')''' האט פאר א קורצע צייט געדינט אלס רב אין שטאט, איידער ער איז אריבער קיין [[שטאמפי|שטאַמפי]].
* '''רבי [[יחזקאל בנעט]]''' – א ברודער מיט רבי משה מרדכי באנעט האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקפ&quot;ד|תקפ״ד]] [[1824]]. ער האט אנגעפירט מיט דער ארטיגער ישיבה, איידער ער איז שפעטער געווארן רב אין [[נייטרא]].
* '''רבי [[מאיר אייזנשטאטער]]''' אדער אייזנשטאט (דער '''מהר&quot;ם אש''') – האט געדינט בערך אין יאר [[ה'תקע&quot;ה|תקע״ה]]-[[ה'תקצ&quot;ה|תקצ״ה]] 1815-1835 און איז געווען איינער פון די הויפט פערזענליכקייטן אין דער אונגארישער ארטאדאקסישער וועלט. צוליב זיין הנהגה אין דער שטאט איז ער אין דער רבנישער וועלט באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''מאיר יארמאט'''. (נישט צו פארמישן מיט רבי [[מאיר אייזנשטאט]] מחבר שו&quot;ת [[פנים מאירות]]).

=== דייטש׳ער רבנישער דינאסטיע (1851–1944) ===

* פאר כמעט א גאנצן יארהונדערט איז די הנהגה פון דער קהילה געבליבן אין די הענט פון דער בארימטער דייטש׳ער רבנישער משפחה, וועלכע זענען געווען דירעקטע אפשטאמיגע פונעם [[מהר&quot;ל מפראג|מהר&quot;ל פון פראג]]:
** '''רבי [[אהרן דוד דייטש]]''' (געדינט 1851–1878) – א חשובער תלמיד פון [[חתם סופר]] און דער מחבר פון די תשובות ''גורן דוד''.&lt;ref /&gt;
** '''רבי [[יוסף ישראל דייטש]]''' (געדינט 1878–1927) – מחבר פון די ספרים ''בן גרני'' און ''בן השדם'' א זון פונעם בעל גורן דוד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות פון זיין פאטער.
** '''רבי [[דוד דייטש]]''' (חיים אהרן דוד דייטש; געדינט 1927–1944) – א זון פון רבי יוסף ישראל דייטש און דער לעצטער רב פון דער קהילה. אין זומער 1944 איז ער, צוזאמען מיט דעם גרויסן רוב פון די מיטגלידער פון זיין קהילה, אומגעברענגט געווארן דורך די נאציס אין [[אוישוויץ]]. &lt;ref /&gt;&lt;ref /&gt;

=== די ארטאדאקסישע קהילה און רבי אהרן דוד דייטש ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|די טיילונג אין אונגארישן יידנטום}}
נאכן אונגארישן אידישן קאנגרעס פון די יארן 1868–1869 (ה'תרכ&quot;ח–ה'תרכ&quot;ט), ווען דאס אונגארישע אידנטום האט זיך צעטיילט אויף דריי שטראמען ([[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקס]], [[נעאלאגן]], און [[סטאטוס קווא]]), האבן די אידן פון באלש דיארמאט זיך אנגעשלאסן מיטן ארטאדאקסישן וועג. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

א צענטראלע פערזענליכקייט וואס אז ער האט באאיינפלוסט דעם דאזיגן באשלוס איז געווען דער גאון וצדיק רבי אהרן דוד דייטש זצ&quot;ל. רבי אהרן דוד דייטש, וועלכער איז געבוירן געווארן אין מעהרן און האט זיך שפעטער באזעצט אין אונגארן,האט געדינט אלס רב אין דיארמאט און אוועקגעשטעלט דארט שטארקע יסודות פון תורה און יראת שמים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:בית הקברות היהודי בבלשגיארמט.jpg|קליין|אידישער בית החיים אין באלאש דיארמאט]]
[[טעקע:Jüdischer Friedhof, Grabsteine, 2022 Balassagyarmat.jpg|קליין]]
זיין אייניקל, '''[[דוד דייטש|רבי דוד דייטש]] הי&quot;ד''', איז געווען דער לעצטער ארטאדאקסישער רב פון דער קהילה ביזן חורבן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== קהילה מוסדות און דעמאגראפיע ==

=== דעמאגראפישע דאטן ===

* '''1920 (ה'תר&quot;פ–ה'תרפ&quot;א)''': 2,245 אידן (די העכסטע צאהל אין יארמאט היסטאריע) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1930 (ה'תר&quot;ץ–ה'תרצ&quot;א)''': 2,013 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941 (ה'תש&quot;א–ה'תש&quot;ב)''': 1,712 אידן &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* '''1941:''' נאך 61 קריסטן זענען לויט די אונגארישע געזעצן פאררעכנט געווארן אלס אידן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''אפריל 1944 (ניסן ה'תש&quot;ד):''' 1,516 מיטגלידער אין דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://library.hungaricana.hu/hu/view/milev_1944_adattar_Zsido_Adattar/?pg=80&amp;layout=s&amp;query=Bogács דף הקהילה של בלשדיארמט], מתוך [[מפקד קהילות הונגריה]]&lt;/ref&gt;
* '''1944:''' בערך 250 פערזאן האבן געהערט צו דער נישט ארטאדאקסישער אידישער באפעלקערונג.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== קהילה מוסדות און אנגעשטעלטע ===
אין יאר 1944 איז מיכאל לאזאר, דער אייגענטומער פון א בעזעם פאבריק, געווען דער פרעזידענט פון דער ארטאדאקסישער קהילה.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; דער הויפט רב איז געווען רבי דוד דייטש הי&quot;ד, וועלכער איז שפעטער אומגעקומען אין [[מאטהויזן]].&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

צווישן די קהילה ארגאנעזאציעס זענען געווען:

* די '''חברה קדישא''', וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט חסד של אמת.

* דער '''אידישער פרויען פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן נויטבאדערפטיגע משפחות.
* דער '''בית המדרש פאראיין''', וועלכער האט אנגעהאלטן שיעורי תורה און אנדערע לימודים.
* א '''מיידל יוגנט צדקה פאראיין''', וועלכער האט געהאלפן ארימע פאמיליעס.
* די '''זיגמאנד אונגאר–זשאפיא פראליך פונדאציע''', וועלכע האט אנגעפירט אן אלטנהיים פאר די עלטערע מיטגלידער פון דער קהילה.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== די טיראניע און רדיפות פאר דער מלחמה ==
אין יאר 1883 (ה'תרמ&quot;ג–ה'תרמ&quot;ד), נאך דער בלוט בלבול פרשה אין טיסא עסלאר, זענען אויסגעבראכן אנטיסעמיטישע אומרוען אין באלש דיארמאט.  א דאנק דעם שטאטישן וויצע גראף קאראלי מאדאטש (Károly Madách), וועלכער האט ארויסגעשיקט פאליציי קראפטן, זענען די אומרוען געווארן אונטערגעדריקט &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אינעם יאר 1942 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ג), אונטער דעם דיסקרימינירנדן געזעץ XV פון 1942, האבן די אונגארישע מאכטארגאנען קאנפיסקירט אלע אידישע ערד און לאנדווירטשאפטליכע פארמעגנס אין יארמאט . אין דעם זעלבן יאר איז דער קהילה פרעזידענט אוסקאר ווייס (Oszkár Weisz) געווארן ארעסטירט אונטערן טענה אז ער האט א שלעכטן איינפלוס אויפן ציבור. טראץ דעם וואס ער איז געווען 48 יאר אלט און געליטן פון א שוואך הארץ, איז ער ארויסגעשיקט געווארן צו שווערע ארבעט אין אוקראינע, און איז שפעטער אומגעקומען אין אושוויץ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

אין די יארן 1942–1943 (ה'תש&quot;ב–ה'תש&quot;ד) האט דיארמאט אויך געדינט אלס א וויכטיג ארט פאר דער אונטערגרונט רעטונגס ארבעט פון סלאוואקישע אידן, וועלכע האבן אנטלאפן איבערן נאענטן גרעניץ קיין אונגארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== חורבן הקהילה ==

=== די דייטשע אקופאציע ===
מיט דער אייננעמונג פון דער שטאט דורך די דייטשן אין דעם 19טן מערץ 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד) אין דער אפעראציע מארגארעטע. האבן זיי דורכגעפירט א רעגיסטראציע פון די אידן. אין סוף אפריל און אנהויב מאי האבן אונגארישע באאמטע, צווישן זיי דער זשאנדארמעריע אובערסט לאסלא פערענצי, דער פראפעקט יאזעף באראס און דער באלש דיארמאטער פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג, זיך פארזאמלט צו פלאנירן די ענדע פון די אידן אין נאגראד קאמיטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 5טן און 10טן מאי 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) זענען די אידן איבערן גאנצן נאגראד קאמיטאט צוזאמענגענימען געווארן.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן מאי 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד) האט דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי ארויסגעגעבן דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן א געטא אין באלש דיארמאט. די אידן זענען באפוילן געווארן זיך איבערצוציען אין די אנגעוויזענע גאסן, צווישן זיי סוראני, בעלשא קעוואר, עטוועש, סערב און זריני, ביז דעם 13טן מאי.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 13טן מאי 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד) איז די '''קליינע געטא''' פארמאכט געווארן, און ארום 1,900 ארטיגע אידן זענען דארט צוזאמענגעשטופט געווארן אין שווערע ענגשאפט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 19טן מאי 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד) האבן די אונגארישע מאכטארגאנען אויפגעשטעלט אן '''אידישן ראט''' און באפוילן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 מענטשן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר און אנדראש פליישער.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== דער גרויסער געטא און דעפארטאציעס ===
אין סוף מאי און אנהויב יוני 1944 זענען די אידן פון די ארומיגע דערפער אין נאגראד קאמיטאט געברענגט געווארן קיין באלש דיארמאט, וואו מען האט זיי צוזאמענגעשטופט אין דעם אזוי גערופענעם ''גרויסן געטא'', אדער צוזאמענטרייבונגס לאגער. דער לאגער האט זיך געפונען אין נירדזשעספוסטא, אויפן פלאץ פון די געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס, בערך דריי קילאמעטער אינדרויסן פון דער שטאט.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

צווישן דעם 2טן און 5טן יוני 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד) האבן אונגארישע זשאנדארמען געפייניגט אידן אין א הויז אויף קאשוט לאיאש גאס נומער 15, כדי ארויסצובאקומען פון זיי אינפארמאציע איבער באהאלטענע געלטער און תכשיטים.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

דעם 9טן יוני 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד) זענען די אידן פון דער קליינער געטא געצוואונגען געווארן צו גיין צו פוס קיין נירדזשעספוסטא.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[טעקע:Balassagyarmat vasútállomás 2021 áprilisában35.jpg|קליין|אנדענק טאוול ביים באן סטאנציע אין באלאש דיארמאט]]
דעם 11טן יוני 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד) האט דער ערשטער טראנספארט, מיט בערך 1,500 אידן, פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ בירקענאו.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צוויי טעג שפעטער, דעם 13טן יוני (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד), האט דער צווייטער און לעצטער טראנספארט מיט נאך ארום 1,500 אידן פארלאזט די שטאט צום זעלבן טויט לאגער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

אין דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה), בשעת די דייטשע ארמיי האט זיך צוריקגעצויגן, האבן די דייטשן אויפגעריסן דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט מיט דינאמיט, און דער בנין איז חרוב געווארן ביזן יסוד.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

== היסטארישע פארשונג ==
די געשיכטע פון באלש דיארמאט ווערט באטראכט אלס א ביישפיל פון דעם חורבן פון די אידישע קהילות אין די אונגארישע שטעט און דערפער.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;

=== די ארטיגע מאכטארגאנען ===
לויט עדות פון דעם אידישן ראט מיטגליד דאקטאר גיארגי טשילצער (Dr. György Czilczer) זענען די באציאונגען צווישן די אידישע און קריסטליכע איינוואוינער פאר 1944 בדרך כלל געווען רואיג.&lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt; צעציליע סעדעריעשי (Cecília Szederjesi) און ארפאד טיעקוויטשקא (Árpád Tyekvicska) ווייזן ארויס אז די אפיציעלע שטאטישע באאמטע, ווי דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי און פאליציי שעף לאסלא ערדעג, האבן דורכגעפירט די געטאאיזאציע און קאנפיסקאציעס מיט גרויס פלייס און קאאפערירט יאגנטליכע מיט די דייטשע אקופאנטן &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== ארכיוון און דאקומענטן ===
די ארכיוון פונעם נאגראד קאמיטאט און פונעם בירגערמייסטער אמט אין באלש דיארמאט ווערן אפגעהיטן אינעם אונגארישן נאציאנאלן ארכיוו (Magyar Nemzeti Levéltár Nógrád Vármegyei Levéltára), און קאפיעס פון די דאקומענטן געפינען זיך אויך אינעם אמעריקאנער חורבן מוזיאום.&lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt; די פאפירן אנטהאלטן אלע רעגיסטראציעס פון קאנפיסקירטע אידישע פארמעגנס און אפיציעלע באפעלן פון 1939–1944 &lt;ref&gt;[https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn74195 Selected records of the Holocaust in Nógrád County, Hungary (RG-68.109M)]&lt;/ref&gt;.

היינט געפינט זיך אין באלאש דיארמאט א מוזיאום אויפן ארט וואו די גרויסע ישיבה איז אמאל געשטאנען. אין דער שטאט געפינט זיך אויך א גרויסער אידישער בית החיים.

== כראנאלאגיע פון די דעפארטאציעס ==

=== מערץ – מאי 1944 (אדר – אייר ה'תש&quot;ד) ===

* '''מערץ 19, 1944 (כ&quot;ד אדר ה'תש&quot;ד)''': די דייטשע ארמיי אקופירט אונגארן (אפעראציע מארגארעטע) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''סוף אפריל / אנהויב מאי 1944 (אייר ה'תש&quot;ד)''': זשאנדארמען אובערסט לאסלא פערענצי (László Ferenczy), פראפעקט יאזעף באראס (József Baross), און באלש דיארמאט פאליציי קאמאנדיר לאסלא ערדעג (László Eördögh) טרעפן זיך אינעם אינערן מיניסטעריום צו פלאנירן די געטאאיזאציע פון נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 5–10, 1944 (י&quot;ב–י&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': סיסטעמאטישע עקסטערמינאציע און זאמלונג פון אידן איבער דעם גאנצן נאגראד קאמיטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 9, 1944 (ט&quot;ז אייר ה'תש&quot;ד)''': דער בירגערמייסטער בעלא וואנאי (Béla Vannay) גיט ארויס דעם אפיציעלן באפעל צו גרינדן די געטא אין באלש דיארמאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;. ער באפעלט די אידן איבערצוציען זיך אין די אנגעוויזענע גאסן (סוראני, בעלשא-קעוואר, עטוועש, סערב, און זריני גאסן) ביז מאי 13 &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 13, 1944 (כ' אייר ה'תש&quot;ד)''': פארמאכונג פון דער &quot;קליינער געטא&quot;; בערך 1,900 ארטיגע אידן זענען קאנצענטרירט אין ביטערע ענגשאפט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''מאי 19, 1944 (כ&quot;ו אייר ה'תש&quot;ד)''': די אונגארישע מאכטארגאנען שטעלן אויף א &quot;אידישן ראט&quot; (Judenrat) און באפעלן צו גרינדן א אידישע פאליציי קראפט פון 30 פערזאן, אנגעפירט דורך פאל שאנדאר (Pál Sándor) און אנדראש פליישער (András Fleischer) &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.

=== יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד) ===

* '''סוף מאי / אנהויב יוני 1944 (סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון די ארומיגע דארפער אין נאגראד קאמיטאט זענען געבראכט געווארן קיין יארמאט און קאנצענטרירט אין דעם &quot;גרויסן געטא&quot; / זאמלונג לאגער אין נירדזשעספוסטא (Nyírjespuszta), א פלאץ פון געוועזענע ארטילעריע קאזארמעס 3 קילאמעטער מחוץ דער שטאט &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 2–5, 1944 (י&quot;א–י&quot;ד סיון ה'תש&quot;ד)''': אונגארישע זשאנדארמען אין דעם הויז אויף קאשות לאיאש גאס 15 פייניגן די אידן אויף מורא'דיגע אופנים צו דערשפירן באהאלטענע געלטער און תכשיטים &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 9, 1944 (י&quot;ח סיון ה'תש&quot;ד)''': די אידן פון דער קליינער געטא זענען געצוואונגען געווארן צו מארשירן צו פוס פון שטאט קיין נירדזשעספוסטא &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 11, 1944 (כ' סיון ה'תש&quot;ד)''': דער ערשטער דעפארטאציע טראנספארט מיט אומגעפער 1,500 אידן פארלאזט באלש דיארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''יוני 13, 1944 (כ&quot;ב סיון ה'תש&quot;ד)''': דער צווייטער און לעצטער דעפארטאציע טראנספארט מיט נאך 1,500 אידן פארלאזט יארמאט קיין אושוויץ-בירקענאו &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
* '''דעצעמבער 1944 (כסלו–טבת ה'תש&quot;ה)''': בעת די דייטשע ארמיי האט זיך אנגעהויבן צוריקצוציען, האבן זיי אויפגעריסן מיט דינאמיט דעם גרויסן בית הכנסת פון באלש דיארמאט, אז ער איז חרוב געווארן ביז צו דער ערד &lt;ref&gt;[https://degob.org/index.php?showarticle=2033 A City in the Countryside: Balassagyarmat]&lt;/ref&gt;.
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>s1vdswsrzv6fc3nd50ihyc34gdj7cti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>לאיאש דער ערשטער פון אונגארן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55176</id>
    <revision>
      <id>602526</id>
      <timestamp>2026-09-03T17:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אינפובאקס מענטש|נאמען=לאיאש דער ערשטער פון אונגארן|געבורט=5טן מערץ 1326|געבורטסארט=ווישעגראד, אונגארן|געשטארבן=10טן סעפטעמבער 1382|פאטער=[[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]]|מוטער=עליזאבעט פון פוילן|הערשן=1342–1382|פארגייער=קארל דער ערשטער פון אונ...'</comment>
      <origin>602526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8029" sha1="khwpeylfba4qlbk41xjhnfcwohr1s3e" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=לאיאש דער ערשטער פון אונגארן|געבורט=5טן מערץ 1326|געבורטסארט=ווישעגראד, אונגארן|געשטארבן=10טן סעפטעמבער 1382|פאטער=[[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]]|מוטער=עליזאבעט פון פוילן|הערשן=1342–1382|פארגייער=[[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]]|נאכפאלגער=[[מאריא פון אונגארן|מאריא]]}}

'''{{אישיות}}לאיאש דער ערשטער פון אונגארן''' (5טן מערץ 1326 – 10טן סעפטעמבער 1382), באקאנט אלס '''לאיאש דער גרויסער''', איז געווען קעניג פון [[אונגארן]] פון 1342 ביז 1382 און קעניג פון [[פוילן]] פון 1370 ביז 1382. ער איז געווען א מיטגליד פון דער [[אנזשוא דינאסטיע]] און דער זון פון קעניג [[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]] און עליזאבעט פון פוילן. אונטער זיין הערשאפט איז די אונגארישע קעניגרייך געקומען צו א הויכן פונקט פון איר פאליטישער און מיליטערישער מאכט.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

== יוגנט און הערשאפט ==
לאיאש איז געבוירן געווארן אין 1326 און איז אויפגעוואקסן ביים קעניגלעכן הויף פון זיין פאטער. אין 1342, נאך דעם טויט פון קארל דער ערשטער, איז לאיאש געווארן קעניג פון אונגארן. ער האט פארגעזעצט א גרויסן טייל פון זיין פאטער'ס פאליטיק און האט געארבעט צו האלטן די קעניגליכע מאכט שטארק קעגן די גרויסע איידעלע משפחות.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

== מלחמות ==
לאיאש האט געפירט אקטיווע מיליטערישע קאמפיינען אין [[איטאליע]], די [[באלקאנען]] און צענטראל אייראפע. נאך דעם טויט פון זיין ברודער אנדריי אין 1345 האט לאיאש זיך אריינגעמישט אין די ענינים פון [[נאפאלי]], און ער האט צוויי מאל אינוואדירט דאס לאנד אין א פרואוו צו פארזיכערן זיין השפעה דארט. ער האט אויך געפירט מלחמות קעגן [[ווענעציע]], און די מלחמות פון 1357–1358 און 1378–1381 האבן אים געהאלפן צוריקצונעמען [[דאלמאטיע]] און [[ראגוזא]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

אונטער זיין הערשאפט האט אונגארן געהאט א שטארקן איינפלוס אין די ארומיגע לענדער. די הערשער פון [[סערביע]], [[וואלאכיע]], [[מאלדאווע]] און [[בולגאריע]] זענען אין פארשידענע צייטן געווען אינטערטעניגט. אין 1377 האט לאיאש אויך געפירט א קאמפיין קעגן די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנען]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

== געזעצן און קולטור ==
אין 1351 האט לאיאש באשטעטיגט די [[גאלדענע בול פון 1222|גאלדענע בול]] פון 1222 פון קעניג [[אנדרעאש דער צווייטער]] און האט איינגעפירט פארשידענע רעפארמען אין דעם געזעץ פון די איידעלע. ער האט אויך פארלאנגט פון די [[פויער|פויערן]] צו צאלן א ניינטל פון זייערע לאנדווירטשאפט פראדוקטן פאר זייערע פריצים. די רעגירונג אונטער לאיאש איז געווען שטארק און ער האט זעלטן געדארפט בעטן די [[דיעט]] (פארלימענט) פאר פינאנציעלע הילף.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

לאיאש האט אויך געשטיצט קונסט, לערנען און די קירכע. אין 1367 האט ער געגרינדעט די ערשטע אוניווערסיטעט אין אונגארן אין [[פעטש]]. די קולטור פון זיין הויף איז געווען שטארק באאיינפלוסט פון זיינע פארבינדונגען מיט פראנקרייך און איטאליע.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hungary, The Catholic Church in|url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/hungary-catholic-church|publisher=Encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;

== קעניג פון פוילן ==
אין 1370, נאך דעם טויט פון זיין פעטער [[קאזימיר דער גרויסער פון פוילן|קאזימיר דער גרויסער]], איז לאיאש געווארן קעניג פון [[פוילן]]. אזוי זענען די קרוינען פון אונגארן און פוילן פאראייניגט געווארן אונטער איין הערשער. אין פוילן האט ער אין 1374 ארויסגעגעבן דעם [[פאקט פון קאשוי]], וואס האט געגעבן די פוילישע איידעלע נייע פריווילעגיעס און האט פארקלענערט טייל פון דער קעניגלעכער מאכט.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Poland to 1569|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-transcripts-and-maps/poland-1569|publisher=Encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;

לאיאש האט נישט געהאט קיין זון וואס האט אים איבערגעלעבט, און דעריבער האט ער געארבעט צו פארזיכערן די ירושה פון זיינע טעכטער. ער האט פארארדנט אז זיין עלטערע טאכטער [[מאריא פון אונגארן|מאריא]] זאל ירשענען די אונגארישע קרוין און אז זיין אינגערע טאכטער [[העדוויג פון פוילן|העדוויג]] זאל ירשענען די פוילישע קרוין.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

== טויט ==
לאיאש איז געשטארבן דעם 10טן סעפטעמבער 1382, נאך א הערשאפט פון בערך פערציג יאר. נאך זיין טויט איז מאריא געווארן קעניגין פון אונגארן, בשעת העדוויג איז שפעטער געווארן קעניגין פון פוילן. זיין טויט האט געברענגט צו א טויש אין די פארבינדונג צווישן די צוויי קעניגרייכן, ווייל פוילן האט נישט פארזעצט די פאראייניגונג אונטער דער זעלבער קרוין.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>khwpeylfba4qlbk41xjhnfcwohr1s3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602527</id>
      <parentid>602526</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8114" sha1="fqiucqffc6txqj4ecxjfn88v2ymb5nw" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=לאיאש דער ערשטער פון אונגארן|געבורט=5טן מערץ 1326|געבורטסארט=ווישעגראד, אונגארן|געשטארבן=10טן סעפטעמבער 1382|פאטער=[[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]]|מוטער=עליזאבעט פון פוילן|הערשן=1342–1382|פארגייער=[[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]]|נאכפאלגער=[[מאריא פון אונגארן|מאריא]]}}
{{אישיות}}
'''לאיאש דער ערשטער פון אונגארן''' (5טן מערץ 1326 – 10טן סעפטעמבער 1382), באקאנט אלס '''לאיאש דער גרויסער''', איז געווען קעניג פון [[אונגארן]] פון 1342 ביז 1382 און קעניג פון [[פוילן]] פון 1370 ביז 1382. ער איז געווען א מיטגליד פון דער [[אנזשוא דינאסטיע]] און דער זון פון קעניג [[קארל דער ערשטער פון אונגארן|קארל דער ערשטער]] און עליזאבעט פון פוילן. אונטער זיין הערשאפט איז די אונגארישע קעניגרייך געקומען צו א הויכן פונקט פון איר פאליטישער און מיליטערישער מאכט.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;
== יוגנט און הערשאפט ==
לאיאש איז געבוירן געווארן אין 1326 און איז אויפגעוואקסן ביים קעניגלעכן הויף פון זיין פאטער. אין 1342, נאך דעם טויט פון קארל דער ערשטער, איז לאיאש געווארן קעניג פון אונגארן. ער האט פארגעזעצט א גרויסן טייל פון זיין פאטער'ס פאליטיק און האט געארבעט צו האלטן די קעניגליכע מאכט שטארק קעגן די גרויסע איידעלע משפחות.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;
== מלחמות ==
לאיאש האט געפירט אקטיווע מיליטערישע קאמפיינען אין [[איטאליע]], די [[באלקאנען]] און צענטראל אייראפע. נאך דעם טויט פון זיין ברודער אנדריי אין 1345 האט לאיאש זיך אריינגעמישט אין די ענינים פון [[נאפאלי]], און ער האט צוויי מאל אינוואדירט דאס לאנד אין א פרואוו צו פארזיכערן זיין השפעה דארט. ער האט אויך געפירט מלחמות קעגן [[ווענעציע]], און די מלחמות פון 1357–1358 און 1378–1381 האבן אים געהאלפן צוריקצונעמען [[דאלמאטיע]] און [[ראגוזא]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

אונטער זיין הערשאפט האט אונגארן געהאט א שטארקן איינפלוס אין די ארומיגע לענדער. די הערשער פון [[סערביע]], [[וואלאכיע]], [[מאלדאווע]] און [[בולגאריע]] זענען אין פארשידענע צייטן געווען אינטערטעניגט. אין 1377 האט לאיאש אויך געפירט א קאמפיין קעגן די [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנען]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;
[[טעקע:Louis I (Millennium Monument).jpg|קליין|סטאטו פין לאיאש]]

== געזעצן און קולטור ==
אין 1351 האט לאיאש באשטעטיגט די [[גאלדענע בול פון 1222|גאלדענע בול]] פון 1222 פון קעניג [[אנדרעאש דער צווייטער]] און האט איינגעפירט פארשידענע רעפארמען אין דעם געזעץ פון די איידעלע. ער האט אויך פארלאנגט פון די [[פויער|פויערן]] צו צאלן א ניינטל פון זייערע לאנדווירטשאפט פראדוקטן פאר זייערע פריצים. די רעגירונג אונטער לאיאש איז געווען שטארק און ער האט זעלטן געדארפט בעטן די [[דיעט]] (פארלימענט) פאר פינאנציעלע הילף.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

לאיאש האט אויך געשטיצט קונסט, לערנען און די קירכע. אין 1367 האט ער געגרינדעט די ערשטע אוניווערסיטעט אין אונגארן אין [[פעטש]]. די קולטור פון זיין הויף איז געווען שטארק באאיינפלוסט פון זיינע פארבינדונגען מיט פראנקרייך און איטאליע.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hungary, The Catholic Church in|url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/hungary-catholic-church|publisher=Encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;

== קעניג פון פוילן ==
אין 1370, נאך דעם טויט פון זיין פעטער [[קאזימיר דער גרויסער פון פוילן|קאזימיר דער גרויסער]], איז לאיאש געווארן קעניג פון [[פוילן]]. אזוי זענען די קרוינען פון אונגארן און פוילן פאראייניגט געווארן אונטער איין הערשער. אין פוילן האט ער אין 1374 ארויסגעגעבן דעם [[פאקט פון קאשוי]], וואס האט געגעבן די פוילישע איידעלע נייע פריווילעגיעס און האט פארקלענערט טייל פון דער קעניגלעכער מאכט.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Poland to 1569|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-transcripts-and-maps/poland-1569|publisher=Encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;

לאיאש האט נישט געהאט קיין זון וואס האט אים איבערגעלעבט, און דעריבער האט ער געארבעט צו פארזיכערן די ירושה פון זיינע טעכטער. ער האט פארארדנט אז זיין עלטערע טאכטער [[מאריא פון אונגארן|מאריא]] זאל ירשענען די אונגארישע קרוין און אז זיין אינגערע טאכטער [[העדוויג פון פוילן|העדוויג]] זאל ירשענען די פוילישע קרוין.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

== טויט ==
לאיאש איז געשטארבן דעם 10טן סעפטעמבער 1382, נאך א הערשאפט פון בערך פערציג יאר. נאך זיין טויט איז מאריא געווארן קעניגין פון אונגארן, בשעת העדוויג איז שפעטער געווארן קעניגין פון פוילן. זיין טויט האט געברענגט צו א טויש אין די פארבינדונג צווישן די צוויי קעניגרייכן, ווייל פוילן האט נישט פארזעצט די פאראייניגונג אונטער דער זעלבער קרוין.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louis I (king of Hungary)|url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/louis-i-king-hungary|publisher=The Columbia Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>fqiucqffc6txqj4ecxjfn88v2ymb5nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>עמיל קאַלין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55177</id>
    <revision>
      <id>602530</id>
      <timestamp>2026-09-03T18:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luftmentsh</username>
        <id>48579</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט ''''עמיל קאַלין''' איז א היינטצייטיקער יידישער שרייבער, וואס איז געבוירן געוואָרן אין 1982 אין בוקאַרעשט. אז ער איז געווען 7 יאר אלט, האט זיין משפּחה עולה געווען קיין ישׂראל.'</comment>
      <origin>602530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="rnw729au0dkw53ae7mpdgqqbo5y52cb" xml:space="preserve">'''עמיל קאַלין''' איז א היינטצייטיקער יידישער שרייבער, וואס איז געבוירן געוואָרן אין 1982 אין בוקאַרעשט. אז ער איז געווען 7 יאר אלט, האט זיין משפּחה עולה געווען קיין ישׂראל.</text>
      <sha1>rnw729au0dkw53ae7mpdgqqbo5y52cb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>