װיקיפּעדיע yiwiki https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter מעדיע באַזונדער רעדן באַניצער באַניצער רעדן װיקיפּעדיע װיקיפּעדיע רעדן טעקע טעקע רעדן מעדיעװיקי מעדיעװיקי רעדן מוסטער מוסטער רעדן הילף הילף רעדן קאַטעגאָריע קאַטעגאָריע רעדן פארטאל פארטאל רעדן TimedText TimedText talk יחידה שיחת יחידה אירוע שיחת אירוע 0 1335 602610 589962 2026-09-11T00:35:25Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602610 wikitext text/x-wiki {{מדינה| | נאמען = איסלאנד | שטאַט = איסלאנד<br />''Ísland'' | פאן בילד = Flag of Iceland.svg | סימבאל בילד = Coat of arms of Iceland.svg | מאפע = Europe-Iceland.svg | זינגליד = ''Lofsöngur'' ״דאָס זינגליד״ | קאנטינענט = [[אייראָפּע]] | אפיציעלע שפראך = [[איסלאנדיש]] / [[איסלענדיש]] | הויפטשטאט = [[רעקיאוויק]] | רעגירונג = פּארלאמענטארישע רעפּובליק <!-- | ראש מלוכה טיטל = גרונטלעך: פרעזידענט --> | ראש מלוכה = אָלאפור גרימסאָן | פרעמיער מיניסטער = | גרינדונג דאטום = | פלאך מאס = 103,001 | וועלט גראדונג פלאך = 107טע | פראצענט וואסער = 2.7 | באפעלקערונג צאל = 319,368 | וועלט גראדונג באפעלעקרונג = 172סטע | באפעלקערונג ענגקייט = | פראדוקט ווערדע = $12.805 ביליאן | וועלט גראדונג פראדוקט ווערדע = 134 | וואלוטע = [[איסלאנדישער קראנא]] (ISK) | צייט זאנע = | אינטערנעט דאמיין = is | טעלעפאן קאד = 354 | באמערקונגען = }} '''איסלאַנד''' ([[איסלענדיש]]: '''''Ísland''''', דאס הייסט: אײַזלאנד) איז אן [[אינזל לאנד|אינזל־לאנד]] אין [[אײראָפּע]] וואָס ליגט אינעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אָקעאן]]. זײַן [[הויפטשטאט|הויפּטשטאָט]] איז [[רעקיאװיק]]. איסלאנד איז דער צווייטער גרעסטער אינזל אין אייראָפּע, נאָך [[גרויסבריטאניע]]. איסלאנד איז דאָס מערסטע אנטוויקלטע לאנד אין דער וועלט. ביזן [[20סטער י"ה|20סטן יאָרהונדערט]], האָט די איסלאנדישע באפעלקערונג זיך פארלאָזט אויף פישערײַ און לאנדווירטשאפט. פון 1262 ביז 1918 איז איסלאנד געווען א טייל פון [[נאָרוועגיע]] און שפעטער [[דענמארק]]. == עקאנאמיע == ביזן 20'סטן יארהונדערט איז איסלאנד געווען פון די ארעמסטע לענדער אין מערב אייראפע. אבער לעצטנס איז די עקאנאמיע שטארק געוואקסן. אין 2007 איז איסלאנד געווען דאס פינפטע גרעסטע פראדוצירנדע לאנד, מיט $40,112 א מענטש. איסלאנד האט ווייניג נאטורלעכע רעסורסן, אחוץ [[הידראעלעקטרישע קראפט|הידראעלעקטרישע]] און [[געאטערמאלע קראפט]]. 40% פון עקספארט קומט פון פישעריי, וואס באשעפטיגט 7% פון דער ארבעטקראפט.<ref name="CIA Govt">{{cite web |authorlink=Central Intelligence Agency |title=CIA – The World Fact book – Iceland |work=Government |publisher=United States Government |date=20 July 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ic.html |accessdate=24 March 2010}}</ref> די נאציאנאלע וואלוטע איז דער [[איסלאנדישער קראנא]] (ISK).מערסטנטייל פון די איינוואוינער זענען נישט אינטרעסירט אין מיטטיילן אין דעם אייראפעאישער וואלוטע די [[איירא]].<ref>{{cite news|url=http://www.si.is/media/althjodlegt-samstarf/almenningur_2010-02.pdf|title=Gallup Icelandic Euro vote poll|accessdate=2010-10-25|archivedate=2011-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221195416/http://www.si.is/media/althjodlegt-samstarf/almenningur_2010-02.pdf}}</ref> אינעם לעצטן יארצענדליקער האט די עקאנאמיע דיווערסיפיצירט אין [[ווייכווארג]] פראדוקציע, [[ביאטעכנאלאגיע]] און פינאנציעלע באדינונגען. פערזענלעכע שטייערן זענען 22.75%.<ref name="economicfreedom2008">{{Citation |title=Index of Economic Freedom 2008 – Iceland |url=http://www.heritage.org/index/country.cfm?id=Iceland |access-date=2008-02-14 |archivedate=2008-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080214155328/http://www.heritage.org/index/country.cfm?id=Iceland |deadurl=no }}</ref> און [[קארפאראטער שטייער]] איז 18%, פון די נידריגסטע אין דער וועלט.<ref name="economicfreedom2008"/> איסלאנד איז א מיטגליד אין דער [[אייראפעאישע פרייהאנדל אסאסיאציע|אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע]]. == קולטור == === ליטעראטור === === קונסט === === מוזיק === איסלאנדישע מוזיק האט א שייכות מיט נארדישער מוזיק. טראדיציאנעלע איסלאנדישע מוזיק איז שטארק רעליגיעז. זי האט זיך פארלאזט בעיקר אויף זינגען קלויסטערלידן, ווייל ס'איז געווען א מאנגל פון מוזיק אינסטרומענטן. די איסלאנדישע [[דזשעז]] קאפעליע "מעזאפארטע" איז באקאנט איבער דער גארער וועלט. איסלאנד פארמאגט [[עלעקטראנישע מוזיק]]ער ווי טהאר און גוסגוס. === ספארט === [[פוטבאל]] און [[אטלעטיק]] זענען פאפולערע ספארטן. {{-}} == רעפערענצן == {{רעפליסטע}} {{לענדער פון אייראפע}} {{ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג}} {{אייראפע-געא-שטומף}} [[קאַטעגאָריע:איסלאנד]] [[קאַטעגאָריע:אינדזלען]] 30uuwuj592hda6sosaa1e13edkyiw2v 0 13244 602596 583129 2026-09-10T16:13:03Z Menseg 62495 Menseg האט באוועגט בלאט [[קעסי]] צו [[קעסי ווענטורע]] 583129 wikitext text/x-wiki {{אישיות}} [[Image:Cassie by David Shankbone.jpg|thumb|220px|Cassie]] '''קעסי ווענטורע''' ([[ענגליש]]: ''Cassie Ventura''; געבוירן אין [[קאנעקטיקוט]] דעם [[26סטן אויגוסט]] [[1986]]) איז אַן [[מארקאנער|אַמעריקאַנער]] פּאָפּולערע [[פאפ]] [[זינגער]]ין, א [[מאדעלקע]] און צומאלן אַן [[אקטריסע]]. זי איז בעיקר באװוּסט געווארן דורך איר [[סינגל]] "Me & U". און אין יאר [[2006]] האט זי פראדוקירט די סינגל "Long Way 2 Go". [[קאטעגאריע:פאפ זינגערס]] [[קאַטעגאָריע:אקטיארן]] [[קאַטעגאָריע:מאדעלקעס]] 9sdx6pwpap36bufz9nw5i6fsma32l07 0 13407 602613 602433 2026-09-11T02:06:02Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602613 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="left" cellpadding="4" cellspacing="0" width="270" style="margin:0.5em 1.5em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; padding:5px;" |'''וויאמינג''' | colspan="2" style="text-align:center;" |[[טעקע:Flag_of_Wyoming.svg|135x135פיקס|פאן פון וויאמינג]] [[טעקע:Seal_of_Wyoming.svg|90x90פיקס|סיעל פון וויאמינג]] |- !אריגינעלער נאמען |Wyoming |- !אפיציעלער נאמען |State of Wyoming |- !צונאמען |Equality State |- !קאנטינענט |[[צפון אמעריקע]] |- !ראיאן |[[מערב פאראייניגטע שטאטן]] |- !לאנד |[[פאראייניגטע שטאטן]] |- !הויפטשטאט |[[שייען (וויאמינג)|שייען]] |- !גרעסטע שטאט |[[שייען (וויאמינג)|שייען]] |- !שטח |253,335 ק״מ² |- !פלאץ צווישן די שטאטן |10טער לויט שטח |- !העכסטער פונקט |גאנעט פיק 4,209 מעטער |- !נידעריגסטער פונקט |בעל פארש טייך 945 מעטער |- !הויפט טייכן |יעללאָוסטאון טייך גרין טייך סנעיק טייך |- !צייט זאנע |בארג צייט |- !אריינגענומען אין פאראייניגטע שטאטן |10טן יולי 1890 |- !סדר |44סטער שטאט |- !קאונטיס |23 |- !פאסט קאד |WY |- !ISO קאד |US-WY |- !שטאט בלום |אינדיאנישער ברוש |- !שטאט בוים |קאטןוואוד |- !שטאט פויגל |מערב מעדאולארק |- !וועבזייטל |[https://wyoming.gov wyoming.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209073407/http://www.wyoming.gov/ |date=2014-02-09 }} |} '''וויאמינג''' (ענגליש: '''Wyoming''') איז א שטאט אין דעם מערב טייל פון די [[פאראייניגטע שטאטן]]. זי איז א חלק פון די [[ראקי בערג]], זי גרעניצט זיך מיט [[מאנטענע]] אין צפון, [[דרום דעקאטע]] און [[נעבראסקא]] אין מזרח, [[קאלאראדא]] אין דרום און [[יוטא]] און [[איידאהא]] אין מערב. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז '''[[שייען (וויאמינג)|שייען]]'''. אנדערע גרויסע שטעט זענען [[קאספער]], [[לאראמיע]] און [[גילעט (וויאמינג)|גילעט]]. וויאמינג איז די ווייניגסט באפעלקערטע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן. == היסטאריע == דער שטח פון היינטיגן וויאמינג איז געווען באוואוינט דורך פארשידענע אינדיאנער פעלקער פאר פילע יארהונדערטער. אין דעם 19טן יארהונדערט זענען אמעריקאנער פארשער, פעלץ האנדלער און קאלאָניסטן אנגעקומען אין דעם געגנט. די [[ארעגאן טרייל]] און אנדערע גרויסע וועגען צו מערב האבן דורכגעגאנגען דורך טיילן פון וויאמינג. אין '''1868''' האט די אמעריקאנער רעגירונג געגרינדעט די [[וויאמינג טעריטאריע]]. וויאמינג איז געווארן באקאנט פאר איר ראלע אין דער היסטאריע פון פרויען'ס שטימרעכט. אין '''1869''' האט די וויאמינג טעריטאריע געגעבן פרויען דאס רעכט צו שטימען, און זי איז געווען די ערשטע טעריטאריע אין די פאראייניגטע שטאטן וואס האט דאס געטאן. דערפאר ווערט וויאמינג אפט גערופן די '''"Equality State"'''. אום '''10טן יולי 1890''' איז וויאמינג געווארן דער '''44סטער שטאט''' אין די פאראייניגטע שטאטן. == געאגראפיע == וויאמינג איז איינע פון די גרעסטע שטאטן לויט שטח, אבער האט א קליינע באפעלקערונג. די [[ראקי בערג]] נעמען אריין א גרויסן טייל פון דער שטאט. '''גאנעט פיק''' איז דער העכסטער פונקט אין וויאמינג, מיט א הייך פון בערך '''4,209 מעטער'''. אין וויאמינג געפינט זיך דער גרעסטער פארק פון די פאראייניגטע שטאטן, דער [[יעלאסטאן נאציאנאלער פארק]] פארק. עס איז באקאנט די [[בופל|אקס]]ן וואס דרייען זיך ארום אין איהר פראנק און פריי אין די טויזנטער. אויך זעט מען אסאך אין דעם פארק די אלד פעטפואל, דאס זענען הייסע פארע און וואסער שטראמונגען וואס שפראצן ארויס פון די ערד טיפענישן, עס איז זייער אינטערעסאנט דאס צוזעהן, עס גייט צו אז פונקטליך יעדע זעכציג מינוט שפריצט ארויס א מעכיטיגע שפריץ פון דער ערד, עס דערהויבט צו איבער פינף מעטער, עס שפריצט אזוי פינף מינוט אין א צו. יעלאסטאן איז געווען דער ערשטער נאציאנאלער פארק אין די פאראייניגטע שטאטן און איז באקאנט פאר גייזערס, הייסע קוואלן און ווילדע חיות. א טייל פון [[גרענד טעטאן נאציאנאלער פארק]] געפינט זיך אויך אין וויאמינג. די שטאט האט גרויסע פלאכע און בארגיגע געגנטן. ==עקאנאמיע== [[לאנדווירטשאפט]] איז שטענדיק געווען א וויכטיקער טייל פון דער [[עקאנאמיע]] פון וויאמינג. די עיקר זאכן וואס וואקסן אין וויאמינג זענען [[פלייש]], [[היי]], [[צוקער]], [[תבואה]] ([[ווייץ]] און [[גערשט]]) און [[וואל]]. מינעראלן און ענערגיע זענען היסטאריש געווען זייער וויכטיג פאר דער עקאנאמיע פון וויאמינג. קוילן, נאטירליכע גאז און אנדערע מינעראלן ווערן פראדוצירט אין דער שטאט. טוריזם איז אויך א גאר וויכטיגער טייל פון דער עקאנאמיע. מיליאנען מענטשן באזוכן יעללאָוסטאון און אנדערע נאטירליכע פארקן יעדעס יאר. לאנדווירטשאפט, בפרט בהמות און שעפ, האט אויך א לאנגע היסטאריע אין וויאמינג. == באפעלקערונג == לויט דעם 2020 צענזוס האט וויאמינג געהאט '''576,851''' איינוואוינער. ויאמינג האט די קלענסטע באפעלקערונג אין די פאראייניגטע שטאטן. די גרעסטע שטאט איז [[שייען (וויאמינג)|שייען]], וועלכע איז אויך די הויפטשטאט. אנדערע וויכטיגע באפעלקערונג צענטערס זענען קאספער, לאראמיע און גילעט.[[טעקע: Flag of Wyoming.svg |קליין|100px|פֿאָן פֿון וויאמינג]] == אידן אין וויאמינג == אין וויאמינג איז די אידישע באפעלקערונג קליין, מיט קלענערע קהילות אין פארשידענע טיילן פון דער שטאט.{{בילד-ברייט|PassPanoramawi.jpg|1400px}}{{רעפערענצן}}{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}} arqr6602nc2zddnulgsjz1905nbr3ek 0 13434 602618 602307 2026-09-11T05:15:37Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602618 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="left" cellpadding="4" cellspacing="0" width="270" style="margin: 0.5em 1.5em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; padding:5px;" |'''קענזאס''' | colspan="2" style="text-align:center;" |[[טעקע:Flag_of_Kansas.svg|135x135פיקס|פאן פון קענזאס]] [[טעקע:Seal_of_Kansas.svg|90x90פיקס|סיעל פון קענזאס]] |- !אריגינעלער נאמען |Kansas |- !אפיציעלער נאמען |State of Kansas |- !צונאמען |Sunflower State |- !קאנטינענט |[[צפון אמעריקע]] |- !ראיאן |[[מיטל מערב]] |- !לאנד |[[פאראייניגטע שטאטן]] |- !הויפטשטאט |[[טאפיקא]] |- !גרעסטע שטאט |[[וויטשיטא]] |- !שטח |213,100 ק״מ² |- !באפעלקערונג |בערך 3 מיליאן |- !צייט זאנע |צענטראל און Mountain Time |- !אריינגענומען אין פאראייניגטע שטאטן |29סטן יאנואר 1861 |- !סדר |34סטער שטאט |- !קאונטיס |105 |- !פאסט קאד |KS |- !ISO קאד |US-KS |- !וועבזייטל |[https://ks.gov ks.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260825142724/https://www.ks.gov/ |date=2026-08-25 }} |} '''קענזאס''' (ענגליש: '''Kansas''') איז א שטאט אין דעם [[מיטל מערב]] פון די [[פאראייניגטע שטאטן]]. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט נארד צענטראל. זיין הויפטשטאט איז [[טאפעקע]]. == היסטאריע == אום דעם 29סטן יאנואר 1861 איז קענזאס געווארן דער 34סטער שטאט. == געאגראפיע == קענזאס איז בעיקר א פלאך שטאט מיט ברייטע פלעינען. זי גרעניצט זיך מיט [[נעבראסקא]], [[קאלאראדא]], [[אקלאהאמע]] און [[מיזורי]]. == עקאנאמיע == אזוי ווי אנדער שטאטן אין דעם שטח פון אמעריקע, איז קענזעס א גרויסער פראדוצירער פון [[ווייץ]] און אנדערע [[תבואה|תבואות]], און פראדוצירט א פינפטל פון גאר די ווייץ וואס וואקסט אין די פאראייניקטע שטאטן.<ref name="FAQ1">{{cite web |url=http://www.ksda.gov/kansas_agriculture/faq/id/56 |title=FAQ |work=Kansas Department of Agriculture |accessdate={{ר}}3טן יאנואר, 2011}}</ref> אחוץ ווייץ פראדוצירט קענזעס גרויסע קוואנטיטען פון [[סארגע]], זומער [[קארטאפל]] און [[זונרויז]]ן,<ref name="Arg.Stats">{{cite web |url=http://www.ksda.gov/statistics/ |title=Kansas Agricultural Statistics |work=Kansas Department of Agriculture |accessdate={{ר}}16טן יאנואר, 2011}}</ref> אנדערע אינדוסטריעס אין קענזעס זענען [[אוויאציע]] און [[קאמוניקאציע]]ס. == אידן אין קענזאס == יידישע קהילות געפינען זיך בעיקר אין קענזאס סיטי און וויטשיטא.{{קאמאנסלינק}} ==רעפערענצן== {{רעפליסטע}} {{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}} pf95n5h165g6zjs90b4e3hdf4adifpz 0 25147 602593 588836 2026-09-10T15:12:04Z Menseg 62495 Menseg האט באוועגט בלאט [[דענמע]] צו [[דונמע]] 477252 wikitext text/x-wiki {{יתום}} '''דענמע''' ''Dönme'' איז געװען אַ רעליגיִעזע סעקטע פֿון [[שבתי-צבי]]ניקס װאָס האָבן זיך גע[[שמד]]ט און געװאָרן [[מעכאַמעדאַנער]]. [[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]] [[קאַטעגאָריע:טערקיי]] [[קאַטעגאָריע:רעליגיע]] 9tnqcbr65qbu9mrvhe3l2pnktcnspz0 602595 602593 2026-09-10T16:11:53Z Menseg 62495 602595 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Brockhaus_and_Efron_Jewish_Encyclopedia_e13_783-0.jpg|רעכטס|קליין|285x285פיקס|אילוסטראציע פון [[שבתי צבי]] פון דער ''[[Jewish Encyclopedia]]'' (1906), [[Joods Historisch Museum]], אמסטערדאם]] [[טעקע:Shabbatai2.jpg|רעכטס|קליין|410x410פיקס|א געמאלענע בילד פון אנהענגער פון [[שבתי צבי]]]] '''דונמע''' (דענמע אין טערקיש ''Dönme'') איז א שבתאישע רעליגיעזע גרופע פון אידן וואס נאך וואס [[שבתי צבי]] א מקובל פונעם 17טן יארהונדערט, וועלכער האט זיך דערקלערט אלס דער [[משיח]] און אין 1666 זיך אפיציעל געטויפט צו איסלאם אונטער דרוק פונעם [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישן]] [[סולטאן]] [[מוחמד דער פערדער]].<ref name="JE 1906">{{cite encyclopedia|author1-last=Kohler|author1-first=Kaufmann|author1-link=Kaufmann Kohler|author2-last=Malter|author2-first=Henry|author2-link=Henry Malter|year=1906|title=Shabbetai Ẓevi|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13480-shabbethai-zebi-b-mordecai|encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]|publisher=[[Kopelman Foundation]]|access-date=5 April 2025|quote=At the command [of the sultan], Shabbetai was now taken from [[Abydos (Hellespont)|Abydos]] to [[Edirne|Adrianople]], where the [[Ottoman court|sultan's physician]], a former Jew, advised Shabbetai to embrace Islam as the only means of saving his life. Shabbetai realized the danger of his situation and adopted the physician's advice. On the following day [...] being brought before the sultan, he cast off his Jewish garb and put a Turkish turban on his head; and thus his conversion to Islam was accomplished. The sultan was much pleased, and rewarded Shabbetai by conferring on him the title (Mahmed) "Effendi" and appointing him as his doorkeeper with a high salary. [...] To complete his acceptance of Mohammedanism, Shabbetai was ordered to [[Polygyny in Islam|take an additional wife]], a [[History of slavery in the Muslim world|Mohammedan slave]], which order he obeyed. [...] Meanwhile Shabbetai secretly continued his plots, playing a double game. At times he would assume the role of a pious Mohammedan and revile Judaism; at others he would enter into relations with Jews as one of their own faith. Thus in March 1668, he gave out anew that he had been filled with the [[Holy Spirit in Judaism|Holy Spirit]] at [[Passover]] and had received a revelation. He, or one of [[Sabbateans|his followers]], published a mystic work addressed to the Jews in which the most fantastic notions were set forth, e.g., that he was the true Redeemer, in spite of his conversion, his object being to [[Conversion to Judaism|bring over thousands of Mohammedans to Judaism]]. To the sultan he said that his activity among the Jews was to bring them over to Islam. He therefore received permission to associate with his former coreligionists, and even to preach in their synagogues. He thus succeeded in bringing over a number of Mohammedans to his [[Kabbalah|cabalistic views]], and, on the other hand, in converting many Jews to Islam, thus forming a Judæo-Turkish sect (Dönmeh), whose followers implicitly believed in him (as the [[Jewish Messiah]]). This double-dealing with Jews and Mohammedans, however, could not last very long. Gradually the Turks tired of Shabbetai's schemes. He was deprived of his salary, and banished from Adrianople to Constantinople. In a village near the latter city he was one day surprised while [[Psalms|singing psalms]] in a tent with Jews, whereupon the grand vizier ordered his banishment to [[Dulcigno]], a small place in [[Albania under the Ottoman Empire|Albania]], where he died in loneliness and obscurity.}}</ref><ref name="AICE2">{{cite encyclopedia|author=Abraham J. Karp|year=2017|title="Witnesses to History": Shabbetai Zvi – False Messiah (Judaic Treasures)|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/shabbetai-zvi-false-messiah-judaic-treasures|encyclopedia=Jewish Virtual Library|publisher=American–Israeli Cooperative Enterprise (AICE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016113117/https://www.jewishvirtuallibrary.org/shabbetai-zvi-false-messiah-judaic-treasures|archive-date=16 October 2017|url-status=live|quote=Born in [[İzmir|Smyrna]] in 1626, he showed early promise as a [[Talmudic scholar]], and even more as a student and devotee of [[Kabbalah]]. More pronounced than his scholarship were his strange [[Jewish mysticism|mystical speculations and religious ecstasies]]. He traveled to various cities, his strong personality and his alternately [[Asceticism#Judaism|ascetic]] and [[Self-indulgence|self-indulgent]] behavior attracting and repelling rabbis and populace alike. He was expelled from Salonica by its rabbis for having staged a wedding service with himself as bridegroom and the [[Torah]] as bride. His erratic behavior continued. For long periods, he was a respected student and teacher of Kabbalah; at other times, he was given to messianic fantasies and bizarre acts. At one point, living in [[Jerusalem]] seeking "peace for his soul," he sought out a self-proclaimed "man of God," [[Nathan of Gaza]], who declared Shabbetai Zvi to be the Messiah. Then Shabbetai Zvi began to act the part [...] On September 15, 1666, Shabbetai Zvi, brought before the sultan and given the choice of death or apostasy, prudently chose the latter, setting a turban on his head to signify his conversion to Islam, for which he was rewarded with the honorary title "Keeper of the Palace Gates" and a pension of 150 piasters a day. The apostasy shocked the Jewish world. Leaders and followers alike refused to believe it. Many continued to anticipate a second coming, and faith in false messiahs continued through the eighteenth century. In the vast majority of believers revulsion and remorse set in and there was an active endeavor to erase all evidence, even mention of the pseudo messiah. Pages were removed from communal registers, and documents were destroyed. Few copies of the books that celebrated Shabbetai Zvi survived, and those that did have become rarities much sought after by libraries and collectors.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baer|first=Marc|date=2004|title=The Double Bind of Race and Religion: The Conversion of the Dönme to Turkish Secular Nationalism|url=https://www.jstor.org/stable/3879506|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=46|issue=4|pages=682–708|issn=0010-4175}}</ref> נאך זיין שמד האבן א טייל פון זיינע אנהענגער אויך אנגענומען איסלאם, אבער האבן אין געהיים ווייטער געהאלטן פאר אידישע מנהגים, אמונות און [[קבלה]]. די גרופע האט זיך אנטוויקלט אין דער [[אטאמאנישער אימפעריע]], בעיקר אין [[סאלאניקי]], און שפעטער אויך אין אנדערע שטעט פון דער אימפעריע און אין [[טערקיי]].<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Judaism – The Lurianic Kabbalah: Shabbetaianism|url=https://www.britannica.com/topic/Judaism/The-Lurianic-Kabbala#ref35335|date=23 January 2020|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|location=Edinburgh|quote=Rabbi [[Sabbatai Zevi|Shabbetai Tzevi]] of [[İzmir|Smyrna]] (1626–76), who [[List of Jewish messiah claimants|proclaimed himself messiah]] in 1665. Although the "messiah" was [[Forced conversion#Ottoman Empire|forcibly converted to Islam]] in 1666 and ended his life in exile 10 years later, he continued to have [[Sabbateans|faithful followers]]. A sect was thus born and survived, largely thanks to the activity of [[Nathan of Gaza]] (c. 1644–90), an unwearying propagandist who justified the actions of Shabbetai Zevi, including his final apostasy, with theories based on the [[Lurianic Kabbalah|Lurian doctrine of "repair"]]. Sabbatai's actions, according to Nathan, should be understood as the descent of the just into the abyss of the "shells" in order to liberate the captive particles of divine light. The Shabbetaian crisis lasted nearly a century, and some of its aftereffects lasted even longer. It led to the formation of sects whose members were externally converted to Islam—e.g., the Dönmeh (Turkish: "Apostates") of [[Thessalonika|Salonika]], whose descendants still live in [[Turkey]]—or to [[Roman Catholicism]]—e.g., the [[Frankism (Sabbateanism)|Polish supporters]] of [[Jacob Frank]] (1726–91), the self-proclaimed messiah and [[Conversion to Christianity|Catholic convert]] (in [[Lands of the Bohemian Crown (1648–1867)|Bohemia-Moravia]], however, the Frankists outwardly remained Jews). This crisis did not discredit Kabbalah, but it did lead Jewish spiritual authorities to monitor and severely curtail its spread and to use censorship and other acts of repression against anyone—even a person of tested piety and recognized knowledge—who was suspected of Shabbetaian sympathies or messianic pretensions.}}</ref><ref name="AICE1">{{cite encyclopedia|author=Gershom Scholem|author-link=Gershom Scholem|year=2017|title=Doenmeh|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|encyclopedia=Jewish Virtual Library|publisher=American–Israeli Cooperative Enterprise (AICE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105070905/https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|archive-date=5 November 2017|url-status=live|quote='''DOENMEH (Dönme)''', sect of adherents of Shabbetai Ẓevi who embraced Islam as a consequence of the failure of the [[Sabbateans|Shabbatean messianic upheaval in the Ottoman Empire]]. After Shabbetai Ẓevi converted to Islam in September 1666, large numbers of his disciples interpreted his apostasy as a secret mission, deliberately undertaken with a particular mystical purpose in mind. The overwhelming majority of his adherents, who called themselves ''ma'aminim'' ("believers"), remained within the Jewish fold. However, even while Shabbetai Ẓevi was alive several leaders of the ''ma'aminim'' thought it essential to follow in the footsteps of their messiah and to become Muslims, without, as they saw it, renouncing their Judaism, which they interpreted according to new principles. Until Shabbetai Ẓevi's death in 1676 the sect, which at first was centered largely in [[Edirne|Adrianople (Edirne)]], numbered some 200 families. They came mainly from the [[Balkan Jews|Balkans]], but there were also adherents from [[İzmir]], [[Bursa]], and other places. There were a few outstanding scholars and kabbalists among them, whose families afterward were accorded a special place among the Doenmeh as descendants of the original community of the sect. Even among the Shabbateans who did not convert to Islam, such as [[Nathan of Gaza]], this sect enjoyed an honorable reputation and an important mission was ascribed to it. Clear evidence of this is preserved in the commentary on [[Psalms]] (written c. 1679) of Israel Ḥazzan of Castoria.<br/> Many of the community became converts as a direct result of Shabbetai Ẓevi's preaching and persuasion. They were outwardly fervent Muslims and privately Shabbatean ''ma'aminim'' who practiced a type of messianic Judaism, based as early as the 1670s or 1680s on "the 18 precepts" which were attributed to Shabbetai Ẓevi and accepted by the Doenmeh communities. [...] These precepts contain a parallel version of the [[Ten Commandments]]. However, they are distinguished by an extraordinarily ambiguous formulation of the commandment "[[Thou shalt not commit adultery]]," which approximates more to a recommendation to take care rather than a prohibition. The additional commandments determine the relationship of the ''ma'aminim'' toward the Jews and the Turks. [[Forbidden relationships in Judaism|Intermarriage with true Muslims is strictly and emphatically forbidden]].}}</ref><ref name="JE 1906" /><ref name="Kohler-Gottheil">{{cite encyclopedia|author1-last=Kohler|author1-first=Kaufmann|author1-link=Kaufmann Kohler|author2-last=Gottheil|author2-first=Richard|author2-link=Richard James Horatio Gottheil|year=1906|title=Dönmeh|url=http://jewishencyclopedia.com/articles/5278-donmeh|encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]|publisher=[[Kopelman Foundation]]|access-date=5 April 2025|quote=A sect of crypto-Jews, descendants of the followers of Shabbethai Ẓebi, living today mostly in [[Thessalonika|Salonica]], [[East Thrace|European Turkey]]: the name (Turkish) signifies "[[Apostasy in Islam|apostates]]". The members call themselves "Ma'aminim" (Believers), "Ḥaberim" (Associates), or "Ba'ale Milḥamah" (Warriors); but at Adrianople they are known as "Sazanicos" (Little Carps)—a name derived either from the fish-market, near which their first [[mosque]] is supposed to have been situated, or because of a prophecy of Shabbethai that the Jews would be delivered under the [[Astrological sign|zodiacal sign]] of the [[Pisces (astrology)|fish]]. The Dönmeh are said to have originated with Jacob Ẓebi Querido, who was believed to have been a [[Gilgul|reincarnation]] of Shabbethai.<br/> The community is outwardly Mohammedan (following the example set by Shabbethai); but in secret observes certain [[Judaism|Jewish rites]], though in no way making common cause with the Jews, whom they call "koferim" (infidels). The Dönmeh are evidently [[Spanish and Portuguese Jews|descendants of Spanish exiles]]. Their [[List of Jewish prayers and blessings|prayers]], as published by Danon, are partly in [[Hebrew language|Hebrew]] (which few seem to understand) and partly in [[Judaeo-Spanish|Ladino]]. They live in sets of houses which are contiguous, or which are secretly connected; and for each block of houses there is a secret meeting-place or "kal" ("ḳahal"), where the "[[Piyyut|payyeṭan]]" reads the prayers. Their houses are lit by green-shaded lamps to render them less conspicuous. The women wear the "[[yashmak]]" (veil); the men have two sets of names: a religious one, which they keep secret, and a secular one for purposes of commercial intercourse. They are assiduous in visiting the mosque and in [[Fasting in Islam|fasting during Ramadhan]], and at intervals they even send one of their number on the [[Hajj|"ḥajj" (pilgrimage)]] to [[Mecca]]. But they do not intermarry with the Turks.<br/> They are all well-to-do, and are prompt to help any unfortunate brother. They smoke openly on the Sabbath day on which day they serve the other Jews, lighting their fires and cooking their food. They work for the Turks when a religious observance prevents other Jews from doing so, and for the Christians on Sunday. They are expert "katibs" or writers, and are employed as such in the bazaars and in the inferior government positions. They have the monopoly of the barber-shops. The Dönmeh are divided into three subsects, which, according to Bendt, are: the Ismirlis, or direct followers of Shabbethai Ẓebi of Smyrna, numbering 2,500; the Ya'ḳubis, or followers of Jacob Querido, brother-in-law of Shabbethai, who number 4,000; and the Kuniosos, or followers of Othman Baba, who lived in the middle of the eighteenth century. The last named sect numbers 3,500. Each subsect has its own [[Jewish cemetery|cemetery]].}}</ref> == נאמען == דאס טערקישע ווארט ''dönmeh'' באדייט "איינער וואס האט זוך געשמדט".<ref name="Britannica" /><ref name="Kohler-Gottheil" /> אין טערקיש ווערט דער נאמען גענוצט ספעציעל פאר די שבתאישע אנהענגער און זייערע אפשטאמיגע וואס האבן זיך אויסערליך דערקלערט אלס מוסלמענער אבער האבן אין געהיים ווייטער געפירט זייערע אייגענע רעליגיעזע מנהגים. די דונמע אליין האבן זיך גערופן '''מאמינים''', אדער '''חברים'''. זיי זענען אויך גערופן געווארן ''בעל מלחמה'', "לוחמים". אין אדריאנאפאל זענען זיי באקאנט געווען אלס ''sazanikos'', א לאדינא ווארט פאר "קליינע [[קארפ|קארפן]]". זיי זענען אויך אמאל גערופן געווארן ''Selaniki'' — מענטשן פון [[סאלאניקי]] — אדער ''avdeti'', וואס באדייט א רעליגיעזער איבערגעקערטער.<ref name="AICE1" /><ref name="Kohler-Gottheil" /> דער היסטאריקער און זעלבסטשטענדיקער פארשער [[Rifat Bali]] האט באמערקט אז דער טערמין „דונמע“ באדייט בכלל א מענטש וואס האט זיך געטויפט צו אן אנדער רעליגיע, אבער אין דער מאדערנער טערקישער שפראך ווערט דער טערמין ספעציעל גענוצט פאר די אנהענגער פון שבתי צבי און זייערע אפשטאמיגע, וואס האבן אויסנווייניק אנגענומען איסלאם, בשעת זיי האבן אין די קומענדיגע דורות געהאלטן זייערע געהיימע רעליגיעזע מנהגים און א נאענטע קהילתישע און משפחת'דיגע פארבינדונג.<ref>{{Cite book|title=Model Citizens of the State: The Jews of Turkey During the Multi-party Period|author=Rifat N. Balı|publisher=Lexington Books|year=2012|page=18}}</ref> == געשיכטע == [[טעקע:Yeni_Mosque,_Thessaloniki.JPG|רעכטס|קליין|די [[Yeni Mosque, Thessaloniki|ייני מאסק]], א מאסק אין [[סאלאניקי]] וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער דונמע קהילה ביים סוף פון דער אטאמאנישער תקופה]] [[טעקע:Dönme_gravestones_in_the_Bülbüldere_Cemetery_in_Üsküdar,_Istanbul.jpg|רעכטס|קליין|קברים פון דונמע מיט מצבות אין בולבולדערע בית החיים אין [[איסטאנבול]]]] ווען [[שבתי צבי]] האט זיך אין 1666 געטויפט צום איסלאם אינעם אטאמאנישן הויף, האבן א טייל פון זיינע נאכגעפאלגער אים נאכגעמאכט און אויך אנגענומען איסלאם, בשעת אנדערע האבן געגעבן פאר זיין מעשה געהיימע קבליסטישע ערקלערונגען.<ref name="Britannica" /><ref name="JE 1906" /><ref name="Kohler-Gottheil" /><ref name="AICE2" /> די לעצטע ווייב פון שבתי צבי, עאישע (Ayşe געבוירן יוכבד), און איר פאטער, יוסף פילאסוף, זענען געווען פון סאלאניקי. נאך שבתי צבי'ס פטירה זענען זיי צוריקגעקומען אהין און האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער גרינדונג פון דער נייער רעליגיעזער גרופע. אין די ערשטע יארן איז די גרופע צענטערירט געווארן ארום א פאר הונדערט משפחות. לויט [[Gershom Scholem|גרשם שלום]] האט די קהילה ביז שבתי צבי'ס פטירה אין 1676 געהאט בערך 200 משפחות, בעיקר פון די [[Balkan Jews|באלקאנער אידן]], מיט נאך אנהענגער פון [[איזמיר]], [[בורסא]] און אנדערע פלעצער.<ref name="AICE1" /> אין 1683 זענען נאך בערך 3,000 שבתאים געווען פארבונדן מיט דער גרופע אין סאלאניקי.<ref name=":1">{{Cite book|last=Sachar|first=Howard M.|title=Farewell Espana The Word of the Sephardim Remembered|pages=153|language=en}}</ref> ביז ארום 1900 האט סאלאניקי געהאט א דונמע באפעלקערונג פון בערך 10,000 מענטשן וואס האבן גערעדט [[לאדינא]].<ref name=":2">{{Cite book|last=Mazower|first=Mark|title=Salonica, city of ghosts: Christians, Muslims and Jews, 1430 - 1950|date=2006|publisher=Vintage|isbn=978-0-375-72738-2|edition=1. Vintage Books|location=New York, NY|pages=64–93}}</ref> א פראנצויזישער קאנסול אין סאלאניקי, פעליקס בוזשאר, וועלכער האט געדינט דארט פון 1793 ביז 1798, האט זיי באצייכנט אלס "האלב אידן און האלב טערקן" און געשאצט זייער צאל אויף בערך 2,000 מענטשן.<ref>{{צ-ספר|מחבר=דוד א' רקנטי|שם=זכרון שלוניקי : גדולתה וחורבנה של ירושלים דבלקן|עמ=44|כרך=א}}</ref> די דונמע האבן אין א גרויסן טייל פון זייער געשיכטע געהאלטן א שטרענגע אינערליכע חתונה-סיסטעם. זיי האבן זיך צוריק געהאלטן פון חתונה סיי מיט מוסלמענער און אפילו מיט רבנישע אידן, און נאך די צעטיילונג אין פארשידענע צווייגן האבן טייל פון זיי אויך פארמיידט חתונות מיט דונמע פון אנדערע צווייגן. דאס האט געברענגט צו א שטארקע אינערליכע משפחת'דיגע פארבינדונג. אין מיטן 18טן יארהונדערט האט די קהילה, לויט א מקור פון דער העברעאישער ארטיקל, שוין געהאט ארום 600 משפחות, אדער בערך 3,000 מענטשן. נאך זייער פארלאזן פון סאלאניקי אין 1923 האט מען זייער צאל געשאצט אויף בערך 13,000 ביז 15,000 מענטשן, כאטש דער מקור גיט נישט קיין באשטעטיגטע רעפערענץ פאר דער צאל. דער קהילה האט במשך בערך 250 יאר געוואוינט אין באזונדערע געגנטן אין סאלאניקי און האט פארנומען וויכטיגע פאזיציעס אין האנדל און באנקירן. אין 19טן יארהונדערט האט די דונמע קהילה זיך אלץ מער אינטעגרירט אין דער אטאמאנישער שטאטישער געזעלשאפט. די רייכערע משפחות האבן זיך טיילמאל פארבונדן דורך חתונה מיט מוסלמענישע משפחות, בשעת זייער פארבינדונג צו דער טראדיציאנעלער אידישער אמונה איז אין טייל פעלער שוואכער געווארן. טייל דונמע זענען געווען פארמעגליך און האבן אויפגעשטעלט גרויסע הייזער אין אייראפעאישן סטיל. אנדערע האבן געארבעט אין האנטווערק, ווי שערעריי, קופער ארבעט. זיי האבן אויך געהאט א ראלע אין דער מוסולמענישער דערציאונג, אינטעלעקטועלער לעבן און שטאטישער אדמיניסטראציע פון סאלאניקי.<ref name=":2" /> === יונגע טערקן, דער פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און דער טערקישער אומאפהענגיקייט קריג === ביים סוף פון דער אטאמאנישער תקופה האבן עטליכע דונמע און אנדערע אידישע שרייבער ארויסגעוויזן א נאענטע פארבינדונג צווישן אידן און מוסלמענער קעגן געוויסע קריסטליכע קעגנערס, אריינגערעכנט ארמענער און גריכן.<ref>{{Cite book|last=Baer|first=Marc David|url=https://www.google.com.tr/books/edition/Sultanic_Saviors_and_Tolerant_Turks/Bx_TDwAAQBAJ|title=Sultanic Saviors and Tolerant Turks: Writing Ottoman Jewish History, Denying the Armenian Genocide|date=2020|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-04543-0|pages=79|language=en}}</ref> עטליכע פירנדע מיטגלידער פון דער [[יונגע טערקן]] באוועגונג זענען געווען דונמע, און דונמע און אנדערע טערקישע אידן האבן אין דער תקופה ארום דער [[ערשטער וועלט קריג]] שטארק געשטיצט דעם [[פאראיין און פראגרעס קאמיטעט]] און די טערקישע נאציאנאלע באוועגונג.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Giesel|first=Christopf|date=2014|title=Status and Situation of the Jews in Turkey: Historical Lines of Development and contemporary Circumstances in the Context of socio-political Transform|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=49500|journal=Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi|volume=5|issue=09|pages=1–32|issn=1309-7008}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Güçlü|first=Yücel|date=2024|title=Batı Anadolu'nun Yunanlılar Tarafından İşgali ve Yahudiler, 1919-1922|url=https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/113246|journal=Mora Katliamı ve Anadolu'da Yunan Mezalimi Sempozyumu (15-16 Kasım 2021), Bildiriler Kitabı|language=tr|pages=689–733}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Assa|first=Ophir|date=2021|title=Between Inclusion and Stagnation: Military Manpower Policy Towards Druze in Israel and Jews in Turkey: Between Inclusion and Stagnation: Military Manpower Policy Towards Druze in Israel and Jews in Turkey|url=https://www.ariel.ac.il/wp/jimes/between-inclusion-and-stagnation-military-manpower-policy-towards-druze-in-israel-and-jews-in-turkey/|journal=The Journal for Interdisciplinary Middle Eastern Studies|volume=7|issue=2|pages=155–182|doi=10.26351/JIMES/7-2/3|issn=2522-6959|url-access=subscription}}</ref> ביי די 1912 וואלן פאר דער אטאמאנישער פארטיי-פארטרעטונג זענען דונמע צווישן די מינאריטעטן איינע פון די גרופעס וואס האבן אין מערהייט נישט געשטיצט דעם פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און זיך קעגנגעשטעלט דער [[פארטיי פאר פרייהייט און הסכמה]].<ref>{{Cite journal|last=Tepekaya|first=Muzaffer|date=2013|title=1912 Osmanlı Meclisi Mebusan Seçimlerinde Saruhan (Manisa) Sancağı İttihat ve Terakki Fırkası Adayı Yusuf Rıza Bey ve Seçim Beyannamesi|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/cttad/article/270459|journal=Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi|volume=13|issue=27|pages=33–61|issn=1300-0756}}</ref> בעת דער ערשטער וועלט קריג און די רציחות קעגן די ארמענער, האבן דונמע און אנדערע אידן אין א גרויסן טייל נישט גענומען קיין עפנטליכע שטעלונג, און א טייל פון זיי האבן זיך בעיקר געזארגט פאר זייערע אייגענע אינטערעסן. די אידישע אונטערערדישע גרופע [[נילי]] איז געווען אן אויסנאם, ווייל אירע מיטגלידער האבן מיטגעפילט מיט די ארמענער און פרובירט צו העלפן זיי.<ref>{{Cite book|last=Auron|first=Yair|url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=el&id=nnUR4hSTb8gC|title=The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-30540-2|edition=1|pages=159-215, 407|language=en|doi=10.4324/9781351305402}}</ref> עטלעכע דונמע און אנדערע אידן האבן געהאלפן ראטעווען ארמענער און צוגעשטעלט הילף פאר די געליטענע, בשעת אנדערע, וואס זענען געווען פארבונדן מיט טערקישע נאציאנאליסטן, האבן געהאלפן די פארפאלגערס געפינען ארמענישע קרבנות און זיך אויך באטייליקט אין בארויבן ארמענישע הייזער.<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=Julia Phillips|date=2012|title=Between Civic and Islamic Ottomanism: Jewish Imperial Citizenship in the Hamidian Era|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/between-civic-and-islamic-ottomanism-jewish-imperial-citizenship-in-the-hamidian-era/FCEA918D675DAC31A3EE2D3F9E56C07B|journal=International Journal of Middle East Studies|language=en|volume=44|issue=2|pages=237–255|doi=10.1017/S0020743812000037|issn=1471-6380|url-access=subscription}}</ref> נאך דער ערשטער וועלט קריג, אין נאוועמבער 1918, האט דער אידישער טערקישער נאציאנאליסט ניסים נאווארא אראפגעריסן די גריכישע פאן אין [[איזמיר]]. אן אנדער אידישער טערקישער נאציאנאליסט האט אראפגעריסן די גריכישע פאן אין קאדיפעקאלע.<ref name=":4" /> ווען די גריכישע טרופן זענען געלאנדעט אין איזמיר אין 1919, האט דער דונמע [[Hasan Tahsin|חסן תחסין]] געשאסן אויף גריכישע זעלנער און דערהרגעט א גריכישן פאן-טרעגער, פאר וועלכן ער איז אויפ'ן ארט דערשאסן געווארן. אין טערקיי ווערט ער פאררעכנט אלס א מלחמה-העלד.<ref>Arda Sualp - M. Ali Eren, [http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-1148-26-cumhuriyet-hanedanlari.html "Cumhuriyet hanedanları"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518101354/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-1148-26-cumhuriyet-hanedanlari.html|date=18 May 2015}}, ''Aksiyon'', Sayı: 51 / Tarih : 25 November 1995.{{in lang|tr}}</ref><ref>Ilgaz Zorlu, ''Evet, ben Selânikliyim: Türkiye Sabetaycılığı'', Belge Yayınları, 1999, p. 95. {{in lang|tr}}</ref><ref>Abdurrahman Küçük, ''Dönmeler ve Dönmelik Tarihi'', Ünal Matbaası, 1979, pg. 237. {{in lang|tr}}</ref><ref>Orhan Türkdoğan, ''Osmanlı'dan Günümüze Türk Toplum Yapısı'', Çamlıca Yayınları, 2002, pg. 166. {{in lang|tr}}</ref> אין מאשאטליק איז דער אידישער בית החיים געווארן א פראטעסט-צענטער קעגן דער גריכישער באזעצונג פון איזמיר. אין בורסא האט די אידישע קהילה זיך אפגעזאגט פון הייבן גריכישע פאנען און האט אויסגעלאזט פרא-גריכישע פארזאמלונגען. טייל אידן האבן באהאלטן טערקישע נאציאנאליסטישע זעלנער אין זייערע הייזער און איבערגעגעבן וויכטיגע ידיעות פאר זיי. נאך דעם סוף פונעם קריג האט [[מוסטפא כמאל אטאטורק|מוסטפא כמאל פאשע]] באדאנקט רבנים און אידן פאר זייער הילף.<ref name=":4" /> === די ערשטע יארן פון דער טערקישער רעפובליק === אין 1923, ביים געצוואונגענעם באפעלקערונגס-אויסטויש צווישן גריכנלאנד און טערקיי, זענען די דונמע פון סאלאניקי באטראכט געווארן אלס מוסלמענער און אריבערגעפירט געווארן קיין [[איסטאנבול]]. דארט איז אויפגעשטאנען א קלענערע אבער איינפלוסרייכע קהילה פון ביזנעסלייט, צייטונג-שרייבער, אינדוסטריעלער און דיפלאמאטן.<ref name=":2" /> אין 1932 האט די [[JTA|Jewish Telegraphic Agency]] באריכטעט אז אין איסטאנבול זענען געווען בערך 15,000 דונמע.<ref>{{Cite web|title=15,000 Followers of Sabbatai Zevi Live in Donmeh Community in Istambul|url=https://www.jta.org/archive/15000-followers-of-sabbatai-zevi-live-in-donmeh-community-in-istambul|access-date=2025-08-19|website=Jewish Telegraphic Agency|language=en-US}}</ref> נאך דער גרינדונג פון דער טערקישער רעפובליק זענען א טייל דונמע און אנדערע אידישע פערזענלעכקייטן שטארק פארבונדן געווארן מיטן טערקישן נאציאנאליזם און קעמאליזם. צווישן די באקאנטע פערזענלעכקייטן זענען [[Hasan Tahsin|חסן תחסין]], חיים נחום אפנדי, חיים בעדזשאראנא, [[Munis Tekinalp|מוניס כהן טעקינאלפ]] און אבראם גאלאנטי בודרומלו.<ref name=":3" /> איינער פון די פירער פון דער אזוי-גערופענער [[איזמיר קאמפלאט|איזמירער קאמפלאט]] צו דערמארדן פרעזידענט [[מוסטפא כמאל אטאטורק|מוסטפא כמאל פאשע]] אין איזמיר איז געווען דער דונמע [[Mehmed Cavid|מהמט דזשאוויד ביי]], א גרינדער מיטגליד פונעם פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און א געוועזענער פינאנץ-מיניסטער פון דער אטאמאנישער אימפעריע.<ref>[[Andrew Mango]], ''Atatürk'', [[John Murray (publishing house)|John Murray]], 1999, pp. 448–453</ref><ref>Ilgaz Zorlu, ''Evet, Ben Selânikliyim: Türkiye Sabetaycılığı'', Belge Yayınları, 1999, p. 223.</ref><ref>Yusuf Besalel, ''Osmanlı ve Türk Yahudileri'', Gözlem Kitabevi, 1999, p. 210.</ref><ref>[[Rıfat N. Bali]], ''Musa'nın Evlatları, Cumhuriyet'in Yurttaşları'', İletişim Yayınları, 2001, p. 54.</ref> נאכ'ן ווערן פאראורטיילט נאך א רעגירונגס-אויספארשונג איז דזשאוויד ביי אויפגעהאנגען געווארן דעם 26סטן אויגוסט 1926 אין [[אנקארא]].<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed|title=Javid (Cavid) Bey, Mehmed|access-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616024609/https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed|archive-date=16 June 2021}}</ref> אין די 1930ער און 1940ער יארן איז טערקישע אנטי-אידישע פראפאגאנדע אויך פארשפרייט געווארן דורך נאציאנאליסטישע פובליציסטן און שרייבער.<ref>Alexandros Lamprou (2002), [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2021.1950691 "The journal ''İnkılâp'' and the appeal of antisemitism in interwar Turkey"] ''Middle Eastern Studies'', Volume 58, pp. 32–47</ref> נאך דעם באפעלקערונגס-אויסטויש האבן דונמע זיך אויך באזעצט אין [[איזמיר]], [[אנקארא]], [[בורסא]] און [[קאניא]], בשעת א טייל פון די ארעמערע מיטגלידער האבן זיך צעשפרייט אין קלענערע שטעט. דער צעשפרייטונג האט אפגעשוואכט טייל פון די אלטע אינערליכע פארבינדונגען. באזונדערס צווישן די יעקובישע האבן טייל זיך אסימילירט און חתונה געהאט מיט שכנים. טייל מענטשן וואס האבן געוואלט צוריקקומען צו אידישקייט זענען נישט אנגענומען געווארן דורך רבנים צוליב חששות איבער זייער פערזענליכע סטאטוס און צוליב דעם וואס זיי זענען באטראכט געווארן אלס מענטשן וואס האבן זיך פרייוויליג געטויפט, און נישט אלס אנוסים. == רעליגיעזע אמונות און מנהגים == די דונמע האבן אויסנווייניק געפירט א מוסולמענישן לעבן, בשעת אין זייער אינערלעכן לעבן האבן זיי געהאלטן שבתאישע אמונות. זיי האבן געהאלטן געוויסע מוסולמענישע מנהגים, ווי [[ראמאדאן]] און גיין אין מאסק, אבער אויך געהאלטן [[שבת]], [[ברית מילה]] און געוויסע אידישע ימים טובים.<ref name="Kohler-Gottheil" /><ref>Baer, Marc (2007). [http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=390325bd-e0d4-41e9-b6cd-b65afbe9091c%40sessionmgr113&vid=2&hid=126 "Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul"]. ''Journal of World History''. 18. no. 2: 141–170. {{doi|10.1353/jwh.2007.0009}}.</ref> א גרויסער טייל פון זייערע מנהגים איז געווען א געמיש פון עלעמענטן פון [[קבלה]], שבתאות, אידישער הלכה און [[סופיזם]].<ref>Marc Baer (7 March 2013). [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/donme-maaminim-minim-shabbetaim-COM_0006730 "Dönme (Ma'aminim, Minim, Shabbetaim)"]. In Norman A. Stillman, ed. ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Brill.</ref> זייער הויפט אינערליכע כלל איז געווען צו האלטן נאענטע קשרים מיט אנדערע דונמע און צו פארמיידן חתונה מיט מענטשן פון אינדרויסן. זיי האבן אבער אויך געהאט קשרים מיט רבנישע אידן וואס זענען געווען שבתאים אין געהיים און מיט רבנים וואס האבן טיילמאל געהאלפן אויסקלארן הלכה'דיגע פראגעס.<ref name="Scholem, Gershom 1974">Scholem, Gershom (1974). ''Kabbalah''. New York City: Quadrangle/The New York Times Book Company.</ref> די דונמע האבן זיך געהאלטן צו 18 הויפט כללים וואס זענען צוגעשריבן געווארן צו שבתי צבי. א טייל פון זיי האבן געהאט א פארעם וואס האט דערמאנט מצוות פון אידישקייט. צווישן די מנהגים וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות זענען ברית מילה אויפ'ן אכטן טאג און זאגן תהילים יעדן טאג. אסאך מענטשן האבן געהאט צוויי נעמען, איינס פאר זייער רעליגיעזער אינערלעכער באנוץ און א צווייטע פארן פובליקן לעבן. די תפילות פון דער קהילה האבן זיך מיט דער צייט געטוישט. אין די ערשטע דורות איז אסאך פון זייער ליטעראטור געווען אויף [[לשון קודש]], אבער שפעטער איז [[לאדינא]] געווארן זייער הויפט שפראך און אויך א וויכטיגע שפראך פאר די תפילות. אלע הויפט צווייגן האבן געהאלטן אין שבתי צבי אלס דער אידישער משיח און אין דער געדאנק אז ער האט אנטפלעקט א "גייסטיגע תורה" וואס האט געהאט א העכערע באדייט ווי דער פראקטישער תורה-לעבן.<ref name="Scholem, Gershom 1974" /> אין דער קהילה זענען אויך געווען פארשידענע תפילה-נוסחאות. טייל נוסחאות האבן ארויסגעוויזן חילוקים אין דעם אופן ווי שבתי צבי איז באטראכט געווארן — ביי טייל אלס א משיח וואס איז געווען א מענטש, און ביי אנדערע מיט א מער געהויבענעם, כמעט געטלעכן סטאטוס. א חלק פון די מקורות דערציילן וועגן א געהיימען יום טוב וואס איז גערופן געווארן „חג הכבש“ און וואס איז געפאלן כ"ב אדר. לויט פארשידענע היסטארישע און מאדערנע באריכטן האט דער יום טוב אריינגענומען א פייערליכע סעודה מיט לאם פלייש, געזאנגען, תפילות און אנדערע מנהגים. א טייל פון די מקורות פארבינדן דעם יום טוב אויך מיט טענות וועגן אומגעוויינליכע סעקסועלע מנהגים, אריינגערעכנט אויסטוישן פון פארן, אבער די טענות ווערן אין טייל פון די מקורות באשריבן אלס באריכטן אדער שמועות, און דונמע מענטשן האבן אפגעלייקנט די מערסט עקסטרעמע באשרייבונגען.<ref>{{Cite web|last=Şişman|first=Cengiz|title=The Redemptive Power of Sexual Anarchy|url=https://associationforjewishstudies.org/docs/default-source/ajs-perspectives/ajs-perspectives-transgression.pdf|website=Association for Jewish Studies}}</ref><ref>''Encyclopedia of Religion'', „Doenmeh“.</ref> יעדע צווייג פון דער דונמע קהילה האט געהאט אייגענע תפילה-קהילה, גערופן א ''קהל''. די הויפט צווייגן האבן זיך אויך אונטערשיידן לויט זייער געזעלשאפטלעכן און עקאנאמישן סטאטוס. די איזמירלי האבן צומאל פארנומען די העכסטע פאזיציעס צווישן די סוחרים און אינטעלעקטואלע, בשעת האנטווערקער זענען געווען מער פארבונדן מיט די קאראקאשן, און נידעריגערע געזעלשאפטליכע שיכטן מיט די יעקובישע. א ברייטע אינערליכע עקאנאמישע נעץ האט געהאלפן שטיצן ארעמערע מיטגלידער פון דער קהילה.<ref>{{cite book|last=Weiker|first=Walter F.|year=1992|title=Ottomans, Turks, and the Jewish Polity: A History of the Jews of Turkey|location=Lanham, Maryland|publisher=University Press of America|isbn=0-8191-8644-9}}</ref> == די דריי הויפט צווייגן == די דונמע האבן זיך במשך די דורות צעטיילט אין דריי הויפט צווייגן, בעיקר צוליב מחלוקת'ן איבער די יורשים פון שבתי צבי און די פראגע פון זיין משיחישן סטאטוס. === איזמירלי === די '''איזמירלי''' זענען געווען די עלטסטע צווייג און די דירעקטע אנהענגער פון שבתי צבי פון [[איזמיר]]. זיי האבן אריינגענומען אסאך סוחרים און אינטעלעקטואלע מענטשן און זענען אין טייל מקורות פאררעכנט געווארן אלס די העכסטע שיכט אין דער אינערלעכער הירארכיע פון דער קהילה.<ref name="Kohler-Gottheil" /> === יעקובישע === די '''יעקובישע''' זענען גערופן געווארן נאך זייער גרינדער [[יעקב קוערידו]] (עבדאללה יעקוב), א ברודער פון דער לעצטער ווייב פון שבתי צבי. זיינע אנהענגער האבן אים באטראכט אלס א רוחניות'דיגן יורש פון שבתי צבי, און טייל האבן אים באטראכט אלס זיין ווידערגעבוירענעם גלגול. לויט דער טראדיציע איז קרידו געשטארבן אויפ'ן וועג קיין [[מעקא]] ווען ער האט געוואלט מקיים זיין די מצוה פון חאדזש. די יעקובישע זענען געווען דער עלטסטער פון די צוויי צווייגן וואס זענען ארויסגעוואקסן פון דער איזמירלי קהילה.<ref name="Maciejko, Pavel 2011">Maciejko, Pavel (2011). ''The Mixed Multitude: Jacob Frank and the Frankist Movement, 1755–1816.'' Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.</ref> לויט א טייל מקורות האבן יעקובישע מענער זיך געלאזט א בארד, אבער געהאלטן זייער קאפ אינגאנצן אפגעגאלט. זיי זענען געווען נאענט צו דער טערקישער געזעלשאפט, און טייל האבן פארנומען רעגירונגס-פאזיציעס. זייער טראדיציאנעלער פרנסה איז געווען האנדל אין טאבאק, און זיי זענען באטראכט געווארן אלס א באזונדערס פארמעגלעכע שיכט. === קאראקאשן / קוניאסאס === די '''קאראקאשן''' (טערקיש: ''Karakaşi''), אויך באקאנט אין לאדינא אלס '''קוניאסאס''', זענען געווען דער גרעסטער און אין טייל מקורות דער שטרענגסטער צווייג. זייערע אנהענגער האבן געגלייבט אין ברוכיה רוסו, אויך באקאנט אלס עותמאן באבא, אלס א נאכפאלגער אדער ווידערגעבוירענעם פון שבתי צבי, און האבן אים פארבונדן מיט דער משיחישער פאראנטווארטליכקייט פון דער באוועגונג. דער פילוג איז אויפגעקומען אין דער צייט ארום דעם סוף פון 17טן און אנהייב 18טן יארהונדערט.<ref name="Scholem, Gershom 1974" /> קאראקאשן מענער האבן אויך געהאלטן א בארד, אבער האבן נישט געהאלטן זייער קאפ אינגאנצן אפגעגאלט. צווישן זיי זענען געווען אדוואקאטן, באנקירן, סוחרים און אנדערע בעלי מקצוע. זיי האבן געהאט אייגענע תפילות און אייגענע אינערליכע מסורות. איינער פון די פירער, דרוויש אפנדי, איז געווען אקטיוו אין דער תקופה פון [[יעקב פראנק]] און האט פארשפרייט אייגענע אויסטייטשונגען פון קבליסטישע טעקסטן. אין 19טן יארהונדערט איז די גרופע אין טייל מקורות פארבונדן מיט א פירער מיטן נאמען אמבראג'י, וועלכער איז געווען קראנק און בלינד און האט געהאט א שטארקע אויטאריטעט איבער דער קהילה. === קאקפאנג'ילאר === די '''קאקפאנג'ילאר''' ("בעלי המאזניים") זענען לויט דער העברעאישער מקור ארויסגעוואקסן פון א אינערלעכן פילוג צווישן די קאראקאשן נאך דעם טויט פון עותמאן באבא אין די 1720ער יארן. זיי האבן זיך געזען אלס נאכפאלגער פון דער "ריינער" שבתאות און האבן אפגעווארפן די משיחישע טענות פארבונדן מיט יעקב קרידו און עותמאן באבא. לויט דעם מקור האבן די מיטגלידער פון דעם צווייג זיך אפגעגאלט די בערד אבער געלאזט די האר אויפ'ן קאפ. אין שפעטערע דורות איז דער צווייג באטראכט געווארן אלס מער משכיל'דיג, מיט לערערס, דאקטוירים, וועטערינערן, אינזשענירן און אנדערע בעלי מקצוע. == באפעלקערונג און שפעטערע אנטוויקלונג == די צאל דונמע אין דער היינטיגער תקופה איז נישט באקאנט מיט זיכערקייט. א מקור האט אין 2016 געשאצט אז בערך 2,000 דונמע האבן נאך נישט געהאט זיך אינגאנצן אסימילירט אין דער טערקישער געזעלשאפט.<ref>{{Cite web|date=2016-08-06|title=Public Muslims, Secret Jews: A Turkish Sect Faces Crackdown|url=https://forward.com/news/346996/public-muslims-secret-jews-a-turkish-sect-faces-crackdown/|access-date=2025-08-21|website=The Forward|language=en}}</ref> אנדערע געשאצטע ציפערן פאר דער גאנצער גרופע זענען פיל העכער, אבער עס איז נישט פאראן קיין פארלעסליכע אפיציעלע צענזוס. א טייל דונמע זענען ווייטער געבליבן אין [[טערקיי]] אין 21סטן יארהונדערט.<ref name="Britannica" /><ref>{{Cite web|date=2011-03-23|title=The emergence of Turkey’s hidden Jews|url=https://www.jpost.com/opinion/columnists/the-emergence-of-turkeys-hidden-jews|access-date=2025-08-19|website=[[The Jerusalem Post]]|language=en|issn=0792-822X}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dönme {{!}} Ottoman Empire, Crypto-Jews, Sabbatai Zevi {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Donme|access-date=2025-08-19|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Studies|first=Stroum Center for Jewish|date=2024-06-25|title=A descendant of a crypto sect of converts to Islam is challenging notions of Jewish identity|url=https://jewishstudies.washington.edu/jewish-history-and-thought/donme-turkish-jewish-converts-islam-jewish-identity/|access-date=2025-08-19|website=UW Stroum Center for Jewish Studies|language=en-US}}</ref> נאך דער גרינדונג פון דער מדינת ישראל אין 1948 זענען בלויז א קליינע צאל דונמע משפחות אריבער קיין ישראל פון מוסולמענישע לענדער.<ref>{{Cite web|title=Doenmeh|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|access-date=31 October 2022|website=Jewish Virtual Library}}</ref> אין 1994 האט אילגאז זורלו, אן אקאונטאנט וואס האט געזאגט אז ער שטאמט פון דונמע אויף דער מוטער'ס זייט, אנגעהויבן ארויסגעבן מאמרים איבער דער גרופע און זיך אליין דערקלערט אלס דונמע. אין יולי 2000 האט ער זיך געוואנדן צום ניינטן געריכט אין איסטאנבול און געבעטן צו טוישן זיין רעליגיעזע באצייכענונג אויף זיין טערקישן אידענטיטעט-קארטל פון "איסלאם" צו "איד". ער האט געוואונען דעם קעיס, און שפעטער האט דער טערקישער בית דין אים אנגענומען אלס איד.<ref>{{Cite web|last=Yardeni|first=Dan|date=18 August 2013|title=A Scapegoat For All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey by Rifat Bali|url=https://esefarad.com/a-scapegoat-for-all-seasons-the-donmes-or-crypto-jews-of-turkey-by-rifat-bali/|access-date=31 October 2022|website=eSefarad|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 May 2009|title=Jewish History / Waiting for the Messiah|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1083958.html|access-date=31 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519200833/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1083958.html|archive-date=19 May 2009}}</ref> דונמע ווערן אבער נישט אנערקענט אלס אידן לויט דעם [[ישראל|ישראל'ן]] נאציאנאליטעט געזעץ און זענען נישט בארעכטיגט צום [[געזעץ פון צוריקקער]].<ref name="Yardeni" /> אין פארטוגאל ווערט די פראגע צי דונמע זאלן ווערן אנערקענט אלס אידן איבערגעלאזט פאר די לאקאלע אידישע קהילות.<ref>{{Cite news|title=The Rotten Saga of Roman Abramovich's Portuguese Citizenship, and Its Repercussions|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2022-03-30/ty-article-opinion/russia-ukraine-roman-abramovich-putin-sephardic-jews-portugal/00000180-5baf-df19-a7f3-dbff6a2a0000|access-date=31 October 2022}}</ref> == דונמע און אנטיסעמיטיזם אין טערקיי == די נאמען "דונמע" איז במשך דער מאָדערנער טערקישער געשיכטע גענוצט געווארן אין אנטיסעמיטישע באשולדיגונגען קעגן אידן. היסטאריקער [[Marc David Baer|מארק דעוויד באר]] האט באשריבן די באשולדיגונגען אלס א דערשיינונג מיט טיפע ווארצלען אין דער שפעט-אטאמאנישער געשיכטע, וואס האט זיך ווייטער געהאלטן אין דער טערקישער רעפובליק.<ref name=":0">{{Cite journal|first=Marc David|last=Baer|date=2013|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|url=https://muse.jhu.edu/|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|doi=10.1353/jqr.2013.0033|s2cid=159483845|via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> די סיבה פארוואס די דונמע זענען געווארן א ציל פון אזעלכע באשולדיגונגען ליגט טיילווייז אין דער פארבינדונג צווישן זייער שבתאישער אידישער מסורה און זייער פובליקן איסלאמישן לעבן. זייער געהיימקייט האט פאר די פארשפרייטער פון קאנספיראציע-טעאריעס געשאפן א גרינגן ציל פאר טענות אז אידן פירן אין געהיים פאליטישע און עקאנאמישע השפעה.<ref name=":0" /> אין דער שפעט-אטאמאנישער תקופה זענען פארשידענע מענטשן און באוועגונגען באשולדיגט געווארן אז דונמע האבן געהאט א הויפט ראלע אין דער [[יונגע טערקן רעוואלוציע]], אין דער שוואכונג פון דער אטאמאנישער רעליגיעזער אינסטיטוציע און שפעטער אין דער גרינדונג פון א [[סעקולער|סעקולערער]] רעפובליק. פרא-סולטאנישע און איסלאמיסטישע קרייזן האבן צומאל פארגעשטעלט די געשעענישן אלס א אידיש-מאסאנישער קאנפיראציע.<ref name=":0" /> אויך [[מוסטאפא קעמאל אטאטורק]] איז באשולדיגט געווארן דורך איסלאמיסטישע קעגנער אלס א דונמע, אלס א וועג אים צו באשמוצן צוליב זיינע רעפארמען. עס איז אבער נישטא קיין באווייז אז אטאטורק איז געווען א דונמע. לויט א באריכט פון [[Rifat Bali|ריפאט באלי]], איז דא איין באקאנטע מעשה אין וועלכער אטאטורק איז דירעקט געפרעגט געווארן איבער אזעלכע טענות. זיין ענטפער האט אונטערגעשטראכן אז די נאציאנאליטעט און געזעלשאפטליכע שייכות פון א מענטש ווערן נישט באשטימט בלויז דורך זיין אפשטאם.<ref>{{Cite book|last=Bali|first=Rıfat N.|url=https://books.google.com.tr/books/about/A_Scapegoat_for_All_Seasons.html?id=y2gMAQAAMAAJ|title=A Scapegoat for All Seasons: The Dönmes Or Crypto-Jews of Turkey|date=2008|publisher=Isis Press|isbn=978-975-428-363-1|pages=247-248|language=en}}</ref> די "געהיימע אידן" קאנפיראציע איז אין פארשידענע תקופות גענוצט געווארן דורך רעכטע און איסלאמיסטישע קרייזן קעגן די רעגירונג, און אין אנדערע תקופות אויך דורך סעקולערע און לינקע קעגנער קעגן פאליטישע פירער. צוליב דעם איז דער טערמין דונמע געווארן א וויכטיגער עלעמענט אין טייל פון די טערקישע קאנפיראציע-טעאריעס. די פארבינדונג פון דונמע מיט אנטיסעמיטישע קאנפיראציע-טעאריעס איז באזונדערס אויפגעשטארקט אין תקופות פון אנגעצויגענע [[טערקיי–ישראל באציאונגען]].<ref>{{Cite journal|first=Marc David|last=Baer|date=2013|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|url=https://muse.jhu.edu/|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|doi=10.1353/jqr.2013.0033|s2cid=159483845|via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> די טענות אז די דונמע אדער אידן בכלל האבן אין געהיים קאנטראלירט די טערקישע רעגירונג זענען באטראכט געווארן דורך היסטאריקער אלס אנטיסעמיטישע קאנפיראציע-טעאריעס און נישט אלס באווייזן פון א פאקטישער אידישער קאנטראל. == אויסערליכע לינקען == * {{Cite book|last=Baer|first=Marc David|author-link=Marc David Baer|title=The Dönme: Jewish converts, Muslim revolutionaries, and secular Turks|date=2010|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-7256-3|oclc=589169152}} * {{Cite book|last=Bali|first=Rıfat N.|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.31826/9781463225568-004|title=A Scapegoat For All Seasons: The Dönmes or Crypto - Jews of Turkey|chapter=1. A Scapcgoat for All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey|date=24 June 2010|pages=17–88|publisher=Gorgias Press|isbn=978-1-4632-2556-8|language=en|doi=10.31826/9781463225568-004}} * {{Cite book|last=Kieser|first=Hans-Lukas|title=Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide|date=26 June 2018|publication-date=2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15762-7}} * {{Cite book|last=Şişman|first=Cengiz|url=https://www.academia.edu/8296137|title=The Burden of Silence: Sabbatai Sevi and the Evolution of the Ottoman-Turkish Donmes|date=20 August 2015|language=en|publisher=Oxford University Press}} * {{Cite book|last=Landau|first=Jacob M.|date=2007|title=The Dönmes: Crypto-Jews under Turkish Rule|journal=[[Jewish Political Studies Review]]|volume=19|issue=1/2|pages=109–118|issn=0792-335X}} * [[רחל אליאור]] (עורכת), [https://web.archive.org/web/20090207232451/http://jewish.huji.ac.il/publications/thought.htm החלום ושברו: התנועה השבתאית וגלגוליה, ירושלים תשס"א, א-ב], אתר [[האוניברסיטה העברית]] * רחל אליאור, 'הדונמע, השבתאות בפודוליה ויעקב פרנק', בספרה '''ישראל בעל שם טוב ובני דורו''', ח"ב, ירושלים 2014, עמ' 189–215 * [https://www.archives.gov.il/archives/Archive/0b071706800309b3/File/0b071706806a15ee חומר לא מעובד] שאסף [[יצחק בן-צבי]] על הדונמע, באתר [[ארכיון המדינה]] * {{Cite journal|last=Baer|first=Marc David|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|date=2013|doi=10.1353/jqr.2013.0033}} == זע אויך == * [[שבתאות]] * [[שבתי צבי]] * [[יעקב פראנק]] * [[אידן אין דער אטאמאנישער אימפעריע]] * [[אנטיסעמיטיזם אין טערקיי]] {{רעפערענצן}} [[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]] [[קאַטעגאָריע:טערקיי]] [[קאַטעגאָריע:רעליגיע]] 7qb51rl1k1zqotm8heys4w6h0157qz3 602612 602595 2026-09-11T01:36:24Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602612 wikitext text/x-wiki [[טעקע:Brockhaus_and_Efron_Jewish_Encyclopedia_e13_783-0.jpg|רעכטס|קליין|285x285פיקס|אילוסטראציע פון [[שבתי צבי]] פון דער ''[[Jewish Encyclopedia]]'' (1906), [[Joods Historisch Museum]], אמסטערדאם]] [[טעקע:Shabbatai2.jpg|רעכטס|קליין|410x410פיקס|א געמאלענע בילד פון אנהענגער פון [[שבתי צבי]]]] '''דונמע''' (דענמע אין טערקיש ''Dönme'') איז א שבתאישע רעליגיעזע גרופע פון אידן וואס נאך וואס [[שבתי צבי]] א מקובל פונעם 17טן יארהונדערט, וועלכער האט זיך דערקלערט אלס דער [[משיח]] און אין 1666 זיך אפיציעל געטויפט צו איסלאם אונטער דרוק פונעם [[אטאמאנישע אימפעריע|אטאמאנישן]] [[סולטאן]] [[מוחמד דער פערדער]].<ref name="JE 1906">{{cite encyclopedia|author1-last=Kohler|author1-first=Kaufmann|author1-link=Kaufmann Kohler|author2-last=Malter|author2-first=Henry|author2-link=Henry Malter|year=1906|title=Shabbetai Ẓevi|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13480-shabbethai-zebi-b-mordecai|encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]|publisher=[[Kopelman Foundation]]|access-date=5 April 2025|quote=At the command [of the sultan], Shabbetai was now taken from [[Abydos (Hellespont)|Abydos]] to [[Edirne|Adrianople]], where the [[Ottoman court|sultan's physician]], a former Jew, advised Shabbetai to embrace Islam as the only means of saving his life. Shabbetai realized the danger of his situation and adopted the physician's advice. On the following day [...] being brought before the sultan, he cast off his Jewish garb and put a Turkish turban on his head; and thus his conversion to Islam was accomplished. The sultan was much pleased, and rewarded Shabbetai by conferring on him the title (Mahmed) "Effendi" and appointing him as his doorkeeper with a high salary. [...] To complete his acceptance of Mohammedanism, Shabbetai was ordered to [[Polygyny in Islam|take an additional wife]], a [[History of slavery in the Muslim world|Mohammedan slave]], which order he obeyed. [...] Meanwhile Shabbetai secretly continued his plots, playing a double game. At times he would assume the role of a pious Mohammedan and revile Judaism; at others he would enter into relations with Jews as one of their own faith. Thus in March 1668, he gave out anew that he had been filled with the [[Holy Spirit in Judaism|Holy Spirit]] at [[Passover]] and had received a revelation. He, or one of [[Sabbateans|his followers]], published a mystic work addressed to the Jews in which the most fantastic notions were set forth, e.g., that he was the true Redeemer, in spite of his conversion, his object being to [[Conversion to Judaism|bring over thousands of Mohammedans to Judaism]]. To the sultan he said that his activity among the Jews was to bring them over to Islam. He therefore received permission to associate with his former coreligionists, and even to preach in their synagogues. He thus succeeded in bringing over a number of Mohammedans to his [[Kabbalah|cabalistic views]], and, on the other hand, in converting many Jews to Islam, thus forming a Judæo-Turkish sect (Dönmeh), whose followers implicitly believed in him (as the [[Jewish Messiah]]). This double-dealing with Jews and Mohammedans, however, could not last very long. Gradually the Turks tired of Shabbetai's schemes. He was deprived of his salary, and banished from Adrianople to Constantinople. In a village near the latter city he was one day surprised while [[Psalms|singing psalms]] in a tent with Jews, whereupon the grand vizier ordered his banishment to [[Dulcigno]], a small place in [[Albania under the Ottoman Empire|Albania]], where he died in loneliness and obscurity.}}</ref><ref name="AICE2">{{cite encyclopedia|author=Abraham J. Karp|year=2017|title="Witnesses to History": Shabbetai Zvi – False Messiah (Judaic Treasures)|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/shabbetai-zvi-false-messiah-judaic-treasures|encyclopedia=Jewish Virtual Library|publisher=American–Israeli Cooperative Enterprise (AICE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016113117/https://www.jewishvirtuallibrary.org/shabbetai-zvi-false-messiah-judaic-treasures|archive-date=16 October 2017|url-status=live|quote=Born in [[İzmir|Smyrna]] in 1626, he showed early promise as a [[Talmudic scholar]], and even more as a student and devotee of [[Kabbalah]]. More pronounced than his scholarship were his strange [[Jewish mysticism|mystical speculations and religious ecstasies]]. He traveled to various cities, his strong personality and his alternately [[Asceticism#Judaism|ascetic]] and [[Self-indulgence|self-indulgent]] behavior attracting and repelling rabbis and populace alike. He was expelled from Salonica by its rabbis for having staged a wedding service with himself as bridegroom and the [[Torah]] as bride. His erratic behavior continued. For long periods, he was a respected student and teacher of Kabbalah; at other times, he was given to messianic fantasies and bizarre acts. At one point, living in [[Jerusalem]] seeking "peace for his soul," he sought out a self-proclaimed "man of God," [[Nathan of Gaza]], who declared Shabbetai Zvi to be the Messiah. Then Shabbetai Zvi began to act the part [...] On September 15, 1666, Shabbetai Zvi, brought before the sultan and given the choice of death or apostasy, prudently chose the latter, setting a turban on his head to signify his conversion to Islam, for which he was rewarded with the honorary title "Keeper of the Palace Gates" and a pension of 150 piasters a day. The apostasy shocked the Jewish world. Leaders and followers alike refused to believe it. Many continued to anticipate a second coming, and faith in false messiahs continued through the eighteenth century. In the vast majority of believers revulsion and remorse set in and there was an active endeavor to erase all evidence, even mention of the pseudo messiah. Pages were removed from communal registers, and documents were destroyed. Few copies of the books that celebrated Shabbetai Zvi survived, and those that did have become rarities much sought after by libraries and collectors.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baer|first=Marc|date=2004|title=The Double Bind of Race and Religion: The Conversion of the Dönme to Turkish Secular Nationalism|url=https://www.jstor.org/stable/3879506|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=46|issue=4|pages=682–708|issn=0010-4175}}</ref> נאך זיין שמד האבן א טייל פון זיינע אנהענגער אויך אנגענומען איסלאם, אבער האבן אין געהיים ווייטער געהאלטן פאר אידישע מנהגים, אמונות און [[קבלה]]. די גרופע האט זיך אנטוויקלט אין דער [[אטאמאנישער אימפעריע]], בעיקר אין [[סאלאניקי]], און שפעטער אויך אין אנדערע שטעט פון דער אימפעריע און אין [[טערקיי]].<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Judaism – The Lurianic Kabbalah: Shabbetaianism|url=https://www.britannica.com/topic/Judaism/The-Lurianic-Kabbala#ref35335|date=23 January 2020|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|location=Edinburgh|quote=Rabbi [[Sabbatai Zevi|Shabbetai Tzevi]] of [[İzmir|Smyrna]] (1626–76), who [[List of Jewish messiah claimants|proclaimed himself messiah]] in 1665. Although the "messiah" was [[Forced conversion#Ottoman Empire|forcibly converted to Islam]] in 1666 and ended his life in exile 10 years later, he continued to have [[Sabbateans|faithful followers]]. A sect was thus born and survived, largely thanks to the activity of [[Nathan of Gaza]] (c. 1644–90), an unwearying propagandist who justified the actions of Shabbetai Zevi, including his final apostasy, with theories based on the [[Lurianic Kabbalah|Lurian doctrine of "repair"]]. Sabbatai's actions, according to Nathan, should be understood as the descent of the just into the abyss of the "shells" in order to liberate the captive particles of divine light. The Shabbetaian crisis lasted nearly a century, and some of its aftereffects lasted even longer. It led to the formation of sects whose members were externally converted to Islam—e.g., the Dönmeh (Turkish: "Apostates") of [[Thessalonika|Salonika]], whose descendants still live in [[Turkey]]—or to [[Roman Catholicism]]—e.g., the [[Frankism (Sabbateanism)|Polish supporters]] of [[Jacob Frank]] (1726–91), the self-proclaimed messiah and [[Conversion to Christianity|Catholic convert]] (in [[Lands of the Bohemian Crown (1648–1867)|Bohemia-Moravia]], however, the Frankists outwardly remained Jews). This crisis did not discredit Kabbalah, but it did lead Jewish spiritual authorities to monitor and severely curtail its spread and to use censorship and other acts of repression against anyone—even a person of tested piety and recognized knowledge—who was suspected of Shabbetaian sympathies or messianic pretensions.}}</ref><ref name="AICE1">{{cite encyclopedia|author=Gershom Scholem|author-link=Gershom Scholem|year=2017|title=Doenmeh|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|encyclopedia=Jewish Virtual Library|publisher=American–Israeli Cooperative Enterprise (AICE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105070905/https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|archive-date=5 November 2017|url-status=live|quote='''DOENMEH (Dönme)''', sect of adherents of Shabbetai Ẓevi who embraced Islam as a consequence of the failure of the [[Sabbateans|Shabbatean messianic upheaval in the Ottoman Empire]]. After Shabbetai Ẓevi converted to Islam in September 1666, large numbers of his disciples interpreted his apostasy as a secret mission, deliberately undertaken with a particular mystical purpose in mind. The overwhelming majority of his adherents, who called themselves ''ma'aminim'' ("believers"), remained within the Jewish fold. However, even while Shabbetai Ẓevi was alive several leaders of the ''ma'aminim'' thought it essential to follow in the footsteps of their messiah and to become Muslims, without, as they saw it, renouncing their Judaism, which they interpreted according to new principles. Until Shabbetai Ẓevi's death in 1676 the sect, which at first was centered largely in [[Edirne|Adrianople (Edirne)]], numbered some 200 families. They came mainly from the [[Balkan Jews|Balkans]], but there were also adherents from [[İzmir]], [[Bursa]], and other places. There were a few outstanding scholars and kabbalists among them, whose families afterward were accorded a special place among the Doenmeh as descendants of the original community of the sect. Even among the Shabbateans who did not convert to Islam, such as [[Nathan of Gaza]], this sect enjoyed an honorable reputation and an important mission was ascribed to it. Clear evidence of this is preserved in the commentary on [[Psalms]] (written c. 1679) of Israel Ḥazzan of Castoria.<br/> Many of the community became converts as a direct result of Shabbetai Ẓevi's preaching and persuasion. They were outwardly fervent Muslims and privately Shabbatean ''ma'aminim'' who practiced a type of messianic Judaism, based as early as the 1670s or 1680s on "the 18 precepts" which were attributed to Shabbetai Ẓevi and accepted by the Doenmeh communities. [...] These precepts contain a parallel version of the [[Ten Commandments]]. However, they are distinguished by an extraordinarily ambiguous formulation of the commandment "[[Thou shalt not commit adultery]]," which approximates more to a recommendation to take care rather than a prohibition. The additional commandments determine the relationship of the ''ma'aminim'' toward the Jews and the Turks. [[Forbidden relationships in Judaism|Intermarriage with true Muslims is strictly and emphatically forbidden]].}}</ref><ref name="JE 1906" /><ref name="Kohler-Gottheil">{{cite encyclopedia|author1-last=Kohler|author1-first=Kaufmann|author1-link=Kaufmann Kohler|author2-last=Gottheil|author2-first=Richard|author2-link=Richard James Horatio Gottheil|year=1906|title=Dönmeh|url=http://jewishencyclopedia.com/articles/5278-donmeh|encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]|publisher=[[Kopelman Foundation]]|access-date=5 April 2025|quote=A sect of crypto-Jews, descendants of the followers of Shabbethai Ẓebi, living today mostly in [[Thessalonika|Salonica]], [[East Thrace|European Turkey]]: the name (Turkish) signifies "[[Apostasy in Islam|apostates]]". The members call themselves "Ma'aminim" (Believers), "Ḥaberim" (Associates), or "Ba'ale Milḥamah" (Warriors); but at Adrianople they are known as "Sazanicos" (Little Carps)—a name derived either from the fish-market, near which their first [[mosque]] is supposed to have been situated, or because of a prophecy of Shabbethai that the Jews would be delivered under the [[Astrological sign|zodiacal sign]] of the [[Pisces (astrology)|fish]]. The Dönmeh are said to have originated with Jacob Ẓebi Querido, who was believed to have been a [[Gilgul|reincarnation]] of Shabbethai.<br/> The community is outwardly Mohammedan (following the example set by Shabbethai); but in secret observes certain [[Judaism|Jewish rites]], though in no way making common cause with the Jews, whom they call "koferim" (infidels). The Dönmeh are evidently [[Spanish and Portuguese Jews|descendants of Spanish exiles]]. Their [[List of Jewish prayers and blessings|prayers]], as published by Danon, are partly in [[Hebrew language|Hebrew]] (which few seem to understand) and partly in [[Judaeo-Spanish|Ladino]]. They live in sets of houses which are contiguous, or which are secretly connected; and for each block of houses there is a secret meeting-place or "kal" ("ḳahal"), where the "[[Piyyut|payyeṭan]]" reads the prayers. Their houses are lit by green-shaded lamps to render them less conspicuous. The women wear the "[[yashmak]]" (veil); the men have two sets of names: a religious one, which they keep secret, and a secular one for purposes of commercial intercourse. They are assiduous in visiting the mosque and in [[Fasting in Islam|fasting during Ramadhan]], and at intervals they even send one of their number on the [[Hajj|"ḥajj" (pilgrimage)]] to [[Mecca]]. But they do not intermarry with the Turks.<br/> They are all well-to-do, and are prompt to help any unfortunate brother. They smoke openly on the Sabbath day on which day they serve the other Jews, lighting their fires and cooking their food. They work for the Turks when a religious observance prevents other Jews from doing so, and for the Christians on Sunday. They are expert "katibs" or writers, and are employed as such in the bazaars and in the inferior government positions. They have the monopoly of the barber-shops. The Dönmeh are divided into three subsects, which, according to Bendt, are: the Ismirlis, or direct followers of Shabbethai Ẓebi of Smyrna, numbering 2,500; the Ya'ḳubis, or followers of Jacob Querido, brother-in-law of Shabbethai, who number 4,000; and the Kuniosos, or followers of Othman Baba, who lived in the middle of the eighteenth century. The last named sect numbers 3,500. Each subsect has its own [[Jewish cemetery|cemetery]].}}</ref> == נאמען == דאס טערקישע ווארט ''dönmeh'' באדייט "איינער וואס האט זוך געשמדט".<ref name="Britannica" /><ref name="Kohler-Gottheil" /> אין טערקיש ווערט דער נאמען גענוצט ספעציעל פאר די שבתאישע אנהענגער און זייערע אפשטאמיגע וואס האבן זיך אויסערליך דערקלערט אלס מוסלמענער אבער האבן אין געהיים ווייטער געפירט זייערע אייגענע רעליגיעזע מנהגים. די דונמע אליין האבן זיך גערופן '''מאמינים''', אדער '''חברים'''. זיי זענען אויך גערופן געווארן ''בעל מלחמה'', "לוחמים". אין אדריאנאפאל זענען זיי באקאנט געווען אלס ''sazanikos'', א לאדינא ווארט פאר "קליינע [[קארפ|קארפן]]". זיי זענען אויך אמאל גערופן געווארן ''Selaniki'' — מענטשן פון [[סאלאניקי]] — אדער ''avdeti'', וואס באדייט א רעליגיעזער איבערגעקערטער.<ref name="AICE1" /><ref name="Kohler-Gottheil" /> דער היסטאריקער און זעלבסטשטענדיקער פארשער [[Rifat Bali]] האט באמערקט אז דער טערמין „דונמע“ באדייט בכלל א מענטש וואס האט זיך געטויפט צו אן אנדער רעליגיע, אבער אין דער מאדערנער טערקישער שפראך ווערט דער טערמין ספעציעל גענוצט פאר די אנהענגער פון שבתי צבי און זייערע אפשטאמיגע, וואס האבן אויסנווייניק אנגענומען איסלאם, בשעת זיי האבן אין די קומענדיגע דורות געהאלטן זייערע געהיימע רעליגיעזע מנהגים און א נאענטע קהילתישע און משפחת'דיגע פארבינדונג.<ref>{{Cite book|title=Model Citizens of the State: The Jews of Turkey During the Multi-party Period|author=Rifat N. Balı|publisher=Lexington Books|year=2012|page=18}}</ref> == געשיכטע == [[טעקע:Yeni_Mosque,_Thessaloniki.JPG|רעכטס|קליין|די [[Yeni Mosque, Thessaloniki|ייני מאסק]], א מאסק אין [[סאלאניקי]] וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער דונמע קהילה ביים סוף פון דער אטאמאנישער תקופה]] [[טעקע:Dönme_gravestones_in_the_Bülbüldere_Cemetery_in_Üsküdar,_Istanbul.jpg|רעכטס|קליין|קברים פון דונמע מיט מצבות אין בולבולדערע בית החיים אין [[איסטאנבול]]]] ווען [[שבתי צבי]] האט זיך אין 1666 געטויפט צום איסלאם אינעם אטאמאנישן הויף, האבן א טייל פון זיינע נאכגעפאלגער אים נאכגעמאכט און אויך אנגענומען איסלאם, בשעת אנדערע האבן געגעבן פאר זיין מעשה געהיימע קבליסטישע ערקלערונגען.<ref name="Britannica" /><ref name="JE 1906" /><ref name="Kohler-Gottheil" /><ref name="AICE2" /> די לעצטע ווייב פון שבתי צבי, עאישע (Ayşe געבוירן יוכבד), און איר פאטער, יוסף פילאסוף, זענען געווען פון סאלאניקי. נאך שבתי צבי'ס פטירה זענען זיי צוריקגעקומען אהין און האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער גרינדונג פון דער נייער רעליגיעזער גרופע. אין די ערשטע יארן איז די גרופע צענטערירט געווארן ארום א פאר הונדערט משפחות. לויט [[Gershom Scholem|גרשם שלום]] האט די קהילה ביז שבתי צבי'ס פטירה אין 1676 געהאט בערך 200 משפחות, בעיקר פון די [[Balkan Jews|באלקאנער אידן]], מיט נאך אנהענגער פון [[איזמיר]], [[בורסא]] און אנדערע פלעצער.<ref name="AICE1" /> אין 1683 זענען נאך בערך 3,000 שבתאים געווען פארבונדן מיט דער גרופע אין סאלאניקי.<ref name=":1">{{Cite book|last=Sachar|first=Howard M.|title=Farewell Espana The Word of the Sephardim Remembered|pages=153|language=en}}</ref> ביז ארום 1900 האט סאלאניקי געהאט א דונמע באפעלקערונג פון בערך 10,000 מענטשן וואס האבן גערעדט [[לאדינא]].<ref name=":2">{{Cite book|last=Mazower|first=Mark|title=Salonica, city of ghosts: Christians, Muslims and Jews, 1430 - 1950|date=2006|publisher=Vintage|isbn=978-0-375-72738-2|edition=1. Vintage Books|location=New York, NY|pages=64–93}}</ref> א פראנצויזישער קאנסול אין סאלאניקי, פעליקס בוזשאר, וועלכער האט געדינט דארט פון 1793 ביז 1798, האט זיי באצייכנט אלס "האלב אידן און האלב טערקן" און געשאצט זייער צאל אויף בערך 2,000 מענטשן.<ref>{{צ-ספר|מחבר=דוד א' רקנטי|שם=זכרון שלוניקי : גדולתה וחורבנה של ירושלים דבלקן|עמ=44|כרך=א}}</ref> די דונמע האבן אין א גרויסן טייל פון זייער געשיכטע געהאלטן א שטרענגע אינערליכע חתונה-סיסטעם. זיי האבן זיך צוריק געהאלטן פון חתונה סיי מיט מוסלמענער און אפילו מיט רבנישע אידן, און נאך די צעטיילונג אין פארשידענע צווייגן האבן טייל פון זיי אויך פארמיידט חתונות מיט דונמע פון אנדערע צווייגן. דאס האט געברענגט צו א שטארקע אינערליכע משפחת'דיגע פארבינדונג. אין מיטן 18טן יארהונדערט האט די קהילה, לויט א מקור פון דער העברעאישער ארטיקל, שוין געהאט ארום 600 משפחות, אדער בערך 3,000 מענטשן. נאך זייער פארלאזן פון סאלאניקי אין 1923 האט מען זייער צאל געשאצט אויף בערך 13,000 ביז 15,000 מענטשן, כאטש דער מקור גיט נישט קיין באשטעטיגטע רעפערענץ פאר דער צאל. דער קהילה האט במשך בערך 250 יאר געוואוינט אין באזונדערע געגנטן אין סאלאניקי און האט פארנומען וויכטיגע פאזיציעס אין האנדל און באנקירן. אין 19טן יארהונדערט האט די דונמע קהילה זיך אלץ מער אינטעגרירט אין דער אטאמאנישער שטאטישער געזעלשאפט. די רייכערע משפחות האבן זיך טיילמאל פארבונדן דורך חתונה מיט מוסלמענישע משפחות, בשעת זייער פארבינדונג צו דער טראדיציאנעלער אידישער אמונה איז אין טייל פעלער שוואכער געווארן. טייל דונמע זענען געווען פארמעגליך און האבן אויפגעשטעלט גרויסע הייזער אין אייראפעאישן סטיל. אנדערע האבן געארבעט אין האנטווערק, ווי שערעריי, קופער ארבעט. זיי האבן אויך געהאט א ראלע אין דער מוסולמענישער דערציאונג, אינטעלעקטועלער לעבן און שטאטישער אדמיניסטראציע פון סאלאניקי.<ref name=":2" /> === יונגע טערקן, דער פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און דער טערקישער אומאפהענגיקייט קריג === ביים סוף פון דער אטאמאנישער תקופה האבן עטליכע דונמע און אנדערע אידישע שרייבער ארויסגעוויזן א נאענטע פארבינדונג צווישן אידן און מוסלמענער קעגן געוויסע קריסטליכע קעגנערס, אריינגערעכנט ארמענער און גריכן.<ref>{{Cite book|last=Baer|first=Marc David|url=https://www.google.com.tr/books/edition/Sultanic_Saviors_and_Tolerant_Turks/Bx_TDwAAQBAJ|title=Sultanic Saviors and Tolerant Turks: Writing Ottoman Jewish History, Denying the Armenian Genocide|date=2020|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-04543-0|pages=79|language=en}}</ref> עטליכע פירנדע מיטגלידער פון דער [[יונגע טערקן]] באוועגונג זענען געווען דונמע, און דונמע און אנדערע טערקישע אידן האבן אין דער תקופה ארום דער [[ערשטער וועלט קריג]] שטארק געשטיצט דעם [[פאראיין און פראגרעס קאמיטעט]] און די טערקישע נאציאנאלע באוועגונג.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Giesel|first=Christopf|date=2014|title=Status and Situation of the Jews in Turkey: Historical Lines of Development and contemporary Circumstances in the Context of socio-political Transform|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=49500|journal=Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi|volume=5|issue=09|pages=1–32|issn=1309-7008}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Güçlü|first=Yücel|date=2024|title=Batı Anadolu'nun Yunanlılar Tarafından İşgali ve Yahudiler, 1919-1922|url=https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/113246|journal=Mora Katliamı ve Anadolu'da Yunan Mezalimi Sempozyumu (15-16 Kasım 2021), Bildiriler Kitabı|language=tr|pages=689–733}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Assa|first=Ophir|date=2021|title=Between Inclusion and Stagnation: Military Manpower Policy Towards Druze in Israel and Jews in Turkey: Between Inclusion and Stagnation: Military Manpower Policy Towards Druze in Israel and Jews in Turkey|url=https://www.ariel.ac.il/wp/jimes/between-inclusion-and-stagnation-military-manpower-policy-towards-druze-in-israel-and-jews-in-turkey/|journal=The Journal for Interdisciplinary Middle Eastern Studies|volume=7|issue=2|pages=155–182|doi=10.26351/JIMES/7-2/3|issn=2522-6959|url-access=subscription}}</ref> ביי די 1912 וואלן פאר דער אטאמאנישער פארטיי-פארטרעטונג זענען דונמע צווישן די מינאריטעטן איינע פון די גרופעס וואס האבן אין מערהייט נישט געשטיצט דעם פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און זיך קעגנגעשטעלט דער [[פארטיי פאר פרייהייט און הסכמה]].<ref>{{Cite journal|last=Tepekaya|first=Muzaffer|date=2013|title=1912 Osmanlı Meclisi Mebusan Seçimlerinde Saruhan (Manisa) Sancağı İttihat ve Terakki Fırkası Adayı Yusuf Rıza Bey ve Seçim Beyannamesi|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/cttad/article/270459|journal=Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi|volume=13|issue=27|pages=33–61|issn=1300-0756}}</ref> בעת דער ערשטער וועלט קריג און די רציחות קעגן די ארמענער, האבן דונמע און אנדערע אידן אין א גרויסן טייל נישט גענומען קיין עפנטליכע שטעלונג, און א טייל פון זיי האבן זיך בעיקר געזארגט פאר זייערע אייגענע אינטערעסן. די אידישע אונטערערדישע גרופע [[נילי]] איז געווען אן אויסנאם, ווייל אירע מיטגלידער האבן מיטגעפילט מיט די ארמענער און פרובירט צו העלפן זיי.<ref>{{Cite book|last=Auron|first=Yair|url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=el&id=nnUR4hSTb8gC|title=The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-30540-2|edition=1|pages=159-215, 407|language=en|doi=10.4324/9781351305402}}</ref> עטלעכע דונמע און אנדערע אידן האבן געהאלפן ראטעווען ארמענער און צוגעשטעלט הילף פאר די געליטענע, בשעת אנדערע, וואס זענען געווען פארבונדן מיט טערקישע נאציאנאליסטן, האבן געהאלפן די פארפאלגערס געפינען ארמענישע קרבנות און זיך אויך באטייליקט אין בארויבן ארמענישע הייזער.<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=Julia Phillips|date=2012|title=Between Civic and Islamic Ottomanism: Jewish Imperial Citizenship in the Hamidian Era|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/between-civic-and-islamic-ottomanism-jewish-imperial-citizenship-in-the-hamidian-era/FCEA918D675DAC31A3EE2D3F9E56C07B|journal=International Journal of Middle East Studies|language=en|volume=44|issue=2|pages=237–255|doi=10.1017/S0020743812000037|issn=1471-6380|url-access=subscription}}</ref> נאך דער ערשטער וועלט קריג, אין נאוועמבער 1918, האט דער אידישער טערקישער נאציאנאליסט ניסים נאווארא אראפגעריסן די גריכישע פאן אין [[איזמיר]]. אן אנדער אידישער טערקישער נאציאנאליסט האט אראפגעריסן די גריכישע פאן אין קאדיפעקאלע.<ref name=":4" /> ווען די גריכישע טרופן זענען געלאנדעט אין איזמיר אין 1919, האט דער דונמע [[Hasan Tahsin|חסן תחסין]] געשאסן אויף גריכישע זעלנער און דערהרגעט א גריכישן פאן-טרעגער, פאר וועלכן ער איז אויפ'ן ארט דערשאסן געווארן. אין טערקיי ווערט ער פאררעכנט אלס א מלחמה-העלד.<ref>Arda Sualp - M. Ali Eren, [http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-1148-26-cumhuriyet-hanedanlari.html "Cumhuriyet hanedanları"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518101354/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-1148-26-cumhuriyet-hanedanlari.html|date=18 May 2015}}, ''Aksiyon'', Sayı: 51 / Tarih : 25 November 1995.{{in lang|tr}}</ref><ref>Ilgaz Zorlu, ''Evet, ben Selânikliyim: Türkiye Sabetaycılığı'', Belge Yayınları, 1999, p. 95. {{in lang|tr}}</ref><ref>Abdurrahman Küçük, ''Dönmeler ve Dönmelik Tarihi'', Ünal Matbaası, 1979, pg. 237. {{in lang|tr}}</ref><ref>Orhan Türkdoğan, ''Osmanlı'dan Günümüze Türk Toplum Yapısı'', Çamlıca Yayınları, 2002, pg. 166. {{in lang|tr}}</ref> אין מאשאטליק איז דער אידישער בית החיים געווארן א פראטעסט-צענטער קעגן דער גריכישער באזעצונג פון איזמיר. אין בורסא האט די אידישע קהילה זיך אפגעזאגט פון הייבן גריכישע פאנען און האט אויסגעלאזט פרא-גריכישע פארזאמלונגען. טייל אידן האבן באהאלטן טערקישע נאציאנאליסטישע זעלנער אין זייערע הייזער און איבערגעגעבן וויכטיגע ידיעות פאר זיי. נאך דעם סוף פונעם קריג האט [[מוסטפא כמאל אטאטורק|מוסטפא כמאל פאשע]] באדאנקט רבנים און אידן פאר זייער הילף.<ref name=":4" /> === די ערשטע יארן פון דער טערקישער רעפובליק === אין 1923, ביים געצוואונגענעם באפעלקערונגס-אויסטויש צווישן גריכנלאנד און טערקיי, זענען די דונמע פון סאלאניקי באטראכט געווארן אלס מוסלמענער און אריבערגעפירט געווארן קיין [[איסטאנבול]]. דארט איז אויפגעשטאנען א קלענערע אבער איינפלוסרייכע קהילה פון ביזנעסלייט, צייטונג-שרייבער, אינדוסטריעלער און דיפלאמאטן.<ref name=":2" /> אין 1932 האט די [[JTA|Jewish Telegraphic Agency]] באריכטעט אז אין איסטאנבול זענען געווען בערך 15,000 דונמע.<ref>{{Cite web|title=15,000 Followers of Sabbatai Zevi Live in Donmeh Community in Istambul|url=https://www.jta.org/archive/15000-followers-of-sabbatai-zevi-live-in-donmeh-community-in-istambul|access-date=2025-08-19|website=Jewish Telegraphic Agency|language=en-US}}</ref> נאך דער גרינדונג פון דער טערקישער רעפובליק זענען א טייל דונמע און אנדערע אידישע פערזענלעכקייטן שטארק פארבונדן געווארן מיטן טערקישן נאציאנאליזם און קעמאליזם. צווישן די באקאנטע פערזענלעכקייטן זענען [[Hasan Tahsin|חסן תחסין]], חיים נחום אפנדי, חיים בעדזשאראנא, [[Munis Tekinalp|מוניס כהן טעקינאלפ]] און אבראם גאלאנטי בודרומלו.<ref name=":3" /> איינער פון די פירער פון דער אזוי-גערופענער [[איזמיר קאמפלאט|איזמירער קאמפלאט]] צו דערמארדן פרעזידענט [[מוסטפא כמאל אטאטורק|מוסטפא כמאל פאשע]] אין איזמיר איז געווען דער דונמע [[Mehmed Cavid|מהמט דזשאוויד ביי]], א גרינדער מיטגליד פונעם פאראיין און פראגרעס קאמיטעט און א געוועזענער פינאנץ-מיניסטער פון דער אטאמאנישער אימפעריע.<ref>[[Andrew Mango]], ''Atatürk'', [[John Murray (publishing house)|John Murray]], 1999, pp. 448–453</ref><ref>Ilgaz Zorlu, ''Evet, Ben Selânikliyim: Türkiye Sabetaycılığı'', Belge Yayınları, 1999, p. 223.</ref><ref>Yusuf Besalel, ''Osmanlı ve Türk Yahudileri'', Gözlem Kitabevi, 1999, p. 210.</ref><ref>[[Rıfat N. Bali]], ''Musa'nın Evlatları, Cumhuriyet'in Yurttaşları'', İletişim Yayınları, 2001, p. 54.</ref> נאכ'ן ווערן פאראורטיילט נאך א רעגירונגס-אויספארשונג איז דזשאוויד ביי אויפגעהאנגען געווארן דעם 26סטן אויגוסט 1926 אין [[אנקארא]].<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed|title=Javid (Cavid) Bey, Mehmed|access-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616024609/https://www.jewishvirtuallibrary.org/javid-cavid-bey-mehmed|archive-date=16 June 2021}}</ref> אין די 1930ער און 1940ער יארן איז טערקישע אנטי-אידישע פראפאגאנדע אויך פארשפרייט געווארן דורך נאציאנאליסטישע פובליציסטן און שרייבער.<ref>Alexandros Lamprou (2002), [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2021.1950691 "The journal ''İnkılâp'' and the appeal of antisemitism in interwar Turkey"] ''Middle Eastern Studies'', Volume 58, pp. 32–47</ref> נאך דעם באפעלקערונגס-אויסטויש האבן דונמע זיך אויך באזעצט אין [[איזמיר]], [[אנקארא]], [[בורסא]] און [[קאניא]], בשעת א טייל פון די ארעמערע מיטגלידער האבן זיך צעשפרייט אין קלענערע שטעט. דער צעשפרייטונג האט אפגעשוואכט טייל פון די אלטע אינערליכע פארבינדונגען. באזונדערס צווישן די יעקובישע האבן טייל זיך אסימילירט און חתונה געהאט מיט שכנים. טייל מענטשן וואס האבן געוואלט צוריקקומען צו אידישקייט זענען נישט אנגענומען געווארן דורך רבנים צוליב חששות איבער זייער פערזענליכע סטאטוס און צוליב דעם וואס זיי זענען באטראכט געווארן אלס מענטשן וואס האבן זיך פרייוויליג געטויפט, און נישט אלס אנוסים. == רעליגיעזע אמונות און מנהגים == די דונמע האבן אויסנווייניק געפירט א מוסולמענישן לעבן, בשעת אין זייער אינערלעכן לעבן האבן זיי געהאלטן שבתאישע אמונות. זיי האבן געהאלטן געוויסע מוסולמענישע מנהגים, ווי [[ראמאדאן]] און גיין אין מאסק, אבער אויך געהאלטן [[שבת]], [[ברית מילה]] און געוויסע אידישע ימים טובים.<ref name="Kohler-Gottheil" /><ref>Baer, Marc (2007). [http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=390325bd-e0d4-41e9-b6cd-b65afbe9091c%40sessionmgr113&vid=2&hid=126 "Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul"]. ''Journal of World History''. 18. no. 2: 141–170. {{doi|10.1353/jwh.2007.0009}}.</ref> א גרויסער טייל פון זייערע מנהגים איז געווען א געמיש פון עלעמענטן פון [[קבלה]], שבתאות, אידישער הלכה און [[סופיזם]].<ref>Marc Baer (7 March 2013). [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-jews-in-the-islamic-world/donme-maaminim-minim-shabbetaim-COM_0006730 "Dönme (Ma'aminim, Minim, Shabbetaim)"]. In Norman A. Stillman, ed. ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Brill.</ref> זייער הויפט אינערליכע כלל איז געווען צו האלטן נאענטע קשרים מיט אנדערע דונמע און צו פארמיידן חתונה מיט מענטשן פון אינדרויסן. זיי האבן אבער אויך געהאט קשרים מיט רבנישע אידן וואס זענען געווען שבתאים אין געהיים און מיט רבנים וואס האבן טיילמאל געהאלפן אויסקלארן הלכה'דיגע פראגעס.<ref name="Scholem, Gershom 1974">Scholem, Gershom (1974). ''Kabbalah''. New York City: Quadrangle/The New York Times Book Company.</ref> די דונמע האבן זיך געהאלטן צו 18 הויפט כללים וואס זענען צוגעשריבן געווארן צו שבתי צבי. א טייל פון זיי האבן געהאט א פארעם וואס האט דערמאנט מצוות פון אידישקייט. צווישן די מנהגים וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות זענען ברית מילה אויפ'ן אכטן טאג און זאגן תהילים יעדן טאג. אסאך מענטשן האבן געהאט צוויי נעמען, איינס פאר זייער רעליגיעזער אינערלעכער באנוץ און א צווייטע פארן פובליקן לעבן. די תפילות פון דער קהילה האבן זיך מיט דער צייט געטוישט. אין די ערשטע דורות איז אסאך פון זייער ליטעראטור געווען אויף [[לשון קודש]], אבער שפעטער איז [[לאדינא]] געווארן זייער הויפט שפראך און אויך א וויכטיגע שפראך פאר די תפילות. אלע הויפט צווייגן האבן געהאלטן אין שבתי צבי אלס דער אידישער משיח און אין דער געדאנק אז ער האט אנטפלעקט א "גייסטיגע תורה" וואס האט געהאט א העכערע באדייט ווי דער פראקטישער תורה-לעבן.<ref name="Scholem, Gershom 1974" /> אין דער קהילה זענען אויך געווען פארשידענע תפילה-נוסחאות. טייל נוסחאות האבן ארויסגעוויזן חילוקים אין דעם אופן ווי שבתי צבי איז באטראכט געווארן — ביי טייל אלס א משיח וואס איז געווען א מענטש, און ביי אנדערע מיט א מער געהויבענעם, כמעט געטלעכן סטאטוס. א חלק פון די מקורות דערציילן וועגן א געהיימען יום טוב וואס איז גערופן געווארן „חג הכבש“ און וואס איז געפאלן כ"ב אדר. לויט פארשידענע היסטארישע און מאדערנע באריכטן האט דער יום טוב אריינגענומען א פייערליכע סעודה מיט לאם פלייש, געזאנגען, תפילות און אנדערע מנהגים. א טייל פון די מקורות פארבינדן דעם יום טוב אויך מיט טענות וועגן אומגעוויינליכע סעקסועלע מנהגים, אריינגערעכנט אויסטוישן פון פארן, אבער די טענות ווערן אין טייל פון די מקורות באשריבן אלס באריכטן אדער שמועות, און דונמע מענטשן האבן אפגעלייקנט די מערסט עקסטרעמע באשרייבונגען.<ref>{{Cite web|last=Şişman|first=Cengiz|title=The Redemptive Power of Sexual Anarchy|url=https://associationforjewishstudies.org/docs/default-source/ajs-perspectives/ajs-perspectives-transgression.pdf|website=Association for Jewish Studies}}</ref><ref>''Encyclopedia of Religion'', „Doenmeh“.</ref> יעדע צווייג פון דער דונמע קהילה האט געהאט אייגענע תפילה-קהילה, גערופן א ''קהל''. די הויפט צווייגן האבן זיך אויך אונטערשיידן לויט זייער געזעלשאפטלעכן און עקאנאמישן סטאטוס. די איזמירלי האבן צומאל פארנומען די העכסטע פאזיציעס צווישן די סוחרים און אינטעלעקטואלע, בשעת האנטווערקער זענען געווען מער פארבונדן מיט די קאראקאשן, און נידעריגערע געזעלשאפטליכע שיכטן מיט די יעקובישע. א ברייטע אינערליכע עקאנאמישע נעץ האט געהאלפן שטיצן ארעמערע מיטגלידער פון דער קהילה.<ref>{{cite book|last=Weiker|first=Walter F.|year=1992|title=Ottomans, Turks, and the Jewish Polity: A History of the Jews of Turkey|location=Lanham, Maryland|publisher=University Press of America|isbn=0-8191-8644-9}}</ref> == די דריי הויפט צווייגן == די דונמע האבן זיך במשך די דורות צעטיילט אין דריי הויפט צווייגן, בעיקר צוליב מחלוקת'ן איבער די יורשים פון שבתי צבי און די פראגע פון זיין משיחישן סטאטוס. === איזמירלי === די '''איזמירלי''' זענען געווען די עלטסטע צווייג און די דירעקטע אנהענגער פון שבתי צבי פון [[איזמיר]]. זיי האבן אריינגענומען אסאך סוחרים און אינטעלעקטואלע מענטשן און זענען אין טייל מקורות פאררעכנט געווארן אלס די העכסטע שיכט אין דער אינערלעכער הירארכיע פון דער קהילה.<ref name="Kohler-Gottheil" /> === יעקובישע === די '''יעקובישע''' זענען גערופן געווארן נאך זייער גרינדער [[יעקב קוערידו]] (עבדאללה יעקוב), א ברודער פון דער לעצטער ווייב פון שבתי צבי. זיינע אנהענגער האבן אים באטראכט אלס א רוחניות'דיגן יורש פון שבתי צבי, און טייל האבן אים באטראכט אלס זיין ווידערגעבוירענעם גלגול. לויט דער טראדיציע איז קרידו געשטארבן אויפ'ן וועג קיין [[מעקא]] ווען ער האט געוואלט מקיים זיין די מצוה פון חאדזש. די יעקובישע זענען געווען דער עלטסטער פון די צוויי צווייגן וואס זענען ארויסגעוואקסן פון דער איזמירלי קהילה.<ref name="Maciejko, Pavel 2011">Maciejko, Pavel (2011). ''The Mixed Multitude: Jacob Frank and the Frankist Movement, 1755–1816.'' Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.</ref> לויט א טייל מקורות האבן יעקובישע מענער זיך געלאזט א בארד, אבער געהאלטן זייער קאפ אינגאנצן אפגעגאלט. זיי זענען געווען נאענט צו דער טערקישער געזעלשאפט, און טייל האבן פארנומען רעגירונגס-פאזיציעס. זייער טראדיציאנעלער פרנסה איז געווען האנדל אין טאבאק, און זיי זענען באטראכט געווארן אלס א באזונדערס פארמעגלעכע שיכט. === קאראקאשן / קוניאסאס === די '''קאראקאשן''' (טערקיש: ''Karakaşi''), אויך באקאנט אין לאדינא אלס '''קוניאסאס''', זענען געווען דער גרעסטער און אין טייל מקורות דער שטרענגסטער צווייג. זייערע אנהענגער האבן געגלייבט אין ברוכיה רוסו, אויך באקאנט אלס עותמאן באבא, אלס א נאכפאלגער אדער ווידערגעבוירענעם פון שבתי צבי, און האבן אים פארבונדן מיט דער משיחישער פאראנטווארטליכקייט פון דער באוועגונג. דער פילוג איז אויפגעקומען אין דער צייט ארום דעם סוף פון 17טן און אנהייב 18טן יארהונדערט.<ref name="Scholem, Gershom 1974" /> קאראקאשן מענער האבן אויך געהאלטן א בארד, אבער האבן נישט געהאלטן זייער קאפ אינגאנצן אפגעגאלט. צווישן זיי זענען געווען אדוואקאטן, באנקירן, סוחרים און אנדערע בעלי מקצוע. זיי האבן געהאט אייגענע תפילות און אייגענע אינערליכע מסורות. איינער פון די פירער, דרוויש אפנדי, איז געווען אקטיוו אין דער תקופה פון [[יעקב פראנק]] און האט פארשפרייט אייגענע אויסטייטשונגען פון קבליסטישע טעקסטן. אין 19טן יארהונדערט איז די גרופע אין טייל מקורות פארבונדן מיט א פירער מיטן נאמען אמבראג'י, וועלכער איז געווען קראנק און בלינד און האט געהאט א שטארקע אויטאריטעט איבער דער קהילה. === קאקפאנג'ילאר === די '''קאקפאנג'ילאר''' ("בעלי המאזניים") זענען לויט דער העברעאישער מקור ארויסגעוואקסן פון א אינערלעכן פילוג צווישן די קאראקאשן נאך דעם טויט פון עותמאן באבא אין די 1720ער יארן. זיי האבן זיך געזען אלס נאכפאלגער פון דער "ריינער" שבתאות און האבן אפגעווארפן די משיחישע טענות פארבונדן מיט יעקב קרידו און עותמאן באבא. לויט דעם מקור האבן די מיטגלידער פון דעם צווייג זיך אפגעגאלט די בערד אבער געלאזט די האר אויפ'ן קאפ. אין שפעטערע דורות איז דער צווייג באטראכט געווארן אלס מער משכיל'דיג, מיט לערערס, דאקטוירים, וועטערינערן, אינזשענירן און אנדערע בעלי מקצוע. == באפעלקערונג און שפעטערע אנטוויקלונג == די צאל דונמע אין דער היינטיגער תקופה איז נישט באקאנט מיט זיכערקייט. א מקור האט אין 2016 געשאצט אז בערך 2,000 דונמע האבן נאך נישט געהאט זיך אינגאנצן אסימילירט אין דער טערקישער געזעלשאפט.<ref>{{Cite web|date=2016-08-06|title=Public Muslims, Secret Jews: A Turkish Sect Faces Crackdown|url=https://forward.com/news/346996/public-muslims-secret-jews-a-turkish-sect-faces-crackdown/|access-date=2025-08-21|website=The Forward|language=en}}</ref> אנדערע געשאצטע ציפערן פאר דער גאנצער גרופע זענען פיל העכער, אבער עס איז נישט פאראן קיין פארלעסליכע אפיציעלע צענזוס. א טייל דונמע זענען ווייטער געבליבן אין [[טערקיי]] אין 21סטן יארהונדערט.<ref name="Britannica" /><ref>{{Cite web|date=2011-03-23|title=The emergence of Turkey’s hidden Jews|url=https://www.jpost.com/opinion/columnists/the-emergence-of-turkeys-hidden-jews|access-date=2025-08-19|website=[[The Jerusalem Post]]|language=en|issn=0792-822X}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dönme {{!}} Ottoman Empire, Crypto-Jews, Sabbatai Zevi {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Donme|access-date=2025-08-19|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Studies|first=Stroum Center for Jewish|date=2024-06-25|title=A descendant of a crypto sect of converts to Islam is challenging notions of Jewish identity|url=https://jewishstudies.washington.edu/jewish-history-and-thought/donme-turkish-jewish-converts-islam-jewish-identity/|access-date=2025-08-19|website=UW Stroum Center for Jewish Studies|language=en-US}}</ref> נאך דער גרינדונג פון דער מדינת ישראל אין 1948 זענען בלויז א קליינע צאל דונמע משפחות אריבער קיין ישראל פון מוסולמענישע לענדער.<ref>{{Cite web|title=Doenmeh|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/doenmeh|access-date=31 October 2022|website=Jewish Virtual Library}}</ref> אין 1994 האט אילגאז זורלו, אן אקאונטאנט וואס האט געזאגט אז ער שטאמט פון דונמע אויף דער מוטער'ס זייט, אנגעהויבן ארויסגעבן מאמרים איבער דער גרופע און זיך אליין דערקלערט אלס דונמע. אין יולי 2000 האט ער זיך געוואנדן צום ניינטן געריכט אין איסטאנבול און געבעטן צו טוישן זיין רעליגיעזע באצייכענונג אויף זיין טערקישן אידענטיטעט-קארטל פון "איסלאם" צו "איד". ער האט געוואונען דעם קעיס, און שפעטער האט דער טערקישער בית דין אים אנגענומען אלס איד.<ref>{{Cite web|last=Yardeni|first=Dan|date=18 August 2013|title=A Scapegoat For All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey by Rifat Bali|url=https://esefarad.com/a-scapegoat-for-all-seasons-the-donmes-or-crypto-jews-of-turkey-by-rifat-bali/|access-date=31 October 2022|website=eSefarad|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 May 2009|title=Jewish History / Waiting for the Messiah|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1083958.html|access-date=31 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519200833/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1083958.html|archive-date=19 May 2009}}</ref> דונמע ווערן אבער נישט אנערקענט אלס אידן לויט דעם [[ישראל|ישראל'ן]] נאציאנאליטעט געזעץ און זענען נישט בארעכטיגט צום [[געזעץ פון צוריקקער]].<ref name="Yardeni" /> אין פארטוגאל ווערט די פראגע צי דונמע זאלן ווערן אנערקענט אלס אידן איבערגעלאזט פאר די לאקאלע אידישע קהילות.<ref>{{Cite news|title=The Rotten Saga of Roman Abramovich's Portuguese Citizenship, and Its Repercussions|language=en|work=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2022-03-30/ty-article-opinion/russia-ukraine-roman-abramovich-putin-sephardic-jews-portugal/00000180-5baf-df19-a7f3-dbff6a2a0000|access-date=31 October 2022}}</ref> == דונמע און אנטיסעמיטיזם אין טערקיי == די נאמען "דונמע" איז במשך דער מאָדערנער טערקישער געשיכטע גענוצט געווארן אין אנטיסעמיטישע באשולדיגונגען קעגן אידן. היסטאריקער [[Marc David Baer|מארק דעוויד באר]] האט באשריבן די באשולדיגונגען אלס א דערשיינונג מיט טיפע ווארצלען אין דער שפעט-אטאמאנישער געשיכטע, וואס האט זיך ווייטער געהאלטן אין דער טערקישער רעפובליק.<ref name=":0">{{Cite journal|first=Marc David|last=Baer|date=2013|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|url=https://muse.jhu.edu/|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|doi=10.1353/jqr.2013.0033|s2cid=159483845|via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> די סיבה פארוואס די דונמע זענען געווארן א ציל פון אזעלכע באשולדיגונגען ליגט טיילווייז אין דער פארבינדונג צווישן זייער שבתאישער אידישער מסורה און זייער פובליקן איסלאמישן לעבן. זייער געהיימקייט האט פאר די פארשפרייטער פון קאנספיראציע-טעאריעס געשאפן א גרינגן ציל פאר טענות אז אידן פירן אין געהיים פאליטישע און עקאנאמישע השפעה.<ref name=":0" /> אין דער שפעט-אטאמאנישער תקופה זענען פארשידענע מענטשן און באוועגונגען באשולדיגט געווארן אז דונמע האבן געהאט א הויפט ראלע אין דער [[יונגע טערקן רעוואלוציע]], אין דער שוואכונג פון דער אטאמאנישער רעליגיעזער אינסטיטוציע און שפעטער אין דער גרינדונג פון א [[סעקולער|סעקולערער]] רעפובליק. פרא-סולטאנישע און איסלאמיסטישע קרייזן האבן צומאל פארגעשטעלט די געשעענישן אלס א אידיש-מאסאנישער קאנפיראציע.<ref name=":0" /> אויך [[מוסטאפא קעמאל אטאטורק]] איז באשולדיגט געווארן דורך איסלאמיסטישע קעגנער אלס א דונמע, אלס א וועג אים צו באשמוצן צוליב זיינע רעפארמען. עס איז אבער נישטא קיין באווייז אז אטאטורק איז געווען א דונמע. לויט א באריכט פון [[Rifat Bali|ריפאט באלי]], איז דא איין באקאנטע מעשה אין וועלכער אטאטורק איז דירעקט געפרעגט געווארן איבער אזעלכע טענות. זיין ענטפער האט אונטערגעשטראכן אז די נאציאנאליטעט און געזעלשאפטליכע שייכות פון א מענטש ווערן נישט באשטימט בלויז דורך זיין אפשטאם.<ref>{{Cite book|last=Bali|first=Rıfat N.|url=https://books.google.com.tr/books/about/A_Scapegoat_for_All_Seasons.html?id=y2gMAQAAMAAJ|title=A Scapegoat for All Seasons: The Dönmes Or Crypto-Jews of Turkey|date=2008|publisher=Isis Press|isbn=978-975-428-363-1|pages=247-248|language=en}}</ref> די "געהיימע אידן" קאנפיראציע איז אין פארשידענע תקופות גענוצט געווארן דורך רעכטע און איסלאמיסטישע קרייזן קעגן די רעגירונג, און אין אנדערע תקופות אויך דורך סעקולערע און לינקע קעגנער קעגן פאליטישע פירער. צוליב דעם איז דער טערמין דונמע געווארן א וויכטיגער עלעמענט אין טייל פון די טערקישע קאנפיראציע-טעאריעס. די פארבינדונג פון דונמע מיט אנטיסעמיטישע קאנפיראציע-טעאריעס איז באזונדערס אויפגעשטארקט אין תקופות פון אנגעצויגענע [[טערקיי–ישראל באציאונגען]].<ref>{{Cite journal|first=Marc David|last=Baer|date=2013|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|url=https://muse.jhu.edu/|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|doi=10.1353/jqr.2013.0033|s2cid=159483845|via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> די טענות אז די דונמע אדער אידן בכלל האבן אין געהיים קאנטראלירט די טערקישע רעגירונג זענען באטראכט געווארן דורך היסטאריקער אלס אנטיסעמיטישע קאנפיראציע-טעאריעס און נישט אלס באווייזן פון א פאקטישער אידישער קאנטראל. == אויסערליכע לינקען == * {{Cite book|last=Baer|first=Marc David|author-link=Marc David Baer|title=The Dönme: Jewish converts, Muslim revolutionaries, and secular Turks|date=2010|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-7256-3|oclc=589169152}} * {{Cite book|last=Bali|first=Rıfat N.|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.31826/9781463225568-004|title=A Scapegoat For All Seasons: The Dönmes or Crypto - Jews of Turkey|chapter=1. A Scapcgoat for All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey|date=24 June 2010|pages=17–88|publisher=Gorgias Press|isbn=978-1-4632-2556-8|language=en|doi=10.31826/9781463225568-004}} * {{Cite book|last=Kieser|first=Hans-Lukas|title=Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide|date=26 June 2018|publication-date=2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15762-7}} * {{Cite book|last=Şişman|first=Cengiz|url=https://www.academia.edu/8296137|title=The Burden of Silence: Sabbatai Sevi and the Evolution of the Ottoman-Turkish Donmes|date=20 August 2015|language=en|publisher=Oxford University Press}} * {{Cite book|last=Landau|first=Jacob M.|date=2007|title=The Dönmes: Crypto-Jews under Turkish Rule|journal=[[Jewish Political Studies Review]]|volume=19|issue=1/2|pages=109–118|issn=0792-335X}} * [[רחל אליאור]] (עורכת), [https://web.archive.org/web/20090207232451/http://jewish.huji.ac.il/publications/thought.htm החלום ושברו: התנועה השבתאית וגלגוליה, ירושלים תשס"א, א-ב], אתר [[האוניברסיטה העברית]] * רחל אליאור, 'הדונמע, השבתאות בפודוליה ויעקב פרנק', בספרה '''ישראל בעל שם טוב ובני דורו''', ח"ב, ירושלים 2014, עמ' 189–215 * [https://www.archives.gov.il/archives/Archive/0b071706800309b3/File/0b071706806a15ee חומר לא מעובד] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214173649/https://www.archives.gov.il/archives/Archive/0b071706800309b3/File/0b071706806a15ee |date=2022-02-14 }} שאסף [[יצחק בן-צבי]] על הדונמע, באתר [[ארכיון המדינה]] * {{Cite journal|last=Baer|first=Marc David|title=An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic|journal=Jewish Quarterly Review|volume=103|issue=4|pages=523–555|date=2013|doi=10.1353/jqr.2013.0033}} == זע אויך == * [[שבתאות]] * [[שבתי צבי]] * [[יעקב פראנק]] * [[אידן אין דער אטאמאנישער אימפעריע]] * [[אנטיסעמיטיזם אין טערקיי]] {{רעפערענצן}} [[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]] [[קאַטעגאָריע:טערקיי]] [[קאַטעגאָריע:רעליגיע]] datubyji963xtnnlfzm9agy6znsotin 0 35959 602600 343762 2026-09-10T18:36:07Z Menseg 62495 אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[פען נאמען]] 602600 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[פען נאמען]] 6upuby741ksplza4pju0l0zfr0i8ztz 0 37039 602603 579512 2026-09-10T18:53:34Z Menseg 62495 602603 wikitext text/x-wiki '''פסעוודאנים''' איז אן נאמען וואס א מענטש נוצט אנשטאט זיין עכטן נאמען. דער טערמין קען זיך באציען צו פארשידענע סארטן אנגענומענע נעמען, און ווערט גענוצט אין פארשידענע פעלדער און צוליב פארשידענע סיבות. א מענטש קען נוצן א פסעוודאנים כדי צו פארהוילן זיין עכטע אידענטיטעט, צו האלטן זיין פערזענליכע לעבן אפגעטיילט פון זיין פובליק אקטיוויטעטן, אדער צוליב פראקטישע, ליטערארישע אדער קינסטלערישע סיבות. אין געוויסע פעלער ווערט דער פסעוודאנים גענוצט אויף א שטענדיקן אופן, און אין אנדערע פעלער נאר פאר א געוויסן ציל. א '''[[פען נאמען]]''' איז א ספעציעלע סארט פסעוודאנים וואס ווערט גענוצט דורך א [[שרייבער]], בשעת א '''[[בינע נאמען]]''' איז א פסעוודאנים וואס ווערט גענוצט דורך א [[קינסטלער]] אדער אנדערע פובליק פיגור פאר אויפטריטן. פסעוודאנימען קענען זיין פארבונדן מיט דעם עכטן נאמען דורך ראשי תיבות, א גימטריא, אן איבערזעצונג אדער אפטייטש, אדער דורך א פערזענליכן נאמען. אין אנדערע פעלער האט דער פסעוודאנים גארנישט קיין קלארע שייכות צום עכטן נאמען. [[קאַטעגאָריע:נעמען]] iwb3a3575rojmg34x211scbq9s5trnr 0 40178 602617 599455 2026-09-11T04:09:19Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602617 wikitext text/x-wiki {{יתום}} {{אישיות}} '''מרדכי צבי מאַנע''' ([[העברעיִש]]: מאנה; 1859 – 1886) איז געווען אַ העברעיִשער [[דיכטער]] און אַ [[קינסטלער]]. ==לעבנסגעשיכטע== מרדכי צבי מאַנע איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל [[ראדאשקעוויטש|ראַדאָשקעוויטש]] (איצט – אינעם מאָלאָדעטשנער ראַיאָן פון דער מינסקער געגנט פון [[רייסין]], דעמאלט – אין באַשטאַנד פון דער [[רוסלענדישער אימפּעריע]]). זײַן פאָטער איז געווען אַן אָרעמער מלמד און אַ שטיינהאַקער. דער קומענדיקער דיכטער האָט זיך געלערנט אין זײַן פאָטערס חדר און דערנאָך – אין מינסקער ישיבות. למד. ער האָט פרי באַוויזן באַגאַבטקייט אין מאָלערײַ, ווי אויף אַ נטיה צו דער .השכלה-באַוועגונג. מרדכי צבי מאַנע האָט געלאָזן דאָס לערנען אין ישיבה און איז אַוועקגעפאָרן קיין ווילנע, וווּ ער איז נאָך גרויסע באַמיִונגען אָנגענומען געוואָרן אין מאָלערײַ-שול. דאָרט האָט ער אָנגעהויבן שרײַבן לידער אויף העברעיִש, אויסגעלערנט אויטאָדידאַקטיש רוסיש און דײַטש. אין 1880 איז מרדכי צבי מאַנע אָנגענומען געוואָרן אין דער פּעטערבורגער קוסנטן-אַקאַדעמיע. זײַנע לידער און מאמרים וועגן דער קונסט האָט מרדכי צבי מאַנע פאַרעפנטלעכט יענע יאָרן אין "[[המליץ]]" און "הצפירה" אונטערן פּען נאָמען-נאָמען המצי"ר (דהיינו "מאָלער" און איינצײַטיק - ראשי-תיבות פון די ווערטער "הבחור מרדכי צבי יליד ראַדאָשקעוויטש"). אין 1884 האָבן זיך בײַ אים אַנטפּלעקט סימנים פון טשאַכאָטקע און ער איז געצוווּנגען געווען פאַרלאָזן די אַקאַדעמיע און אַוועקפאָרן קיין [[װאַרשע|וואַרשע]] כדי זיך קורירן. אין וואַרשע האָט ער פאַרעפנטלעכט זײַנע לידער אין אַלמאַנאַכן "האסיף" און "כנסת ישראל", פאַר וועלכע ער האָט אויך אויסגעפורעמט קינסטלעריש די הילעס. חוץ זײַן אָריגינעלער דיכטונג האָט מרדכי צבי מאַנע אויך איבערגעזעצט אין העברעיִש ווערק פון דײַטשישע און רוסישע דיכטער-ליריקער. ניט לאַנג פאַרן טויט האָט דער דיכטער זיך אומגעקערט אין זײַן היים-שטעטל. דאָרט איז ער געשטאָרבן פון דער קראַנקהייט אין דער עלטער פון 27 יאָר. אינעם סוף פון זײַן לעבן האָט מרדכי צבי מאַנע פאַרפאַסט זײַם אַמערסטן פּאָפּולער ליד "משאת נפשי". אין דעם האָט ער אויסגעדריקט זײַן שטרעבונג צו ארץ ישראל. דאָרט האָט דער דיכטער געהאָפט געפינען היילונג פאַר זײַן גוף און זײַן נפש: שֶׁמֶשׁ אָבִיב נָטָה יָמָּה עַד לִקְצוֹת שָׁמַיִם זִיו חַכְלִילִי הֻצַּק שָׁמָּה תַּאֲוָה לָעֵינַיִם. סָבִיב תִּשְׁלֹט שַׁלְוַת הַשְׁקֵט עָלֶה בַּל יִתְעוֹרֵר, עַל רֹאשׁ גַּבְנוּן בָּדָד, דּוּמָם יוֹשֵׁב לוֹ הַמְּשׁוֹרֵר. אָט דאָס ליד איז געווען אַמאָל צווישן אַמערסטן פאַרשרפּייטע לידער בײַם ייִדישן פאָלק לאה גאָלדבערג,האָט למשל, ציטירט פון דעם אין אירן אַ ראָמאַן. די מעלאָדיע פון דעפ ליד האָט געדינט ווי אַ מוזיקאַלישע עפענונג פון דער דער ישראלדיקער טעלעוויזיע-פּראָגראַם "שרתי לך ארצי", וועלכע האָט געפירט דן אלמגור אין די 1970ער יאָרן. דעם נאָמען פון מרדכי צבי מאַנע טראָגן גאַסן אין תל-אָביב, חיפה און רמת-גן. ==וועבלינקען== * ווערק פון מרדכי צבי מאַנע אינעם פּראָיעקט בן-יהודה (אויף העברעיִש) - http://benyehuda.org/maneh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821050306/http://benyehuda.org/maneh/ |date=2013-08-21 }} * וועגן מרדכי צבי מאַנע אין דער עלעקטראָנישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע (אויף רוסיש) - https://eleven.co.il/article/12610 {{גרונטסארטיר:מאנע, מרדכי}} [[קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן]] [[קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער]] [[קאַטעגאָריע:קינסטלער]] 71v5secdvze9o543f9gm9mhqkbikavh 0 42243 602611 583010 2026-09-11T01:19:16Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602611 wikitext text/x-wiki {{יתום}} די '''ברוקלין''' איז א [[וויסקי]] [[קאקטעיל]] גערופן נאך דער [[ניו יארק סיטי]] באָראָ [[ברוקלין]]. עס איז גאנץ ענליך צו א [[מאנהעטן (קאקטעיל)|מאנהעטן]] נאר מען לייגט צו [[ליקער]] און ביטערס. די וויסקי וואס מען נוצט דא איז געווענליך א [[קארן]] אדער [[בורבען]]. עס גייט צוריק פון דער צייט נאך [[פראהיבישן]] און איז צוריק געווארן פאפולער אין די ניינציגער יאהרן. == וועב == * [http://www.seriouseats.com/recipes/2011/02/the-brooklyn-cocktail-rye-maraschino-vermouth.html א ברוקלין רעצעפט] * אביסל היסטאריע http://cocktailquest.blogspot.com/2012/11/the-brooklyn-cocktail-personal-history.html * http://www.thekitchn.com/recipe-the-brooklyn-cocktail-a-manhattan-with-a-twist-the-10-minute-happy-hour-205256 * http://www.cocktaildb.com/recipe_detail?id=344 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527204616/http://cocktaildb.com/recipe_detail?id=344 |date=2013-05-27 }} {{אלקאהאלישע געטראנקען}} [[קאטעגאריע:אלקאהאלישע געטראנקען]] [[קאטעגאריע:ברוקלין]] hplt3nm1ut4o1rwkpzs1vqpmha9b0jd 0 44436 602605 592978 2026-09-10T20:36:38Z Ewan2 16067 602605 wikitext text/x-wiki {{רב |מדינה=די [[קעניגרייך פון אַראַגאָן]]}} רבינו '''משה בן נחמן''' (באקאנט מיטן ראשי תיבות אלס '''רמב"ן''') איז געווען א [[ראשונים|ראשון]], פון די גדולי חכמי [[ספרדים|ספרד]]. ער איז באקאנט מיט זיינע פילע חיבורים סיי אויפן [[תנ"ך]] און [[תלמוד בבלי|ש"ס]], און אזוי אויך אויפן [[רי"ף]], [[ספר המצוות להרמב"ם]], און נאך. ער איז געווען אן [[הלכה]]'דיגן [[פוסק]], א מפרש אויפן תנ"ך, א מחדש אין די סוגיות הש"ס, און א בקי אין תורת ה[[קבלה]]. == זיין לעבן == == זיינע חיבורים == * דרשת הרמב"ן לחתונה * דרשת תורת השם תמימה * רמב"ן על התורה * שער הגמול {{רב-שטומף}} [[קאַטעגאָריע:ראשונים]] [[קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס]] [[קאַטעגאָריע:תנ"ך פארטייטשערס]] [[קאַטעגאָריע:מקובלים]] jzumb5ppjs4mdbup2zu6l00h5gzaw63 602606 602605 2026-09-10T20:38:45Z Ewan2 16067 602606 wikitext text/x-wiki {{רב |מדינה=די [[דאס קעניגרייך פון אַראַגאָן]] {{ש}} דער מאמעלוקישער סולטאנאט פון עגיפטן {{ש}} ממלכת ירושלים }} רבינו '''משה בן נחמן''' (באקאנט מיטן ראשי תיבות אלס '''רמב"ן''') איז געווען א [[ראשונים|ראשון]], פון די גדולי חכמי [[ספרדים|ספרד]]. ער איז באקאנט מיט זיינע פילע חיבורים סיי אויפן [[תנ"ך]] און [[תלמוד בבלי|ש"ס]], און אזוי אויך אויפן [[רי"ף]], [[ספר המצוות להרמב"ם]], און נאך. ער איז געווען אן [[הלכה]]'דיגן [[פוסק]], א מפרש אויפן תנ"ך, א מחדש אין די סוגיות הש"ס, און א בקי אין תורת ה[[קבלה]]. == זיין לעבן == == זיינע חיבורים == * דרשת הרמב"ן לחתונה * דרשת תורת השם תמימה * רמב"ן על התורה * שער הגמול {{רב-שטומף}} [[קאַטעגאָריע:ראשונים]] [[קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס]] [[קאַטעגאָריע:תנ"ך פארטייטשערס]] [[קאַטעגאָריע:מקובלים]] othvn1da8k1gj695j73vorm6y6zdjcx 602607 602606 2026-09-10T20:40:25Z Ewan2 16067 602607 wikitext text/x-wiki {{רב |מדינה=די [[דאס קעניגרייך פון אַראַגאָן]]{{ש}} דער מאמעלוקישער סולטאנאט פון עגיפטן {{ש}} קרוצפערער [[ממלכת ירושלים]] }} רבינו '''משה בן נחמן''' (באקאנט מיטן ראשי תיבות אלס '''רמב"ן''') איז געווען א [[ראשונים|ראשון]], פון די גדולי חכמי [[ספרדים|ספרד]]. ער איז באקאנט מיט זיינע פילע חיבורים סיי אויפן [[תנ"ך]] און [[תלמוד בבלי|ש"ס]], און אזוי אויך אויפן [[רי"ף]], [[ספר המצוות להרמב"ם]], און נאך. ער איז געווען אן [[הלכה]]'דיגן [[פוסק]], א מפרש אויפן תנ"ך, א מחדש אין די סוגיות הש"ס, און א בקי אין תורת ה[[קבלה]]. == זיין לעבן == == זיינע חיבורים == * דרשת הרמב"ן לחתונה * דרשת תורת השם תמימה * רמב"ן על התורה * שער הגמול {{רב-שטומף}} [[קאַטעגאָריע:ראשונים]] [[קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס]] [[קאַטעגאָריע:תנ"ך פארטייטשערס]] [[קאַטעגאָריע:מקובלים]] 08244qseg0349g7x37a3qsz4ynk7n4e 602608 602607 2026-09-10T20:40:52Z Ewan2 16067 602608 wikitext text/x-wiki {{רב |מדינה=[[דאס קעניגרייך פון אַראַגאָן]]{{ש}} דער מאמעלוקישער סולטאנאט פון עגיפטן {{ש}} קרוצפערער [[ממלכת ירושלים]] }} רבינו '''משה בן נחמן''' (באקאנט מיטן ראשי תיבות אלס '''רמב"ן''') איז געווען א [[ראשונים|ראשון]], פון די גדולי חכמי [[ספרדים|ספרד]]. ער איז באקאנט מיט זיינע פילע חיבורים סיי אויפן [[תנ"ך]] און [[תלמוד בבלי|ש"ס]], און אזוי אויך אויפן [[רי"ף]], [[ספר המצוות להרמב"ם]], און נאך. ער איז געווען אן [[הלכה]]'דיגן [[פוסק]], א מפרש אויפן תנ"ך, א מחדש אין די סוגיות הש"ס, און א בקי אין תורת ה[[קבלה]]. == זיין לעבן == == זיינע חיבורים == * דרשת הרמב"ן לחתונה * דרשת תורת השם תמימה * רמב"ן על התורה * שער הגמול {{רב-שטומף}} [[קאַטעגאָריע:ראשונים]] [[קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס]] [[קאַטעגאָריע:תנ"ך פארטייטשערס]] [[קאַטעגאָריע:מקובלים]] 5vqxibqy06dmmflzpvlx0kopyf3wma7 0 46400 602615 602542 2026-09-11T02:47:40Z InternetArchiveBot 40859 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 602615 wikitext text/x-wiki {{יתום}}{{אישיות}} '''חיים זעליג סלאָנימסקי'''; [[ראשי תיבות]]: '''חז"ס''' או '''רחז"ס'''; [[כ"ה אדר ב']] [[ה'תק"ע|ה׳תק״ע]], [[ביאליסטאק]], גראדנער גובערניע, [[רוסלענדישע אימפעריע]] – , [[א' סיון]] [[ה'תרס"ד]], [[ווארשע]], [[קאנגרעס פוילן]]) איז געווען א יידישער פארעפנטלעכער, אסטראנאם, ערפינדער, און דער גרינדער און ערשטער רעדאקטאר פון דער צייטונג "[[הצפירה]]".[[טעקע:Slonimski_Chaim_Zelig.jpg|לינקס|קליין|upright|חיים זעליג סלאנימסקי]] == זיין לעבנס געשיכטע == [[טעקע:POL_JCP_grob_chaim_slonimski.jpg|קליין|upright|דער קבר פון חיים זעליג סלאנימסקי אין דעם אידישן בית-עולם אין ווארשע]] סלאנימסקי האט געלערנט אין תלמוד[[תלמוד תורה| תורה]] און ישיבה, און איז באצייכנט געווארן דורך נחום סאקאלאוו אין זיין ביאגראפיע אלס "דער עילוי" און "חריף". פּאַראַלעל צו זייַן פאָרשונג אין דער [[תלמוד|גמרא]] האט ער עוסק געווען אין [[פיזיק]] און [[מאטעמאטיק|מאַטעמאַטיק]]. אויך האט ער געלערנט [[דייטש|דייַטש]], [[פויליש]], [[רוסיש]] און [[פראנצויזיש]]. אין [[1838]] איז ארויס זייַן בוך "תולדות השמים" וואס איז א פארשונג אויף דעם חשבון פון [[יידישער לוח|דעם אידישן לוח]]. דאס בוך איז ארויסגעקומען איבערגעדרוקט מיט דרייַסיג יאר שפּעטער גערופן "יסודי העיבור". אין פעברואר [[1862]] האט ער געגרינדעט אין ווארשע, די צייַטונג "הצפירה". די צייַטונג האט געלאזט ברייט פלאץ אין די ערשטע יאָרן פאר באריכטן נייַעס אויף וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע. סלאמניסקי האט געשריבן דערין אין זיין נאָמען און מיט א פסעוודאנים, אויך האט ער פארעפנטלעכט ארטיקלען אין ״[[המליץ]]״, ״הכרמל״ און ״האסיף״. די צייטונג איז געווארן פארמאכט נאָך זעקס חדשים און איז געווארן באנייט אין [[1874]]. ער איז געשטארבן אין [[1904]] אין זיין היים פון א [[גריפע]], אין טיפן עלטער. איז געווארן באערדיגט מיט אַ מאַסן לויה. סלאנימסקי האט געהאלטן א איִדיש לעבן, אָבער, זיינע צוויי זין האבן ליידער געטויפט צו קריסטנטום.{{הערה|אלינה צאלה, '''תנועת ההתבוללות בפולין" בתוך: [[ישראל ברטל]] ו[[ישראל גוטמן]] (עורכים), '''קיום ושבר: יהודי פולין לדורותיהם''', כרך א', 1997, עמ' 344–345.}} זיינע אייניקלעך זענען דער מוזיקער ניקאלאַס סלאנימסקי, דער שרייַבער מיכאַיל סלאנימסקי און דער דיכטער אַנטאָני סלאנימסקי. == פאר מער אינפארמאציע == * אלכסנדר גוטרמן, "על משפחה אחת (על משפחת סלונימסקי שאחד מבניה היה מדען ומן העורכים הראשונים של העתונות העברית ואילו הבנים המירו דתם)", '''עת-מול''', י"ב, 2 (1986), 19–21. * אברהם אריה עקביא, "חז"ס [חיים זליג סלונימסקי], חיים יחיאל בורנשטיין, פסח שפירא", '''ארשת: ספר שנה לחקר הספר העברי''' ה', ירושלים: מוסד הרב קוק, תשל"ב, 387–411. * יעקב שביט ויהודה ריינהרץ, '''"האל המדעי": מדע פופולרי בעברית במזרח אירופה במחצית השנייה של המאה ה-19''', הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2011, עמ' 10–12, 113–122. * ניקאלאס סלונימסקי, "[https://www.commentarymagazine.com/articles/my-grandfather-invented-the-telegraph/ My grandfather invented the telegraph]", קומנטרי, ינואר 1977 == וועבלינקען == * {{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}אנציקלופדיה אוצר ישראל{{אוצר ישראל|ז|210|סלאנימסקי, חיים זעליג|עמודים=203–204}}HebrewBooks * {{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}}Jewish Encyclopedia{{אנצ יהודית|קישור=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=S&artid=855|שם=חיים זליג סלונימסקי}} * דוד פרישמן, [http://www.benyehuda.org/frischmann/slonim.html חַיִּים-זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224002039/http://benyehuda.org/frischmann/slonim.html |date=2016-12-24 }}, באתר פרויקט בן יהודה * נחום סוקולוב{{הצפירה|[[נחום סוקולוב]]|חיים זעליג סלאָנימסקי|1904/05/19|00700}}הצפירה (מאמר נרחב בלווית תמונות; גרסת html בפרויקט בן-יהודה: [http://www.benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html חַיִּים זֶלִיג סְלוֹנִימְסְקִי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116022749/http://benyehuda.org/sokolov/haim_slonimski.html |date=2016-11-16 }}) * [http://benyehuda.org/blog/?p=1301 מכתבי בוקי בן-יגלי, משכיל צעיר מגלה את קופרניקוס באמצעות סלונימסקי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222220302/http://benyehuda.org/blog/?p=1301 |date=2012-02-22 }} '''זיינע ווערק''' * {{היברובוקס|2=מוסדי חכמה|3=19703|4=וילנה - הורדנה, תקצ"ד 1834}} * {{היברובוקס|2=כוכבא דשביט|3=24848|4=וילנה, תקצ"ה}} * {{היברובוקס|2=מציאות הנפש: וקיומה חוץ לגוף, מבואר על פי ראיות נכוחות הלקוחות מן בחינות הטבע|3=19703|4=ורשה, תרי"ח 1858}} == זייטיגע הערות == {{רעפליסטע}} [[קאַטעגאָריע:פוילישע יידן]] [[קאַטעגאָריע:רעדאקטארן]] [[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]] {{DEFAULTSORT:סלאנימסקי, חיים זעליג}} [[קאַטעגאָריע:משכילים]] 1lv50cb62yydr8bd4i4bu2bbvaddukv 3 48399 602619 535683 2026-09-11T09:51:55Z Gerges 48795 Gerges האט באוועגט בלאט [[באַניצער רעדן:א. א. אינסטלציה]] צו [[באַניצער רעדן:ابن إبراهيم القرطبي]]: אויטאמאטיש באוועגט בלאט ביים ענדערן באניצער־נאמען פון "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" צו "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 535683 wikitext text/x-wiki {{מוסטער:באניצער/גלייכער/נייע באניצער}}--[[באַניצער:גלייכער|גלייכער]] ([[באַניצער רעדן:גלייכער|רעדן]]) tkylrdyajqzt2min3k36av2zj82r2ra 0 53502 602602 579511 2026-09-10T18:38:20Z Menseg 62495 געענדערט ווייטערפירונג ציל פון בלאט [[פסעוודאנים]] צו בלאט [[פען נאמען]] 602602 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[פען נאמען]] 6upuby741ksplza4pju0l0zfr0i8ztz 0 54145 602609 601868 2026-09-10T20:56:35Z Menseg 62495 602609 wikitext text/x-wiki {{אישיות}}לויט טייל מיינונגען זאָל ער האָבן געלעבט אין דער צייט פון [[אברהם אבינו]] און ער זאָל זיין דער "אמרפל מלך שנער" קעגן וועלכן אברהם אבינו האָט מלחמה געהאַלטן (בראשית י"ד), פאַר דער פאָרשונג פון חכמת ישראל האָט אַ גרויסע באדייטונג זיין "בוך פון געזעצן", װאָס מען האָט אין יאָר 1902 געפינען אויף זיילן אין שושן, און װאָס אַנטהאַלט [[געזעץ|געזעצן]], וועלכע זענען ענלעך צו די געזעצן אין חומש, סדרה [[פרשת משפטים|משפּטים]]; מען האָט אָנגעװיזן אַז אַ סך געזעצן פון כאַמוראַבי זענען זייער ענדלעך צו געזעצן, װאָס געפינען זיך אין [[משניות|משנה]] און [[תוספתא]] אין [[מסכת בבא מציעא|בבא מציעא]]; די כאַמוראַבי געזעצן געבן אונז אױך אַ בילד פון לעבן אין בבל און בכלל אין די נאָענטע לענדער פון [[אזיע|אַזיע]] אין יענער צייט און דורך זיי קאָן מען דערקלערן אַ סך קאַפּיטלעך פון תנ"ך: װעגן די כאַמוראַבי געזעצן אין פאַרגלייך מיט חומש זענען געשריבן געװאָרן פיל ביכער און אָפּהאַנדלונגען אַמײסטן אין [[דייטש]] פון די געלערנטע דוד היינריך מילער, יערעמיאַס, יטלי, ווינקלער און אַנדערע. [[קאַטעגאָריע:מלכים]] [[קאַטעגאָריע:בבל]] '''כאַמוראַבי''' אדער כאמוראבי (אין [[אקאדיש]]: 𒄩𒄠𒈬𒊏𒁉, ''Ḫammu-rāpi''; אויך געשריבן '''חמורראפי''') איז געווען דער זעקסטער מלך פון דער ערשטע [[בבל|בבלישער]] דינאסטיע און האט געקעניגט בערך פון 1792 ביז 1750 פאר זייער ציילונג. ער איז געווען פון [[אמורים|אמורישן]] אפשטאם און האט איבערגענומען דעם בבלישן קעניגרייך פון זיין פאטער, [[סין־מובליט|סין מובליט]]. אין לויף פון זיין הערשאפט האט ער מיט מלחמות און פאליטישע אפמאכןפארברייטערט די גרעניצן פון בבל ביז ער האט אונטערגעווארפן א גרויסן טייל פון [[מעסאפאטאמיע]]. כאמוראבי איז מערסט באקאנט צוליב די '''[[קאדעקס כאמוראבי|חוקי כאמוראבי]]''', א ברייטע זאמלונג פון געזעצן וואס איז אויסגעקריצט געווארן אויף א גרויסער שטיינערנער מצבה. די געזעצן, וואס געהערן צו די מערסט באקאנטע איבערבלייבענישן פון דער אלטער [[מעסאפאטאמיע]] געזעץ געשיכטע, באהאנדלען פארשידענע ענינים פון דעם געזעלשאפטלעכן, עקאנאמישן און פאמיליע לעבן. די מצבה איז היינט אפגעהיט אין דעם [[לובר]] אין [[פאריז]]. כאמוראבי'ס הערשאפט איז אויך באקאנט פאר די פארוואנדלונג פון בבל פון א קליינער [[שטאט קעניגרייך]] אין די הויפטמאכט פון דרום און צענטראלער מעסאפאטאמיע. נאך זיין טויט איז זיין קעניגרייך אבער אין די קומענדיגע דורות שנעלערהייט שוואך געווארן. == יוגנט און אויפקום צום טראן == כאמוראבי איז געבוירן געווארן בערך אין 1810 פאר זייער ציילונג, אין דער תקופה ווען די שטחים פון מעסאפאטאמיע זענען צעטיילט געווען צווישן א גרויסער צאל שטאט קעניגרייכן. זיין פאטער איז געווען [[סין־מובליט|סין מובליט]], דער פינפטער קעניג פון דער ערשטע דינאסטיע פון בבל. ווען כאמוראבי איז אויפגעשטיגן צום טראן בערך אין 1792 פאר זייער ציילונג, איז בבל נאך געווען א קליין קעניגרייך אין פארגלייך צו אירע שטארקע שכנים. אין דרום זענען געווען די קעניגרייכן פון [[לרסה]] און [[איסין]], אין צפון און צפון מזרח זענען געווען [[אשור]] און [[אשנונה]], און מזרח פון מעסאפאטאמיע איז געווען דער שטארקער קעניגרייך פון [[עילם]]. אין מערב האבן זיך אויסגעשפרייט אמורישע קעניגרייכן ארום דעם [[פרת]] און אין דער [[לבנון|מערב סעמיטישער]] געגנט. די אמורים, וועלכע האבן שוין פאר עטליכע דורות זיך באזעצט אין מעסאפאטאמיע, האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין די פאליטישע ענדערונגען פון דער תקופה. בבל איז געווען איינע פון א רייע שטעט וואס זענען געוועזן אונטער אמורישער הערשאפט, און די קעניגן האבן זיך כסדר געקעמפט איינער קעגן דעם צווייטן איבער לענד, וואסער קוועלער און האנדל וועגן. שוין פאר כאמוראבי'ס אויפקום האט זיין פאטער סין מובליט אנגעהויבן צו פארברייטערן בבל'ס איינפלוס. אונטער זיין הערשאפט זענען [[בורסיפה]], [[כיש]] און [[סיפר (שטאט)|סיפר]] אונטער בבלישער העגעמאניע געקומען. כאמוראבי האט דעריבער איבערגענומען א קעניגרייך וואס איז שוין געווען אין א פראצעס פון פארברייטערונג, אבער נאך ווייט פון זיין שפּעטערדיקער גרויסקייט. == פאליטישע מצב ביי זיין אויפקום == [[טעקע:Hammurabi's Babylonia-he.svg|קליין|דער בבלישער טעריטאריע ביי כאמוראבי'ס אויפקום צום טראן און ביים סוף פון זיין הערשאפט]] ביי כאמוראבי'ס אויפקום איז די פאליטישע לאגע אין מעסאפאטאמיע געווען שטארק צעטיילט. אין דער געגנט ארום דעם אויבערשטן [[חידקל]] האט אשנונה געהאט א שטארקע פאזיציע, בשעת לרסה האט קאנטראלירט א גרויסן טייל פונעם דרום. אין צפון האט [[שמשי־אדד דער ערשטער|שמשי אדד דער ערשטער]] (Shamshi-Adad I), דער אמורישער קעניג פון אשור, אויפגעבויט א גרויסן קעניגרייך וואס האט זיך אויסגעשפרייט פון אשור ביז אין מערב און צענטראלער מעסאפאטאמיע. נאך זיין טויט איז זיין קעניגרייך אבער געווארן שוואכער און די אונטערטעניגן געגנטן האבן ווידער אנגעהויבן זוכן זעלבסטשטענדיגקייט. מזרח פון די מעסאפאטאמיע פלוין איז געשטאנען עילם, א שטארקע מאכט אין דער געגנט פון די [[זאגראס בערג]], וואס האט געהאט איינפלוס איבער פארשידענע שטעט אין מעסאפאטאמיע און האט פון צייט צו צייט אריינגעמישט זיך אין זייערע מלחמות. כאמוראבי האט אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט נישט גלייך אנגעהויבן מיט גרויסע מלחמות. ער האט זיך ערשט פארנומען מיט פארפעסטיגן בבל'ס שטעלע, פארבעסערן די פארטיידיגונג פון דער שטאט און אויפבויען אירע [[קלויסטער|מקדשים]] און אנדערע פובליק געביידעס. == הערשאפט און כיבושים == די ערשטע צוויי צענדליג יארן פון כאמוראבי'ס הערשאפט זענען געווען פארהעלטנישמעסיג רואיג. אין דער צייט האט ער פארזיכערט זיין שטעלע אין דער געגנט און פארברייטערט זיין איינפלוס אויף קלענערע שטעט און קעניגרייכן. אין זיינע פריע יארן האט ער אויך זיך פארנומען מיט אינערליכע ענינים. אין זיין ערשטן יאר אויפן טראן האט ער פראקלאמירט א ביטול אדער פארלייכטערונג פון געוויסע חובות, א פאליטישע מיטל וואס איז גענוצט געווארן צו פארמיידן אז פריוואטע חובות זאלן פארוואנדלען ווערן אין א ברייטע געזעלשאפטלעכע קריזיס. א וויכטיגע קער אין כאמוראבי'ס הערשאפט איז פארגעקומען נאך דער אויפקום פון עילאמישער מאכט אין מעסאפאטאמיע. די עילמער האבן אטאקירט אשנונה און פארכאפט א טייל פון אירע שטחים. כדי צו פארמיידן אז די עילאמער זאלן ווערן די הויפטמאכט פון דער גאנצער געגנט, האט כאמוראבי זיך פארבונדן מיט [[רים־סין דער ערשטער|רים סין דער ערשטער]], קעניג פון לרסה. ווען כאמוראבי האט זיך אבער דערנאך געפילט פארראטן דורך לרסה, האט ער זיך אויסגעדרייט קעגן זיין געוועזענעם בונדס שותף. בערך אין 1763 פאר זייער ציילונג האט ער איינגענומען לרסה און פארכאפט איר קעניג רים סין. דער נצחון האט אים געגעבן קאנטראל איבער א גרויסן טייל פון דרום מעסאפאטאמיע. נאך דעם האט כאמוראבי זיך אויסגעדרייט צום צפון. ער האט איינגענומען [[אשנונה]] און פארשידענע אנדערע שטחים, און האט פארברייטערט זיין קאנטראל ביז צום מיטעלן פרת. איינע פון זיינע וויכטיגסטע צילן איז געווארן די קעניגרייך פון [[מארי]], וואס איז געווען א וויכטיגע שטאט אויפן פרת און האט געהאט א גרויסן איינפלוס אויף האנדל און פאליטיק אין מערב מעסאפאטאמיע. דער קעניג פון מארי, [[זמרי-לים]], איז געווען א בונדס שותף פון כאמוראבי, אבער כאמוראבי האט שפעטער איינגענומען מארי און אונטערגעווארפן איר קעניגרייך . כאמוראבי האט אויך געפירט א לאנגע קאמפף קעגן [[אישמה־דגן דער ערשטער|אישמה דגן דער ערשטער]] פון אשור. ביידע זייטן האבן זיך באנוצט מיט אפמאכן מיט קלענערע קעניגרייכן כדי צו פארשטערקערן זייערע שטעלונגען. צום סוף האט כאמוראבי באוויזן צו פארברייטערן זיין איינפלוס אויף אשור. אשור איז אבער נישט געווארן א דירעקטער טייל פון דער בבלישער אדמיניסטראציע און האט אין דער תקופה געהאט א געוויסע אינערליכע זעלבסטשטענדיגקייט. אין לויף פון עטליכע יאר האט כאמוראבי דעריבער פאראייניגט אונטער זיין הערשאפט א גרויסן טייל פון מעסאפאטאמיע. אין מערב זענען [[ימחד]] און [[קטנה]] נאך געבליבן זעלבסטשטענדיג, אבער די מערסטע גרויסע קעניגרייכן אין מעסאפאטאמיע זענען אונטער בבלישן איינפלוס געקומען. א שטיינערנע מצבה פון כאמוראבי איז געפונען געווארן ביז אין דער געגנט פון [[דיארבאקיר]] אין היינטיגן [[טערקיי]], וואו ער נעמט זיך דעם טיטל "קעניג פון די אמורים". == אדמיניסטראציע און עקאנאמיע == כאמוראבי האט נישט בלויז פארברייטערט בבל דורך מלחמות, נאר אויך אויפגעבויט א מער צענטראליזירטע אדמיניסטראציע. די טעריטאריעס אונטער זיין הערשאפט זענען צעטיילט געווארן צווישן פארשידענע אדמיניסטראטיווע איינהייטן, און קעניגלעכע באאמטע זענען באשטימט געווארן צו איבערגעבן אינפארמאציע און אויפזיכן די לאקאלע הנהלה. א גרויסער טייל פון אונזער ידיעה איבער כאמוראבי'ס הערשאפט קומט פון די טויזנטער [[קלעי טאוולען]] פון דער תקופה. צווישן זיי געפינען זיך קעניגלעכע בריוו, קאנטראקטן, חשבונות און אנדערע דאקומענטן. בערך 55 בריוו פון כאמוראבי אליין זענען באקאנט, און זיי געבן א בליק אויף די טאג טעגלעכע פראבלעמען מיט וועלכע דער קעניג האט זיך געדארפט פארנעמען. די דאקומענטן רעדן צווישן אנדערע וועגן פארפלייצונגען, לענדווירטשאפט, קאלענדאר ענינים, שטייערן, האנדל און די פארוואלטונג פון גרויסע בהמות הערדן. די תקופה פון כאמוראבי ווערט אויך פארבונדן מיט א שטארקן עקאנאמישן אנטוויקלונג אין בבל. האנדל האט זיך אויסגעשפרייט אויף ווייטע געגנטן, און פארשידענע אינדוסטריעס, אריינגערעכנט די [[וואל|וואל אינדוסטריע]] און [[לעדער|לעדער פארארבעטונג]], האבן געהאט א וויכטיגע פלאץ אין דער עקאנאמיע. == בבל אונטער כאמוראבי == אין כאמוראבי'ס תקופה האט בבל זיך פארוואנדלט פון א קלענערע שטאט אין דעם וויכטיגסטן פאליטישן און רעליגיעזן צענטער פון דרום מעסאפאטאמיע. די קעניגלעכע אויטאריטעט איז געווארן שטארקער צענטראליזירט, בשעת די שטאט אליין איז אויסגעברייטערט און פארפעסטיקט געווארן. כאמוראבי האט געארבעט אויף די שטאטישע מויערן און אויף די אויפבוי און פארריכטונג פון מקדשים. בבל האט אין דער זעלבער צייט באקומען א גרעסערן רעליגיעזן סטאטוס. דער שטאט'ס הויפט גאט [[מרדוך]] האט זיך אלץ מער פארמירט אלץ דער הויפט גאט פון דער בבלישער מלוכה, און בבל האט אנגעהויבן איבערנעמען פון [[ניפור]] דעם סטאטוס פון דער הייליגסטער שטאט אין דרום מעסאפאטאמיע. == חוקי כאמוראבי == {{הויפט|קאדעקס כאמוראבי}} [[טעקע:Louvre code Hammurabi face rwk 2.JPG|קליין|די מצבה פון כאמוראבי מיט די [[קאדעקס כאמוראבי|חוקי כאמוראבי]]. די מצבה געפינט זיך היינט אינעם [[לובר]] אין פאריז]] כאמוראבי איז מערסט באקאנט פאר די [[קאדעקס כאמוראבי|חוקי כאמוראבי]], א זאמלונג פון 282 געזעצן וואס באהאנדלען א ברייטן ריי ענינים פון דאס לעבן אין דער בבלישער געזעלשאפט. די געזעצן זענען איינגעקריצט אויף א גרויסער [[סטעלע]], וואס איז געמאכט פון שווארצן שטיין. אין אויבערשטן טייל פון דער סטעלע איז פאראן א בילד פון כאמוראבי פארנט פון [[שמש (גאט)|שמש]], דער גאט וואס איז פארבונדן מיט יושר און געזעץ. כאמוראבי ווערט דארט געוויזן ווי איינער וואס באקומט די קעניגלעכע סימבאלן פון דער געטלעכער מאכט. די געזעצן זענען נישט געווען דער עלטסטער געזעץ קאמפלעקס וואס איז באקאנט פון מעסאפאטאמיע. פאר זיי זענען שוין געווען די [[חוקי אור־נמו|חוקי אור נמו]], די [[חוקי אשנונה]] און די [[חוקי ליפית־אשתר|חוקי ליפית אשתר]]. די געזעצן פון כאמוראבי זענען אבער געווארן איינע פון די מערסט באקאנטע און וויכטיגע געזעץ זאמלונגען פון דער אלטער וועלט. די געזעצן באהאנדלען פארשידענע טעמעס, אריינגערעכנט האנדל, חובות, לענדווירטשאפט, ארבעטער, חתונה, ירושה, שאדנס, גניבה און פארשידענע קרימינעלע עבירות. פאר געוויסע עבירות ווערן פארשריבן גאר שטרענגע שטראפן, אריינגערעכנט טויט, פארשידענע פארמען פון פיזישער שטראף און דעם געדאנק פון [[מידה כנגד מידה]]. די געזעצן זענען געשריבן געווארן אין [[אקקאַדיש]], די שפראך וואס איז געווען ברייט גענוצט אין בבל אין יענער תקופה. דאס האט זיי צוגעשטעלט פאר די געלערנטע און שרייבער וועלכע האבן געקענט לייענען און שרייבן די שפראך. די מצבה איז שפעטער אוועקגעפירט געווארן פון בבל דורך די [[עילם|עילמער]] און געברענגט געווארן קיין [[שושן]]. דארט איז זי אין 1901 אנטדעקט געווארן דורך א פראנצויזישער ארכעאלאגישער עקספעדיציע. היינט געפינט זי זיך אינעם לובר אין פאריז. דער חוק קאמפלעקס איז שפעטער געווארן א וויכטיגער טייל פון דער מאדערנער וויסנשאפט איבער די געשיכטע פון געזעץ. כאמוראבי אליין איז אויך געווארן פארבונדן מיט דעם אידעאל פון א קעניג וואס ברענגט יושר און סדר אין זיין מלוכה. == כאמוראבי און דער תורה געזעץ == די אנטדעקונג פון די חוקי כאמוראבי האט אין די סוף פונעם 19טן און אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט ארויסגערופן א ברייטן ויכוח איבער די פארבינדונג צווישן בבלישע געזעצן און די געזעצן פון דער [[תורה]]. געוויסע געלערנטע האבן גע'טענה'ט אז עס זענען פאראן גענוג ענלעכקייטן צווישן די חוקי כאמוראבי און די געזעצן וואס ווערן דערציילט אין [[ספר שמות]], ספעציעל אין דעם [[משפטים|פרשת משפטים]], כדי צו זאגן אז די בבלישע געזעצן האבן געהאט א דירעקטן איינפלוס אויף די תורה'דיגע געזעץ. א באקאנטער פארטרעטער פון דער מיינונג איז געווען דער דייטשער אסיריאלאג [[פרידריך דעליטש]], וואס האט אין זיינע בארימטע "בבל און די ביבל" הרצאות אונטערגעשטראכן די ענלעכקייטן צווישן בבלישע און תנ"כישע טעקסטן. אנדערע געלערנטע האבן אבער באטראכט די ענלעכקייטן אלס א רעזולטאט פון אן אלגעמיינעם סעמיטישן געזעלשאפטלעכן און לעגאלן הינטערגרונט, און האבן אפגעלייקנט אז די תורה'דיגע געזעצן זענען דירעקט איבערגענומען געווארן פון די חוקי כאמוראבי. עס זענען אויך אנטדעקט געווארן אנדערע געזעץ זאמלונגען פון דער אלטער מסופוטמישער וועלט, וואס ווייזן אז ענליכע געזעצן זענען געווען באקאנט שוין פאר כאמוראבי. אין 2010 האבן ארכעאלאגן פון דער [[העברעאישער אוניווערסיטעט]] באריכטעט די אנטדעקונג פון קלאי טאוולען אין [[חצור]], אין היינטיגן [[ישראל]], פון דער 18טער אדער 17טער יארהונדערט פאר זייער ציילונג, מיט געזעצן וואס ווייזן קלארע ענלעכקייטן צו די חוקי כאמוראבי. די פראגע איבער די גענויע פארבינדונג צווישן די געזעצן פון כאמוראבי און די תורה איז דעריבער געבליבן א טעמע פון וויסנשאפטלעכע פארשונג און דעבאטע. די עקזיסטענץ פון ענליכקייטן צווישן די צוויי קערפערס פון געזעץ באדייט נישט אין זיך אז איין טעקסט מוז דירעקט קאפירט געווארן פונעם צווייטן. == פאמיליע == פון כאמוראבי'ס קעניגלעכע פאמיליע זענען באקאנט עטליכע קינדער. * '''[[שמשו־אילונה|שמשו אילונה]]''' — זיין זון און נאכפאלגער אלס קעניג פון בבל. * '''סומו דיטאנא''' — אן עלטערער זון פון כאמוראבי, וואס ווערט דערמאנט אין דאקומענטן פון [[מארי]]. * '''מותו נומחה''' — א זון פון כאמוראבי וואס ווערט אויך דערמאנט אלס גאסט אין מארי. * '''אן אומבאקאנטע טאכטער''' — א טאכטער פון כאמוראבי וואס האט חתונה געהאט מיט [[סילי־סין|סילי סין]], קעניג פון [[אשנונה]]. עס זענען אויך פאראן עטליכע אנדערע פערזאנען וואס ווערן מעגליך פארבונדן מיט דער קעניגלעכער פאמיליע, אבער זייערע גענויע משפחתדיקע פארבינדונגען צו כאמוראבי זענען נישט זיכער. == טויט און נאכפאלגער == כאמוראבי איז געשטארבן בערך אין 1750 פאר זייער ציילונג, נאך בערך 42 יאר פון הערשאפט. ער איז נאכגעפאלגט געווארן דורך זיין זון [[שמשו־אילונה|שמשו אילונה]]. נאך כאמוראבי'ס טויט האט די בבלישע מלוכה אנגעהויבן צו פארלירן א טייל פון די שטחים וואס זי האט פארדינט. אונטער שמשו אילונה און זיינע נאכפאלגער זענען אויפגעשטאנען פארשידענע געגנטן, און בבל האט פארלוירן טייל פון אירע פארדינסטן אין צפון און דרום. די אמורישע דינאסטיע האט זיך דאך נאך געהאלטן פאר מער ווי א יארהונדערט און א האלב. ענדגילטיג איז די ערשטע דינאסטיע פון בבל געענדיגט געווארן ווען די [[חיתים]] האבן אין 1595 פאר זייער ציילונג איינגענומען און בארויבט בבל. == ירושה און אנדענק == שוין אין זיין אייגענער צייט איז כאמוראבי געווארן באטראכט אלס אן אויסערגעווענליכע קעניג. נאך זיין טויט איז זיין נאמען פארבונדן געווארן מיט דריי הויפט מעלות: נצחון אין מלחמה, ברענגען שלום און פארשפרייטן יושר. אין געוויסע טעקסטן פון דער תקופה ווערט כאמוראבי געשילדערט אלס א שטארקער קעניג וואס האט פאראייניגט די לענדער אונטער דער הערשאפט פון [[מרדוך]]. ער איז אפילו אין געוויסע דאקומענטן געווארן באטראכט אלס א געטלעכער פיגור, און דער נאמען " כאמוראבי אילי", וואס מיינט " כאמוראבי איז מיין גאט", איז געווארן גענוצט אין דער תקופה. מיט די דורות האט זיך זיין מיליטערישע ראלע מער פארווישט אין דעם זכרון, בשעת זיין בילד אלס א געזעץ געבער און א קעניג פון יושר איז געווארן מער באקאנט. די חוקי כאמוראבי זענען במשך פון הונדערטער יארן נאכגעשריבן געווארן דורך בבלישע שרייבער אלס טייל פון זייערע שרייבערישע שטודיעס. דאס ווייזט אז זיין געזעץ קאמפלעקס האט געהאט א לאנגע השפעה אויף דער שרייבערישער טראדיציע פון מעסאפאטאמיע. == מאדערנע אנדענק == [[טעקע:Hammurabi and Moses on Supreme Court of the United States South Frieze (cropped).jpg|קליין|כאמוראבי צוזאמען מיט [[משה רבינו|משה]] אויף דער דרום וואנט פון דער [[העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן|סופרים קארט]] אין וואשינגטאן]] כאמוראבי'ס נאמען און בילד זענען אין דער מאדערנער תקופה געווארן שטארק פארבונדן מיט דער געשיכטע פון געזעץ. אין דער [[קעפיטאל פון די פאראייניגטע שטאטן]] אין [[וואשינגטאן די סי]] געפינט זיך א מארמארענע בילד פון כאמוראבי צווישן די בילדער פון 23 היסטארישע געזעץ געבער אין דעם קאמער פון דער [[פאראייניגטע שטאטן רעפרעזענטאנטן־הויז|פאראייניגטע שטאטן רעפרעזענטאנטן הויז]]. א פריז פון [[אדאלף וויינמאן]] אויפן דרום וואנט פון דער [[העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן|העכסטער געריכט געביידע]] אין וואשינגטאן שילדערט אויך כאמוראבי צווישן גרויסע געזעץ געבער פון דער וועלט'ס געשיכטע. דער מינערער פלאנעט '''7207 Hammurabi''' איז אויך גערופן געווארן נאך כאמוראבי. ==קוואלן== {{פאלקס-ענצ}} == זעט אויך == * [[קאדעקס כאמוראבי|חוקי כאמוראבי]] * [[בבל]] * [[אמורים]] * [[אשור]] * [[מעסאפאטאמיע]] {{רעפערענצן}} d788z9ibg7x2t28kb34x81437aoq0op 0 55186 602598 602585 2026-09-10T16:19:48Z Menseg 62495 602598 wikitext text/x-wiki '''ר' אברהם בראך''' איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן, ריעל עסטעט אינוועסטירער און דעוועלאפער, וואס איז אקטיוו אין ניו יארק און ניו דזשערסי. ער איז דער גרינדער און פרעזידענט פון '''Signature Acquisitions''', א פריוואטע אינוועסטירונג פירמע וואס פארמאגט און אנטוויקלט געביידעס אין פארשידענע טיילן פונעם ניו יארק ראיאן.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> {{אישיות}} בראך איז אויך פארבונדן מיט א צאל אנדערע ביזנעסער און מיט א גרויסער צאל פראיעקטן אין ברוקלין, מאנהעטן און ניו דזשערסי. == לעבן און ביזנעס קאריערע == אברהם בראך האט געבויט א ביזנעס קאריערע אין ריעל עסטעט און אין פארשידענע אנדערע אינדוסטריעס. לויט א דאקומענט אריינגעגעבן ביי די [[פאראייניגטע שטאטן סעקיוריטיס און עקסטשעינדזש קאמיסיע|סעקיוריטיס און עקסטשעינדזש קאמיסיע]] איז בראך דער גרינדער און פרעזידענט פון Signature Acquisitions. די פירמע איז א פריוואטע ריעל עסטעט אינוועסטירונג פירמע וואס פארמאגט און פארוואלטעט פארשידענע קאמערציעלע און רעזידענציעלע פראפערטי.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> אין די זעלבע דאקומענטן ווערט דערמאנט אז די פארמעגן פון Signature Acquisitions האבן אריינגערעכנט מיליאנען סקוווער פיס פון קאמערציעלע שטח און פארשידענע מולטי פאמיליע רעזידענציעלע פראפערטי. אין איין פינאנציעלן באריכט זענען די פארמעגן פון דעם פארטאפאליע דעמאלט באשריבן געווארן אלס מער ווי פיר מיליאן סקוווער פיס איבער 31 קאמערציעלע פארמעגן און נאך עטליכע רעזידענציעלע פראפערטן.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> בראך'ס שותף עריק זאברקוס איז פאראנטווארטליך געווען פאר דעם טעגליכן פארוואלטונג פון טייל פון די פארמעגן פון Signature Acquisitions.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> == Signature Acquisitions == Signature Acquisitions איז די פירמע וואס איז מערסט שטארק פארבונדן מיט בראך'ס ריעל עסטעט אקטיוויטעטן. די פירמע האט פארמאגט און אינוועסטירט אין קאמערציעלע געביידעס, אפיס שטחים און רעזידענציעלע פראפערטי אין ניו יארק און ניו דזשערסי. צווישן 2016 און 2018 האט בראך'ס פירמע איינקויפט א גרופע אפיס פראפערטי אין ניו דזשערסי פאר א פרייז פון בערך $64.1 מיליאן.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> ריעל עסטעט רעקארדס פארבינדן בראך אויך מיט צענדליגער באזונדערע פירמעס און לימיטעד לייעביליטי קאמפאניס וואס ווערן גענוצט פאר פארשידענע פראפערטי און דעוועלאפמענט פראיעקטן. צווישן זיי געפינען זיך Cascade 553 LLC, 425 Marcy Avenue LLC און פארשידענע פירמעס מיטן קיצור SIG.<ref>{{cite web|title=Abraham Brach - Real Estate Investor|url=https://elementix.com/investors/ny/abraham-brach|publisher=Elementix}}</ref> == אנדערע ביזנעסער == אברהם בראך איז אויך פארבונדן מיט ביזנעסער אינדרויסן פון ריעל עסטעט. לויט פינאנציעלע דאקומענטן האט ער פארמאגט אדער פארוואלטעט די פירמעס '''Northside Packaging Corp.''', '''Healthy Food Brands, LLC''' און '''Simply Natural Foods'''.<ref>{{cite web|title=Signature Office Portfolio II|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1883246/000153949721001444/n2718-x3_ts.htm|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission}}</ref> אין א געריכט־פאל אין קינגס קאונטי איז בראך אלס א managing member פון Ike and Sam's Group, LLC באצייכנט געווארן. די פירמע האט זיך פארנומען מיט פארקויפן, פראדוצירן און פארשפרייטן פאפקארן. דער זעלבער פאל האט פארבונדן בראך מיט Simply Natural Foods, Healthy Food Brands, Northside Packaging און 74 Mall Drive Realty.<ref>{{cite web|title=Ike and Sam's Group, LLC v. Brach|url=https://www.nycourts.gov/reporter/pdfs/2014/2014_33738.pdf|publisher=New York State Unified Court System|date=5 November 2014}}</ref> אין דעם פאל זענען געשטעלט געווארן פארשידענע קלאגעס צווישן די פארטייען. דער געריכט'ס באשלוס פון 2014 און א שפעטערער באשלוס פון די ניו יארקער אפעלאט דיוויזיע באשרייבן בראך אלס א managing member פון דער פירמע.<ref>{{cite web|title=Ike & Sam's Group, LLC v. Brach|url=https://law.justia.com/cases/new-york/appellate-division-second-department/2016/2015-01471.html|publisher=New York Appellate Division, Second Department|date=6 April 2016}}</ref> == ריעל עסטעט אין ברוקלין == בראך איז פארבונדן מיט א גרויסער צאל פראפערטי אין ברוקלין. זיינע אקטיוויטעטן זענען ספעציעל קאנצענטרירט געווארן אין וויליאמסבורג און בעדפארד סטייווזאנט. איינער פון די גרעסטע פראיעקטן מיט וועלכן ער איז פארבונדן איז דער '''קעסקעיד לינען''' פלאץ אין [[בעדפארד סטייוועסענט|בעדפארד סטייווסענט]]. דער פלאץ, וואס איז אמאל געווען דער אינדוסטריעלער פלאץ פון ''קעסקעיד לינען סופליי קאמפעני'', נעמט אריין פראפערטי ארום מורטל עוועניו, מארסי עוועניו און סטאקטאן סטריט. אין מערץ 2015 האבן בראך און זיינע שותפים געקויפט דעם פלאץ פון Alliance Capital Group פאר בערך $70 מיליאן. די גרופע האט פלאנירט צו אנטוויקלען אויפן פלאץ א גרויסן געמישטן רעזידענציעלן און קאמערציעלן פראיעקט.<ref>{{cite web|title=Hasidic investors seek $144M loan for religious housing project at Cascade Linen site|url=https://therealdeal.com/new-york/2016/03/29/hasidic-investors-seek-144m-loan-for-religious-housing-complex-at-cascade-linen-site/|publisher=The Real Deal|date=29 March 2016}}</ref> די פלאנירטע דעוועלאפמענט האט געזאלט באשטיין פון זיבן געביידעס מיט בערך 550,000 סקוווער פיס. די פלענער האבן אריינגערעכנט בערך 228 דירות אויף ארום 450,000 סקוווער פיס, צוזאמען מיט בערך 100,000 סקוווער פיס קאמערציעלע פלאץ.<ref>{{cite web|title=Hasidic investors seek $144M loan for religious housing project at Cascade Linen site|url=https://therealdeal.com/new-york/2016/03/29/hasidic-investors-seek-144m-loan-for-religious-housing-complex-at-cascade-linen-site/|publisher=The Real Deal|date=29 March 2016}}</ref> די פירמע '''Cascade 553 LLC''' איז געגרינדעט געווארן אין פארבינדונג מיט דעם פראיעקט. אין א ניו יארקער סופרים קאורט פאַל פון 2023 ווערן אברהם בראך, פישל דייטש און נחמן לעבאוויטש באצייכנט אלס די הויפט שותפים פון Cascade 553 LLC.<ref>{{cite web|title=SPG Capital Partners LLC v Cascade 553 LLC|url=https://www.nycourts.gov/reporter/3dseries/2023/2023_50016.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=6 January 2023}}</ref> די זעלבע געריכט־אקטע באשרייבט Cascade אלס א ריעל עסטעט דעוועלאפמענט פירמע און ברענגט ארויס אז די שותפים זענען געווען פאראנטווארטליך פאר די התחייבויות פון דעם פראיעקט.<ref>{{cite web|title=SPG Capital Partners LLC v Cascade 553 LLC|url=https://www.nycourts.gov/reporter/3dseries/2023/2023_50016.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=6 January 2023}}</ref> == אנדערע פראיעקטן == בראך איז אויך געווען פארבונדן מיט ריעל עסטעט פראיעקטן אין וויליאמסבורג, אריינגערעכנט פראפערטי אויף Gerry Street, Bedford Avenue, Rutledge Street און אנדערע גאסן. ריעל עסטעט דאטא פארבינדט אים מיט '''425 Marcy Avenue LLC''' און מיט '''SIG 314 Rutledge LLC'''. די לעצטע פירמע איז פארבונדן מיט פראפערטי אויף 316 Rutledge Street אין וויליאמסבורג.<ref>{{cite web|title=Abraham Brach - Real Estate Investor|url=https://elementix.com/investors/ny/abraham-brach|publisher=Elementix}}</ref> אויך דער פראפערטי אויף 96 Stockton Street איז אין ריעל עסטעט רעקארדס פארבונדן מיט אברהם בראך. די געביידע איז א געמישטע רעזידענציעלע און קאמערציעלע געביידע אין ברוקלין.<ref>{{cite web|title=96 Stockton Street Condominium|url=https://www.pincusco.com/property/96-stockton-street/|publisher=PincusCo}}</ref> == ביזנעס פארמעגן == די פארשידענע ביזנעסער און לימיטעד לייעביליטי קאמפאניס וואס זענען פארבונדן מיט בראך האבן אים ערמעגלעכט צו אפערירן פראפערטי דורך באזונדערע איינהייטן פאר יעדן פראיעקט. א ריעל עסטעט אינוועסטירער דאטאבאזע רעכנט אויס צענדליגער איינהייטן און מער ווי הונדערט מארטגעדזש טראנזאקציעס פארבונדן מיט בראך'ס פראפערטי־פארמעגן.<ref>{{cite web|title=Abraham Brach - Real Estate Investor in New York City|url=https://elementix.com/investors/ny/abraham-brach|publisher=Elementix}}</ref> דאס פארמעגן נעמט אריין קאמערציעלע, אינדוסטריעלע, רעזידענציעלע און געמישטע פראפערטי אין ניו יארק און ניו דזשערסי. == שותפתן == אין זיינע ריעל עסטעט אקטיוויטעטן האט בראך געארבעט מיט פארשידענע אינוועסטירער און דעוועלאפערס. איינער פון זיינע באקאנטע שותפים איז געווען פישל דייטש, און אן אנדערער איז געווען נחמן לעבאוויטש. די דריי ווערן אין געריכט דאקומענטן באצייכנט אלס די הויפט פון Cascade 553 LLC.<ref>{{cite web|title=SPG Capital Partners LLC v Cascade 553 LLC|url=https://www.nycourts.gov/reporter/3dseries/2023/2023_50016.htm|publisher=New York State Law Reporting Bureau|date=6 January 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Hasidic investors seek $144M loan for religious housing project at Cascade Linen site|url=https://therealdeal.com/new-york/2016/03/29/hasidic-investors-seek-144m-loan-for-religious-housing-complex-at-cascade-linen-site/|publisher=The Real Deal|date=29 March 2016}}</ref>{{רעפערענצן}} 2miecksnephocfi0ss9f0u58kpwqc1q 0 55189 602594 2026-09-10T15:12:04Z Menseg 62495 Menseg האט באוועגט בלאט [[דענמע]] צו [[דונמע]] 602594 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[דונמע]] ds5ui7ajbgpi72qai2ihwb2o68virw6 0 55190 602597 2026-09-10T16:13:04Z Menseg 62495 Menseg האט באוועגט בלאט [[קעסי]] צו [[קעסי ווענטורע]] 602597 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[קעסי ווענטורע]] 73ekzq9dwkgaez84vj1t13coib5dh00 0 55191 602599 2026-09-10T18:21:44Z Menseg 62495 אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[פסעוודאנים]] 602599 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[פסעוודאנים]] 8n1nn2cw7g4uasukx25pw10ni1pciwu 602601 602599 2026-09-10T18:36:21Z Menseg 62495 אַוועקגענומען ווייטערפֿירונג צו בלאַט [[פסעוודאנים]] 602601 wikitext text/x-wiki א '''פעדער נאמען''' איז א נאמען וואס אסאך שרייבער לאזן זיך רופן, ביים שרייבן א ארטיקל, און זיי ווילן פארהוילן זייער עכטע נאמען, געבן זיי זיך א אנדערע נאמען, וואס דינט אלץ שרייבער נאמען. די סיבה דערצו, איז אמאל צוליב נישט וועלנדיגע ארויסגעבן די אייגענע אידענטיטעט, און צומאל אלץ פראקטישן שטייגער, פון א גרינגע נאמען, צו אינטערעסאנטע נאמען לויטן סטיל וואס מ'שרייבט, און אויך, וויבאלד דער שרייבער שרייבט עטליכע ארטיקלען, און כדי צו מאכן קאלירפול דעם דזשורנאל, קוקט עס אויס ווי עטליכע שרייבער. [[קאַטעגאָריע:נעמען]] 2w2j46d2jp97wdwohcepd6mn56pgwj4 602604 602601 2026-09-10T18:54:07Z Menseg 62495 602604 wikitext text/x-wiki '''פען נאמען''' איז א פסעוודאנים וואס א [[שרייבער]] נוצט אנשטאט זיין עכטן [[נאמען]] ביים ארויסגעבן זיינע שריפטן. שרייבער קענען נוצן א פען נאמען צוליב פארשידענע סיבות. אמאל וויל דער שרייבער פארהוילן זיין עכטע אידענטיטעט, און אמאל ווערט א פען נאמען גענוצט אלץ א ליטערארישער אדער פראקטישער שרייבער נאמען. א שרייבער קען אויך אויסקלייבן א פען נאמען כדי צו מאכן א גרינגער אדער מער באקאנטער נאמען, אדער כדי צו אונטערשיידן צווישן שריפטן אין פארשידענע זשאנערס. אין געוויסע פעלער איז דער פען נאמען פארבונדן מיט דעם שרייבער'ס עכטן נאמען דורך ראשי תיבות, א גימטריא, אן איבערזעצונג אדער אפטייטש פון א ווארט, אדער דורך א נאמען וואס האט א פערזענליכע שייכות צום שרייבער. אין אנדערע פעלער איז דער פען נאמען אינגאנצן אנדערש פונעם עכטן נאמען. למשל, [[שלום עליכם (שרייבער)|שלום עליכם]] איז געווען דער פען נאמען פון שלום ראבינאוויטש, און [[מענדעלע מוכר ספרים]] איז געווען דער פען נאמען פון שלום יעקב אבראמאוויטש. מחברים וואס שרייבן אין פארשידענע פעלדער אדער זשאנערס קענען נוצן פארשידענע פען נעמען. דער [[מאטעמאטיקער]] טשארלס לאטווידזש דאדזשסאן האט למשל געשריבן ראמאנען אונטערן פען נאמען [[לואיס קאראל]]. אויך הרב [[יעקב יוסף ריינמאן]] האט געשריבן היסטארישע מעשה ביכער אונטערן פען נאמען "אבנר גאלד". [[קאַטעגאָריע:נעמען]] i0k7fpuij27yswtm4bxf0l9ale9wlws 0 55192 602614 2026-09-11T02:39:18Z MikeXenon 55556 געשאפן דורך איבערזעצן דעם בלאט "[[:en:Special:Redirect/revision/1373970841|Jon Bernthal]]" 602614 wikitext text/x-wiki {{אישיות | נאמען = דזשאָן בערנטאַל | געבורט דאטע = 30 סעפּטעמבער 1976 | בילד = JonBernthal-byPhilipRomano2.jpg | געבורט ארט = וואַשינגטאָן די סי, פֿאַראייניגטע שטאַטן | לערנארט = סקִידמאָר קאָלעדזש (געוווינט דאָרטן), האַרוואַרד אוניווערסיטעט (גראַדואַט־דיפּלאָם) | שנות הפעילות = 1994 – הייַנט | פאך = אַקטיאָר | בת זוג = ערין ענגל }} [[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]] fr6rypss40mob5o2nsp35dv3tlcix6a 602616 602614 2026-09-11T03:24:46Z MikeXenon 55556 צוגעגעבן דעם הויפּט טעקסט פֿון אַרטיקל 602616 wikitext text/x-wiki {{יתום}} {{אישיות}} '''דזשאָנאַטאַן עדוואַרד בערנטאַל''' ( ([[ענגליש]]: ''Jonathan Edward Bernthal''), געבוירן אין [[20סטן סעפּטעמבער]] [[1976]] ) איז אן איז אַן אַמעריקאַנער אַקטיאָר. ער איז דער עיקר באַקאַנט פֿאַר זײַן דאַרשטעלונג פֿון שיין וואָלש אין דער AMC־האָראָר־דראַמע־סעריע „The Walking Dead“, און פֿאַר דער ראָלע פֿון פֿראַנק קאַסטל / „די פּאַנישער“ (Frank Castle / The Punisher) אין דער „מאַרוועל־סינעמאַטישער־יוניווערס“־פֿראַנשײַז. 80dwv4xsmzzd02ucftptm6f266rfjt6 3 55193 602620 2026-09-11T09:51:55Z Gerges 48795 Gerges האט באוועגט בלאט [[באַניצער רעדן:א. א. אינסטלציה]] צו [[באַניצער רעדן:ابن إبراهيم القرطبي]]: אויטאמאטיש באוועגט בלאט ביים ענדערן באניצער־נאמען פון "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" צו "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 602620 wikitext text/x-wiki #ווייטערפירן [[באַניצער רעדן:ابن إبراهيم القرطبي]] andk3rom67m1ht4fmhq1bf64eo5whb8