יידיש

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>יידיש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1980</id>
    <revision>
      <id>602535</id>
      <parentid>600262</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T16:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jerichoo 77</username>
        <id>60464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>פארראכטן טיפן־פעלער</comment>
      <origin>602535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20445" sha1="3zuik96rfsj7asb6oxquky5fjlycles" xml:space="preserve">[[טעקע:Machzor.jpg|קליין|300px|דער ערשטער יידישער אידיאם]]
'''ייִדיש, אידיש''' אָדער '''יודיש''', גערופֿן ביי ייִדן '''מאַמע לָשון''', איז אַ ייִדישע גערמאנישע [[שפּראך|שפּראַך]] װאָס װערט הײַנט גערעדט פֿון אַרום 1.5 מיליאָן ייִדן&lt;ref&gt;[http://yiddish.forward.com/node/655 פּארווערטס]&lt;/ref&gt; און באַקאַנט ביי 3,142,560 &lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ydd Yiddish, Eastern]&lt;/ref&gt; מענטשן איבער דער װעלט, בעיקר פֿונעם [[אַשכנז|אַשכנזישן]] אָפּשטאַם.

במשך פֿון מער ווי 800 יאר איז ייִדיש געווען דער מאַמע לשון פֿון אַ היפּשער טייל ייִדן אין [[אייראָפע]], בעיקר אין דעם 19טן און 20סטן יארהונדערט וואָס דאַן איז ייִדיש געווען דער מאַמע לשון פֿאַר רוב ייִדן אין אייראָפע און ביי די ייִדישע אימיגראַנטן פֿון אייראָפע אין אַנדערע לענדער. אין יענער תקופה איז ייִדיש באַנוצט געוואָרן אויף וואַס אַ שפּראַך ווערט באַנוצט, [[לשון קודש]] איז באַנוצט געוואָרן נאָר צו [[דאווענען]] און שרייבן תורה רייד, אַבער אָנהייב דעם 20סטן יארהונדערט האָט [[אליעזר בן יהודה]] מאָדערנעזירט דעם לשון קודש און אים אַהערגעשטעלט ווי אַ גערעדטע שפּראַך פֿאַר ייִדן, און עס גערופן [[העברעיש]]. דאן האט העברעאיש אָנגעהויבן דינען ווי אַ גערעדטע שפּראַך ביי גרויסע טיילן פֿון ייִדישן פֿאָלק וואָס וווינען אין ארץ ישׂראל און בעיקר האָט זי איבערגענומען די ייִדישע שפּראַך נאָך די צווייטע וועלט־מלחמה.

בעת דער [[השכלה]] באַוועגונג, אין סוף דעם 18טן יארהונדערט, האָבן ייִדן פֿאַרטײַטשט זייער ייִדיש אין די לענדער וועלכע מען האָט גערעדט דײַטשיש, אָבער אין [[מזרח אייראָפע]] האָבן ייִדן פֿאַרגעזעצט זיך צוצוהאַלטן צו דער ייִדישער שפּראַך.

פֿאַר דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט-מלחמה]] האָבן אַרום 11 מיליאָן ייִדן גערעדט ייִדיש אַלס זייער מאַמע-לשון. הײַנט צו טאָג רעדן יידיש אַרום 3 מיליאָן מענטשן, בעיקר אין ארץ [[ישׂראל]] און אין [[אַמעריקע]] - ווען פֿאַר א העלפֿט פֿון זיי איז יידיש די ערשטע שפּראַך. צווישן 60 און 75 פראצענט פון די יידיש-רעדער זיינען פרומע רעליגיעזע יידן.{{מקור}}

די יידישע שפּראַך שטאַמט איבערהויפּט פֿון מיטל הויכדייטש װאָס מען האָט אַמאָל גערעדט אין [[אייראָפּע]] (וואָס איז דאן געווען באַקאַנט אַלס אַשכנז), פֿון דער שפּראַך האָט זיך אויך געמאַכט די [[דייטש]]ע שפראַך אָדער אויך באַקאַנט אַלס ניי הויכדויטש. (נישט אַזוי ווי טייל מענטשן מיינען אַז יידיש קומט פֿון [[דייטש]]). א גרויסער טייל פֿון ווערטער אין יידיש קומט פֿון דייטשער אָפֿשטאַמונג, בערך 10% לשון הקודש, און אויך [[סלאווישע שפראכן]].

במשך פון די דורות האט זיך יידיש געטוישט, דאס הייסט די יידן פון איין עק וועלט ווי דייטש האבן נישט גערעדט די זעלבע יידיש ווי ליטע, הײַנט איז דאָס אויסגעמישט פֿון [[העברעאיש]], [[ענגליש]], [[רוסיש]], [[פּויליש]] און אַזוי ווייטער.

דער עלסטער זאץ געשריבן אין [[אידיש אויסלייג|אידישן אויסלייג]] וואס מען ווייסט געפונט מען אריינגעשריבן אין דעם מחזור [[ווארמס]] ([[ה'ל&quot;ב]]): {{דיק|גוּט טַק אִים בְּטַגְא שְ וֵיר דִיש מחזור אין בית הכנסת טְרַגְא|}}. דאס באדייט &quot;א גוטער טאג וועט זיין פאר וועמען עס וועט דאס מחזור אין שול טראגן&quot;.

== תקופות פון דער שפראך ==
די יידישע שפראך באשטייט פון 3 גרונד-תקופות:

# אלט יידיש - פון 1000 ביז 1400 יארהונדערט.
# מיטל יידיש - פון 1400 ביז 1800 יארהונדערט.
# מאדערנע יידיש - זינט 1800 יארהונדערט.

== היינט צוטאג ==
היינט צוטאגס רעדן מערערע מענטשן יידיש אין [[אמעריקע]], ארץ [[ישראל]], ענגלאנד, בעלגיע, [[קאנאדע]], אבער אלס אַ מאמע שפראך, איז עס אנגענומען בעיקר ביי די [[פרום|פרומע]] [[חסיד]]ישע קרייזן,&lt;ref&gt;[http://yiddish.forward.com/node/284 &quot;סטאנדארט יידיש&quot;], [[לייזער בורקא]], [[יוני 8]] [[2007]].&lt;/ref&gt; און אויך ביי די ירושולים'ער פרושים קרייזן וואס ביי טייל פון זיי ווערט באטראכט אידיש אלס א מיטל זיך אפטיילן פון די גויאישע און פרייע גאס.
 
אין דער פארגאנגנהייט איז יידיש געווען זייער א רייכע טאָג־טעגלעכע שפראך און פעסטגעשטעלט מיט מאדערנער [[קולטור]] ([[ליטעראטור]], [[פארשטעלונג]]ען, [[דיכטונג]]ען, [[טעאטער]] און נאך).
=== צאל יידיש רעדערס ===
פאלגנד זענען די צאל יידיש־רעדערס אין דער וועלט וואס האבן יידיש פאר זייער [[מוטערשפראך]] און זייער אומגאנגשפראך.{{הערה|[http://yiddish.forward.com/node/3882 שיקל פישמאן, ''פארווערטס'', סטאטיסטיק וועגן יידיש (2010)]}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! לאנד !! מוטערשפראך !! אומגאנגשפראך
|-
| פאראייניגטע שטאטן || 350,000 || 60,000
|-
| ישראל || 250,000 || 130,000
|-
| אנדערע לענדער || 50,000 || 10,000
|-style=&quot;font-style:italic&quot;
| סך הכל || 650,000 || 200,000
|}

== יידיש אין ארץ ישראל ==
יידש ווערט באניצט ביי פיל חסידישע קהילות אין [[ארץ ישראל]], און אויך צווישן די [[פרושים]] אין ירושלים. די צייטונג &quot;לעצטע נייעס&quot; איז געווען וויכטיג פאר די יידן וואס זענען געקומען פון [[אייראפע]].

לױטן [[געזעץ]] אין [[ישראל]] איז לאנגע יארן  געווען  פֿאַרבאָטן צו שפּילן אין [[טעאַטער]] אױף יידיש.&lt;ref&gt;[http://www.forward.com/articles/104647 ''מיין פאטערס הויז, מיין מאמעס לשון'']/ [[שרה רחל שעכטער]] אין ענגלישן [[פארווערטס]] [[17טן אפריל]] &lt;/ref&gt; אבער זייט די 1960ער יארן, די ישראלדיקע געזעלשאפט האט געענדערט. &quot;[[שמעון דזשיגאן|דזשיגאן]] און שומאכער&quot; זענען געווען א פאר וואס האבן געשפילט קאמעדיעס, און אויך &quot;די צווי שמואל'ן&quot;: שמוליק סעגאל און שמואל רודענסקי. זייט 1987, ס`איז דא אין ישראל א טעאטער וואס הייסט &quot;יידישפיל&quot; וואס גיבט אויס טעאטערשפילן אויף יידיש. אויפ'ן ישראלדיקן ראדיא איז דא א פראגראם אויף יידיש, אין &quot;קול ישראל&quot; נעץ א'.

== דיאַלעקטן ==
ייִדיש האָט צװײ גרױסע גרופּעס דיאַלעקטן: דאָס מזרח יידיש און דאָס מערבֿ ייִדיש. ס'רובֿ הײנטיקע ייִדיש־רעדערס שטאַמען פון מזרח־אײראָפּע און גײן נאָך די מזרחדיקע נוסחאָות אין רײד, בעת די מערבֿדיקע דיאַלעקטן זענען אין גאַנצן אָפּגעשטאָרבן. דאָס מערב ייִדיש טײלט מען אין דרום־מערב, צענטראַל־מערב (צוזאַמען: דאָס דורמדיקע מערבֿ ייִדיש) און צפֿון־מערבֿ דיאַלעקט גרופּעס. מזרח ייִדיש האָט אױך צװײ צװײַגן: צפֿון־מזרח ייִדיש (&quot;ליטװיש&quot;, װאָס שליסט אײַן דאָס &quot;שטאַם־ליטװיש&quot; און קורלענדער ייִדיש) און די דרומדיקע גרופּע מיט דעם דרום־מזרח יידיש און דעם צענטראל־מזרח יידיש&lt;ref name=Katz79&gt;קאַץ ד (1979) די אינעװײניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. ''53סטע יערלעכע ייװאָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָװעמבער 1979''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Katz83&gt;Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. ''In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung'': 1018–1041&lt;/ref&gt;.

== שרײַבן ייִדיש ==
ייִדיש איז בעיקר געשריבן געוואָרן מיט לשון־קודש'דיקע אותיות ([[א&quot;ב]]), אזוי ווי [[לאַדינאָ]] און אַנדערע שפראַכן פון ייִדן, ווײַל דאָס איז געווען די שריפט וואָס ייִדן האָבן געקענט. לעצטנס האָבן אָנגעהויבן צו לערנען ייִדיש פּאַרשוינען וואָס קענען נישט קיין ייִדישע בוכשטאַבן{{מקור}}. האָט [[ייִוו&quot;א]] ערפֿונדן אַ סיסטעם פון ראָמאַניזאַציע, ד.ה. אויסלײגן ייִדיש אויף אַ [[לאטיינישער אלפאבעט|לאַטײנישע שריפט]] אָבער זי איז כמעט נישט באַנוצט. 

א סך ייִדיש רעדערס אין די הײַנטיקע טעג זענען פרומע ייִדן וואָס זענען נישט באַקאַנט מיטן ייִוו&quot;א אויסלייג און שרײַבן און לייענען אַ ייִדיש געמישט מיט ענגלישע אָדער העברעישע ווערטער (קוקט ווײַטער) מיט ייִדישע בוכשטאַבן.

די כללים פון שרײַבן ייִדיש זענען:
# קמץ - אָ למשל דאָס
# פתח - אַ למשל גאַס
# צירי - יי למשל גיין
# חולם - וי למשל אזוי
# סגול- ע למשל ווען
# מען ניצט ב פאַר ענגליש b און נאָר וו  פאַר v, למשל ווירוס נישט בירוס
# נישט קיין תי&quot;ו נאר א טי&quot;ת

אויך זענען דאָ ענגליש רעדערס וואָס מישן ארײַן ווערטער פון ייִדיש אין זייער שפראַך; דאָס איז באַקאַנט ווי ייִנגליש.

== חסידיש ייִדיש ==
טייל חסידישע ייִדן האָבן שטאַרק מקפיד געווען צו רעדן נאָר ייִדיש אַזוי ווײַט אַז אין געוויסע געגנטן אַזוי ווי וויליאַמסבורג וועט איר טרעפן אַ סך ייִדן וואָס קענען נישט קיין איין שפראַך אויסער ייִדיש, אָבער אַפילו די עיקר שפּראַך איז ייִדיש האָבן זײ אָבער נישט מקפיד געווען אַז מע זאָל נישט אַרײַנמישן ענגלישע ווערטער ווײַל דער עיקר בײַ זיי איז געווען אַז מען זאָל האָבן אַ באַזונדערע שפראַך אָפּצוטיילן זיך פון די גויים. אין די לעצטע יאָרן האָט זיך חסידיש ייִדיש שטאַרק אַנטוויקלט און הײַנט צו טאָג איז פֿאַראַן זייער א סך רײַכע ליטעראַטור אויף ייִדיש און אויך א סך ספרים ווערן איבערגעזעצט פון לשון הקודש אויף ייִדיש. 
[[טעקע:100K.jpg|קליין|250px|באנקנאט]]

== צייטונגען און זשורנאלן ==
*[[אלבאטראס (צייטשריפט)|אלבאטראס]]  (ליטעראַרישע צײַטשריפט)
*[[דער איד]] (וואכנטליך, [[זאליס]]
* [[די אידישע טריביון]] (וועכענטליך, [[ניו יארק]] קומט שוין נישט ארויס
* [[דבר בעטו]] (6 מאל א יאר)
* [[שמעון ראלניצקי#דער גלאק|דער גלאק]] (6 מאל א יאר)
* [[דער וועקער]] (3-5 מאל א יאר)
* [[אידישע טריבונע]] ([[לאנדאן]])
* [[דער אלגעמיינער זשורנאל]] (וואכנטלעך) 
* [[דער בלאט]] (וואכנטליך, [[ארונים]])
* [[די וואך]] (וואכענטליך)
* [[דער בליק]] (וואכענטליך)
* [[פארווערטס]] (וואכנטליך, [[יידישיזם|יידישיסטן]])
* [[מעלות]] (חודשליך, פרויען און קינדער)
* [[דער בליץ]] (חודשליך)
* [[דער מאמענט ]] (וואכנטליך)
*[[קענעדער אדלער|דער קענעדער אדלער]] (מאנטרעאל)
*[[:en:Der_royter_shtern_(Buenos_Aires)|דער רויטע שטערן]] (בוענאס איירעס)
*[[דער שטערן]] (חודשליך, אומפארטייאיש)  .
* [[דער שפאקטיוו]] (קומט ארויס אינמיטען חודש)
* [[דאס אידישע ליכט]] (וואכנטליך, [[ירושלים]])
* [[די צייטונג נייעס באריכט]] (וואכנטליך, [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] [[דעמאקראטישע פארטיי|דעמאקראטן]])
* [[דער פלאם]] (חודשליך, [[קרית יואל]], [[ארונים]], איצט פרובירן זיי צו זיין אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
* [[צייטשריפט]] (אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
* [[ירושלימער אלמאנאך]]
* דער אידישער היים

די ערשטע יידיש־שפראך צייטונג אין [[בראזיל]] איז געווען &quot;די מענטשהייט&quot;, וואס האט דערשינען אין פארטא אלעגרא אין תרע&quot;ה.

[[File:Forward roosevelt.jpg|thumb|[[פארווערטס]] ]][[File:קענעדער אדלער, מיטװאך כ״ח תמוז תרע״ד.jpg|thumb|קענעדער אדלער, מיטװאך כ״ח תמוז תרע״ד]]

==אינטערנעט==
מער ווי 10,000 ביכער אויף יידיש, אפשר מער ווי העלפט פון אלע ביכער פארעפנטלעכט אויף יידיש, זענען אצינד אנליין מיט דער ארבעט פון די [[יידישער ביכער-צענטער]], וואלונטירן און דער אינטערנעט ארכיוו.{{הערה|1={{cite web|title=Yiddish Book Center's Spielberg Digital Yiddish Library|url=https://archive.org/details/nationalyiddishbookcenter|publisher=Internet Archives
|accessdate={{ר}}10טן יאנואר 2014}}}}{{הערה|{{cite web|title=The Yiddish Book Center Website|url=http://www.yiddishbookcenter.org/
|accessdate={{ר}}10טן יאנואר 2014}}}}

== זעט אויך ==
* [[יידישע דיאלעקטן]]
* [[יידיש גראמאטיק]]
* [[שפראכן קריג]] ווי אזוי איז יידיש פארגעסן געווארן ביי פיל יידן אין דעם [[20סטער י&quot;ה|20סטן יארהונדערט]].


== וועבלינקען ==
* [http://www.kaveshtiebel.com קאווע שטיבל]
* [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/iiddica/Indeks/y_indeks.html Bibliotheca Iiddica]
* [http://yiddish.haifa.ac.il/Stories.html די וועלט פֿון יידיש:מעשיות] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413052530/http://yiddish.haifa.ac.il/Stories.html |date=2009-04-13 }}
* [http://www.gilgulim.org גילגולים : נייַע שאַפונגען, פּאַריז] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319094642/http://gilgulim.org/ |date=2018-03-19 }}
* [http://yiddish-almanach.org/index.php/yiddish ירושלימער אַלמאַנאַך, ירושלים] [[ירושלימער אלמאנאך]]
* [http://www.leagueforyiddish.org/ishi.html אויפֿן שוועל, ניו-יאָרק]
* [http://www.yiddishweb.com פּאַריזער ייִדיש–צענטער - מעדעם–ביבליאָטעק]
* [[:he:b:יידיש|לערנען ייִדיש פֿון העברעיש אין וויקיספר]]
* [http://www.google.com/intl/yi/ Google ייִדיש]
* [http://yiddishbookcenter.org/+yb קויפֿט ייִדישע ביכער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527144638/http://yiddishbookcenter.org/+yb |date=2007-05-27 }} [[יידישער ביכער-צענטער]]
* [http://www.yivoinstitute.org/index.php?tid=46&amp;aid=104 ליסטע פֿון יידיש ווערטערביכער]
* [http://www.yiddishdictionaryonline.com ייִדישע־ענגליש װערטערבוך  online ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202015659/http://www.yiddishdictionaryonline.com/ |date=2006-02-02 }}
*  [http://www.cs.engr.uky.edu/~raphael/yiddish/harkavy/index.utf8.html הארקאווי ייִדיש־ענגליש װערטערבוך (1910)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126003349/http://www.cs.engr.uky.edu/~raphael/yiddish/harkavy/index.utf8.html |date=2009-11-26 }}
* [http://www.jewniverse.ru/biher/Yiddish יידיש-רוסיש ווערטערבוך]
* [http://yiddish.haifa.ac.il/Stories.html די װעלט פֿון ייִדיש] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413052530/http://yiddish.haifa.ac.il/Stories.html |date=2009-04-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20051210201846/http://ca.geocities.com/gruppo04web/bookmarks.html Gruppo04:] literatura europejska i yiddish
* [http://www.yiddishradioproject.org יידיש ראדיאָ פראָיעקט]
* [https://web.archive.org/web/20070927010400/http://203.15.102.140/elg/567ee797-a81a-4d42-9f4b-0da58a9d9f63.mp3 יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא פון די שילער פונעם בית הספר הר הצופים]
* [http://eyiddish.org/yiddish_dictionary.htm?y אויסקלייבן א יידיש ווערטערבוך] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523050151/http://eyiddish.org/yiddish_dictionary.htm?y |date=2011-05-23 }} {{לינקשפראך|ענגליש}}
* [http://yiddish-sources.com Yiddish Sources]
* [http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Language/Yiddish יידיש] אין ייווא־ענציקלאפעדיע {{לינקשפראך|ענגליש}}
* [http://www.yiddishbookcenter.org ײדיש-ביכער צענטער]
*[https://www.yivo.org/ ייִווואָ] (Yivo)
*[http://www.jiddisjwoordenboek.nl יידיש־האָלענדיש ווערטערבוך]

*[[iarchive:nationalyiddishbookcenter|Yiddish Book Center's Spielberg Digital Yiddish Library]]
*[https://www.yiddishbookcenter.org/ Yiddish Book Center]
*http://www.iwo.org.ar/iwo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190914021314/http://www.iwo.org.ar/iwo |date=2019-09-14 }}
*[https://heimishyiddish.com/v/index.php/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98 היימיש אידיש ווערטערברוך] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130181212/https://heimishyiddish.com/v/index.php/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98 |date=2024-01-30 }}

==רעפערענצן== 		
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:גערמאנישע שפראכן]]
[[קאטעגאריע:יידישע שפראכן]]
[[קאטעגאריע:יידיש|*]]</text>
      <sha1>3zuik96rfsj7asb6oxquky5fjlycles</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אפגעפארענער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5232</id>
    <revision>
      <id>602537</id>
      <parentid>593661</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T00:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3858" sha1="m3p4nbyewsdpelvwrripthp59ok8bmi" xml:space="preserve">'''אפגעפארענער''' איז אן אויסדרוק וואס ווערט גענוצט צו שילדערן א [[ייד]] וועלכע עפינטלעך פארלאזט דעם [[ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסיש-יידישן]] וועג פון לעבן, אריינגערעכנט עמיצער וואס קומט פון א [[חסידות|חסידיש]], אנדערע [[חרדים|חרדי'ש]], אדער מאדערן-ארטאדאקסישן קרייז, און וואס זייערע נייע לעבענסשטייגער איז פון אן אנדערן פארם פון [[יידישקייט]], אדער איינס אינגאנצן פריי פון [[רעליגיע]].

דאס אוועקגיין, איבערהויפט פון א חרדי'שן געמיינדע, ווערט באריכטעט צו זיין א שווערע איבערלעבעניש סיי גייסטיש, פינאנציעליש, און סאציאליש, צוליב די פארשידענארטיגע ריזיקעס און פארלוסטן וואס קומען מיט מיט דעם טאט. 

עס איז פארהאן א ברייטן און פארצווייגטן ריי הסברים פון די וואס פארלאזן  ארטאדאקסי אויף דעם באשלוס זייערע צו נעמען דעם שריט. א נומער שטודיעס טוען באטראכטן די אלע נאראטיוון, און פון די קאמבינאציע פון זייערע געפונסן שטעלט זיך ארויס אז דאס אפפארן איז א קאמפלעקסיש און פילפאכיגן פענאמענום, באזירט אויף פארשידענע סאציאלאגישע פראצעסן: פארלאזן בתורת [[עמיגראציע]], פארלאזן בתורת כפירה, זיך צו באפרייען פון א [[צוואנג|צוואונגעדיגן גרופע]], און זיך צו שטעלן פארן אייגענעם אידענטיטעט. טראצדעם, איז דא א צד השוה, נעמליך דאס אינטענסיווקייט אין זייערע ווילן צו פארלאזן, אינטערשטריכט דורך דאס גרייטקייט צו באצאלן דעם טייערן פרייז וואס פארלאזן קאסט אפ.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Velan|first1=Baruch|last2=Tawil|first2=Yoel|last3=Marciano|first3=Avichay|last4=Truzman|first4=Tammar|title=Disaffiliation from Jewish Ultra-Orthodox Communities: Life Trajectories Shaped by the Axes of Rigidity–Fluidity and Alterity–Inclusion|journal=Contemporary Jewry|date=1 June 2022|volume=42|issue=2|pages=295–296|doi=10.1007/s12397-022-09452-z|url=https://doi.org/10.1007/s12397-022-09452-z|access-date=10 December 2022|language=en|issn=1876-5165|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== וועבלינקען ==
ארגאניזאציעס וואס העלפן די וואס ווילן פארלאזן די פרומע געמיינדע.
 
* [http://www.hillel.org.il הל&quot;ל - האגודה ליוצאים בשאלה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217040902/http://www.hillel.org.il/ |date=2007-12-17 }} - אין ישראל
* [http://www.freedror.org.il דרור - מרכז ליוצאים בשאלה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080103190355/http://freedror.org.il/ |date=2008-01-03 }} - אין ישראל
* [http://www.footstepsorg.org/ Footsteps organization] -  ניו יאָרק.
* [http://www.geshereu.org/ Gesher EU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322024545/http://www.geshereu.org/ |date=2013-03-22 }} -  לאנדאן און אייראפע
* [http://forwardorg.org/about/our-mission/ Forward organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331115531/http://forwardorg.org/about/our-mission/ |date=2017-03-31 }} - אין מאנטריאל, קאנאדע
[[קאַטעגאָריע:רעליגיע]]
[[קאַטעגאָריע:אפגעפארענער|*]]</text>
      <sha1>m3p4nbyewsdpelvwrripthp59ok8bmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פלארידע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7465</id>
    <revision>
      <id>602545</id>
      <parentid>602300</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T05:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6641" sha1="qt67rizd1its1rx7e0nr2akft5vf7fw" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;270&quot; style=&quot;margin: 0.5em 1.5em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; padding:5px;&quot; |'''פלארידע'''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[טעקע:Flag_of_Florida.svg|135x135פיקס|פאן פון פלארידע]]
[[טעקע:Seal_of_Florida.svg|90x90פיקס|סיעל פון פלארידע]]
|-
!אריגינעלער נאמען
|Florida
|-
!אפיציעלער נאמען
|State of Florida
|-
!צונאמען
|Sunshine State
|-
!קאנטינענט
|[[צפון אמעריקע]]
|-
!ראיאן
|[[דרום פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!לאנד
|[[פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!הויפטשטאט
|[[טאלאהאסי]]
|-
!גרעסטע שטאט
|[[דזשאקסאנוויל]]
|-
!שטח
|170,312 ק״מ²
|-
!באפעלקערונג
|בערך 23.5 מיליאן
|-
!פלאץ צווישן די שטאטן
|3טער לויט באפעלקערונג
|-
!העכסטער פונקט
|Britton Hill
|-
!נידעריגסטער פונקט
|אטלאנטישער אקעאן
|-
!צייט זאנע
|מזרח און צענטראל צייט
|-
!אריינגענומען אין פאראייניגטע שטאטן
|3טן מערץ 1845
|-
!סדר
|27סטער שטאט
|-
!קאונטיס
|67
|-
!פאסט קאד
|FL
|-
!ISO קאד
|US-FL
|-
!וועבזייטל
|[https://fl.gov fl.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515084914/http://fl.gov/ |date=2006-05-15 }}
|}
'''פלארידע''' (ענגליש: '''Florida''') איז א שטאט אין דעם דרום מזרח טייל פון די [[פאראייניגטע שטאטן]].

דער הויפט שטאט פון פלארידע איז [[טאלאהאסי]].

און ווערט אנגערופן דער '''גן עדן פון אמעריקע'''.

== היסטאריע ==
דער שטח איז געווען אונטער שפאנישער הערשאפט פאר פילע יארן. אום דעם 3טן מערץ 1845 איז פלארידע געווארן דער 27סטער שטאט.

פלארידע איז ברייט באקאנט געווארן בעת די [[2001 פרעזידענט וואלן]] צווישן דעם דעמאלטסדיגן [[טעקסעס]] [[גובערנאטאר]] [[דשארדש דאבעליו בוש]] און דעם ארויסגייענדיגן [[וויצע פרעזידענט]] [[על גאור]], וואס די אנטשיידונג פון די [[וואלן]] איבערן לאנד האט זיך געוואנדן אין דעם אויסערגעווענליכן נאנטן פארמעסט אין פלארידע. די אויסגאנג פון די פארמעסט האט זיך געצויגן וואכן לאנג איבער די ציילונגען און איבער ציילונגען פון די פלארידע שטימען.

== געאגראפיע ==
פלארידע איז א [[האלבאינזל|האלב אינזל]] צווישן דעם [[אטלאנטישער אקעאן]] און דעם [[גאלף אף מעקסיקא]] . זי איז באקאנט מיט איר ווארעמען קלימאט און לאנגע בארטן.

א דאנק איר ווארימער קלימאט וואס הערשט אין פלארידע אויך אין קאלטע ווינטער טעג, שטראמען אהין הונדערטער טויזנטער אמריקאנער פון די קאלטע צפון שטאטן צו דער ווארימער פלארידע.

פלארידע איז צוטיילט און פיר הויפט טיילן:

# נארדערן (צפון) פלארידע, די מערסטע באקאנטסטע געגנט איז [[דשעקסאנוויל]], דער טייל גרעניצט זיך מיט דעם שטאַט [[דזשארדזיע]].
# צענטראל פלארידע, די מערסטע באקאנטסטע געגנט איז [[ארלענדא]].
# סאדערן (דרום) פלארידע, די מערסטע באקאנטסע געגנט איז [[מיאמי]].
# די פענ-הענדל, דאס איז דער לאנגער ברייטער [[צפון]]-[[מערב]] טייל, דער חלק איז די ווייניגסטע באוואוינט, עס גרעניצט זיך מיט די שטאַט [[אלאבאמא]].
# [[מיאמי]] איז דער עקסטרעמער דרום שפיץ פון פלארידע און אויך אמעריקע, עס איז קנאפע 70 מייל אוועק פון [[קובא]], דעריבער שווערצן זיך אהין אסאך אומלעגאלע קובאנע אימיגראנטן ווי זיי קומען אהין אן מיט היימיש-געמאכטע שיפלעך, אסאך פון זיי לעבן עס נישט איבער און דערטראנקען זיך. פלארידע ווערט אסאך געשלאגן פון שעדליכע שטורעם ווינטן, [[האריקען|האריקענען]], ספעציעל די [[דרום]]-[[מערב]] טייל וואס בארטנט זיך מיט די ווארעמע וואסערן פון [[גאלף אף מעקסיקא|גאלף אוו מעקסיקא]].

== עקאנאמיע ==
די הויפט עקאנאמיע פון פלארידע איז [[טוריזם]]. אנדערע אינדוסטריעס זענען [[ציטרוס פרוכט]] און אויסגראבן [[פאספאט|פאספאטן]].[[טעקע:Map of USA highlighting Florida.png|קליין|250px|]]

== באפעלקערונג ==
פלארידע איז די דריט גרעסטע שטאט אין באפעלקערונג[[טעקע:dimpledchad.jpg|קליין|250px|וואלן באאמטע זיפן דורך מיליאנען וואל צעטלעך אין פלארידע מיט גרויס פארזיכטיגקייט.]]די [[באפעלקערונג]] פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 21,538,187

== אידן אין פלארידע ==
פלארידע האט א גרויסע אידישע באפעלקערונג, ספעציעל אין [[מיאמי]], [[מיאמי ביטש]], [[פארט לאדערדעיל]] און פאלם ביטש.

פאר פרומע אידן איז באקאנט די געגנטן [[מיאמי]] און [[מיאמי ביטש]], וואס מען קומט אהין פאר אפרו און עלטערע מענשטן באזעצן זיך אויסצולעבן זייער יארן במנוחה. עס איז נעבן וואסער און דער קלימאט איז געוואלדיג הייס גרינג און געזונט.

אויך איז דער געגנט [[ארלענדא]] באקאנט, ווי פרומע פארפעלקער פארן אהין שטראוואנצן.{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}
{{געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:פלארידע|*]]</text>
      <sha1>qt67rizd1its1rx7e0nr2akft5vf7fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יחזקאל קאטיק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7925</id>
    <revision>
      <id>602544</id>
      <parentid>600960</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T03:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5689" sha1="47n7gbwvuk5g39irhhzaeyp2vpo8ev1" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}
'''יחזקאל קאָטיק''' ([[ח' ניסן]] תר&quot;ז – ט' אב תרפ&quot;א) איז געווען אַ משכיל פון חסיד'ישן אָפּשטאַם פון [[קאמעניץ (ליטא)|קאַמענעץ]], [[ליטע]]. ער איז באַקאַנט דערהויפּט פאַר זײַנע אָפּגעשריבענע זכרונות '''''מײנע זכרונות... זכרונות פון יחזקאל קאָטיק'''''.

==ביאָגראַפישע נאָטיצן==
===זײַן זיידע===
לויט קאָטיק'ס באַריכטן איז זײַן זיידע '''אהרן לייזער קאָטיק''' געווען אַ קאמענעצער איד, אַן עושר מיט פאַרצווײַגטע מסחר און נאָנטע פאַרבינדונגען מיט די אַרומיגע פריצים און אַדעל-לײַט. אויך איז ער געווען אַ פאַרברענטער [[מתנגדים|מתנגד]], און אַ שטיקל גבר אלם.

===זײַן פאָטער===
קאָטיק'ס פאָטער '''משה קאָטיק''' האָט זיך אין זײַן יוגנד אײַנגעשלאָסן אין רבי [[משה קאברינער|משה קאָברינער]] זצ&quot;ל און איז געוואָרן א פײַערדיגער חסיד. משה קאָטיק איז אויך געווען א סוחר, אָבער ער האָט אויך פיל צײַט פאַרבראַכט אין [[קאברין|קאָברין]] בײַ זײַן רבי'ן דער קאָברינער, און אין קאַמענעץ איז ער געווען שטענדיג פאַרנומען מיט מאַכן חסיד'ישע צוזאַמקומס וואו מען פלעגט זינגען, טאַנצן, עסן, פערציילן מעשיות פון רבי'ן און נאָך אַזעלכע חסיד'ישע ענינים.

מיט דער פטירה פון רבי משה קאָברינער איז משה קאָטיק געווען פון די יחידי סגולה וואָס האָבן אויסגעקליבן רבי [[אברהם וויינבערג (דער ערשטער)|אברהם סלאָנימער]] אויף צו פירן די [[רביסטעווע]].

===קאָטיק'ס ערציאונג===
'''יחזקאל קאָטיק''' איז אויפגעוואָקסן אין דער חסיד'ישער אַטמאָספערע, וואָס האָט אויף אים געמאַכט אַ טיפן אײַנדרוק, סײַ פּאָזיטיוו און סײַ נעגאַטיוו. אין די שפּעטערדיגע יאָרן האָט ער בועט געווען אין דעם בלינדן התקשרות צו אַ רבי'ן און אָפּגעלאַכט פון דעם גאַנצן חסיד'ישן התנהגות. מיט די יאָרן איז ער געוואָרן אין גאַנצן אַ משכיל.

קאָטיק האָט געוואוינט פילע יאָרן אין [[ווארשע|וואַרשע]], וואו ער האָט אָנגעפירט מיט פאַרשידענע משכיל'ישע אַקטיוויטעטן. ער האָט געגרינדעט געזעלשאַפטליכע געמיינדעס און איז געווען אין נאָנטע פאַרבינדונג מיט משכיל'ישע פירער.

אַ גאָר אינטערעסאַנטע סעריע בריוו האָט ער געשריבן צום באַקאַנטן אידיש שרײַבער '''[[שלום עליכם (שרייבער)|שלום עליכם]]'''. כאָטש די בריוו פון שלום עליכם צו אים אויף צוריק האָבן מיר נישט הײַנט, ווײַזט זיך אָבער אויס פון קאָטיק'ס אייגענע בריוו אַז שלום עליכם האָט אים שטאַרק געשעצט.

==זײַנע זכרונות==

קאָטיק'ס זכרונות זענען אַן אוצר פון ידיעות אויף דאס אמאליגן לעבן אין ליטא-פוילן פאר חוקרים און סתם ליינער צוגלייך. ער שילדערט פארביג דאס לעבן אין דעם אמאליגן שטעטל, די התנהגות פון די ארומיגע פריצים און זייערע פארבינדונגען מיט די אידן, דער אויסזען פון די שטעטלדיגע חדרים מיט אירע פארשידענע סארטן מלמדים -- ביידע די אכזרים און די באליבטע, דער צוגאנג צו שידוכים -- ווי מען האט אפט חתונה געמאכט קינדער אזוי יונג ווי אכט יאר אלט, און די התנהגות פון די אמאליגע חסידים -- ער שילדערט צוגלייך זייער התנהגות אין עבודת ה', זייער פאנאטישקייט, און זייערע טעראריסטישע שטיק ווען מען האט זיך מיט זיי אנגעהויבן.

די זכרונות זענען געשריבן געווארן ארגינעל אין יידיש, און איבערגעזעצט געווארן אויף העברעאיש דורכ'ן באקאנטן היסטאריקער פון חסידות '''''[[דוד אסף]]'''''.


==וועבלינקען==
*[http://benyehuda.org/kotik/ מה שראיתי... זכרונות יחזקאל קאטיק] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615205329/http://benyehuda.org/kotik/ |date=2006-06-15 }}
*[http://benyehuda.org/kotik/app.html בריוון צו שלום עליכם] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505013249/http://benyehuda.org/kotik/app.html |date=2006-05-05 }}
*[http://benyehuda.org/ דער בן-יהודה פראיעקט] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212225120/http://benyehuda.org/ |date=2013-12-12 }}

[[קאטעגאריע:יידישע שרייבער|קאטיק]]</text>
      <sha1>47n7gbwvuk5g39irhhzaeyp2vpo8ev1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ניו יארק סיטי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10800</id>
    <revision>
      <id>602541</id>
      <parentid>597544</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T02:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48311-35</username>
        <id>62661</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>602541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19294" sha1="laowkewyv1l2csrvv8zfzyv6ovo0ug1" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[טעקע:5Boroughs NYC Yiddish.png|קליין|300px|די פינף באראס פון ניו יארק סיטי (אין אידיש)]]
'''ניו־יאָרק''' ({{שפראך-en|New York City}}) איז די [[ליסטע פון שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן לויט באפעלקערונג|סאַמע באוואוינסטע שטאָט]] אין די [[פאראייניקטע שטאטן]] און דער צענטער פונעם [[ניו יארק מעטראפאליטען שטח]]. זי געפינט זיך אין דעם [[ניו יארק|שטאַט ניו יארק]] און האט א באפעלקרונג פון 8.8 מיליאן. איר גרויסקייט און שטח איז 321 קוואדראט מייל זייענדיג דעריבער די מערסטע געדיכט באוואוינטע שטאָט אין [[צפון אמעריקע|צפון־אמעריקע]]. די שטאָט איז אויך די גרעסטע יידישער שטאָט־ישוב אין דער יידישער געשיכטע; מיט לערך 1.6 מיליאן יידן; דער באַדייטנסטער יידישער צענטער.

ניו יארק איז א וויכטיקער צענטער פון אינטערנאציאנאלער דעמאקראטיע, און ווערט אמאל גערופן די קולטורלערע און פינאנציעלע הויפטשטאט פון דער וועלט.

די שטאָט ליגט אויף איינעם פון דער וועלטס גרעסטע נאטירלעכע האוונס, און אנטהאלט די פינף [[בארא]]ס: [[מאנהעטן]], [[ברוקלין]], [[בראנקס]], [[סטעטן איילענד]] און [[קווינס]], וואס זענען פאראייניגט געווארן אין איין שטאט אין יאר 1898.

די שטאָט פון ניו יארק שטאמט פון דער גרינדונג אין 1624 פון א האַנדלארט אין [[לאוער מאנהעטען]] דורך קאלאניסטן פון דער [[האלענדישע רעפובליק|האלענדישער רעפובליק]]. אין 1626 האט מען אים געגעבן דעם נאמען [[ניי אמסטערדאם]].&lt;ref name=&quot;u-s-history.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html |title=United States History – History of New York City, New York
|accessdate={{ר}}9טן סעפטעמבער 2012}}&lt;/ref&gt; די שטאט מיט אירע ארומיגע ערטער זענען געקומען אונטער ענגלישער הערשאפט אין 1664.&lt;ref name=&quot;u-s-history.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;און מען האט זי געגעבן דעם נאמען ''ניו יארק'' נאכדעם וואס דער מלך [[טשארלס דער צווייטער פון ענגלאנד]] האט געשאנקען דעם באדן צו זיין ברודער, דער [[דזשיימס דער צווייטער פון ענגלאנד|הערצאג פון יארק]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |title=KINGSTON Discover 300 Years of New York History DUTCH COLONIES |publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior |accessdate=May 10, 2011}}&lt;/ref&gt;  דעם 9טן יולי, 1776, האט דזשארדזש וואשינגטאן'ס הילף פארגעלייענט די פאראייניגטע שטאטן דעקלאראציע פון ​​אומאפהענגיקייט צו זיינע טרופן און די בירגער פון ניו יארק, וועלכע זענען שפעטער ארויפשטורמט קיין באָולינג גרין, וואו עס איז געשטאנען א סטאטוע פון ​​קעניג דזשארדזש דער דריטער, דערנאך האבן זיי געבונדן שטריק צו דער סטאטוע און עס אראפגעריסן פון איר פיעדעסטאל און געשיקט אירע רעשטלעך קיין ליטשפילד, קאנעטיקאט, וואו רוב פון די בליי פון דער סטאטוע איז געווארן פארוואנדלט אין 42,000 מוסקעטבאלן פאר דער קאנטינענטאלער ארמיי. ניו יארק איז געווען די הויפטשטאט פון די פאראייניגטע שטאַטן פון 1785 ביז 1790.&lt;ref name=senate&gt;{{cite web |url=http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |title=The Nine Capitals of the United States |publisher=[[United States Senate]]
|accessdate= {{ר}}7טן סעפטעמבער 2008}}&lt;/ref&gt; זי די גרעסטע שטאט אין לאנד זייט 1790.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab01.txt |title=Rank by Population of the 100 Largest Urban Places, Listed Alphabetically by State: 1790–1990 |date={{ר}}15טן יוני, 1998 |publisher=U.S. Census Bureau
|accessdate={{ר}}8טן פעברואר, 2009}}&lt;/ref&gt; די [[סטאטוע פון ליבערטי]] האט באגריסט מיליאנען [[אימיגראנט]]ן ווען זיי זענען אנגעקומען אין שיפן אין אמעריקע ביים סוף פונעם 19טן און אנהייב 20סטן יארהונדערטער&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty |title=Statue of Liberty |publisher=A&amp;E Television Networks, LLC
|accessdate={{ר}}21סטן מיי, 2011}}&lt;/ref&gt; און איז א סימבאל פון די פאראייניגטע שטאטן און זיין דעמאקראטיע.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre 1992–2011 |url=http://whc.unesco.org/en/list/307
|accessdate={{ר}}23סטן אקטאבער, 2011}}&lt;/ref&gt; אינעם [[21סטער י&quot;ה|21סטן יארהונדערט]] איז ניו יארק ארויסגעקומען ווי א גלאבלן פונקט פון שעפעריי און פירנעמערשאפט,&lt;ref name=VentureCapitalNY1&gt;{{cite web|url=http://nvca.org/research/venture-investment/|title=Venture Investment – Regional Aggregate Data|publisher=National Venture Capital Association and PricewaterhouseCoopers
|accessdate= {{ר}}22סטן אפריל 2016
}}&lt;/ref&gt; [[סאציאלן טאלעראנץ]],&lt;ref name=SocialToleranceNY1&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/politics/first-draft/2016/03/23/ted-cruz-deplores-liberal-left-wing-values-while-lobbying-for-new-york-votes/|title=Ted Cruz Deplores 'Liberal, Left-Wing Values' While Lobbying for New York Votes|author=Matt Flegenheimer|newspaper=The New York Times
|date={{ר}}23סטן מערץ, 2016|accessdate= {{ר}}22סטן אפריל, 2016}}&lt;/ref&gt; און [[סביבה׳דיקער אויסהאלטונג]].&lt;ref name=EnvironmentalSustainabilityNY1&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/aponline/2016/04/22/world/ap-un-united-nations-climate-agreement-the-latest.html?_r=0
|title=The Latest: China Hopes US Joins Climate Deal Quickly|author=The Associated Press|newspaper=The New York Times
|date= {{ר}}22סטן אפריל, 2016
|accessdate= {{ר}}22סטן אפריל, 2016
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EnvironmentalSustainabilityNY2&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2014/09/22/nyregion/new-york-city-climate-change-march.html|title=Taking a Call for Climate Change to the Streets|author=Lisa Foderaro|newspaper=The New York Times
|date={{ר}}21סטן סעפטעמבער, 2014|accessdate= {{ר}}22סטן אפריל, 2016}}&lt;/ref&gt;

נישט אריינגערעכענט דער ריזן שטח פון גאנץ [[אפסטעיט]] און [[לאנג איילענד]], וואס דאס הייסט די [[סאבארב]]'ס.

ניו יארק איז די לינגוויסטיש מערטס פארשיידנדיקע שטאָט אין דער וועלט; מען רעדט דארט 800 שפראכן.

== היסטאריע ==
איידער די אייראפעאישע קאלאניסטן זענען געקומען אין אמעריקע, איז די געגנט פון היינטיקן ניו יארק סיטי געווען באוואוינט דורך פארשידענע גרופעס אלגאנקווין שבטים פון אמעריקאנישע אינדיאנער, איינשליסנדיק די לענאפע וואס זייער היימלאנד האט איינגעשפארט [[סטאטן איילנד]], דעם מערב טייל פון [[לאנג איילענד]], כולל דעם שטח וואס איז היינט ברוקלין און קווינס, אויך מאנהעטן, דעם בראנקט און דעם נידריגן האדסאן טאל.

דער שטח וואו די שטאט געפינט זיך היינט איז געווארן אנטפלעקט אין יאר 1524 דורך [[דזיאוואני דא וועראזאנא]], אן [[איטאליע]]נישער אויספארשעט וואס האט געדינט דעם [[פראנקרייך|פראנצוישן קרוין]]. דאַ וועראַזאַנא האט גערופן דעם ארט &quot;נואוועל אַנגולעם&quot; (פראנצויזיש: Nouvelle Angoulême - נייער [[אנגולעם]]). אין יענער צייט האבן געוואוינט אין דער געגנט עטלעגע 5,000 אמעריקאנער איינגעבוירענע פונעם לענאפע שבט. די אייראפעאישע זידלונג אין דער געגנט האט אנגעהויבן אין יאר 1614, ווען מ׳האט אויפגעשטעלט א האלענדיש דערפל אין דרום פון [[מאנהעטן]] אינזל וואו מ׳האט געהאנדלט מיט פעלצן. מיט דער צייט האט מען גערופן דעם יישוב [[ניי נידערלאנד]]. אין 1624, האט דער קאלאניע־גובערנאטאר [[פיטער מינואיט]] געקויפט דעם אינזל מאנהעטן פון די לענאפע מיט א בייט פאר סחורה ווערט 60 גולדן. אין 1664 האט אן ענגלישע ארמיי איבערגענומען דעם יישוב און האבן געענדערט זיין נאמען צו &quot;ניו יארק&quot;, אויפן נאמען פונעם הערצאג פון יארק, וואס איז שפעטער געווארן דער מלך [[דזשיימס דער צווייטער]]. ביז  1700, האט די באפעלקערונג פון דעם לענאפע זיך פארקענערט צו 200 מענטשן.

דעם 29סטן און 30סטן אקטאבער 2012, האט [[הוראגאן סענדי]] חרב געמאכט א ברייטן שטח פון אונטער מאנהאטן, מיט שטארקע פארפלייצונגען און הויכע ווינטן, אז א סך איינוואוינער זענען געבליבן אן קראפט און [[בענזין]] און די טראנספארט סיסטעם האט אויפגעהערט צו ארבעטן. צוליב דעם שטורעם און זיין אימפאקט האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע דיסקוסיע וועגן בויען ים ווענט און אנדערע באריערן ביים בארטן צו פארמיידן נאך אזא פארפלייצונג אין דער צוקונפט.
	
אין מערץ 2020, האט אויסגעבראכן אין שטאָט דער [[קאוויד-19 פאנדעמיק|קאוויד-19]] ווירוס. די שטאט איז גיך געווארן דער וועלטס־עפיצענטער פון דער פאנדעמיע אין דער אָנהייב־פֿאַזע, איידער די אינפֿעקציע איז געווארן פֿארשפרייט איבער דער וועלט און דעם גאנצן לאנד. ביז מערץ 2021, האט ניו יארק סיטי רעקארדירט [[קאוויד-19-פאנדעמיע אין ניו יארק סיטי|מער ווי 30,000 טויטע]] פון קאמפליקאציעס צוליב קאוויד-19.

== געאגראפיע ==
ניו יארק סיטי ליגט אויף דריי אינזלען אינעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]] צוזאמען מיט א טייל אויף דער יבשה פון [[צפון אמעריקע]]. די שטאָט שליסט איין גאנץ [[מאנהעטן]] אינזל און [[סטעטן איילענד]] און אויך דעם מערב טייל פון [[לאנג איילענד]], ווי אויך עטלעכע קלענערע אינזלען.

די שטאט ווערט צוטייל אין פינף באראס, וואס יעדע איינע איז א קאנטי פונעם שטאט [[ניו יארק]]. די באראס זענען:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! בארא !! קאנטי !! הערה
|-
| [[מאנהעטן]] || ניו יארק קאנטי || אויף מאנהעטן אינזל
|-
| [[ברוקלין]] || קינגס קאנטי ||  אויף לאנג אינזל
|-
| [[בראנקס|דער בראנקס]] || בראנקס קאנטי || אויף דער יבשה
|-
| [[קווינס]] || קווינס קאנטי || אויף לאנג אינזל
|-
| [[סטעטן איילענד]] || ריטשמאנד קאנטי || אויף סטעטן אינזל
|}

[[מאנהעטן]] איז די בארא פון ניו יארק מיטן קלענסטן שטח (59 קוואדראט ק״מ) און האט כמעט אלע וואלקנקראצערס פון ניו יארק, ווי אויך [[צענטראל פארק]]. מאנהעטן האט גאר א געדעכטע באפעלקערונג, 27,812 מענטשן א קוואדראט ק״מ אין 2015, מער ווי יעדע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע..

[[ברוקלין]] ליגט אויפן מערבדיקן שפיץ פון [[לאנג איילענד]] און האט די גרעסטע באפעלקערונג (2.6 מיליאן) פון אלע פינף באראס. ברוקלין האט א לאנגן בארטן וואס שליסט איין [[קאני איילענד]]. די צוויי גרעסטע שטאטגערטנער אין ברוקלין זענען מארין פארק און פראספעקט פארק.

[[קווינס]], וואס ליגט אויף לאנג איילענד צפון און מזרח פון ברוקלין, איז די בארא מיטן גרעסטן שטח, 283 קוואדראט ק״מ.

די פארשידענע טיילן פון דער שטאט ווערן צעטיילט מיט וואסער. א טייל פונעם [[טייך האדסאן]] איז דער גרענעץ צווישן ניו יארק (מאנהעטן און בראנקס) און [[ניו זשערסי]]. דער [[מזרח טייך]] איז דער גרענעץ צווישן מאנהעטן און לאנג אינזל (ברוקלין און קווינס). דער [[טייך הארלעם]] איז דער גרענעץ צווישן מאנהעטן און דעם בראנקס.

א קליין שטיקל באדן אין מאנהעטן איז אן אינטערנאציאנאלע טעריטאריע וואו די [[פאראייניגטע פעלקער]] ארגאנציזאציע איז הויפטקווארטירט.

ניו יארק סיטי, ספעציעל מאנהעטן, האט גאר א סך וואלקנקראצערס, בערך 5600, פון זיי 48 זענען העכער פון 200 מעטער.

== עקאנאמיע ==
=== איבערבליק איבער דער עקאנאמיע פון ניו יארק סיטי ===
ניו יארק איז א גלאבאלער צענטער פון אינערנאציאנאלע ביזנעס און האנדל.

=== וואל סטריט ===
די וויכסטיקסטע עקאָנאָמישע באשטאנדטייל פון ניו יארק סיטי ליגט אין זיין ראָלע אלס די הויפּטקוואַרטיר פאַר די פינאנציעלע אינדוסטריע פון די פאראייניקטע שטאטן, כאראקטעריש באקאנט אלס 'וואל סטריט'. אסאך גרויסע פינאַנציעלע פירמעס זענען הויפטקווארטירט אין ניו יארק סיטי, און די שטאָט איז אויך היים פאר אַ שפרידלדיגער נומער פון נייע פינאַנציעלע 'סטאַרטאַפּ' פירמעס.

[[לאוער מאנהעטן]] איז דער דריט-גרעסטער צענטראַל ביזנעס דיסטריקט אין די פאַראייניקטע שטאַטן. זי איז היים פאר די ניו יאָרק בערזע אויף וואַל סטריט און די NASDAQ אויף 165 בראָדוויי, רעפּרעזענטירנדיג דערמיט די וועלט'ס גרעסטער און צווייט-גרעסטער סטאַק עקסטשיינדזש האַנדל צענטערן.

== דעמאגראפיע ==
אין 2012 האט דער ניו יארק צענזוס ביורא געשאצט איר באפעלקערונג ביי 8,336,697. לויט די באראס איז דאס:

:ברוקלין: 2,556,598
:קווינס: 2,293,007
:מאנהעטן: 1,634,795
:דער בראנקס: 1,391,903
:סטאטן איילנד: 487,407

=== יידישע באפעלקערונג ===
אומגעפער 1.1 מיליאן יידן וואוינען היינט אין ניו יארק סיטי,{{הערה|{{cite web |url=http://www.simpletoremember.com/vitals/world-jewish-population.htm |title=World Jewish Population |publisher=SimpleToRemember.com – Judaism Online
|accessdate={{ר}}2טן סעפטעמבער, 2012}}}} {{הערה|{{cite web |url=http://dataspace.princeton.edu/jspui/bitstream/88435/dsp01w3763682c/1/JCSNY2011_ComprehensiveReport.pdf |title=Jewish Community Study of New York: 2011 Comprehensive Report |publisher=UJA-Federation of New York
|accessdate={{ר}}13טן אויגוסט 2014}}}} איבער העלפט פון זיי אין ברוקלין.&lt;ref name=BrooklynJewish&gt;{{cite news |last=ווייקסלבוים |first=סימאן |url=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |title=Nearly one in four Brooklyn residents are Jews, new study finds |newspaper=New York Daily News
|date={{ר}}26סטן יוני, 2012
|accessdate={{ר}}30סטן מיי, 2013}}&lt;/ref&gt;

== ספארט ==
יעדע יאר לויפן א סך מענטשן אין דעם [[ניו יארק מאראטאן]], איינער פון די פאפולערסטער [[מאראטאן|מאראטאנען]] אין דער וועלט., וואס אין 2006 האבן 37,866 מענטשן געענדיגט.

== 360° פאנאראמע פון ניו יארק סיטי ==
&lt;div style=&quot;height: 251px; width: 99%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;&quot; title=&quot;braglist – zum scrollen&quot;; &gt;
[[טעקע:Skyline-New-York-City.jpg|צענטער|2000px|פאנאראמע פון ניו יארק.]]&lt;/div&gt;

== וועבלינקען ==
יידיש־שפראך בלעטער אויפן ניו יארק סיטי וועבזייטל:
* [http://www.nyc.gov/html/oem/downloads/pdf/pan_flu_yiddish.pdf אינפארמאציע וועגן פלו מגיפה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528050236/http://nyc.gov/html/oem/downloads/pdf/pan_flu_yiddish.pdf |date=2010-05-28 }}
* [http://www.nyc.gov/html/doh/downloads/pdf/imm/mumps_faq-yi.pdf אינפארמאציע וועגן מאמפס] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111217100914/http://www.nyc.gov/html/doh/downloads/pdf/imm/mumps_faq-yi.pdf |date=2011-12-17 }}
* [http://www.nyc.gov/.../08_smoke_and_carbon_monoxide_alarms_yiddish.pdf רויך אלארעמס]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{גרעסטע שטעט אין דער וועלט}}
{{געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי|*]]</text>
      <sha1>laowkewyv1l2csrvv8zfzyv6ovo0ug1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאוואטשהאז</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30510</id>
    <revision>
      <id>602546</id>
      <parentid>602520</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T05:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9160" sha1="m83hyadiztq156pjl7ec2k3dpjf9wkd" xml:space="preserve">{{יתום}}{{באצירק}}[[טעקע:Mezőkovácsháza légifotó.jpg|קליין|250px|קאוואטשהאז פון דער לופט]]
'''קאַוואַטשהאַז''' ({{שפראך-hu|Mezőkovácsháza}}) איז א קליין [[שטעטל]] אין דעם [[בעקעש]] [[געביט]], [[אונגארן|אונגארן.]]  איינע פון די נאנטע שטעטלעך איז [[פעהעד-יארמוט]]. און איז דער מערסט באוואוינטע שטאט אין די געגנט 

דער שטעטל האט באקומען שטאט רעכטן אין [[1986]] אין [[1969]] איז אויך א נאנטער דארף אנעקסירט געווארן צו דער שטאט.
[[טעקע:Second_World_War_memorial_Mezőkovácsháza.jpg|שמאל|ממוזער|267x267 פיקסעל|אנדענקמאל פאר די צווייטע וועלט מלחמה]]

== געאגראפיע ==
די שטעטל געפינט זיך אויפ'ן טשאנאדער בארג־קייט, נאנט צום גרעניץ מיט [[רומעניע]], און לעבן דעם [[מאראש (טייך)|מאראש טייך]], אין דעם טייל וואו דער טייך פארטיילט זיך. זי געפינט זיך בערך 45 קילאמעטער דרום פון [[בעקשטשאבא]]. דער רומענישער גרעניץ געפינט זיך בערך 20 קילאמעטער פון דער שטאט.

די שטאט פארנעמט א שטח פון 62.59 קוואדראט קילאמעטער (24.17 קוואדראט מייל), און האט געהאט א באפעלקערונג פון 6,945 איינוואוינער לויט'ן צענזוס פון 2002

== נאמען ==
דער נאמען פון דער שטעטל שטאמט לויט דער טראדיציאנעלער מיינונג פון די וואפן שמיד פון [[יאנאש הוניאדי]]. דאס ווארט &quot;קובאץ&quot;, וואס מיינט &quot;שמיד&quot; אויף אונגאריש, איז לויט לינגוויסטן אפשטאמיג פון א פערזענלעכן נאמען. וויבאלד דער נאמען איז צום ערשטן מאל דערמאנט געווארן אין [[1463]] אלס ''Kowachaza'', אין א תקופה ווען די משפחה־נעמען זענען נאך געווען אין אנטוויקלונג, איז עס מעגליך אז דער מענטש וואס האט געהייסן קובאץ איז טאקע געווען א בעל מלאכה אין דעם פאך.

== היסטאריע ==
דער שטעטל און זיינע אומגעגנט זענען שוין געווען באוואוינט אין אלטע צייטן. זיין היסטאריע גייט צוריק ביז דער [[7טער י&quot;ה|7טער יארהונדערט]] פון דער אווארישער תקופה. דער אלטער שטעטל, וואס איז געווען באוואוינט אין דער אווארישער תקופה און שפעטער אין דער תקופה פון דער באזעצונג פון די מאגיארישע שבטים, איז צום ערשטן מאל חרוב געווארן בעת דער [[מאנגאלישע אינוואזיע אין אייראפע|מאנגאלישער אינוואזיע אין אייראפע]].

אין דער צווייטער העלפט פונעם [[15טן יארהונדערט]], אין יאר [[1463]], האט דער ווידער באזעצטער שטעטל באקומען דעם סטאטוס פון א מארקשטעטל פון מאטיאש דער ערשטער, קעניג פון אונגארן. דאס בליענדע מארקשטעטל האט אנגעהויבן זיך צו צופאלן אין [[1552]], בעת די קאמף קעגן די [[טערקיי|טערקן]]. נאך דעם ארויסטרייבן פון די טערקן איז די גאנצע געגנט געווארן ליידיג און פארלאזט. אין יענע תקופה איז דאס געגנט געווארן פארמעגן פון דעם לאנד, וועלכע איז לויט די כללים פון יענער תקופה פארדינגען געווארן פאר פארשידענע אנוואוינער.

אין יענער תקופה איז דער הויפט דינגער געווען א משפחה מיטן נאמען ביטא, וועלכע האט געברענגט אונגארישע און [[סלאוואקיי|סלאוואקן]] פון צפון אונגארן. זיי האבן אויפגעשטעלט דעם שטעטל אלס א גערטנער־געגנט פארן וואקסן [[טאבאק]]. דער אלטער שטעטל איז ביז'ן היינטיגן טאג דער יסוד פונעם היינטיגן שטעטל.

== די היסטאריע פון די אידן פונעם שטעטל ==
עס האבן בשעת דעם קריג געוואוינט דארטן 80 משפחות וואס זיי ווערן אויסגערעכנט אין דעם ספר נטיעות אדר וואס איז איבערגעדרוקט געווארן דורכן זון פונעם רב אין יאר תשס&quot;ט.

אין [[1944]] זענען 420 אידן פון דעם שטעטל פארטריבן געווארן אין [[פארניכטונגס לאגערן]], וואו רוב פון זיי זענען אומגעברענגט געווארן.אין [[1835]] האבן געוואוינט אין קאוואטשהאז בלויז 4 אידישע משפחות. אין [[1870]] זענען געווען 54 אידן, און אין [[1880]] האבן געוואוינט אינעם דארף 92 אידן, וואס האבן אויסגעמאכט 2.5 פראצענט פון דער באפעלקערונג. די [[חברה קדישא]] פונעם ארט איז געגרינדעט געווארן אין [[1895]], און אין [[1912]] איז געבויט געווארן א [[בית המדרש|בית־כנסת]] מיט א [[מקוה]] און א רבינ'ס הויז.

די מיטגלידער פון דער קהילה האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דעם ארטיגן האנדל. אנדערש ווי דער נאציאנאלער טרענד, איז די צאל אידן אין דעם ארט געוואקסן אין דער תקופה פון [[מיקלוש הורטי]]. אין [[1941]] זענען אין דעם שטעטל געציילט געווארן 391 אידן, וואס האבן אויסגעמאכט 6.5 פראצענט פון דער באפעלקערונג.

אין [[1944]] זענען די אידן פונעם ארט צוזאמענגעשטעלט געווארן אין א געטא, און פון [[15טן מיי|15טן מאי]] זענען זיי פארשפארט געווארן אין דער געגנט פון א פערד פארם. אויך די אידן פון צוויי נאענטע דערפער זענען דארט צוזאמענגעשטעלט און פארשפארט געווארן. דעם [[17טן יוני]] זענען די אידן פון דארט אריבערגעפירט געווארן קיין [[בעקשטשאבא]].

דערנאך זענען זיי פארטריבן געווארן אין ארבעטסלאגערן אין [[נאצי דייטשלאנד|דייטשלאנד]] און אין [[פארניכטונגס לאגערן]]. רוב פון זיי זענען פארטריבן געווארן קיין [[אוישוויץ]], וואו זיי זענען אומגעברענגט געווארן.

מען שאצט אז מער ווי 300 מענטשן פון דער קהילה זענען אומגעקומען. נאך [[1945]] האט זיך די קהילה ווידער אויפגעשטעלט דורך די איבערלעבער פון דער [[חורבן אייראפע|חורבן]]. אין [[1949]] זענען נאך 108 אידן געבליבן אינעם שטעטל. שפעטער איז דער רוב פון דער קהילה אוועקגעגאנגען פון אונגארן. דער בית־כנסת, וואס האט שוין נישט געהאט קיין מנין, איז חרוב געמאכט געווארן אין [[1974]].

דער לעצטער [[רב]] דארטן איז געווען הרב אהרן דוד רובינשטיין הי&quot;ד.

פון די חשובע משפחות פון שטאט איז געווען ר' פנחס גלויבער.

ביי טייל עלטערע אידן פון אונגארן ווערט דאס שטעטל אנגערופן &quot;קאוואכאסע&quot;.
[[קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן]]
[[קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]

== דרויסנדיגע לינקס ==
* [http://www.mezokovacshaza.hu דער וועבזייטל פון דער שטאטישער רעגירונג]
* [http://www.mkhazasporthorgasz.hu דער וועבזייטל פון דער פישעריי פארבאנד]
* [http://utazom.com/vendegvaro/mezokovacshaza קאוואטשהאז אויף ceļom.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231106121002/https://utazom.com/magyarorszag/del-alfold/bekescsaba-videke/a-csanadi-hat/mezokovacshaza-terkep |date=2023-11-06 }}
* [http://www.gyaloglo.hu/telep.cgi?t=1851 טיילט]
* [http://terkepkalauz.hu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=331&amp;Itemid=99999999 מאפ־גייד — קאוואטשהאז]
* [http://mezokovacshaza.lap.hu/ Mezőkovácsháza.lap.hu — זאמלונג פון לינקס]
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>m83hyadiztq156pjl7ec2k3dpjf9wkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שמעון שמואל פרוג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39517</id>
    <revision>
      <id>602547</id>
      <parentid>590335</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T05:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5626" sha1="n8d0sg6ysgugwvoiobbogicxrc98cbj" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[טעקע:Frug Shimon.jpg|קליין|פארטרעט פון שמעון פֿרוג]]
'''שמעון שמואל פֿרוג''' ([[רוסיש]]: Семён Григорьевич Фруг; {{ר}}1860, יידישע לאנדווירשטשאפטלעכע קאָלאָניע [[באבראווי קוט|באָבראָווי קוט]], כערסאָנער געגנט, [[רוסלענדישע אימפעריע]] – 1916, [[אָדעס]]) איז געווען א ייִדישער דיכטער, וועלכער האָט געשריבן איבערהויפּט אויף רוסיש און אויף [[יידיש]], איינער פון די וויכטיקסטע דיכטער פון דער באוועגונג &quot;חיבת ציון&quot;.  אָבער זײַן ראָליע אין דער ייִדישער ליטעראטור איז ניט באגרענעצט מיטן אידעאָלאָגישן אינהאלט פון זײַנע ווערק. 

דער בארימטער היסטאָריקער פון דער ייִדישער ליטעראטור ישראל צינבערג האָט געשריבן, אז &quot;פרוג איז דער ערשטער לויט דער צײַט ייִדיש-שפּראכיקער דיכטער מיט א בולט אויסגעדריקטער אינדינווידועלקייט; ער האָט געגעבן דעם ייִדישן פערז שיינקייט פון מעלאָדישקייט, וועלכע זײַנען געווען אומבאקאנט פריִער&quot;. יעקב בירענבוים, איינער פון די רעדאקטאָרן פונעם &quot;לעקסיקאָן פון דער נײַער ייִדישער ליטעראטור&quot; האָט געשריבן וועגן פרוגס שעפערישן אויפטו: פרוגן איז אויסגעקומען דורכצופירן אין דער ייִדישער פּאָעזיע א מעשה-בראשית, אוועק פון פארטיקן און אָנהייבן קנעטן און פורעמען דאָס ליד אויפסנײַ אין א פּאָעזיע, וואָס האָט ניט געוווּסט פון מאָדערניזם&quot;. אויך אין זײַן רוסיש-שפּראכיקע שאפונג איז געווען הויך אָפּגעשאצט. [[שאָול טשערניכאָווסקי]] האָט געהאלטן, אז &quot;איר אויפבלי האָט די רוסיש-ייִדישע ליטעראטור דערגרייכט אין שמעון שמואל פרוגס לידער&quot;. פרוגס דיכטונג האָט משפּיע געווען אויף די קלאסיקער פון דער הײַנטצײַטיקער העברעיִשער דיכטונג [[חיים נחמן ביאליק]] און שאָול טשערניכאָווסקי און אויף אנדערע ייִדישע און העברעיִשע דיכטער פון זייער דור. יוסף גדליה קלויזנער האָט געשריבן אין זײַן ארטיקל וועגן פרוגס דיכטונג, אז &quot;ער איז א גאָלדענער רינג צווישן גאָרדאָן און ביאליק. גאָרדאָן איז נאָך זײַן לערער, און וואָס איז שייך צו ביאליקן און טשערניכאָווסקין, אין ביִאָגראפיעס סײַ פון דעם סײַ פון יענעם קען מען געפינען, אז פרוג האָט געהאט א באדײַטנדיקע השפּעה אויף אָט די צוויי באנײַער פון דער העברעיִשער דיכטונג&quot;. במשך פון זײַן גאנצן שעפערישן וועג האָט פרוג געשריבן אויף ייִדיש און אויף רוסיש, נאָר שטארבנדיק האָט ער אָנגעשריבן עטלעכע לעצטע לידער זײַנע אויף העברעיִש.

== זעט אויך ==

&lt;!-- לייגט לינקען צו אנדערע וויקיפעדיע בלעטער מיט פארבינדענע ענינים--&gt;

==פון זײַנע ביכער==
* שמעון שמואל פרוג, לידער און געדאנקען, אָדעס, 1896.

אלע שריפטן פון ש.פרוג אין דרײַ בענדער, ניו-יאָרק, 1927

שמעון-שמואל פרוג, אויסגעקלעבענע שריפטן, בוענאָס-אײַרעס, 1972

Стихотворения С.Г.Фруга в трех томах, С.-Петербург, 1897

שירי פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון יעקב קאפּלאן), ווארשע, תרנ&quot;ח-תרנ&quot;ט.

שירי שמעון שמואל פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון אברהם לעווינסאָן), תל אביב, תש&quot;א.
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

==וועבלינקען==
* [http://benyehuda.org/levinson/frug.html אברהם לעווינסאָן, שמעון שמואל פרוג, אינעם פּראָיקעט &quot;בן יהודה&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123234815/http://benyehuda.org/levinson/frug.html |date=2013-01-23 }} 
* זאב (וֶועלוול) טשרנין, &quot;שמעון שמואל פרוג - בין רוסית ליידיש&quot;, חוליות: דפים למחקר ספרות יידיש ותרבותה, 6: 99–114, 2000: http://aleph.haifa.ac.il/www/public/fulltext/chuliot/2007/000338822.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151216223823/http://aleph.haifa.ac.il/www/public/fulltext/chuliot/2007/000338822.pdf |date=2015-12-16 }}
&lt;!-- שטעלט דא לינקען צו אנדערע וועבזייטלעך--&gt;


&lt;!-- קאטעגאריעס --&gt;
{{גרונטסארטיר:פרוג, שמעון שמואל}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער]]
[[קאַטעגאָריע:רוסישע יידן]]</text>
      <sha1>n8d0sg6ysgugwvoiobbogicxrc98cbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>זלמן שניאור</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41058</id>
    <revision>
      <id>602540</id>
      <parentid>583256</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T02:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17391" sha1="nt3xvi97qlf2ltc86pk6292nze7x28c" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}
[[טעקע:Zalman Shneor.jpg|קליין|250px|זלמן שניאור אין 1949]]
'''זלמן שניאור''' (1887- דעם 20סטן פֿעברואַר 1959) איז דער פּסעוודאָנים פון שניאור זאַלקינד, אַ [[ייִדיש]]־[[העברעיִש|העברעיִשן]] פּראָזאַיִקער און דיכטער. זייַנע ווערק ווערן באַטראַכט ווי אַ מייַלשטיין אין דער מאָדערנער העברעיִשער ליטעראַטור און אין דער ייִדישער ליטעראַטור.

== לעבן ==
שניאור איז געבוירן אין [[שקלאָוו]] אין מאָהילעווער (מאָליעווער) גובערניע, אין מזרח תּחום־המושב אין דער צאַרישער אימפּעריע (הייַנט: [[װײַסרוסלאַנד|ווייַסרוסלאַנד]]). ער האָט אָפּגעשטאַמט פֿון דער באַקאַנטער [[חב&quot;ד|ליבאַוויטשער חסידישער (חב&quot;ד)]] שניאורסאָן־משפּחה, איז אויסגעוואַקסן אין אַ טראַדיציאָנעלער סבֿיבֿה און האָט באַקומען אַ רעליגיעזע און וועלטלעכע דערציִונג. שוין צו 8־9 יאָר אָנגעהויבן שרייַבן לידער אויף ייִדיש און העברעיִש.

אין אַלטער פֿון 13 יאָר איז ער אַוועקגעפֿאָרן קיין [[אָדעס]] וווּ חיים נחמן ביאַליק האָט אים וואַרעם אויפֿגענומען. דאָרטן האָט ער זיך באַקענט מיט [[מענדעלע מוכר ספרים|מענדעלע מוכר־ספֿרים]], מיט משה־לייב ליליענבלום און מיט יהושע־חנא ראַבֿניצקי. אין 1902 איז ער אַוועק קיין [[וואַרשע]] וווּ ער האָט געאַרבעט אין דאָרטיקן  &quot;תּושיה־פֿאַרלאַג&quot; און וווּ דוד פֿרישמאַן האָט אים מקרבֿ געווען. אַ קורצע צייַט איז ער געווען דער פּערזענלעכער סעקרעטאַר פֿון [[יצחק לייבוש פרץ|יצחק לייבוש פּרץ]]. אין 1903 זיך אומגעקערט קיין שקלאָװ און אין 1904 האָט ער זיך באַזעצט אין [[ווילנע]], וווּ ער האָט געשריבן פֿאַר אַ לאָקאַלער העברעישער צייַטשריפֿט. די שטאָט ווילנע האָט ער שפּעטער באַשריבן אין דער פּאָעמע וילנה. אַ יאָר נאָך דעם איז שניאור אַוועק קיין [[שווייץ]], שפּעטער קיין [[פּאַריז]] וווּ ער האָט שטודירט אין דער סאָרבאָנע ליטעראַטור, פֿילאָסאָפֿיע און נאַטור־וויסנשאַפֿט.

צווישן 1908 און 1913 איז ער אַרומגעפֿאָרן איבער אייראָפּע און [[צפון אפריקע|צפֿון־אַפֿריקע]]. במשך קירצערע פּעריאָדן האָט ער זיך געלערנט אין דער שווייץ און אין דייַטשלאַנד.

די [[ערשטע וועלט מלחמה|ערשטע וועלט־מלחמה]] האָט ער דורכגעמאַכט אין [[בערלין]] פֿון וואַנען ער האָט, ווי אַ רוסישער בירגער, נישט געטאָרט אַרויספֿאָרן. דאָרטן האָט ער איבערגעריסן די שריפֿטשטעלערישע טעטיקייט, שטודירט [[מעדיצין]] און געאַרבעט אין אַן אָרטיקן [[שפיטאל|שפּיטאָל]]. אין 1919 איז ער געפֿאָרן קיין [[אמעריקע|אַמעריקע]], זיך שפּעטער אומגעקערט קיין בערלין.
אין 1923 האָט שניאור זיך באַזעצט אין [[פראנקרייך|פֿראַנקרייַך]], וווּ ער האָט געלעבט ביז 1941 מחמת דער אינוואַזיע פֿון די [[נאציס|נאַציס]] אין 1940. ער איז אַנטלאָפֿן קיין [[שפאניע|שפּאַניע]] און פֿון דאָרטן קיין אַמעריקע ([[ניו יארק|ניו־יאָרק]]). אין 1925 און אין 1936 האָט ער געפּרוּווט זיך באַזעצן אין [[ארץ ישראל|ארץ־ישׂראל]] וווּ ער האָט נישט באַקומען די געהעריקע הילף זיך אייַנצואָרדענען. דאָס האָט אין אים איבערגעלאָזן אַ פֿאַרביטערטקייט קעגן [[ציוניזם]].
סוף 1949 האָט ער עולה געווען קיין ישׂראל, און זיך באַזעצט אין [[תל אביב-יפו|תּל־אָבֿיבֿ]] און שפּעטער אין [[רמת גן|רמת־גן]]. נאָך זייַן עליה האָט שניאור אָנגעהויבן שרייַבן פֿאַר די טאָגצייַטונגען און אַרויסגעגעבן פֿאַרשיידענע ביכער. צוליב זייַן פֿאַרדינסט פֿאַר דער העברעיִשער קולטור האָט שניאור באַקומען דעם &quot;פרס ביאליק&quot; (1951) און דעם &quot;פרס ישראל&quot; (1955). צוליב געזונט־טעמים צוריקגעפֿאָרן קיין אַמעריקע אין 1955. 

זלמן שניאור איז נפֿטר געוואָרן אין 1959 אין ניו־יאָרק.

== ווערק ==
שניאורס וויכטיקסטער ליטעראַריש־קינסטלערישער אויפֿטו איז אין דער העברעיִשער [[פאעזיע|פּאָעזיע]], אָבער זייַנע הויפּטווערק אין [[פראזע|פּראָזע]] זענען אין ייִדיש. זייַנע ווערק, צווישן אַנדערע ''שקלאָווער ייִדן'' און ''נח פּאַנדרע'', זענען איבערגעזעצט געוואָרן  אין עטלעכע אייראָפּעיִשע שפּראַכן.

אין 1901 האָט ער דעביוטירט מיט לידער אין מרדכי ספּעקטאָרס &quot;יודישע פֿאָלקסצייַטונג&quot;.
אין זייַן ווילנער תּקופֿה האָט ער זיך אַלץ מער גענומען שרייַבן אין ייִדישע אויסגאַבעס. אין &quot;דער נייַער וועג&quot;, &quot;דאָס ייִדישע פֿאָלק&quot; האָט ער פֿארעפֿנטלעכט די פאָעמעס פֿייַער, מעשׂה בראשית, די פֿרייַהייט און די [[דערציילונג|דערציילונגען]] ''נקמה'', ''אויף ביידע זייַטן פֿון דניעסטער''. אויכעט אין אַנדערע ייִדישע [[זשורנאל|זשורנאַלן]] פּובליקירט לידער און דערציילונגען. ער איז געווען אַ שטענדיקער מיטאַרבעטער פֿון &quot;מאָמענט&quot;, &quot;צוקונפֿט&quot; א&quot;אַ.

שניאורס וויכטיקסטע שאַפֿערישע פּראָזע־תּקופֿה אין ייִדיש האָט זיך אָנגעהויבן אין 1927. ער איז געוואָרן אַ שטענדיקער מיטאַרבעטער פֿון [[פארווערטס|&quot;פֿאָרווערטס&quot;]] און דאָרטן האָט ער פּוביליקירט קלענערע פּראָזע־ווערק און גרויספֿאַרנעמיקע ראָמאַנען, וואָס זענען  אָפּגעדרוקט געוואָרן אין אַנדערע ייִדישע צײַטונגען (&quot;מאָמענט&quot;, &quot;צייַט&quot;, א&quot;אַ). צו גלייַך האָט ער געשריבן זכרונות און אַרטיקלען וועגן ייִדישע [[שריפטשטעלער|שריפֿטשטעלערס]] (מענדעלע מוכר ספֿרים, [[שלום עליכם (שרייבער)|שלום־עליכם]], חיים נחמן ביאַליק, א&quot;אַ).
אַ סך ווערק פֿון שניאורן פֿאַרמאָגן אַ גרויסן דראַמאַטישן שטאָף. אין די דרייַסיקער יאָרן איז בייַ שניאורן אויפֿגעקומען דער פֿאַרלאַנג צו זען זייַנע ווערק אויף דער ייִדישער אָדער העברעיִשער [[בינע]]. מאָריץ שוואַרצעס באַאַרבעטונג פֿונעם ראָמאַן ''נח פּאַנדרע'' איז אויפֿגעפֿירט אונטער דעם נאָמען ''דאָס געזאַנג פֿון דניעפּער'' אין ייִדישן קונסט־טעאַטער. שניאור האָט נאָך אין זינען געהאַט צו דראַמאַטיזירן עטלעכע ווערק און געהאַט דרייַ פֿאַרענדיקטע דראַמעס (''דער קאָפּ'', ''דער וואַלד'', ''דער נבֿיא'') אָבער עס איז אים מער נישט געלונגען דורכצופֿירן זייַנע פּלענער.

פֿון די לידער וואָס ער האָט געשריבן זענען עטלעכע געזונגען געוואָרן פֿון פֿאָלק אויף ייִדיש: ''מאַרגעריטקעלעך'', ''קאַרשן'', ''פֿרילינג'' א&quot;אַ.

=== רשימה פֿון די ווערק אויף ייִדיש ===
* ''נקמה: דערציילונג''. ווילנאָ: די וועלט, 1906.
* ''געזאמעלטע שריפטן'', [http://archive.org/details/nybc202491 ב' 1] און ב' 2. וואַרשע: וועלט ביבליאָטעק, 1909.
* [http://archive.org/details/nybc202083 ''א טוידט : שריפֿטען פֿון אַ זעלבסטמערדער א מטורף'']. וואַרשע: השחר, 1909.
* ''אַ מתּנה: פּאָעמע''. וואַרשאָ: השחר, 1909.
* ''פּראָזאַ און לידער''. אודיסאַ: [בינשטאָק], 1912.
* ''געזאַמעלטע שריפֿטען''. וואַרשע: וועלט ביבליאָטעק, 1909-1911.
* ''געזאַמעלטע שריפטען''. וואַרשע: וועלט ביבליאָטעק, 1913.
* [http://archive.org/details/nybc203070 ''געזאַמעלטע שריפטען'']. ניו־יאָרק: ליטעראַרישער פֿאַרלאַג, 1918.
* [http://archive.org/details/nybc211875 ''פֿון דעם זיידנס קוואַל'']. [וועגן מענדעלען]. בערלין: כּלל, 1922.
* [http://archive.org/details/nybc211755 ''שלום־עליכמס אָנדיינקען'']. בערלין: כּלל, 1922.
* [http://archive.org/details/nybc202089 ''אהין: ראָמאַן'']. בערלין: ילקוט, 1923.
* [http://archive.org/details/nybc200751 ''שקלאָווער אידן: נאָוועלן'']. ווילנע: ב. קלעצקין, 1929.
* [http://archive.org/details/nybc205080 ''פֿעטער זשאָמע'']. ווילנע: ב. קלעצקין, 1930.
* ''דער שקלאָווער גר''. פּאַריז: פֿאַרלאַג פריז, 1934.
* ''עמי־הארצים''. 1. [http://archive.org/details/nybc200753 ''נח פֿאַנדרע'']. 2. [http://archive.org/details/nybc202497 ''בייַם דניעפּער'']. 3. [http://archive.org/details/nybc202496 ''צוריק פֿון אָסטראָג'']. 4. [http://archive.org/details/nybc202084 ''די וואַנט'']. 5. פּאַנדרעס אַנטלויפֿן. ווילנע: טאָמאָר, 1939.
* ''אָט אזוי איז דאָס אידישע לעבן''. יאָהַענסבורג: דרום־אַפֿריקאַנער ארט אזע, 1939.
* [http://archive.org/details/nybc200761 ''פֿערציק יאָר: לידער און פּאָעמען 1903-1944'']. ניו־יאָרק: אידישער נאַציאָנאַלער אַרבעטער־פֿאַרבאַנד, 1945.
* ''קיסר און רבי: היסטאָרישער ראָמאַן''. ניו־יאָרק: ציקאָ, 1944-1952. (איבערגעזעצט אויף העבר' פֿון זלמן שניאור: הגאון והרב)
* [http://archive.org/details/nybc210470 ''די משומדתטע: ראָמאַן'']. ניו־יאָרק: יובל־פֿאַרלאַג, 1948.
* [http://archive.org/details/nybc200750 ''אָ טאָג עולם הזה: ראָמאן'']. ניו־יאָרק: יובל־פֿאַרלאַג, 1948.
* ''שקלאָווער קינדער: דערציילונגען''. ניו־יאָרק: ציקאָ, 1951.
* [http://archive.org/details/nybc200754 ''דער ממזר'']. ניו־יאָרק: דער קוואַל אַ. זאַוואולעק, 1957.

=== רשימה פֿון די ווערק אויף העברעיִש ===
* ''עם שקיעת החמה: שירים, 1900–1906''. ורשה: תושיה, תרס&quot;ז/ 1907.
* [http://archive.org/details/minhaayyimvehama00shneuoft ''מן החיים והמוות: רשימות וסיפורים'']. ורשה: תושיה, תר&quot;ע/ 1910.
* ''עם צלילי המנדולינה: שירים''. תרע&quot;ב/ 1912.
* [http://archive.org/details/gesharimshirimuf00shneuoft ''שירים ופואימות: 1900–1913'']. אודסה: מוריה, תרע&quot;ד/1914.
* ''גשרים: שירים ופואמות תר'ס–תרע'ב''. ברלין: הספר, תרפ&quot;ב/ 1922.
* ''במצר: קבץ ספורים תרס'ג–תרע'א''. ברלין: הספר, תרפ&quot;ג/ 1923.
* ''וילנה''. ברלין: הספר, תרפ&quot;ג/ 1923.
* ''חזיונות: שירים ופואמות תרע'ב–תרפ'א''. ברלין: הספר, תרפ&quot;ד/1923.
* ''לילדי ישראל: שירי ילדים''. פריז: הוצאת ועד היובל, תר&quot;ץ/ 1930.
* ''פרקי יער''. תל אביב: דביר, תרצ&quot;ג/ 1933.
* ''אנשי שקלוב''. תל אביב: עם עובד, תש&quot;ד/ 1944. (איבערגעזעצט פֿון ייִדיש ''שקלאָווער ייִדן''.)
* ''פנדרי הגיבור''. עם עובד, ?. (איבערגעזעצט פֿון ייִדיש ''נוח פּאַנדרע''.)
* ''לוחות גנוזים''. עם עובד, תש&quot;ח/ 1948.
* ''שירי זלמן שניאור''. הוצאת עם עובד, תשי&quot;א/ 1951.
* ''הגאון והרב''. תל אביב: עם עובד, תשי&quot;ג/ 1953. 
* ''ח.נ. ביאליק ובני דורו''. תל אביב: עם עובד, תשי&quot;ג/ 1953. 
* ''דור דור ואנשיו: סיפורים''. תל אביב: יבנה, תשי&quot;ז/ 1957. 
* ''שירים''. דביר, תשי&quot;ח/ 1958.
* ''כּתבי ז. שניאור''. (תּש&quot;ך)/ 1960.
* ''ימי הביניים מתקרבים!: מבחר שירים''. קשב, תשע&quot;א/ 2011.

== דרויסנדיקע פֿאַרבינדונגען ==

* [http://merhav.nli.org.il/primo_library/libweb/action/search.do?vl(freeText0)=%20%D7%A9%D7%A0%D7%99%D7%90%D7%95%D7%A8%20%2c+%20%D7%96%D7%9C%D7%9E%D7%9F%20%2c+1886-1959&amp;vl(127845557UI0)=creator&amp;vl(146810626UI1)=all_items&amp;fn=search&amp;tab=default_tab&amp;mode=Basic&amp;vid=NLI&amp;scp.scps=scope%3a(NNL) רשימת הפרסומים של זלמן שניאור] אין קאַטאַלאָג הספרייה הלאומית
* [http://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/01043 זלמן שניאור] אין &quot;לקסיקון הספרות העברית החדשה&quot;
* [http://www.ithl.org.il/authors_results.asp?FirstName=Zalman&amp;LastName=Shneour זלמן שניאור], אויפֿן אינטערנעץ־בלאַט פֿון המכון לתרגום ספרות עברית (אין ענגליש)
* דוד תדהר (רעדאַקטאָר), [http://tidhar.tourolib.org/tidhar/view/7/2911 &quot;זלמן שניאור (זלקינד &quot;זאלי&quot;) שניאורסון)&quot;], אנציקלופדיה לחלוצי הישוב ובוניו, בד. ז (1956), ז' 2911. [רשימה פֿון פּובליקירטע ווערק]
* אברהם רגלסון, [http://benyehuda.org/regelson/shneur_wrestler.html זלמן שניאור: המתגושש] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201014104/http://benyehuda.org/regelson/shneur_wrestler.html |date=2015-02-01 }}, דבר, כ&quot;ו אדר תרצ&quot;ו/דעם 20סטן מאַרץ 1936 (אין פרויקט בן-יהודה)
* גענאַדי עסטרײַך, [http://yiddish.forward.com/node/774 זלמן שניאורס &quot;פֿאָרווערטס&quot;-יאָרן], דעם 19טן יאָנואַר 2007 (אין ייִדיש)
* [http://digitool.haifa.ac.il/R/?func=dbin-jump-full&amp;object_id=188940&amp;local_base=GEN01 גלויה עם תמונתו של זלמן שניאור וכיתוב ביידיש: &quot;כמה עשיר הוא המוות הלבן, כמה עניים הם החיים! ואנחנו כקבצנים מלקטים את הפרורים&quot;], אין דער ביבליאָטעק פֿון אוניברסיטת חיפה
* אלי אשד, [http://www.yekum.org/2011/10/%d7%94%d7%9c%d7%95%d7%97%d7%95%d7%aa-%d7%94%d7%92%d7%a0%d7%95%d7%96%d7%99%d7%9d-%d7%a9%d7%9c-%d7%96%d7%9c%d7%9e%d7%9f-%d7%a9%d7%a0%d7%99%d7%90%d7%95%d7%a8/ הגניזה של זלמן שניאור], זשורנאַל &quot;יקום תרבות&quot;, אָקטאָבער 2011

== ביבליאָגראַפֿיע ==
* לעקסיקאָן פֿון דער נייַער ייִדישער ליטעראַטור. בד.8, זז' 750-754. ניו־יאָרק: אַלוועלטכעכער ייִדישער קולטור־קאָנגרעס 1981.
* ראַוויטש, מלך: מייַן לעקסיקאָן. בד. IV, 2, זז' 360-363. תּל־אָבֿיבֿ: וועלטראַט פֿאַר ייִדיש און ייִדישער קולטור, 1982.

[[קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס]]
[[קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער]]
[[קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן]]
{{גרונטסארטיר:שניאור, זלמן}}</text>
      <sha1>nt3xvi97qlf2ltc86pk6292nze7x28c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>חיים זעליג סלאנימסקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46400</id>
    <revision>
      <id>602542</id>
      <parentid>600658</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T02:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6727" sha1="dyzqxruyvzn1lc2qex60xv2xguwx3t5" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}
'''חיים זעליג סלאָנימסקי'''; [[ראשי תיבות]]: '''חז&quot;ס''' או '''רחז&quot;ס'''; [[כ&quot;ה אדר ב']] [[ה'תק&quot;ע|ה׳תק״ע]], [[ביאליסטאק]], גראדנער גובערניע, [[רוסלענדישע אימפעריע]] – , [[א' סיון]] [[ה'תרס&quot;ד]], [[ווארשע]], [[קאנגרעס פוילן]]) איז געווען א יידישער פארעפנטלעכער, אסטראנאם, ערפינדער, און דער גרינדער און ערשטער רעדאקטאר פון דער צייטונג &quot;[[הצפירה]]&quot;.[[טעקע:Slonimski_Chaim_Zelig.jpg|לינקס|קליין|upright|חיים זעליג סלאנימסקי]]

== זיין לעבנס געשיכטע ==
[[טעקע:POL_JCP_grob_chaim_slonimski.jpg|קליין|upright|דער קבר פון חיים זעליג סלאנימסקי אין דעם אידישן בית-עולם אין ווארשע]]
סלאנימסקי האט געלערנט אין תלמוד[[תלמוד תורה| תורה]] און ישיבה, און איז באצייכנט געווארן דורך נחום סאקאלאוו אין זיין ביאגראפיע אלס &quot;דער עילוי&quot; און &quot;חריף&quot;. פּאַראַלעל צו זייַן פאָרשונג אין דער [[תלמוד|גמרא]] האט ער עוסק געווען אין [[פיזיק]] און [[מאטעמאטיק|מאַטעמאַטיק]]. אויך האט ער געלערנט [[דייטש|דייַטש]], [[פויליש]], [[רוסיש]] און [[פראנצויזיש]].


אין [[1838]] איז ארויס זייַן בוך &quot;תולדות השמים&quot; וואס איז א פארשונג אויף דעם חשבון פון [[יידישער לוח|דעם אידישן לוח]]. דאס בוך איז ארויסגעקומען איבערגעדרוקט מיט דרייַסיג יאר שפּעטער גערופן &quot;יסודי העיבור&quot;.

אין פעברואר [[1862]] האט ער געגרינדעט אין ווארשע, די צייַטונג &quot;הצפירה&quot;. די צייַטונג האט געלאזט ברייט פלאץ אין די ערשטע יאָרן פאר באריכטן נייַעס אויף וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע. סלאמניסקי האט געשריבן דערין אין זיין נאָמען און מיט א פסעוודאנים, אויך האט ער פארעפנטלעכט ארטיקלען אין ״[[המליץ]]״, ״הכרמל״ און ״האסיף״. די צייטונג איז געווארן פארמאכט נאָך זעקס חדשים און איז געווארן באנייט אין [[1874]].

ער איז געשטארבן אין [[1904]] אין זיין היים פון א [[גריפע]], אין טיפן עלטער. איז געווארן באערדיגט מיט אַ מאַסן לויה.

סלאנימסקי האט געהאלטן א איִדיש לעבן, אָבער, זיינע צוויי זין האבן ליידער געטויפט צו קריסטנטום.{{הערה|אלינה צאלה, '''תנועת ההתבוללות בפולין&quot; בתוך: [[ישראל ברטל]] ו[[ישראל גוטמן]] (עורכים), '''קיום ושבר: יהודי פולין לדורותיהם''', כרך א', 1997, עמ' 344–345.}} זיינע אייניקלעך זענען דער מוזיקער ניקאלאַס סלאנימסקי, דער שרייַבער מיכאַיל סלאנימסקי און דער דיכטער אַנטאָני סלאנימסקי.

== פאר מער אינפארמאציע ==
* אלכסנדר גוטרמן, &quot;על משפחה אחת (על משפחת סלונימסקי שאחד מבניה היה מדען ומן העורכים הראשונים של העתונות העברית ואילו הבנים המירו דתם)&quot;, '''עת-מול''', י&quot;ב, 2 (1986), 19–21.
* אברהם אריה עקביא, &quot;חז&quot;ס [חיים זליג סלונימסקי], חיים יחיאל בורנשטיין, פסח שפירא&quot;, '''ארשת: ספר שנה לחקר הספר העברי''' ה', ירושלים: מוסד הרב קוק, תשל&quot;ב, 387–411.
* יעקב שביט ויהודה ריינהרץ, '''&quot;האל המדעי&quot;: מדע פופולרי בעברית במזרח אירופה במחצית השנייה של המאה ה-19''', הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2011, עמ' 10–12, 113–122.
* ניקאלאס סלונימסקי, &quot;[https://www.commentarymagazine.com/articles/my-grandfather-invented-the-telegraph/ My grandfather invented the telegraph]&quot;, קומנטרי, ינואר 1977

== וועבלינקען ==
* {{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}אנציקלופדיה אוצר ישראל{{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}HebrewBooks
* {{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}Jewish Encyclopedia{{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&amp;artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}
* דוד פרישמן, [http://www.benyehuda.org/frischmann/slonim.html חַיִּים-זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224002039/http://benyehuda.org/frischmann/slonim.html |date=2016-12-24 }}, באתר פרויקט בן יהודה
* נחום סוקולוב{{הצפירה|[[נחום סוקולוב]]|חיים זעליג סלאָנימסקי|1904/05/19|00700}}הצפירה (מאמר נרחב בלווית תמונות; גרסת html בפרויקט בן-יהודה: [http://www.benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html חַיִּים זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116022749/http://benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html |date=2016-11-16 }})
* [http://benyehuda.org/blog/?p=1301 מכתבי בוקי בן-יגלי, משכיל צעיר מגלה את קופרניקוס באמצעות סלונימסקי]
'''זיינע ווערק'''
* {{היברובוקס|2=מוסדי חכמה|3=19703|4=וילנה - הורדנה, תקצ&quot;ד 1834}}
* {{היברובוקס|2=כוכבא דשביט|3=24848|4=וילנה, תקצ&quot;ה}}
* {{היברובוקס|2=מציאות הנפש: וקיומה חוץ לגוף, מבואר על פי ראיות נכוחות הלקוחות מן בחינות הטבע|3=19703|4=ורשה, תרי&quot;ח 1858}}

== זייטיגע הערות ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:פוילישע יידן]]
[[קאַטעגאָריע:רעדאקטארן]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
{{DEFAULTSORT:סלאנימסקי, חיים זעליג}}
[[קאַטעגאָריע:משכילים]]</text>
      <sha1>dyzqxruyvzn1lc2qex60xv2xguwx3t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באראלא פאלאץ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46628</id>
    <revision>
      <id>602538</id>
      <parentid>589993</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T00:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3264" sha1="hk6auxrnel1kq3b3zji1b18hj5y8bnf" xml:space="preserve">'''באַראלא''' ([[שפאניש]]: &lt;span&gt;''Palacio Barolo''&lt;/span&gt;) איז א [[וואלקן קראצער]] [[ביורא|ביוראען]] געביידע וואס געפינט זיך אין 1370 מיי עוועניו, [[בוענאס איירעס]], [[ארגענטינע]]. די געביידע דערגרייכט א הייך פון 100 [[מעטער]] און האט 22 שטאק. זי איז געפלאנעוועט געווארן דורכן [[ארכיטעקט]] מאריא פאלאנטי אינעם עקלעקטישן סטיל, און מ׳האט זי געבויט צווישן די יארן [[1923]]-[[1919]]. ווען מ׳האט געענדיגט בויען די געביידע איז זי געווען די העכסטע געביידע אין דער שטאט און אין גאנץ [[דרום אמעריקע]].

אין 1997 האט מען געמאלדן די געביידע א נאציאנאלער היסטארישער ארט.{{הערה|http://infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/40000-44999/43370/norma.htm}}

== היסטאריע ==
דער [[איטאליע|איטאליענישער]] [[ארכיטעקט]] מאריא פאלאנטי איז באשטעלט געווארן צו פלאנעווען די געביידע דורכן איטאליענישן ביזנעסמאן  לתכנן לואיס באראלא, וואס האט אימיגרירט אין ארגענטינע אין 1890 און האט געמאכט א פארמעגן פון געשטריקטן שטאף.

דעם טורעם אויף דער געביידע קען מען זען פון [[מאנטעווידעא]], [[אורוגוויי]].

ווען מ׳האט געענדיגט בויען די געביידע אין 1923 איז זי געווען די העכסטע געביידע אין דער שטאט און אין גאנץ [[דרום אמעריקע]] – ביז 1936, ווען מ׳האט געענדיגט בויען די קאוואנא געביידע.

== גאלעריע ==
&lt;gallery&gt;
Palacio Barolo (postal).jpg|
Buenos Aires - Palacio Barolo - Hall principal.jpg|
Pasaje Barolo negocio.jpg|
Buenos Aires - Avenida de Mayo - Palacio Barolo - Interior.jpg|
Vista interior del Palacio desde el 4to piso.jpg|
Barolo, La Inmobiliaria y Congreso Nacional.jpg|
Buenos_Aires-Av._de_Mayo-Palacio_Barolo-1.jpg|
Palacio Barolo (desde calle Yrigoyen).JPG|
&lt;/gallery&gt;

== וועבלינקען ==
* [http://www.pbarolo.com.ar Palacio Barolo Website]
* [http://www.monumentosysitios.gov.ar/catalogo/ Catalogue of Monuments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020225440/http://www.monumentosysitios.gov.ar/catalogo/ |date=2009-10-20 }}
* [http://buenosaires.for91days.com/2011/05/05/the-palacio-barolo-inspired-by-dante/ Photo essay of the palace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027221343/http://buenosaires.for91days.com/2011/05/05/the-palacio-barolo-inspired-by-dante/ |date=2011-10-27 }}
* [http://www.buenosairesantiguo.com.ar/pasajebarolointro.html Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219011615/https://newyorkcity-pas.nl/ |date=2020-02-19 }}
* [http://www.temakel.com/artbarolo.htm Monument to the latin geniuses]

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:בוענאס איירעס]]
[[קאַטעגאָריע:געביידעס]]</text>
      <sha1>hk6auxrnel1kq3b3zji1b18hj5y8bnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גרינע ליניע (ירושלים)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54856</id>
    <revision>
      <id>602539</id>
      <parentid>602409</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T01:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15392" sha1="mwfnvr62i6yoyeo6vh6jlc9ql1ptiiz" xml:space="preserve">{{אינפאקעסטל באן ליניע|נאמען=גרינע ליניע (ירושלים טראמוויי)|לאקאציע=[[ירושלים]]|סטאנציעס=42|אמטשפראך נאמען=הקו הירוק|אפן=מערץ 2026|טיפ=טראַם־ליניע|ליניע-לענג=20.2 ק״מ|פארוואלטער=[[כפיר]]|ליניעס=[[טעקע:J-NET-L3.svg|ללא מסגרת|20px|]] [[טעקע:J-NET-L4.png|ללא מסגרת|20px|]] [[טעקע:J-NET-L5.png|ללא מסגרת|20px|]]}}
'''די גרינע ליניע''' איז א טייל פון דער [[ירושלים לייכטע באנען]], און די צווייטע [[ירושלים לייכטע באנען|טראַם־ליניע אין ירושלים]]. ענדלעך וועט די ליניע  פֿארבינדן הר הצופים און דער [[פראנצויזישע בערגל|פראנצויזישן בערגל]] געגנט אין צפון מיטן [[גילה]] געגנט אין דרום, מיטן מלחה גענגט אין דרום און מיט [[הר נוף]] אין מערב. די ליניע וועט זיין אומגעפֿער 20 קילאָמעטער לאַנג און וועט האָבן 42 סטאנציעס פֿאר פאסאזשירן. די ליניע וועט זיך פארבינדן צו דער עקזיסטירנדיקער רויטער ליניע ביים אריינגאנג צו דער שטאט, ביי [[בנייני האומה|דער בנייני האומה]] סטאנציע. די ליניע האט זיך טיילווייז געעפֿנט דעם 21סטן אויגוסט 2026, ווען די L3 רוטע האט אנגעהויבן פֿאָרן צווישן מלחה און הטורים. די ליניע וועט זיין אינגאנצן פארענדיגט אין 2027.{{הערה|{{כלכליסט|ליאור גוטמן|בלעדי לכלכליסט מפעילת הרכבת הקלה בירושלים עוזבת את העיר|3761075|28 באפריל 2019}}}}  די קאסטן פון קאנסטרוקטירן די גרינע ליניע מיט אירע וואגאנען ווערט געשאצט אויף 10 ביליאן שקלים.{{הערה|{{TheMarker|אורן דורי|המצור החדש שמאיים על ירושלים|1.3072860|20סטן סעפטעמבער 2016|מנויים=לא}}|שם=מצור}}

אין אויגוסט 2026 האבן אנגעהויבן פראבע רייזעס אויף דער L4 רוטע צווישן גילה און גוננים סטאנציעס.{{הערה|1=https://www.jerusalem.muni.il/he/residents/parking/traffic/start-greenline/}}

{{ירושלים גרינע ליניע}}

== רוטע ==
די רוטע פון דער ליניע שטרעקט זיך אויס פונעם העברעאישן אוניווערסיטעט קאמפוס אויף [[הר הצופים]] און [[פראנצויזישע בערגל|פראנצויזישן בערגל]] אין צפון ביזן [[גילה]] געגנט ביי איר דרום עק.

די ליניע גייט פֿאַרביי קלערמאן גאס, זלמן שרגאי גאס, לוי אשכול בולעוואר, חטיבת הראל גאס, בר-אילן גאַס, ירמיהו גאַסשרי ישראל גאַס ,נארדוי גאַס,  אויף זלמן שזר בולעוואר, דעם אריינגאנג צו דער שטאט, אדורך דעם [[העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים|העברעאישן אוניווערסיטעט]] קאמפוס אין [[גבעת רם]], בייט איבערבייט, הערצאג גאס, פת קנופ, און דב יוסף גאס.

=== אפצווייגן ===
די ליניע איז כולל עטלעכע אָפצווייגן:

* '''גבעת שאול צווייג'''

אין 2014, איז באַשטעטיקט געוואָרן א מאַסטער פּלאַן פֿאַר דער [[גבעת שאול]] באַשעפֿטיקונג געגנט, וואָס וועט ווערן אַ הויפּט באַשעפֿטיקונג צענטער אין דער שטאָט, אַ פֿאָרזעצונג פֿון דער שטאָט־אַריינגאַנג געגנט און וועט ווערן געשטיצט דורך אַ פֿאַרלענגערונג פֿון דער לייכטער באַן.{{הערה|[https://www.jerusalem.muni.il/Residents/PlanningandBuilding/CityPlanning/Notebook39337/Notebook40839/Documents/givatshauljune14.pdf מאסטער־פלאן פֿאר גבעת שאול]}} די פֿאַרלענגערונג, אַרום 2 קילאָמעטער לאַנג, לויפֿט פֿון דער בן דור קנופ אויפֿן הערצל בולעוואַר, לענגאויס [[גבעת שאול|כנפֿי נשרים גאַס]] ביזן טראַנספּאָרט טערמינאַל ביים אַריינגאַנג צו [[הר נוף]], און איז אָריגינעל געפּלאַנט געוואָרן ווי אַ פֿאַרלענגערונג פֿון דער רויטער ליניע.{{הערה|[http://www.tabanow.co.il/תבע/ירושלים/9700 תוכנית 9700 ירושלים הארכת הקו הראשון של הרכבת הקלה ברח' הרצל, הרב צבי יהודה, ימין-אבות, כנפי נשרים]}} שפּעטער איז באַשלאָסן געוואָרן צו אינטעגרירן אים ווי אַ טייל פֿון דעם גרינער ליניע פּלאַן, אַז די רוטע טיילט זיך מיט דער רויטער ליניע אין דעם אָפּטייל פֿון נווה יעקב ביז אמוניציע בערגל און פֿון דאָרט ווייטער אויף דער גרינער ליניע'ס רוטע ביז הערצל בולעוואַר, וואו זי שפּאַלט זיך אין גבעת שאול ביזן הר נוף טראַנספּאָרט טערמינאַל. די אַרבעט האָט זיך אָנגעהויבן אין יוני 2019. בעת דער אַרבעט האט מען  פֿאַרביטן פֿאַרשידענע אינפֿראַסטרוקטורן, דער עפֿנטלעכער אָרט איז פֿאַרברייטערט געוואָרן, און לייכטע באַן ליניעס זענען צוגעגעבן געוואָרן.

* '''מלחה צווייַג'''

די פארלענגערונג האט אנגעהויבן אלס א פלאן פאר א צווייטראַנגיקע ליניע וואס זאל פארבינדן די צוויי קאמפוסן פונעם [[העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים|העברעאישן אוניווערסיטעט]] פון [[הר הצופים]] דורך אמוניציע בערגל ביז [[יפו גאס (ירושלים)|יפו גאס]] און ווייטער קיין [[גבעת רם]] (פֿריער באקאנט אלס די &quot;אראנזשע ליניע&quot; און אויך די &quot;קאמפוסן ליניע&quot; איידער מען האט באשלאסן צו פארלענגערן זי ביזן מלחה ספארט צענטער) און פון דארטן דרום ביז דב יוסף גאס לעבן דעם פת געגנט אויף א געמיינזאמען וועג מיט דער [[בלויע ליניע (ירושלים)|בלויער ליניע]], וואו די פארלענגערונג צעטיילט זיך לעבן דעם ספארט צענטער (טעדי סטאדיום, מלחה טעניס צענטער און פיס ארענע) (טיילווייז אין א טונעל אונטערן אלמליח פאַרק), פארבייגייען דעם מלחה איינקויף מאל און דעם נאנטן טעכנאלאגיע פארק און ענדיגט זיך לעבן דער [[ירושלים מלחה באן סטאנציע|מלחה באן סטאנציע]]. שפעטערע פלאנירונג האט פֿארגעשלאָגן צו ענדיגן דעם טייל ביי אמוניציע היל ווייל אנדערע לייכטע באן ליניעס פון דער געגנט וועלן דערגרייכן הר הצופים, דהיינו די גילה פארלענגערונג פון דער גרינער ליניע, און די בלויע ליניע פון קטמונים ביז הר הצופים. דער יעצטיגער פלאַן פאר דער פארלענגערונג איז צו ענדיגן ביי דער הטורים סטאנציע פון דער רויטער ליניע, אזוי אז זי וועט אין פֿאקט בעיקר פארבינדן די טראנספארטאציע צענטערן ביים אריינגאנג צו דער שטאט און גבעת רם צו מלחה. א דעפּאָ ווערט געבויט אין מלחה מיט פּלאַץ פֿאַר 102 וואַגאנען אויף צוויי שטאָקן און אַן אויסהאַלטן טערמינאַל.{{הערה|{{גלובס|גיא ליברמן|חניוני אוטובוסים בשכונת מלחה בי-ם יהפכו למתחם תחזוקה וחניון קרונות לרכבת הקלה|1001335330|10טן יולי 2020}}}} די הטורים-מלחה אָפצווייג איז דער ערשטער טייל פֿונעם &quot;גרינע ליניע&quot; פּראָיעקט צו ווערן געעפֿנט, און האט אָנגעהויבן אַרבעטן דעם 21סטן אויגוסט 2026.
[[טעקע:Sports_Complex_Malha_station.jpg|קליין|מלחה ספּאָרט צענטער סטאַנציע (נאָוועמבער 2025)]]

* '''ארמון הנציב צווייג'''

א נייע רוטע, דערווייל גערופֿן די &quot;ראזע ליניע&quot;, איז געמיינט אויסנוצן די עקזיסטירנדע שינעס צו שאַפֿן א ליניע פון הר נוף קיין ארמון הנציב. די רוטע לויפט אויף די שינעס פון דער העל־גרינער ליניע דורך גבעת שאול, וואו זי גייט אריבער צו די גרינע ליניע רעלסן אדורך גבעת רם ביזן פת קנופ, און ווייטער גייט זי אריבער צו די &quot;בלויע ליניע&quot; רעלסן פון פת קנופ ביז דער תלפיות אינדוסטריעלער זאנע ביז חברון גאס, און פון דארט ביז אשר ווינער גאס ביז ארמון הנציב.

== געשיכטע ==

=== אינפראסטרוקטור ארבעט ===
[[טעקע:LightRail_GreenLine_Infrastructure1.jpg|קליין|אינפראַסטרוקטור אַרבעט אויפֿן גרינע ליניע אָפצווייג  אין [[קרית משה]]]]
דעם 28סטן מאי 2018, האט מען געלייגט די ווינקלשטיין און די אינפֿראַסטרוקטור אַרבעט האָט זיך אָנגעהויבן פֿאַר דער גרינער ליניע בײַם פת קנופ צו שאַפֿן אַ גראַד צעשיידונג און זינקען פֿון דעם הערצאָג-גאָלאָמב וועג אָפּטייל, אויף א לענג פֿון 50 מעטער, כּדי צו דערמעגלעכן פֿאָרן גלייך צווישן הערצאָג גאַס און גאָלאָמב גאַס. אין יוני 2019, האָט זיך אָנגעהויבן די אַרבעט אין דער גילה געגנט.  אין נאָוועמבער 2019, האָט זיך אָנגעהויבן די אַרבעט אין גבעת שאול. אין מאי 2020, האָט מען אָנגעהויבן די אַרבעט אויף בר-אילן גאַס.  אין יולי 2020, האָט זיך אָנגעהויבן די אַרבעט אין די [[רמת אשכול]] און [[מעלות דפנה]] געגנטן.

אין יוני 2021 האט מען פֿארענדיגט די קאנסטרוקציע פון דער גראד צעשיידונג ביים פת קנופ. אין אקטאבער 2021 האט מען פֿארענדיגט  קאנסטרוקטירן א טונעל בערך 240 מעטער לאנג, לעבן דער [[ארענע]], דורך וועלכן וועט דער טראַמוויי  אדורכגיין אלמליח פאַרק, אויפן נידעריגערן שטאק, און פארן אויף דער נייער בריק געבויט ביים ברעג פונעם פארק, ביז זי פארבינדט זיך מיט דוב יוסף גאס.{{הערה|{{כל העיר| שירן טמוזרטי|jerusalem-news/171143|מדשאות, שירותים ציבוריים ושבילי אופניים: נחנך פארק אלמליח המחודש|22סטן אקטאבער 2021}}}}

אין דעצעמבער 2024, לויטן 2023 איינארדענונגען געזעץ, האט די טראנספארטאציע אויטאריטעט אנגעהויבן ארויסגעבן די גרינע ליניע ארבעט צייטפלענער. אין פֿערטן קווארטאל פון 2024, איז געזאגט געווארן אז די אינפראסטרוקטור ארבעט (אינפֿרא 1) איז געענדיגט געווארן אנטלאנג די גאנצע ליניע. אין דעם אפטייל צווישן דער טורים סטאנציע און מלחה, איז דאָס לייגן פון די שינעס (אינפֿרא 2) געענדיגט געווארן און די ערווארטעטע עפֿענונג פון דעם אפטייל איז מערץ 2026, מיט טעסט פֿארן געפלאנט צו אנהייבן אין יאנואר 2026. די גאנצע ליניע, אריינגערעכנט די אפטיילונגען אין ירמיהו, בר-אילן, גבעת שאול און גילה, איז געפלאנט צו עפֿענען אין דעצעמבער 2026.

== צווייטיקע ליניעס ==

=== קאַמפּוסן ליניע ===
די צוויי קאמפוסן פונעם [[העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים|העברעאישן אוניווערסיטעט]] וועלן ווערן פֿאַרבונדן דורך די L3 טראם־רוטע פון [[הר הצופים]] דורך פראנצויזישע בערגל ביז יפו גאס און פון דארטן קיין [[גבעת רם]] און דעם ספארט קאמפלעקס אין מלחה.

=== די העל גרינע ליניע ===
לויט [[ירושלימער מוניציפאליטעט|ירושלים מוניציפאליטעט]] אויסגאבעס, איז פלאנירט צו אפערירן א צווייטיקע ליניע וואס וועט נוצן די אינפראסטרוקטור פון דער גרינער ליניע און דער רויטער ליניע, וואס וועט פארן אויף דער רויטער ליניע רוטע צווישן נווה יעקב און פסגת זאב און דעם פראנצויזישן בערגל ביזן אמוניציע בערגל, און פון דארט אויף דער גרינער ליניע רוטע וואס וועט דורכגיין רמת אשכול און רוממה און לעבן דער [[ירושלים נבון באן סטאנציע|ירושלים באן סטאנציע]], זיך אפצווייגן דערפון קיין קרית משה, גבעת שאול און ענדיגן לעבן הר נוף. די לענג פון דער ליניע איז 13 קילאָמעטער און שליסט איין 25 סטאַנציעס.

== דרויסנדיקע לינקען ==
{{קאמאנסלינק}}
* [https://jet.gov.il/green-line/ די גרינע ליניע] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260116162748/https://jet.gov.il/green-line/ |date=2026-01-16 }}, אויף דער וועבזייטל פון טראַנספּאָרטאַציע מאַסטער פּלאַן

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
[[קאַטעגאָריע:ירושלים]]
[[קאַטעגאָריע:טראנספארט]]</text>
      <sha1>mwfnvr62i6yoyeo6vh6jlc9ql1ptiiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יהודה לייב ענגעל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55137</id>
    <revision>
      <id>602543</id>
      <parentid>602120</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T03:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>40859</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>602543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2525" sha1="t4pte2klpzu9lmiwq0odr3j09xmvigi" xml:space="preserve">'''רבי יהודה לייב ענגעל''' איז געווען אן אונגארישער רב אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט געדינט אלס רב און גייסטיקער פירער פון דער אידישער קהילה אין '''[[באלש דיארמאט]]''' אין [[אונגארן]], 

== רבנות ==
ווייניק ביאגראפישע ידיעות זענען געבליבן איבער רבי יהודה לייב ענגעל'ס לעבן, זיינע פריערדיגע יארן און זיין חינוך. לויט די באקאנטע היסטארישע קוועלער האט ער געדינט ארום דעם יאר 1730 אלס רב און גייסטיקער מורה דרך פון דער וואקסנדער אידישער קהילה אין באלש דיארמאט, א שטאט אין צפון אונגארן.&lt;ref name=&quot;קהילה&quot;&gt;[http://www.balassagyarmatizsidosag.hu/en/judah-leib-engel Judah Leib Engel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417175100/http://www.balassagyarmatizsidosag.hu/en/judah-leib-engel |date=2016-04-17 }}, ''Balassagyarmati Zsidó Hitközség''.&lt;/ref&gt;

זיין רבנות איז געווען אין א תקופה ווען די אידישע קהילות אין אונגארן האבן זיך ווידער אנטוויקלט און פארברייטערט, נאכן סוף פון דער [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישער]] הערשאפט איבער גרויסע טיילן פון אונגארן און אונטער דער הערשאפט פון דער [[האפסבורגער הויז|האבסבורגער מאנארכיע]].

== משפחה ==
רבי יהודה לייב ענגעל איז געווען דער פאטער פון '''רבי [[משה ענגעל]]''' (1739–1820), וועלכער איז געבוירן געווארן אין באלש דיארמאט און איז שפעטער געווארן באקאנט אלס מקובל און דיכטער. רבי משה ענגעל האט אויך געדינט אלס רב פון דער אידישער קהילה אין '''[[ווערעשווואר]]''' (Pilisvörösvár)און ווערט פאררעכנט אלס דער ערשטער באקאנטער פארמאלער רב פון דער דארטיגער קהילה.&lt;ref&gt;Péter Ujvári, רעד., ''Magyar Zsidó Lexikon'', בודאפעשט, 1929, זייט 228.&lt;/ref&gt;

{{רעפערענצן}}
[[קאַטעגאָריע:רבנים]]
[[קאַטעגאָריע:אונגארן]]
[[קאַטעגאָריע:אונגארישע אדמורי&quot;ם]]</text>
      <sha1>t4pte2klpzu9lmiwq0odr3j09xmvigi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גדליה סעגעדין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55178</id>
    <revision>
      <id>602534</id>
      <timestamp>2026-09-04T16:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '{{אינפובאקס מענטש|נאמען=גדליה סעגעדין|ענגלישער נאמען=Gedalye Szegedin|אנדערע נעמען=Gedalia Segdin, Gedalia Szegedin|געבורט=בערך די 1960ער יארן|געבורטס ארט=[[ניו יארק (שטאַט)|ניו יארק]]|בירגערשאפט=[[פאראייניגטע שטאטן]]|באשעפטיקונג=מוניציפאלער אדמיניסטראטאר|באקאנט פאר=אדמיניסטר...'</comment>
      <origin>602534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18334" sha1="c5m7q503owiol5cfal4iwodzds7sq5x" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=גדליה סעגעדין|ענגלישער נאמען=Gedalye Szegedin|אנדערע נעמען=Gedalia Segdin, Gedalia Szegedin|געבורט=בערך די 1960ער יארן|געבורטס ארט=[[ניו יארק (שטאַט)|ניו יארק]]|בירגערשאפט=[[פאראייניגטע שטאטן]]|באשעפטיקונג=מוניציפאלער אדמיניסטראטאר|באקאנט פאר=אדמיניסטראַטאָר און קלערק פון [[קרית יואל]]}}

{{אישיות}}'''ר' גדליה סעגעדין'''  איז א מוניציפאלער אדמיניסטראטאר און עסקן פון [[קרית יואל]], [[ניו יארק]]. ער האט געדינט אלס דער '''ווילידש אדמיניסטראטאר'''  און '''ווילידש קלערק''' פון קרית יואל און איז במשך מער ווי צוואנציג יאר געווען פארמישט אין דער אדמיניסטראציע, פלאנירונג און אנטוויקלונג פון דעם ווילידש.

ר' גדליה ווערט באשריבן אלס דער הויפט אדמיניסטראטיווער באאמטער וואס האט זיך פארנומען מיט א גרויסן טייל פון די טאג טעגלעכע ענינים פון קרית יואל, אריינגערעכנט ביליגע האוזינג, טראפיק, צוזאמנעמען די מיסט און אנדערע מוניציפאלע ענינים. א באשרייבונג אין דעם בוך ''American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York'' רופט אים אן דעם הויפט באאמטער פארן פלאנירן די וואוקס פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== יוגנט און פערזענליכע לעבן ==
ר' גדליה איז געבוירן געווארן און אויפגעוואקסן אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין|וויליאמסבורג]]. זיין גענויער עלטער איז נישט פובליק באקאנט. אבער איז געשאצט אויף סוף 1960ער יארן וואס מאכט אים ארום 60 יאר.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

ער איז א מיטגליד פון דער [[סאטמאר|סאטמארע]] קהילה און איז פארבונדן מיט קרית יואל זינט זיין יוגנט.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== משפחה ==
ר' גדליה איז א זון פון ר' יעקב סעגעדין און געווארן אן איידם ביי ר' מענדל הירש. זיין פעטער איז ר' [[מאיר הירש]], וועלכער ווערט איז א באקאנטער דעוועלאפער און און ראש הקהל אין דער לאקאלע סאטמארע [[מהר&quot;א ט&quot;ב|מהר&quot;א]] קהילה, איז געווען דער וואס האט אים אריינגעברענגט אין עסקנות.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

זיין שטיף פאטער איז ר' וואלף גליק, וועלכער געדינט אלס תורה שרייבער ביי סאטמאר [[מהר&quot;א ט&quot;ב|מהר&quot;א]] רבי.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== מוניציפאלער קאריערע ==
ר' גדליה פארמאגט א לאנגיעריגע קאריערע אין דער רעגירונג פון קרית יואל.ער דינט שוין  אלס אדמיניסטראטאר פאר מער ווי 30 יאר.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

אפיציעלע רעגירונגס קוועלער באשטעטיגן זיין פאזיציע אין אמווייניגסטנס די 2010ער יארן. די [[פעדעראלע טראנספארטאציע אדמיניסטראציע]] האט אים אין אירע 2014, 2016 און 2019 יערליכע רעקארדס אויסגעפירט אלס ''ווילידש אדמיניסטראטאר'' פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2014 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2014/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2016 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2016/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2019 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2019/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2019}}&lt;/ref&gt;

אין א 2023ער באשלוס פון דער ניו יארק סטעיט אפעלאט דיוויזיע ווערט ער אפיציעל אנגעגעבן אלס '''ווילידש אדמיניסטראטאר און קלערק פון די ווילידש פון קרית יואל'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

== ראלע אין דער ווילידש ==
אלס ווילידש אדמיניסטראטאר האט ר' גדליה זיך פארנומען מיט א ברייטן ריי מוניציפאלע ענינים. ער איז געווען פארמישט אין כמעט אלע הויפט געביטן פון דער מוניציפאלער לעבן אין קרית יואל, אריינגערעכנט רעזידענציעלע אנטוויקלונג, טראפיק, מיסט אויפקלייבונג און אנדערע טאג טעגלעכע ענינים.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

דער מקור באשרייבט זיין פאזיציע אלס א געמיש פון די אויפגאבן פון א שטאט מענעדזשער, שטאט פלאנירער, פאליטישער פארמיטלער און הויפט עקזעקוטיוו. ער האט אויך געהאט א ברייטן נעץ פון קאנטאקטן מיט לאקאלע און סטעיט פאליטישע פערזאנען.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== פריע געריכטליכע פראצעדורן ==
ר' גדליה איז שוין געווען פארמישט אין אפיציעלע ענינים פון קרית יואל אין די פריע 2000ער יארן. אין א פעדעראלן געריכט קעיס פון 2000 איז זיין נאמען דערמאנט אין פארבינדונג מיט דער ווילידזש פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joseph Waldman v. Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F3/207/105/545158/|publisher=United States Court of Appeals for the Second Circuit|date=21סטן מערץ 2000}}&lt;/ref&gt;

אין 2005 איז ר' גדליה פארמישט געווארן אין א געריכט פראצעדור איבער א וואסער פייפליין פראיעקט פון קרית יואל. ער האט  אריינגעגעבן אן עפידעוויד אין פארבינדונג מיט דעם פלאן פון דער ווילידזש זיך צו פארבינדן צום קעטסקיל אקוואדאקט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of County of Orange v Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/new-york/other-courts/2005/2005-52270.html|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=20טן אקטאבער 2005}}&lt;/ref&gt;

== וואסער און אינפראסטרוקטור ==
די וואסער פארזארגונג פון קרית יואל איז געווען איינע פון די וויכטיגע אינפראסטרוקטור ענינים מיט וועלכע ר' גדליה איז געווען פארמישט.

אין 2005 איז זיין עפידעוויד געווען טייל פון א פראצעדור איבער א פארשלאג צו פארבינדן די ווילידזש מיטן קעטסקיל אקוואדאקט. דער פראיעקט האט אריינגענומען א גרויסע פינאנציעלע התחייבות און א באנד רעזאלוציע פון מער ווי 22 מיליאן דאלאר.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of County of Orange v Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/new-york/other-courts/2005/2005-52270.html|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=20טן אקטאבער 2005}}&lt;/ref&gt;

אין שפעטערע יארן איז ר' גדליה ווייטער געווען פארבונדן מיט די וואסער ענינים פון קרית יואל. אין אפיציעלע רעקארדס איבער דער וואסער סיסטעם פון דער ווילידזש ווערט ער אנגעגעבן אלס א קאנטאקט פערזאן פאר די מוניציפאלע וואסער ענינים.

== טראנספארטאציע ==
סעגעדין איז אויך געווען פארמישט אין די פובליק טראנספארטאציע־ענינים פון קרית יואל. אין די יערליכע רעקארדס פון דער פעדעראלער טראנספארטאציע אדמיניסטראציע ווערט ער אנגעגעבן אלס דער ווילידש אדמיניסטראטאר פון קרית יואל. 

== טראנספארטאציע ==
ר' גדליה האט אויך געהאט א ראלע אין דער פובליק טראנספארטאציע פון קרית יואל. די פעדעראלע טראנספארטאציע אדמיניסטראציע האט געהאלטן יערליכע רעקארדס פון דער ווילידש פון קרית יואל און האט אין זיי אנגעגעבן ר' גדליה אלס דער ווילידש אדמיניסטראטאר די רעקארדס ווייזן אז די ווילידזש האט אין יענע יארן אפערירט א פובליק טראנספארטאציע־סיסטעם פאר אירע איינוואוינער.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – Annual Agency Profile|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – Annual Agency Profile|publisher=Federal Transit Administration|date=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2014 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2014/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;

== וואוינונגס אנטוויקלונג ==
א הויפט טייל פון ר' גדליה'ס ארבעט איז געווען פארבונדן מיט דער שנעלער וואוקס פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

די שנעלע וואוקס פון דער באפעלקערונג האט פארלאנגט נייע וואוינונגען און פארברייטערונגען פון די אינפראסטרוקטור. ר' גדליה האט זיך פארנומען מיט די מוניציפאלע זייט פון די פראצעדורן, אריינגערעכנט פלאנירונג און לאנד באנוץ.

== ענעקסעשן ==
ר' גדליה האט אויך געהאט א וויכטיגע ראלע אין די ענעקסעשן פראצעדורן פון קרית יואל.

אין די יארן פאר די גרינדונג פון [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]] האט קרית יואל געזוכט צו פארברייטערן אירע גרעניצן דורך אנעקסירן לאנד פון ארומיגע טאונס .

אין 2015 האט קרית יואל אנעקסירט 164 אקער לאנד פון דער טאון פון מאנרא, און שפעטער זענען פארגעלייגט געווארן נאך לאנד ענעקסעשנס.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

אין 2019 האט ר' גדליה, אין זיין אפיציעלער ראלע אלס ווילידש אדמיניסטראטאר, אריינגעגעבן פארשידענע ענעקסעשן פארשלאגן פאר קרית יואל. עטליכע פון די פארשלאגן האבן אריינגענומען שטחים וואס זענען געווען אריינגערעכנט אין פארשלאגן צו גרינדן א נייעם ווילידזש מיטן נאמען Seven Springs.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

דער ענין איז אנגעקומען צום ניו יארק סטעיט אפעלאט געריכט. אין זיין באשלוס פון 12טן אפריל 2023 האט דאס געריכט באהאנדלט די פראגע איבער וועלכע לאקאלע רעגירונג זאל האבן יוריסדיקציע איבער די פארשידענע אנעקסאציע פארשלאגן.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

== גרינדונג פון פאלם טרי ==
אין 2017 האבן די וויילער אין מאנרא באשטעטיגט א פלאן צו שאפן א נייעם טאון פון דעם שטח ארום קרית יואל. דער נייעם טאון איז שפעטער געווארן באקאנט אלס [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

נאך די וואלן האט ר' גדליה געזאגט אז דער טאג איז געווען א היסטארישער טאג און אויסגעדריקט האפענונג אז די נייע באציאונגען צווישן די פארשידענע ציבורס אין דער געגנט זאלן זיין באזירט אויף דיפלאמאטיע און קאמפראמיס.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

דער נייעם Town of Palm Tree איז אריין אין קראפט אין 2020, און קרית יואל איז געווארן א ווילידזש אינערהאלב דעם נייעם טאון.

== פאליטישע פארבינדונגען ==
ר' גדליה האט איבער די יארן אנטוויקלט א ברייטן נעץ פון פאליטישע פארבינדונגען אין לאקאלע און סטעיט רעגירונג.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

צוליב זיין פאזיציע האט ער רעפרעזענטירט קרית יואל אין באציאונגען מיט טאון , קאונטי און סטעיט באאמטע, ווי אויך מיט פעדעראלע אגענטורן אין ענינים וואס האבן באטראפן די ווילידזש.

== סטעיט און פעדעראלע ענינים ==
אין 2021 איז ר' גדליה געווען אנגעגעבן אלס קאנטאקט פערזאן פאר א ניו יארק סטעיט פראיעקט פארשלאג פאר דער ווילידש פון קרית יואל. דער פראיעקט האט זיך פארבונדן מיט פארבעסערונגען אין וועג און פוסגייער זיכערקייט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=New York State and Municipal Facilities Program Project Nomination|url=https://www.nysenate.gov/sites/default/files/open-data/2021_sam_web_report_1.24.pdf|publisher=New York State Senate|date=2021}}&lt;/ref&gt;

אין 2022 איז ר' גדליה געווען צווישן די לאקאלע באאמטע וואס זענען אנוועזנד געווען ביי א באזוך פון פרעזידענט [[דזשאו ביידען]] אין דער האדסאן וואלי געגנט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pool Reports of October 6, 2022|url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/pool-reports-october-6-2022|publisher=The American Presidency Project|date=6טן אקטאבער 2022}}&lt;/ref&gt;

אין 2025 ווערט ר' גדליה נאכאמאל אויסגעפירט אין אן אפיציעלן געריכט דאקומענט פון ניו יארק אלס ווילידש אדמיניסטראטאר פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Decision and Order, Town of Palm Tree v. Climate Justice Working Group|url=https://climate.ny.gov/-/media/Project/Climate/Files/2025-08-14-Decision-and-Order-Town-of-Palm-Tree-et-al-v-CJWG-and-DEC.pdf|publisher=New York State Supreme Court, Albany County|date=14טן אויגוסט 2025}}&lt;/ref&gt;

== זען אויך ==

* [[קרית יואל]]
* [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]]
* [[סאטמאר]]
* [[אראנדזש קאונטי, ניו יארק|אראנדזש קאונטי]]
* [[ניו יארק]]
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>c5m7q503owiol5cfal4iwodzds7sq5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602536</id>
      <parentid>602534</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T17:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18323" sha1="fshqt41bz3s3itpx863sz87ohqq3t9e" xml:space="preserve">{{אינפובאקס מענטש|נאמען=גדליה סעגעדין|ענגלישער נאמען=Gedalye Szegedin|אנדערע נעמען=Gedalia Segdin, Gedalia Szegedin|געבורט=בערך די 1960ער יארן|געבורטס ארט=[[ניו יארק (שטאַט)|ניו יארק]]|בירגערשאפט=[[פאראייניגטע שטאטן]]|באשעפטיקונג=מוניציפאלער אדמיניסטראטאר|באקאנט פאר=אדמיניסטראַטאָר און קלערק פון [[קרית יואל]]}}

{{אישיות}}'''ר' גדליה סעגעדין'''  איז א מוניציפאלער אדמיניסטראטאר און עסקן פון [[קרית יואל]], [[ניו יארק]]. ער דינט אלס דער '''ווילידש אדמיניסטראטאר'''  און '''ווילידש קלערק''' פון קרית יואל און איז במשך מער ווי צוואנציג יאר געווען פארמישט אין דער אדמיניסטראציע, פלאנירונג און אנטוויקלונג פון דעם ווילידש.

ר' גדליה ווערט באשריבן אלס דער הויפט אדמיניסטראטיווער באאמטער וואס האט זיך פארנומען מיט א גרויסן טייל פון די טאג טעגלעכע ענינים פון קרית יואל, אריינגערעכנט ביליגע האוזינג, טראפיק, צוזאמנעמען די מיסט און אנדערע מוניציפאלע ענינים. א באשרייבונג אין דעם בוך ''American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York'' רופט אים אן דעם הויפט באאמטער פארן פלאנירן די וואוקס פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== יוגנט און פערזענליכע לעבן ==
ר' גדליה איז געבוירן געווארן און אויפגעוואקסן אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין|וויליאמסבורג]]. זיין גענויער עלטער איז נישט פובליק באקאנט. אבער איז געשאצט אויף סוף 1960ער יארן וואס מאכט אים ארום 60 יאר.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

ער איז א מיטגליד פון דער [[סאטמאר|סאטמארע]] קהילה און איז פארבונדן מיט קרית יואל זינט זיין יוגנט.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== משפחה ==
ר' גדליה איז א זון פון ר' יעקב סעגעדין און געווארן אן איידם ביי ר' מענדל הירש. זיין פעטער איז ר' [[מאיר הירש]], וועלכער ווערט איז א באקאנטער דעוועלאפער און און ראש הקהל אין דער לאקאלע סאטמארע [[מהר&quot;א ט&quot;ב|מהר&quot;א]] קהילה, איז געווען דער וואס האט אים אריינגעברענגט אין עסקנות.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

זיין שטיף פאטער איז ר' וואלף גליק, וועלכער געדינט אלס תורה שרייבער ביי סאטמאר [[מהר&quot;א ט&quot;ב|מהר&quot;א]] רבי.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== מוניציפאלער קאריערע ==
ר' גדליה פארמאגט א לאנגיעריגע קאריערע אין דער רעגירונג פון קרית יואל.ער דינט שוין  אלס אדמיניסטראטאר פאר מער ווי 30 יאר.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

אפיציעלע רעגירונגס קוועלער באשטעטיגן זיין פאזיציע אין אמווייניגסטנס די 2010ער יארן. די [[פעדעראלע טראנספארטאציע אדמיניסטראציע]] האט אים אין אירע 2014, 2016 און 2019 יערליכע רעקארדס אויסגעפירט אלס ''ווילידש אדמיניסטראטאר'' פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2014 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2014/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2016 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2016/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2019 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2019/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2019}}&lt;/ref&gt;

אין א 2023ער באשלוס פון דער ניו יארק סטעיט אפעלאט דיוויזיע ווערט ער אפיציעל אנגעגעבן אלס '''ווילידש אדמיניסטראטאר און קלערק פון די ווילידש פון קרית יואל'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

== ראלע אין דער ווילידש ==
אלס ווילידש אדמיניסטראטאר האט ר' גדליה זיך פארנומען מיט א ברייטן ריי מוניציפאלע ענינים. ער איז געווען פארמישט אין כמעט אלע הויפט געביטן פון דער מוניציפאלער לעבן אין קרית יואל, אריינגערעכנט רעזידענציעלע אנטוויקלונג, טראפיק, מיסט אויפקלייבונג און אנדערע טאג טעגלעכע ענינים.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

דער מקור באשרייבט זיין פאזיציע אלס א געמיש פון די אויפגאבן פון א שטאט מענעדזשער, שטאט פלאנירער, פאליטישער פארמיטלער און הויפט עקזעקוטיוו. ער האט אויך געהאט א ברייטן נעץ פון קאנטאקטן מיט לאקאלע און סטעיט פאליטישע פערזאנען.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== פריע געריכטליכע פראצעדורן ==
ר' גדליה איז שוין געווען פארמישט אין אפיציעלע ענינים פון קרית יואל אין די פריע 2000ער יארן. אין א פעדעראלן געריכט קעיס פון 2000 איז זיין נאמען דערמאנט אין פארבינדונג מיט דער ווילידזש פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joseph Waldman v. Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F3/207/105/545158/|publisher=United States Court of Appeals for the Second Circuit|date=21סטן מערץ 2000}}&lt;/ref&gt;

אין 2005 איז ר' גדליה פארמישט געווארן אין א געריכט פראצעדור איבער א וואסער פייפליין פראיעקט פון קרית יואל. ער האט  אריינגעגעבן אן עפידעוויד אין פארבינדונג מיט דעם פלאן פון דער ווילידזש זיך צו פארבינדן צום קעטסקיל אקוואדאקט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of County of Orange v Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/new-york/other-courts/2005/2005-52270.html|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=20טן אקטאבער 2005}}&lt;/ref&gt;

== וואסער און אינפראסטרוקטור ==
די וואסער פארזארגונג פון קרית יואל איז געווען איינע פון די וויכטיגע אינפראסטרוקטור ענינים מיט וועלכע ר' גדליה איז געווען פארמישט.

אין 2005 איז זיין עפידעוויד געווען טייל פון א פראצעדור איבער א פארשלאג צו פארבינדן די ווילידזש מיטן קעטסקיל אקוואדאקט. דער פראיעקט האט אריינגענומען א גרויסע פינאנציעלע התחייבות און א באנד רעזאלוציע פון מער ווי 22 מיליאן דאלאר.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of County of Orange v Village of Kiryas Joel|url=https://law.justia.com/cases/new-york/other-courts/2005/2005-52270.html|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=20טן אקטאבער 2005}}&lt;/ref&gt;

אין שפעטערע יארן איז ר' גדליה ווייטער געווען פארבונדן מיט די וואסער ענינים פון קרית יואל. אין אפיציעלע רעקארדס איבער דער וואסער סיסטעם פון דער ווילידזש ווערט ער אנגעגעבן אלס א קאנטאקט פערזאן פאר די מוניציפאלע וואסער ענינים.

== טראנספארטאציע ==
סעגעדין איז אויך געווען פארמישט אין די פובליק טראנספארטאציע־ענינים פון קרית יואל. אין די יערליכע רעקארדס פון דער פעדעראלער טראנספארטאציע אדמיניסטראציע ווערט ער אנגעגעבן אלס דער ווילידש אדמיניסטראטאר פון קרית יואל. 

== טראנספארטאציע ==
ר' גדליה האט אויך געהאט א ראלע אין דער פובליק טראנספארטאציע פון קרית יואל. די פעדעראלע טראנספארטאציע אדמיניסטראציע האט געהאלטן יערליכע רעקארדס פון דער ווילידש פון קרית יואל און האט אין זיי אנגעגעבן ר' גדליה אלס דער ווילידש אדמיניסטראטאר די רעקארדס ווייזן אז די ווילידזש האט אין יענע יארן אפערירט א פובליק טראנספארטאציע־סיסטעם פאר אירע איינוואוינער.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – Annual Agency Profile|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – Annual Agency Profile|publisher=Federal Transit Administration|date=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Village of Kiryas Joel – 2014 Annual Agency Profile|url=https://www.transit.dot.gov/sites/fta.dot.gov/files/transit_agency_profile_doc/2014/20187.pdf|publisher=Federal Transit Administration|date=2014}}&lt;/ref&gt;

== וואוינונגס אנטוויקלונג ==
א הויפט טייל פון ר' גדליה'ס ארבעט איז געווען פארבונדן מיט דער שנעלער וואוקס פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

די שנעלע וואוקס פון דער באפעלקערונג האט פארלאנגט נייע וואוינונגען און פארברייטערונגען פון די אינפראסטרוקטור. ר' גדליה האט זיך פארנומען מיט די מוניציפאלע זייט פון די פראצעדורן, אריינגערעכנט פלאנירונג און לאנד באנוץ.

== ענעקסעשן ==
ר' גדליה האט אויך געהאט א וויכטיגע ראלע אין די ענעקסעשן פראצעדורן פון קרית יואל.

אין די יארן פאר די גרינדונג פון [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]] האט קרית יואל געזוכט צו פארברייטערן אירע גרעניצן דורך אנעקסירן לאנד פון ארומיגע טאונס .

אין 2015 האט קרית יואל אנעקסירט 164 אקער לאנד פון דער טאון פון מאנרא, און שפעטער זענען פארגעלייגט געווארן נאך לאנד ענעקסעשנס.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

אין 2019 האט ר' גדליה, אין זיין אפיציעלער ראלע אלס ווילידש אדמיניסטראטאר, אריינגעגעבן פארשידענע ענעקסעשן פארשלאגן פאר קרית יואל. עטליכע פון די פארשלאגן האבן אריינגענומען שטחים וואס זענען געווען אריינגערעכנט אין פארשלאגן צו גרינדן א נייעם ווילידזש מיטן נאמען Seven Springs.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

דער ענין איז אנגעקומען צום ניו יארק סטעיט אפעלאט געריכט. אין זיין באשלוס פון 12טן אפריל 2023 האט דאס געריכט באהאנדלט די פראגע איבער וועלכע לאקאלע רעגירונג זאל האבן יוריסדיקציע איבער די פארשידענע אנעקסאציע פארשלאגן.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Matter of Wagschal v Szegedin|url=https://www.nycourts.gov/REPORTER/3dseries/2023/2023_01899.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=12טן אפריל 2023}}&lt;/ref&gt;

== גרינדונג פון פאלם טרי ==
אין 2017 האבן די וויילער אין מאנרא באשטעטיגט א פלאן צו שאפן א נייעם טאון פון דעם שטח ארום קרית יואל. דער נייעם טאון איז שפעטער געווארן באקאנט אלס [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

נאך די וואלן האט ר' גדליה געזאגט אז דער טאג איז געווען א היסטארישער טאג און אויסגעדריקט האפענונג אז די נייע באציאונגען צווישן די פארשידענע ציבורס אין דער געגנט זאלן זיין באזירט אויף דיפלאמאטיע און קאמפראמיס.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=NY town votes to let Orthodox enclave Kiryas Joel secede|url=https://www.jta.org/2017/11/08/united-states/ny-town-votes-to-let-orthodox-enclave-kiryas-joel-secede|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=8טן נאוועמבער 2017}}&lt;/ref&gt;

דער נייעם Town of Palm Tree איז אריין אין קראפט אין 2020, און קרית יואל איז געווארן א ווילידזש אינערהאלב דעם נייעם טאון.

== פאליטישע פארבינדונגען ==
ר' גדליה האט איבער די יארן אנטוויקלט א ברייטן נעץ פון פאליטישע פארבינדונגען אין לאקאלע און סטעיט רעגירונג.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=American Shtetl: The Making of Kiryas Joel, a Hasidic Village in Upstate New York|publisher=Princeton University Press|year=2025}}&lt;/ref&gt;

צוליב זיין פאזיציע האט ער רעפרעזענטירט קרית יואל אין באציאונגען מיט טאון , קאונטי און סטעיט באאמטע, ווי אויך מיט פעדעראלע אגענטורן אין ענינים וואס האבן באטראפן די ווילידזש.

== סטעיט און פעדעראלע ענינים ==
אין 2021 איז ר' גדליה געווען אנגעגעבן אלס קאנטאקט פערזאן פאר א ניו יארק סטעיט פראיעקט פארשלאג פאר דער ווילידש פון קרית יואל. דער פראיעקט האט זיך פארבונדן מיט פארבעסערונגען אין וועג און פוסגייער זיכערקייט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=New York State and Municipal Facilities Program Project Nomination|url=https://www.nysenate.gov/sites/default/files/open-data/2021_sam_web_report_1.24.pdf|publisher=New York State Senate|date=2021}}&lt;/ref&gt;

אין 2022 איז ר' גדליה געווען צווישן די לאקאלע באאמטע וואס זענען אנוועזנד געווען ביי א באזוך פון פרעזידענט [[דזשאו ביידען]] אין דער האדסאן וואלי געגנט.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pool Reports of October 6, 2022|url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/pool-reports-october-6-2022|publisher=The American Presidency Project|date=6טן אקטאבער 2022}}&lt;/ref&gt;

אין 2025 ווערט ר' גדליה נאכאמאל אויסגעפירט אין אן אפיציעלן געריכט דאקומענט פון ניו יארק אלס ווילידש אדמיניסטראטאר פון קרית יואל.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Decision and Order, Town of Palm Tree v. Climate Justice Working Group|url=https://climate.ny.gov/-/media/Project/Climate/Files/2025-08-14-Decision-and-Order-Town-of-Palm-Tree-et-al-v-CJWG-and-DEC.pdf|publisher=New York State Supreme Court, Albany County|date=14טן אויגוסט 2025}}&lt;/ref&gt;

== זען אויך ==

* [[קרית יואל]]
* [[פאלם טרי, ניו יארק|פאלם טרי]]
* [[סאטמאר]]
* [[אראנדזש קאונטי, ניו יארק|אראנדזש קאונטי]]
* [[ניו יארק]]
{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>fshqt41bz3s3itpx863sz87ohqq3t9e</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>