וויליאמסבורג, ברוקלין

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>וויליאמסבורג, ברוקלין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>843</id>
    <revision>
      <id>602897</id>
      <parentid>601232</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* געוועזענע */</comment>
      <origin>602897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32728" sha1="md4b2omsjn4uyk0qe50h1hps778oqud" xml:space="preserve">{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}{{יישוב
|נאמען= וויליאַמסבורג
|סארט יישוב= געגנט
|אמטשפראך נאמען=
|הערב=
|פאן=
|בילד= Willidushinski.jpg
|באשרייבונג= די דושינסקי הייזער אין וויליאמסבורג
|מדינה= [[ניו יארק]]
|גרינדונג דאטע=
|קאארדינאטן= {{coord|40.71|-73.96|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח=
|הייך=
|באפעלקערונג= 113,000
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה= 
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|צייט זאנע=
|אתר אינטרנט={{URL|www.williamsburg.nyc}}
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|לאקאציע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''וויליאַמסבורג''' ([[ענגליש]]: Williamsburg) איז אַ געגנט אין צפון [[ברוקלין]], [[ניו-יאָרק]], צופוסנס פונעם [[וויליאמסבורג בריק|וויליאַמסבורג בריק]] וואָס פירט קיין [[מאנהעטן|מאַנהעטן]]. עס האָט אַ גרויסע געמיינדע פון חסידישע אידן.

[[טעקע:Willibrg.jpg|קליין|343x343פיקס|דער וויליאַמסבורג בריק]]
[[טעקע:Yiden on brg.jpg|קליין|250x250פיקס|אידן שפּאַצירן אויפן בריק]]
[[טעקע:Willibldg.jpg|קליין|340x340פיקס|א טיפישע ניי-וויליאמסבורגער געביידע]]
[[טעקע:Brooklyn from the Air.jpg|קליין|250x250פיקס|דער וויליאמסבורגער אומגעגנט פון דער הייך]]
[[טעקע:Navyyard.jpg|קליין|250x250פיקס|דער נעיווי יארד אינדוסטריעלער געגנט וואס גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג]]
[[טעקע:Willitznius.jpg|קליין|250x250פיקס|א טאוול אין גאס וואס רופט צו צניעותדיגער קליידונג]]
[[טעקע:Satmarwilli.jpg|קליין|250x250פיקס|רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] פון סאטמאר ביי א באגלייטן אויף די וויליאמסבורגער גאסן]]
[[טעקע:1Zelda.jpg|קליין|340x340פיקס|דער באקאנטער וויליאמסבורגער געשעפטסמאן זעלדא פארטראכטערהייט]]
[[טעקע:Williamsb. flag.jpg|קליין|339x339px|ביים פארברענען דעם ציוניסטישן פאן אום פורים נאכמיטאג ביי ליע עוו. קאר. היוז סט.]]

== היסטאָריע ==
=== גרינדונג ===
אין 1638, האָט די 'האָלענדישע מערב אינדיע פירמע' געקויפט דעם שטח פון די 'לענאַפּי נאַטיווע אַמעריקאַנער' וואָס האָבן פאַרנומען דעם שטח. אין 1661, האָט די פירמע געדונגען די שטאָט פון Boswijck, אַרייַנגערעכנט לאַנד וואָס וועט שפּעטער ווערן וויליאַמסבורג. נאָכדעם וואָס די ענגלישע האָבן איבערגענומען ניו נעטהערלאַנד אין 1664, איז דער נאָמען פון דער שטאָט אַנגליזירט געוואָרן צו [[בושוויק]]. אין קאָלאָניאַלע צייטן, פלעגן דאָרפסלײַט רופן די געגנט &quot;בושוויק שאָר (ברעג)&quot;. דער נאָמען האָט אָנגעהאַלטן אומגעפער 140 יאָר. בושוויק שאָר איז אָפּגעהאַקט געוואָרן פון די אַנדערע דערפער אין בושוויק דורך 'בושוויק קריק' צום צפון און דורך 'קריפּפּלבוש', אַ געגנט פון דיק, באָגגי קשאַק לאַנד וואָס האָט זיך געצויגן פֿון 'וואָלאַבאָוט קריק' ביז צו 'נעווטאָוון קריק', צום דרום און מזרח. רעזידענטן פון בושוויק פלעגן רופֿן בושוויק שאָר &quot;די סטראַנד (שנירל)&quot;.

פאַרמערס און גערטנערס פון די אַנדערע בושוויק דערפער פלעגן שיקן זייערע סחורה צו 'בושוויק ברעג' אריבערגעפירט צו ווערן די מזרח טייך (איסט ריווער) צו [[ניו יאָרק סיטי]] פֿאַר פאַרקויף דורך אַ מאַרק אין די היינטיקע 'גראַנד סטריט'. די גינסטיגע אָרט פון בושוויק שאָר נאָענט צו ניו יארק סיטי האָט געפירט צו דער שאַפונג פון עטלעכע פאַרמינג דיוועלאַפּמענטן. אין יאָר תקנ&quot;ב (1802), האָט [[אומבאוועגלעכע גיטער|גרונטייגנס]] ספּעקולאַנט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפט דרײַצן אקער (53,000 מ²) אריבער די איסט ריווער. ער האט געלאזט קאלאנעל יונתן וויליאמס, אן אמעריקאנער [[אינזשעניר]], איבערקוקן די אייגנטום, און עס אַ נאָמען געגעבן ''וויליאמסבורג'' נאָך אים.

=== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
אין וויליאמסבורג פלעגט קורסירן א טראלי &quot;פון בערי ביז גערי&quot;, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די ס' יארן דורך אברהם יהודה לעבאוויטש, א [[קאשוי (הויף)|קאשוי]] [[זאליס|סאטמארער]] חסיד און תלמיד, און פון דעם איז געבוירן געווארן די [[דבר יום ביומו]].

== באפעלקערונג ==
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען [[חסידות|חסידישע]] אידן מערסטנס [[אונגארן|אונגארישע]] אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער [[צווייטער וועלט מלחמה]]. אויך וואוינען דארטן א באדייטנדע צאל אפשטאמיגע פון [[פארטא ריקא]], [[שווארצע]] און [[ארטיסטן]].

די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן די צוויי גרויסע פראקציעס, די [[ארונים]] און די [[זאלוינים]]. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי [[פאפא (הויף)|פאפא]], [[וויזשניץ (הויף)|וויזשניץ]], [[קראלי]], [[ספינקא (הויף)|ספינקא]], [[קלויזענבורג]], וויען, נייטרא, [[קראסנא]], [[קהילת צעהלים|צעהלים]], [[קהילת שאפראן|שאפראן]], [[דינוב]], [[סקווירא (הויף)|סקווירא]], [[בעלזא]], [[בעלז-מאכניווקע]] און נאך. טייל פון די האבן אייגענע [[שול]]ן, [[תלמוד תורה]]'ס פאר יונגלעך, [[שולע]]ס פאר מיידלעך און [[קעמפס]] אין די [[קעטסקילס]] פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע [[מקוה]]'ס, זאלן, [[מצה בעקעריי]]ען, און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.

== וויליאמסבורג אין נומערן ==
* אין וויליאמסבורג וואוינען אין 2018 ארום 18,000 משפחות.
* די צענזוס פון יאר 2010 האט געפונען ארום 80,000 נפשות אין וויליאמסבורג.
* קרוב צו 36,000 קינדער לערנען אין די חדרים, ישיבות און מיידל שולעס אין שטאט.

== פּאָליטיק און מחלוקתן ==
=== אַרטיסטן ===
אין משך פון די לעצטע יאָרן האָבן זיך אַרײַנגעצויגן אין דעם געגנט פון צפון וויליאַמסבורג פילע &quot;[[היפסטער|היפּסטער]]ס&quot; און &quot;אַרטיסטן&quot;, אינגערע לײַט פונעם מיטל-העכערן סאָציאָ-עקאָנאָמישן קלאַס. דער געגנט איז צוליב זיי אַדורך אַ פּראָצעס פון [[גענטריפיקאציע|גענטריפיקאַציע]], און דאָס האָט געבראַכט דערצו אַז די [[ריעל עסטעיט|ריעל־עסטייט]] פּרײַזן זאָלן שטײַגן אין דעם גאַנצן געגנט. 

כאָטש פילע פון די בנינים אין דעם הײַנט טײַערן געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאַמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאַר זיי לטובה, זענען אָבער וויליאַמסבורגער אײַנוואוינער אומצופרידן פון די אַנטוויקלונגען. טייל רופן דאָס אָן אַ &quot;מכה&quot; און האַלטן אַז זיי שאַפן אַ ריזיגן מאָראַלישע סכנה פאַר די חסידישע אײַנוואוינער.

=== עירוב ===
אין יאָר תש&quot;מ בערך האט דער ראצפֿערטער רבי אויפגעשטעלט אן [[עירוב]] מיט שווערער האראווניע. דער עירוב האט געהאט די הסכמה פון 99.9% פון די לאקאלע רבנים, אנגעפאנגען פון דעם [[יואל טייטלבוים|סאטמארער רב]] ביז רובו ככולו פונעם התאחדות הרבנים (חוץ איין איינציגען: הרב משה ביק). אבער במשך דעם ערשטן פרייטאג איז דער עירוב צוריסן געווארן דורך זדים און בריונים, ווי ערקלערט אין דער אויסגאבע &quot;די תורה וועלט&quot;. דריי דיינים, הרב [[שלום קרויז]] מיט הרב [[פישל הערשקאוויטש]] און הרב ישראל חיים מנשה פריעדמאן, האבן בודק געווען דעם עירוב דעם ערשטן פרייטאג. פון דעם גופא זעט מען אז די &quot;סאטמארער התנגדות&quot; צום עירוב וואס פאלגט נאך אינעם ארטיקל איז א פריש געבאקענע טעאריע.{{מקור}}

אין תשס&quot;ג איז פֿריש געווארן א שערוריה אין וויליאַמסבורג מיטן התחדשות פונעם עירוב וואָס איז געשאַפן געוואָרן מיט דער הסכמה פון רוב רבנים און בעלי בתים קעגן דעם דעת פון געציילטע יחידים, רבנים און מחרחרי ריב פונעם געגנט.{{מקור}} רוב פון די מתנגדי העירוב געהערן צו סאטמאר, וואָס זיי טענה'ן אז זיי האלטן אַז דאָס איז קעגן דער הלכה, און אַזוי אויך טענה'ן די סאַטמאַרער אידן אַז דאָס איז געווען קעגן דעם סאַטמאַרער רבינס מיינונג, און דעריבער אַזוי ווי עס איז נישטאָ קיין איין רב וואָס האָט אַ כח אויף דער שטאָט אַלס שטאָטס־רב, קען מען נישט אויפ‏ֿפּאסן אויף דעם עירוב געהעריג, און ווי דער סאַטמאַרער רב האָט זיך אַפּאָר מאָל אויסגעדריקט פאַר זײַנע נאָנטע אַז אין מאנהעטן וואו דער [[רב הכולל]] האָט געמאַכט אַן עירוב האָבן זיך אידן נאָך סומך געווען דערויף אַסאַך יאָרן שפּעטער ווען ער האָט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאַנג נישט געווען כשר, ווידער איז דאָ די וואָס טענה'ן און ברענגען באַווײַזן אַז די מעשה מיט מאַנהעטן איז אַרויסגעזויגן פון די פינגער פאַר פּאָליטישע חשבונות. אין וויליאמסבורג איז אבער לעכעערליך דער טענה פון שטאטס-רב וויבאלד מען האט אוועקגעשטעלט א ב&quot;ד מיוחד פאר דעם עירוב, אזוי ווי אלע אנדערע אידישע שטעט איבער די גארער וועלט ווי ס'איז דא א ספעציעלע קאמיטעע פון רבנים און בעלי בתים וואס זענען אחראי אויפן עירוב. אויך איז נתברר געווארן אז רוב מימרות אין דעם ענין וואס מען זאגט נאך פונעם סאטמארער רבי׳ן זענען שקרים למחצה, לשליש ולרביע, אדער ארויסגענומען פון דער מכוון.{{מקור}} אזוי אויך האט דער [[משה טייטלבוים|ברך משה]] בפירוש געשטיצט דעם עירוב ווי עס איז נאך הערבאר אויף טעיפ, אויך זענען דא צענדליגע אידן וואס האבן דאס געהערט בשעת ער האט געשמועסט מיט רבי [[חיים  לייב כ&quot;ץ]] בשעת דער לעצטער איז געקומען איבערשמועסן וועגן דעת רביה&quot;ק בעל דברי יואל, בעפאר'ן מאכן דעם בארא פארקער עירוב. אויך זענען פארהאן עטליכע גילוי דעת'ן פון תלמידי רביה&quot;ק וואס געהערן נישט צום היינטיגער סאטמאר'ער פארטיי.{{הערה|[http://eruvonline.blogspot.com/2006/06/part-1-truth-about-satmar-rebbe-and.html דעה פון סאטמארער רבי׳ן  אין ״חי אנכי לעולם״]}}

אנדערע פאַרציילן גאָר, אַ זאַך וואָס איז נישט פאַרשריבן, אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא, דעריבער קען מען נישט מאכן קיין עירוב אין וויליאמסבורג, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען קיין עירוב איבער בעדפארד עוועניו, ווייל ער האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא. אבער דער [[אודווארי]] רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט צו מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג. דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר׳ [[אשר גאלדהירש]], א [[באיאן (הויף)|באיאנער]] חסיד. ער האט געהאט די הסכמה פון רוב רבנים אין שטאט, נאר אסאך פון די רבנים האבן מורא געהאט פון מפרסם זיין זייער נעמען וועגן פחד פון די צעיושטע זעלבסט געקרוינטע קנאים. 

למעשה האלטן זיך מערסטנס פון די וואס רופן זיך &quot;סאטמארער חסידים&quot; אינעם וויליאמסבורגער ציבור צוריק פון טראגן מיט'ן עירוב. רובא דרובא פון די אנדערע קהילות טראגן יא מיט'ן עירוב, טראץ דעם וואס ס'איז נישט קלאר צו דאס טרעפט אויך צו רוב מענטשן. דאס איז זיכער אז רוב מענטשן ווילן דער עירוב, און פילן אז ס'איז נישט ערגער ווי דער עירוב פון אנדערע שטעט, נאר זיי זענען פארפירט פון דעם פאלשן שמועה אז רביה&quot;ק איז געווען דערקעגן. פון צייט צו צייט קומען פאר צוזאמקופטן און מארשן איבער די גאסן קעגן די וואס טראגן מיטן עירוב. אויך קומט פאר א יערליך עצרת מיט דרשות פון פארשידענע רבנים. אינטערסאנט אז זיי ברענגען אלץ א פרעמדער רב צו רעדן,  געווענליך א ליטווישער ראש ישיבה. דאס ווייזט אז ס'איז כמעט נישט דא קיין איין חסידישער רב(באבוב וויזניץ קארלסבורג (פארן ווערן געווארפן פון סאטמאר םאר אנדערע סיבות) ???)וואס געהערט נישט צו סאטמאר וואס זאל מיטהאלטן דער התנגדות צום עירוב.{{מקור}}

=== נאך פארשידענע מערכות ===
במשך די יארן איז פארגעקומען פילצאליגע מערכות איבער געשעפטן און ארגאניזאציעס מיט'ן ציל אנצוהאלטן די אפגעזונדערטע סטאנדארטן פון אידישן וויליאמסבורג, אנגעהויבן יארן צוריק ביי גרין'ס פיצא שאפ וואס איז געווען די ערשטע [[פיצא]] געשעפט אין וויליאמסבורג, און דערנאך ביים געוועזענעם גל-פז, ווי אויך ביי א מעיק-אפ געשעפט אויף לי עוועניו ווי עס זענען פארגעקומען טעגליכע פראטעסטן במשך [[בין הזמנים]] ביז זיי זענען געצווינגען געווארן צו שפארן. ווי אויך ביי די מערכה קעגן אינטערנעט און סמארטפאנען איז געווארן אפגעהאלטן א פראטעסט אקעגן סאנרייס פאטא-געשעפט פאר'ן אנגעבליך פארקויפן סמארטפאנען פאר בחורים.

די קנאישע קרייזן ווילן אז מען זאל נישט פארקויפן די [[המודיע]] צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די [[משפחה (מאגאזין)|משפחה]] און [[עמי מאגאזין|עמי]] מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע&quot;ב. למעשה קען מען היינט צוטאגס טרעפן די משפחה און עמי מאגאזינען אין פיל געשעפטן, אבער די המודיע פארקויפט מען טאקע נישט אין ערגעץ.

== גרענעצן פון דער אידישער געגנט ==
פון [[מערב]] זייט לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט [[שיף]] די [[בראדוועי]] גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.

== די פאַרשידענע געגנטער פון וויליאַמסבורג ==
גרויס־וויליאַמסבורג איז אײַנגעטיילט אין פאַרשידענע קוואַרטאַלן, אָנהייבנדיק פון דעם סאַוט-סייד געגנט וואָס באַשטייט בעיקר פון די סאוט 8 און סאוט 9 גאסן באוואוינט בעיקר דורך מיטל-יעריגע אידן, דערנאך די געגנט פון קליימער סטריט - וואס רעכנט אריין פילע שטאטישע פראדזשעקטס - ביז די [[הייוועי]], דערנאך אריבער די הייוועי - ווי עס געפונט זיך די גרעסטע טייל פון וויליאמסבורג - וואס איז אויסגעבויעט מיט אנגעפולטע גאסן פון בראונ-סטאון הייזער, דערנאך קומט די נייע געגנט וואס האט ערשט אנגעהויבן באוואוינט ווערן בערך תש&quot;ס נאך וואס די קאמערציאלע פאבריקן האבן זיך אוועקגעצויגן פון דארט און אויף זייער ארט איז אויפגעקומען פילע גרויסע וואוינונג געביידעס (א גרויס טייל דערפון געבויט דורך דער [[ראבסקי גרופע]]), דער דאזיגער געגנט הייבט זיך אן בערך פון וואלאבאוט סטריט וואו עס געפונען זיך גאר אסאך געשעפטן, און ציעט זיך פאר פילע לאנגע גאסן אראפ ביז לאפאיעט עוועניו וואס דאס ווערט גערופן &quot;ניי וויליאמסבורג&quot;. דערנאך איז דא א נייע געגנט וואס האט לעצטנס אנגעהויבן ווערן מער באוואוינט, די טרופ געגנט, וואס ציעט זיך היינט-צוטאגס אראפ מארסי עוועניו און טאמפקינס ביז פולאסקי סטריט נעבן דעם [[האום דיפאו]] געשעפט.

== באַוואוסטע פּערזענליכקײַטן ==
=== רבנים ===
==== געוועזענע ====
* רבי [[חיים אברהם דובער לעווין (מלאך)|חיים אברהם דוב בער לעווין]] הכהן (1859/1860 - 1938), באַקאַנט ווי &quot;דער מלאך&quot;, גרינדער פון די [[מלאכים]] (חסידישע גרופּע).
* רבי [[יואל טייטלבוים]] (1888-1979, תשל&quot;ט), סאטמאר [[רב]] און [[אדמו&quot;ר]]
* רבי [[יוסף גרינוואלד]], [[פאפא]] רב און אדמו&quot;ר
* רבי [[יונתן שטייף]] (1877–1958), רב פון קהל [[עדת יראים וויען]] אין וויליאמסבורג, געגרינדעט דורך ניו יארק ארטאדאקסישע יידן וועלכע זענען געקומען פון [[וויען]]; באַקאַנט ווי דער &quot;וויענער רב&quot;
* רבי [[שמעון ישראל פאזען]] אב&quot;ד שאפראן
* רבי [[לוי יצחק גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]] (1905-1994), גרינדער רבי פון דער חסידישער דינאסטיע פון [[צאנז-קלויזענבורג]]
*רבי משה בער וויינבערגער אב’’ד פאיע
* רבי [[משה טייטלבוים]] (1914-2006, תשס&quot;ו) סאטמאר רבי
* רבי [[הערשעלע ספינקער]]
* רבי [[יחזקאל שרגא מערץ]] אב&quot;ד תולעת יעקב
* רבי [[מרדכי האגער]] (1922-2018), גרינדער און אדמו&quot;ר פון דער [[וויזשניץ]] חסידישער הויף פון מאָנסי במשך 46 יאָר
* רבי [[יעקב לעבאוויטש]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[אלעזר שפירא (ג)|אלעזר שפירא]] אב&quot;ד [[קיוויאשד]]
* רבי [[משה האלבערשטאם (קיוויאשד)|משה האלבערשטאם]] אב&quot;ד קיוויאשד
* רבי [[אשר אנשיל קרויז]] מראצפערט
* רבי [[אלחנן יוסף הערצמאן]] מגדולי בעלי המוסר
* רבי [[פישל הערשקאוויטש]] (1922-2017, תשע&quot;ז), [[האליין|האליינער]] רב, דיין אין קלוינבורגער קהילה, און א [[פוסק]]
* רבי [[אהרן גד כ&quot;ץ]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[חיים דוד לייבאָוויץ]] (1889-1941), גרינדער און ערשטע ראש ישיבה פון דער 'ראבינער סעמינאַר פון אַמעריקע', היינט באוואוסט אלס &quot;[[ישיבת חפץ חיים]]&quot;, אין וויליאמסבורג.
* רבי [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]] (1886–1948), גרינדער פון [[תורה ודעת]] און [[תורה ומסורה]]
* רבי [[אליעזר זוסיא פארטוגאל]] (1898-1982), דער ערשטער [[סקולען (הויף)|סקולענער]] רבי
* רבי [[ישראל שפירא]] (1889-1989), [[בלוזשאָוו]]ער רבי, מיטגליד פון [[מועצת גדולי התורה]]
* רבי [[יעקב יוסף טווערסקי]] (1899-1968), אדמו&quot;ר פון [[סקווירא]]
* רבי [[ישראל חיים מנשה פרידמאן]] ראב&quot;ד סאטמאר 

==== היינטיגע ====
* רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] (געב' 1951), איינער פון צוויי גרויסע רבי'ס פון סאטמאר, און דער דריטער זון פון משה טייטלבוים, 
* רבי [[מענדעלע טייטלבוים|מענדל טייטלבוים]] אב&quot;ד [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]]
* רבי [[יעקב יחזקיה גרינוואלד (ב)|יעקב יחזקיה גרינוואלד]], [[פאפא]] רבי
* רבי [[אשר אנטשיל כ&quot;ץ]], וויענער רב
* רבי [[יוסף משה גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יצחק יוחנן האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזניץ וויליאמסבורג
*רבי שלמה לייב וויינבערגער אב’’ד פאיע און דומ’’ץ סאטמאר
*רבי זלמן לייב פילאפ דומ’’ץ סאטמאר
*רבי לייבוש פרידמאן דומ’’ץ סאטמאר
* רבי [[נפתלי הורוויץ (וויליאמסבורג)|נפתלי הורוויץ]] אדמו&quot;ר פון [[קראלי]]
*רבי יצחק אייזיק הורוויץ אדמו’’ר פון תולדות צבי ספינקא
* רבי [[יצחק יעקב ראבינאוויטש (דינוב)|יצחק יעקב ראבינאוויטש]] אב&quot;ד דינוב
* רבי [[יצחק מאשקאוויטש]] אבד&quot;ק מדר&quot;ש חמ&quot;ד נייטרא וויליאמסבורג
* רבי [[טודרוס זילבער]] אב&quot;ד יאוואזשנא
* רבי [[חיים מערץ]] אב&quot;ד [[תולעת יעקב]]
* רבי [[שלמה לייב וויינבערגער]] אב&quot;ד פאיע
* רבי [[זלמן לייב פילאפ]] חבר בד&quot;צ [[התאחדות הרבנים]] ובד&quot;צ [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] 
* רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין אב&quot;ד גאלאנטא וחבר [[התאחדות הרבנים]]
* רבי ישראל מענדל שווארטץ אב&quot;ד לאשאנץ
* רבי יצחק מרדכי בראך, אב&quot;ד דאבשינא

=== עמך אידן ===
==== געוועזענע ====
* [[זכריה דערשאוויץ]] (1859-1921), גרינדער פון איינע פון די ערשטע אידישע קהילות אין אמעריקע און די ערשטע חסידישע שוהל אין וויליאמסבורג
* ר' [[יום-טוב עהרליך]] (1914–1990), באַרימטער חסידישער מוזיקער, קאָמפּאָזיטאָר, ליריסיסט, רעקאָרדינג קינסטלער, און פּאָפּולער פֿאַרווײַלער, באַקאַנט פֿאַר זײַנע פּאָפּולערע ייִדישע מוזיק אלבאמען. איינע פון זיינע מערסט באקאנטע פאָלקס לידער איז &quot;וויליאמסבורג&quot;, א ליד וועגן חסידיש וויליאמסבורג אין די 1950ער.
* [[באגסי סיגעל|בנימין &quot;באגסי&quot; סיגעל]] - מערקווירדיגער באַנדיט, וואָס האט געשאפן די [[לאַס וועגאַס]] פּאַס (געבוירן אין וויליאמסבורג)
* [[אליעזר קעסטנבוים]], [[גרונטייגנס]] דעוועלאָפּער, גרינדער און טשערמאַן פון 'פאָרטיס פראפערטי גרופע' אין ניו יארק סיטי
* ר' [[איצא גליק]] פון [[התאחדות הרבנים]]

==== היינטיגע ====
* [[משה דוד נידערמאן]]
* [[אריה לייב גלאנץ|ארי' לייב גלאנץ]]
* [[נפתלי משה אינדיג]]
* ר' [[אברהם שלמה יאווא]]
* [[אלען דערשאוויץ]] (געבוירן 1938) - אַדוואָקאַט, יוריסט און פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר
* [[שמעון דושינסקי]], מיט-באַזיצער פון דער ראבסקי גרופע אין ניו יארק מיט זיין שותף, יצחק ראבינאוויטש
* [[יואל גאלדמאן]], גרינדער פון דער ברוקלין אנטוויקלונג פירמע, 'אלל ייער מענעזשמענט' (אגאנץ יאר פארוואלטונג)
* [[איצי האגער]], גרינדער פון דער ניו יאָרק סיטי 'קאָרנעל ריאַלטי פאַרוואַלטונג'
* [[משה פרידמאן (גבאי)]]

== באקאנטע סטרוקטורן ==
* [[ווייס בעקעריי]]
* [[ביעם סענטער]]
* [[500 בעדפארד]]

== אין פאָלקס קולטור ==
* ר' [[יום טוב עהרליך]] אין  א ניגון אויף זיין [[יידיש נחת (אלבאם)|יידיש נחת קאסעטע]] באזינגט די אידישע שטאט וויליאמסבורג אין זיינע צייטן, און לייגט עס אראפ מיט הערליכע פארבן, ווי עס ווירבלט אידישקייט אין אלע ווינקלען, תלמודי תורה און ישיבות, אפילו דאקטוירים, לויערס, אלעס איז עהרליך און פרום, די פרויען [[צניעות]]'דיג. ער פארציילט פון אלע אידישע קהילות וואס עקזיסטירן דארט, יעדער לויט זיין מנהג און שורש, און פארגעסט נישט צו פארציילן פון זיין [[סטאלין (הויף)|סטאלינ]]ער ביהמ&quot;ד:
{{ציטירן|תוכן=... ביים קלויזענבורגען הייסע טרערן,&lt;br&gt;טיפע קרעכצן ביי דעם סקווירא'ן,&lt;br&gt;און די סטאלינע מיט געשרייען,&lt;br&gt;און סאטמאר האט מען נאכנישט אנגעפאנגען,&lt;br&gt;ערשט איז מען אין מקוה געגאנגען,&lt;br&gt;און ביי די וויזניצ'ע טרינקט מען שוין לחיים...}}

== וועבלינקען ==
=== בילדער פון וויליאמסבורג ===
* [http://5starfinephotography.zenfolio.com/p871365782 בילדער פון אידן אין וויליאמסבורג]
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=63&amp;t=11128 בילדער פון אמאליגן וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* [http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm wbg-history וומס&quot;ב היסטאריע אין בילדער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314162345/http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm |date=2016-03-14 }}

=== פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג ===
* א פילם פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] פון יאר תשנ&quot;ז [http://www.pbs.org/alifeapart A Life Apart, Hasidism in America]
* א  בוך פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] [http://www.amazon.com/Hasidic-People-Place-New-World/dp/0674381165 Hasidic People: A Place in the New World]

=== נאך ===
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=6870 היסטאריע פון וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* וויליאמסבורג ארד [http://wburg.com/about.html WBURG]
* וויליאמסבורג פארשידענארטיגס [http://www.billburg.com Billburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527222609/http://billburg.com/ |date=2007-05-27 }}
* וויליאמסבורג מאגאזין [http://www.freewilliamsburg.com Free Willamsburg]
* [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg Our Brooklyn-Williamsburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101654/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/ |date=2007-04-05 }}
* בילדער פון אמאליגן חסידיש לעבן אין וומס&quot;ב [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp Herzberg Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704002210/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp |date=2007-07-04 }}

=== עירוב ===
* https://web.archive.org/web/20160822114923/http://www.israel613.com/books/CHAI_ANOCHI_LEOLAM_ERUV-H.pdf
* http://www.brooklyneruvfacts.blogspot.com

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{חרדי'שע געגנטן}}
{{ברוקלין}}

[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג|*]]
[[קאַטעגאָריע:סאטמאר]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]</text>
      <sha1>md4b2omsjn4uyk0qe50h1hps778oqud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602899</id>
      <parentid>602897</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* גרענעצן פון דער אידישער געגנט */</comment>
      <origin>602899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32958" sha1="b9k74g01fubgxkp0wvbyun56hhkh6ug" xml:space="preserve">{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}{{יישוב
|נאמען= וויליאַמסבורג
|סארט יישוב= געגנט
|אמטשפראך נאמען=
|הערב=
|פאן=
|בילד= Willidushinski.jpg
|באשרייבונג= די דושינסקי הייזער אין וויליאמסבורג
|מדינה= [[ניו יארק]]
|גרינדונג דאטע=
|קאארדינאטן= {{coord|40.71|-73.96|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח=
|הייך=
|באפעלקערונג= 113,000
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה= 
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|צייט זאנע=
|אתר אינטרנט={{URL|www.williamsburg.nyc}}
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|לאקאציע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''וויליאַמסבורג''' ([[ענגליש]]: Williamsburg) איז אַ געגנט אין צפון [[ברוקלין]], [[ניו-יאָרק]], צופוסנס פונעם [[וויליאמסבורג בריק|וויליאַמסבורג בריק]] וואָס פירט קיין [[מאנהעטן|מאַנהעטן]]. עס האָט אַ גרויסע געמיינדע פון חסידישע אידן.

[[טעקע:Willibrg.jpg|קליין|343x343פיקס|דער וויליאַמסבורג בריק]]
[[טעקע:Yiden on brg.jpg|קליין|250x250פיקס|אידן שפּאַצירן אויפן בריק]]
[[טעקע:Willibldg.jpg|קליין|340x340פיקס|א טיפישע ניי-וויליאמסבורגער געביידע]]
[[טעקע:Brooklyn from the Air.jpg|קליין|250x250פיקס|דער וויליאמסבורגער אומגעגנט פון דער הייך]]
[[טעקע:Navyyard.jpg|קליין|250x250פיקס|דער נעיווי יארד אינדוסטריעלער געגנט וואס גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג]]
[[טעקע:Willitznius.jpg|קליין|250x250פיקס|א טאוול אין גאס וואס רופט צו צניעותדיגער קליידונג]]
[[טעקע:Satmarwilli.jpg|קליין|250x250פיקס|רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] פון סאטמאר ביי א באגלייטן אויף די וויליאמסבורגער גאסן]]
[[טעקע:1Zelda.jpg|קליין|340x340פיקס|דער באקאנטער וויליאמסבורגער געשעפטסמאן זעלדא פארטראכטערהייט]]
[[טעקע:Williamsb. flag.jpg|קליין|339x339px|ביים פארברענען דעם ציוניסטישן פאן אום פורים נאכמיטאג ביי ליע עוו. קאר. היוז סט.]]

== היסטאָריע ==
=== גרינדונג ===
אין 1638, האָט די 'האָלענדישע מערב אינדיע פירמע' געקויפט דעם שטח פון די 'לענאַפּי נאַטיווע אַמעריקאַנער' וואָס האָבן פאַרנומען דעם שטח. אין 1661, האָט די פירמע געדונגען די שטאָט פון Boswijck, אַרייַנגערעכנט לאַנד וואָס וועט שפּעטער ווערן וויליאַמסבורג. נאָכדעם וואָס די ענגלישע האָבן איבערגענומען ניו נעטהערלאַנד אין 1664, איז דער נאָמען פון דער שטאָט אַנגליזירט געוואָרן צו [[בושוויק]]. אין קאָלאָניאַלע צייטן, פלעגן דאָרפסלײַט רופן די געגנט &quot;בושוויק שאָר (ברעג)&quot;. דער נאָמען האָט אָנגעהאַלטן אומגעפער 140 יאָר. בושוויק שאָר איז אָפּגעהאַקט געוואָרן פון די אַנדערע דערפער אין בושוויק דורך 'בושוויק קריק' צום צפון און דורך 'קריפּפּלבוש', אַ געגנט פון דיק, באָגגי קשאַק לאַנד וואָס האָט זיך געצויגן פֿון 'וואָלאַבאָוט קריק' ביז צו 'נעווטאָוון קריק', צום דרום און מזרח. רעזידענטן פון בושוויק פלעגן רופֿן בושוויק שאָר &quot;די סטראַנד (שנירל)&quot;.

פאַרמערס און גערטנערס פון די אַנדערע בושוויק דערפער פלעגן שיקן זייערע סחורה צו 'בושוויק ברעג' אריבערגעפירט צו ווערן די מזרח טייך (איסט ריווער) צו [[ניו יאָרק סיטי]] פֿאַר פאַרקויף דורך אַ מאַרק אין די היינטיקע 'גראַנד סטריט'. די גינסטיגע אָרט פון בושוויק שאָר נאָענט צו ניו יארק סיטי האָט געפירט צו דער שאַפונג פון עטלעכע פאַרמינג דיוועלאַפּמענטן. אין יאָר תקנ&quot;ב (1802), האָט [[אומבאוועגלעכע גיטער|גרונטייגנס]] ספּעקולאַנט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפט דרײַצן אקער (53,000 מ²) אריבער די איסט ריווער. ער האט געלאזט קאלאנעל יונתן וויליאמס, אן אמעריקאנער [[אינזשעניר]], איבערקוקן די אייגנטום, און עס אַ נאָמען געגעבן ''וויליאמסבורג'' נאָך אים.

=== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
אין וויליאמסבורג פלעגט קורסירן א טראלי &quot;פון בערי ביז גערי&quot;, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די ס' יארן דורך אברהם יהודה לעבאוויטש, א [[קאשוי (הויף)|קאשוי]] [[זאליס|סאטמארער]] חסיד און תלמיד, און פון דעם איז געבוירן געווארן די [[דבר יום ביומו]].

== באפעלקערונג ==
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען [[חסידות|חסידישע]] אידן מערסטנס [[אונגארן|אונגארישע]] אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער [[צווייטער וועלט מלחמה]]. אויך וואוינען דארטן א באדייטנדע צאל אפשטאמיגע פון [[פארטא ריקא]], [[שווארצע]] און [[ארטיסטן]].

די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן די צוויי גרויסע פראקציעס, די [[ארונים]] און די [[זאלוינים]]. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי [[פאפא (הויף)|פאפא]], [[וויזשניץ (הויף)|וויזשניץ]], [[קראלי]], [[ספינקא (הויף)|ספינקא]], [[קלויזענבורג]], וויען, נייטרא, [[קראסנא]], [[קהילת צעהלים|צעהלים]], [[קהילת שאפראן|שאפראן]], [[דינוב]], [[סקווירא (הויף)|סקווירא]], [[בעלזא]], [[בעלז-מאכניווקע]] און נאך. טייל פון די האבן אייגענע [[שול]]ן, [[תלמוד תורה]]'ס פאר יונגלעך, [[שולע]]ס פאר מיידלעך און [[קעמפס]] אין די [[קעטסקילס]] פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע [[מקוה]]'ס, זאלן, [[מצה בעקעריי]]ען, און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.

== וויליאמסבורג אין נומערן ==
* אין וויליאמסבורג וואוינען אין 2018 ארום 18,000 משפחות.
* די צענזוס פון יאר 2010 האט געפונען ארום 80,000 נפשות אין וויליאמסבורג.
* קרוב צו 36,000 קינדער לערנען אין די חדרים, ישיבות און מיידל שולעס אין שטאט.

== פּאָליטיק און מחלוקתן ==
=== אַרטיסטן ===
אין משך פון די לעצטע יאָרן האָבן זיך אַרײַנגעצויגן אין דעם געגנט פון צפון וויליאַמסבורג פילע &quot;[[היפסטער|היפּסטער]]ס&quot; און &quot;אַרטיסטן&quot;, אינגערע לײַט פונעם מיטל-העכערן סאָציאָ-עקאָנאָמישן קלאַס. דער געגנט איז צוליב זיי אַדורך אַ פּראָצעס פון [[גענטריפיקאציע|גענטריפיקאַציע]], און דאָס האָט געבראַכט דערצו אַז די [[ריעל עסטעיט|ריעל־עסטייט]] פּרײַזן זאָלן שטײַגן אין דעם גאַנצן געגנט. 

כאָטש פילע פון די בנינים אין דעם הײַנט טײַערן געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאַמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאַר זיי לטובה, זענען אָבער וויליאַמסבורגער אײַנוואוינער אומצופרידן פון די אַנטוויקלונגען. טייל רופן דאָס אָן אַ &quot;מכה&quot; און האַלטן אַז זיי שאַפן אַ ריזיגן מאָראַלישע סכנה פאַר די חסידישע אײַנוואוינער.

=== עירוב ===
אין יאָר תש&quot;מ בערך האט דער ראצפֿערטער רבי אויפגעשטעלט אן [[עירוב]] מיט שווערער האראווניע. דער עירוב האט געהאט די הסכמה פון 99.9% פון די לאקאלע רבנים, אנגעפאנגען פון דעם [[יואל טייטלבוים|סאטמארער רב]] ביז רובו ככולו פונעם התאחדות הרבנים (חוץ איין איינציגען: הרב משה ביק). אבער במשך דעם ערשטן פרייטאג איז דער עירוב צוריסן געווארן דורך זדים און בריונים, ווי ערקלערט אין דער אויסגאבע &quot;די תורה וועלט&quot;. דריי דיינים, הרב [[שלום קרויז]] מיט הרב [[פישל הערשקאוויטש]] און הרב ישראל חיים מנשה פריעדמאן, האבן בודק געווען דעם עירוב דעם ערשטן פרייטאג. פון דעם גופא זעט מען אז די &quot;סאטמארער התנגדות&quot; צום עירוב וואס פאלגט נאך אינעם ארטיקל איז א פריש געבאקענע טעאריע.{{מקור}}

אין תשס&quot;ג איז פֿריש געווארן א שערוריה אין וויליאַמסבורג מיטן התחדשות פונעם עירוב וואָס איז געשאַפן געוואָרן מיט דער הסכמה פון רוב רבנים און בעלי בתים קעגן דעם דעת פון געציילטע יחידים, רבנים און מחרחרי ריב פונעם געגנט.{{מקור}} רוב פון די מתנגדי העירוב געהערן צו סאטמאר, וואָס זיי טענה'ן אז זיי האלטן אַז דאָס איז קעגן דער הלכה, און אַזוי אויך טענה'ן די סאַטמאַרער אידן אַז דאָס איז געווען קעגן דעם סאַטמאַרער רבינס מיינונג, און דעריבער אַזוי ווי עס איז נישטאָ קיין איין רב וואָס האָט אַ כח אויף דער שטאָט אַלס שטאָטס־רב, קען מען נישט אויפ‏ֿפּאסן אויף דעם עירוב געהעריג, און ווי דער סאַטמאַרער רב האָט זיך אַפּאָר מאָל אויסגעדריקט פאַר זײַנע נאָנטע אַז אין מאנהעטן וואו דער [[רב הכולל]] האָט געמאַכט אַן עירוב האָבן זיך אידן נאָך סומך געווען דערויף אַסאַך יאָרן שפּעטער ווען ער האָט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאַנג נישט געווען כשר, ווידער איז דאָ די וואָס טענה'ן און ברענגען באַווײַזן אַז די מעשה מיט מאַנהעטן איז אַרויסגעזויגן פון די פינגער פאַר פּאָליטישע חשבונות. אין וויליאמסבורג איז אבער לעכעערליך דער טענה פון שטאטס-רב וויבאלד מען האט אוועקגעשטעלט א ב&quot;ד מיוחד פאר דעם עירוב, אזוי ווי אלע אנדערע אידישע שטעט איבער די גארער וועלט ווי ס'איז דא א ספעציעלע קאמיטעע פון רבנים און בעלי בתים וואס זענען אחראי אויפן עירוב. אויך איז נתברר געווארן אז רוב מימרות אין דעם ענין וואס מען זאגט נאך פונעם סאטמארער רבי׳ן זענען שקרים למחצה, לשליש ולרביע, אדער ארויסגענומען פון דער מכוון.{{מקור}} אזוי אויך האט דער [[משה טייטלבוים|ברך משה]] בפירוש געשטיצט דעם עירוב ווי עס איז נאך הערבאר אויף טעיפ, אויך זענען דא צענדליגע אידן וואס האבן דאס געהערט בשעת ער האט געשמועסט מיט רבי [[חיים  לייב כ&quot;ץ]] בשעת דער לעצטער איז געקומען איבערשמועסן וועגן דעת רביה&quot;ק בעל דברי יואל, בעפאר'ן מאכן דעם בארא פארקער עירוב. אויך זענען פארהאן עטליכע גילוי דעת'ן פון תלמידי רביה&quot;ק וואס געהערן נישט צום היינטיגער סאטמאר'ער פארטיי.{{הערה|[http://eruvonline.blogspot.com/2006/06/part-1-truth-about-satmar-rebbe-and.html דעה פון סאטמארער רבי׳ן  אין ״חי אנכי לעולם״]}}

אנדערע פאַרציילן גאָר, אַ זאַך וואָס איז נישט פאַרשריבן, אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא, דעריבער קען מען נישט מאכן קיין עירוב אין וויליאמסבורג, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען קיין עירוב איבער בעדפארד עוועניו, ווייל ער האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא. אבער דער [[אודווארי]] רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט צו מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג. דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר׳ [[אשר גאלדהירש]], א [[באיאן (הויף)|באיאנער]] חסיד. ער האט געהאט די הסכמה פון רוב רבנים אין שטאט, נאר אסאך פון די רבנים האבן מורא געהאט פון מפרסם זיין זייער נעמען וועגן פחד פון די צעיושטע זעלבסט געקרוינטע קנאים. 

למעשה האלטן זיך מערסטנס פון די וואס רופן זיך &quot;סאטמארער חסידים&quot; אינעם וויליאמסבורגער ציבור צוריק פון טראגן מיט'ן עירוב. רובא דרובא פון די אנדערע קהילות טראגן יא מיט'ן עירוב, טראץ דעם וואס ס'איז נישט קלאר צו דאס טרעפט אויך צו רוב מענטשן. דאס איז זיכער אז רוב מענטשן ווילן דער עירוב, און פילן אז ס'איז נישט ערגער ווי דער עירוב פון אנדערע שטעט, נאר זיי זענען פארפירט פון דעם פאלשן שמועה אז רביה&quot;ק איז געווען דערקעגן. פון צייט צו צייט קומען פאר צוזאמקופטן און מארשן איבער די גאסן קעגן די וואס טראגן מיטן עירוב. אויך קומט פאר א יערליך עצרת מיט דרשות פון פארשידענע רבנים. אינטערסאנט אז זיי ברענגען אלץ א פרעמדער רב צו רעדן,  געווענליך א ליטווישער ראש ישיבה. דאס ווייזט אז ס'איז כמעט נישט דא קיין איין חסידישער רב(באבוב וויזניץ קארלסבורג (פארן ווערן געווארפן פון סאטמאר םאר אנדערע סיבות) ???)וואס געהערט נישט צו סאטמאר וואס זאל מיטהאלטן דער התנגדות צום עירוב.{{מקור}}

=== נאך פארשידענע מערכות ===
במשך די יארן איז פארגעקומען פילצאליגע מערכות איבער געשעפטן און ארגאניזאציעס מיט'ן ציל אנצוהאלטן די אפגעזונדערטע סטאנדארטן פון אידישן וויליאמסבורג, אנגעהויבן יארן צוריק ביי גרין'ס פיצא שאפ וואס איז געווען די ערשטע [[פיצא]] געשעפט אין וויליאמסבורג, און דערנאך ביים געוועזענעם גל-פז, ווי אויך ביי א מעיק-אפ געשעפט אויף לי עוועניו ווי עס זענען פארגעקומען טעגליכע פראטעסטן במשך [[בין הזמנים]] ביז זיי זענען געצווינגען געווארן צו שפארן. ווי אויך ביי די מערכה קעגן אינטערנעט און סמארטפאנען איז געווארן אפגעהאלטן א פראטעסט אקעגן סאנרייס פאטא-געשעפט פאר'ן אנגעבליך פארקויפן סמארטפאנען פאר בחורים.

די קנאישע קרייזן ווילן אז מען זאל נישט פארקויפן די [[המודיע]] צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די [[משפחה (מאגאזין)|משפחה]] און [[עמי מאגאזין|עמי]] מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע&quot;ב. למעשה קען מען היינט צוטאגס טרעפן די משפחה און עמי מאגאזינען אין פיל געשעפטן, אבער די המודיע פארקויפט מען טאקע נישט אין ערגעץ.

== גרענעצן פון דער אידישער געגנט ==
פון [[מערב]] זייט לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט [[שיף]] די [[בראדוועי]] גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.

=== גאסן אין ווויליאמסבורג ===

* [[בעדפארד עוועניו]]
* העריסאן עוועניו
* [[לי עוועניו]]
* מארסי עוועניו
* פלאשינג עוועניו
* ראבלינג סט.

== די פאַרשידענע געגנטער פון וויליאַמסבורג ==
גרויס־וויליאַמסבורג איז אײַנגעטיילט אין פאַרשידענע קוואַרטאַלן, אָנהייבנדיק פון דעם סאַוט-סייד געגנט וואָס באַשטייט בעיקר פון די סאוט 8 און סאוט 9 גאסן באוואוינט בעיקר דורך מיטל-יעריגע אידן, דערנאך די געגנט פון קליימער סטריט - וואס רעכנט אריין פילע שטאטישע פראדזשעקטס - ביז די [[הייוועי]], דערנאך אריבער די הייוועי - ווי עס געפונט זיך די גרעסטע טייל פון וויליאמסבורג - וואס איז אויסגעבויעט מיט אנגעפולטע גאסן פון בראונ-סטאון הייזער, דערנאך קומט די נייע געגנט וואס האט ערשט אנגעהויבן באוואוינט ווערן בערך תש&quot;ס נאך וואס די קאמערציאלע פאבריקן האבן זיך אוועקגעצויגן פון דארט און אויף זייער ארט איז אויפגעקומען פילע גרויסע וואוינונג געביידעס (א גרויס טייל דערפון געבויט דורך דער [[ראבסקי גרופע]]), דער דאזיגער געגנט הייבט זיך אן בערך פון וואלאבאוט סטריט וואו עס געפונען זיך גאר אסאך געשעפטן, און ציעט זיך פאר פילע לאנגע גאסן אראפ ביז לאפאיעט עוועניו וואס דאס ווערט גערופן &quot;ניי וויליאמסבורג&quot;. דערנאך איז דא א נייע געגנט וואס האט לעצטנס אנגעהויבן ווערן מער באוואוינט, די טרופ געגנט, וואס ציעט זיך היינט-צוטאגס אראפ מארסי עוועניו און טאמפקינס ביז פולאסקי סטריט נעבן דעם [[האום דיפאו]] געשעפט.

== באַוואוסטע פּערזענליכקײַטן ==
=== רבנים ===
==== געוועזענע ====
* רבי [[חיים אברהם דובער לעווין (מלאך)|חיים אברהם דוב בער לעווין]] הכהן (1859/1860 - 1938), באַקאַנט ווי &quot;דער מלאך&quot;, גרינדער פון די [[מלאכים]] (חסידישע גרופּע).
* רבי [[יואל טייטלבוים]] (1888-1979, תשל&quot;ט), סאטמאר [[רב]] און [[אדמו&quot;ר]]
* רבי [[יוסף גרינוואלד]], [[פאפא]] רב און אדמו&quot;ר
* רבי [[יונתן שטייף]] (1877–1958), רב פון קהל [[עדת יראים וויען]] אין וויליאמסבורג, געגרינדעט דורך ניו יארק ארטאדאקסישע יידן וועלכע זענען געקומען פון [[וויען]]; באַקאַנט ווי דער &quot;וויענער רב&quot;
* רבי [[שמעון ישראל פאזען]] אב&quot;ד שאפראן
* רבי [[לוי יצחק גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]] (1905-1994), גרינדער רבי פון דער חסידישער דינאסטיע פון [[צאנז-קלויזענבורג]]
*רבי משה בער וויינבערגער אב’’ד פאיע
* רבי [[משה טייטלבוים]] (1914-2006, תשס&quot;ו) סאטמאר רבי
* רבי [[הערשעלע ספינקער]]
* רבי [[יחזקאל שרגא מערץ]] אב&quot;ד תולעת יעקב
* רבי [[מרדכי האגער]] (1922-2018), גרינדער און אדמו&quot;ר פון דער [[וויזשניץ]] חסידישער הויף פון מאָנסי במשך 46 יאָר
* רבי [[יעקב לעבאוויטש]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[אלעזר שפירא (ג)|אלעזר שפירא]] אב&quot;ד [[קיוויאשד]]
* רבי [[משה האלבערשטאם (קיוויאשד)|משה האלבערשטאם]] אב&quot;ד קיוויאשד
* רבי [[אשר אנשיל קרויז]] מראצפערט
* רבי [[אלחנן יוסף הערצמאן]] מגדולי בעלי המוסר
* רבי [[פישל הערשקאוויטש]] (1922-2017, תשע&quot;ז), [[האליין|האליינער]] רב, דיין אין קלוינבורגער קהילה, און א [[פוסק]]
* רבי [[אהרן גד כ&quot;ץ]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[חיים דוד לייבאָוויץ]] (1889-1941), גרינדער און ערשטע ראש ישיבה פון דער 'ראבינער סעמינאַר פון אַמעריקע', היינט באוואוסט אלס &quot;[[ישיבת חפץ חיים]]&quot;, אין וויליאמסבורג.
* רבי [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]] (1886–1948), גרינדער פון [[תורה ודעת]] און [[תורה ומסורה]]
* רבי [[אליעזר זוסיא פארטוגאל]] (1898-1982), דער ערשטער [[סקולען (הויף)|סקולענער]] רבי
* רבי [[ישראל שפירא]] (1889-1989), [[בלוזשאָוו]]ער רבי, מיטגליד פון [[מועצת גדולי התורה]]
* רבי [[יעקב יוסף טווערסקי]] (1899-1968), אדמו&quot;ר פון [[סקווירא]]
* רבי [[ישראל חיים מנשה פרידמאן]] ראב&quot;ד סאטמאר 

==== היינטיגע ====
* רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] (געב' 1951), איינער פון צוויי גרויסע רבי'ס פון סאטמאר, און דער דריטער זון פון משה טייטלבוים, 
* רבי [[מענדעלע טייטלבוים|מענדל טייטלבוים]] אב&quot;ד [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]]
* רבי [[יעקב יחזקיה גרינוואלד (ב)|יעקב יחזקיה גרינוואלד]], [[פאפא]] רבי
* רבי [[אשר אנטשיל כ&quot;ץ]], וויענער רב
* רבי [[יוסף משה גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יצחק יוחנן האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזניץ וויליאמסבורג
*רבי שלמה לייב וויינבערגער אב’’ד פאיע און דומ’’ץ סאטמאר
*רבי זלמן לייב פילאפ דומ’’ץ סאטמאר
*רבי לייבוש פרידמאן דומ’’ץ סאטמאר
* רבי [[נפתלי הורוויץ (וויליאמסבורג)|נפתלי הורוויץ]] אדמו&quot;ר פון [[קראלי]]
*רבי יצחק אייזיק הורוויץ אדמו’’ר פון תולדות צבי ספינקא
* רבי [[יצחק יעקב ראבינאוויטש (דינוב)|יצחק יעקב ראבינאוויטש]] אב&quot;ד דינוב
* רבי [[יצחק מאשקאוויטש]] אבד&quot;ק מדר&quot;ש חמ&quot;ד נייטרא וויליאמסבורג
* רבי [[טודרוס זילבער]] אב&quot;ד יאוואזשנא
* רבי [[חיים מערץ]] אב&quot;ד [[תולעת יעקב]]
* רבי [[שלמה לייב וויינבערגער]] אב&quot;ד פאיע
* רבי [[זלמן לייב פילאפ]] חבר בד&quot;צ [[התאחדות הרבנים]] ובד&quot;צ [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] 
* רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין אב&quot;ד גאלאנטא וחבר [[התאחדות הרבנים]]
* רבי ישראל מענדל שווארטץ אב&quot;ד לאשאנץ
* רבי יצחק מרדכי בראך, אב&quot;ד דאבשינא

=== עמך אידן ===
==== געוועזענע ====
* [[זכריה דערשאוויץ]] (1859-1921), גרינדער פון איינע פון די ערשטע אידישע קהילות אין אמעריקע און די ערשטע חסידישע שוהל אין וויליאמסבורג
* ר' [[יום-טוב עהרליך]] (1914–1990), באַרימטער חסידישער מוזיקער, קאָמפּאָזיטאָר, ליריסיסט, רעקאָרדינג קינסטלער, און פּאָפּולער פֿאַרווײַלער, באַקאַנט פֿאַר זײַנע פּאָפּולערע ייִדישע מוזיק אלבאמען. איינע פון זיינע מערסט באקאנטע פאָלקס לידער איז &quot;וויליאמסבורג&quot;, א ליד וועגן חסידיש וויליאמסבורג אין די 1950ער.
* [[באגסי סיגעל|בנימין &quot;באגסי&quot; סיגעל]] - מערקווירדיגער באַנדיט, וואָס האט געשאפן די [[לאַס וועגאַס]] פּאַס (געבוירן אין וויליאמסבורג)
* [[אליעזר קעסטנבוים]], [[גרונטייגנס]] דעוועלאָפּער, גרינדער און טשערמאַן פון 'פאָרטיס פראפערטי גרופע' אין ניו יארק סיטי
* ר' [[איצא גליק]] פון [[התאחדות הרבנים]]

==== היינטיגע ====
* [[משה דוד נידערמאן]]
* [[אריה לייב גלאנץ|ארי' לייב גלאנץ]]
* [[נפתלי משה אינדיג]]
* ר' [[אברהם שלמה יאווא]]
* [[אלען דערשאוויץ]] (געבוירן 1938) - אַדוואָקאַט, יוריסט און פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר
* [[שמעון דושינסקי]], מיט-באַזיצער פון דער ראבסקי גרופע אין ניו יארק מיט זיין שותף, יצחק ראבינאוויטש
* [[יואל גאלדמאן]], גרינדער פון דער ברוקלין אנטוויקלונג פירמע, 'אלל ייער מענעזשמענט' (אגאנץ יאר פארוואלטונג)
* [[איצי האגער]], גרינדער פון דער ניו יאָרק סיטי 'קאָרנעל ריאַלטי פאַרוואַלטונג'
* [[משה פרידמאן (גבאי)]]

== באקאנטע סטרוקטורן ==
* [[ווייס בעקעריי]]
* [[ביעם סענטער]]
* [[500 בעדפארד]]

== אין פאָלקס קולטור ==
* ר' [[יום טוב עהרליך]] אין  א ניגון אויף זיין [[יידיש נחת (אלבאם)|יידיש נחת קאסעטע]] באזינגט די אידישע שטאט וויליאמסבורג אין זיינע צייטן, און לייגט עס אראפ מיט הערליכע פארבן, ווי עס ווירבלט אידישקייט אין אלע ווינקלען, תלמודי תורה און ישיבות, אפילו דאקטוירים, לויערס, אלעס איז עהרליך און פרום, די פרויען [[צניעות]]'דיג. ער פארציילט פון אלע אידישע קהילות וואס עקזיסטירן דארט, יעדער לויט זיין מנהג און שורש, און פארגעסט נישט צו פארציילן פון זיין [[סטאלין (הויף)|סטאלינ]]ער ביהמ&quot;ד:
{{ציטירן|תוכן=... ביים קלויזענבורגען הייסע טרערן,&lt;br&gt;טיפע קרעכצן ביי דעם סקווירא'ן,&lt;br&gt;און די סטאלינע מיט געשרייען,&lt;br&gt;און סאטמאר האט מען נאכנישט אנגעפאנגען,&lt;br&gt;ערשט איז מען אין מקוה געגאנגען,&lt;br&gt;און ביי די וויזניצ'ע טרינקט מען שוין לחיים...}}

== וועבלינקען ==
=== בילדער פון וויליאמסבורג ===
* [http://5starfinephotography.zenfolio.com/p871365782 בילדער פון אידן אין וויליאמסבורג]
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=63&amp;t=11128 בילדער פון אמאליגן וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* [http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm wbg-history וומס&quot;ב היסטאריע אין בילדער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314162345/http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm |date=2016-03-14 }}

=== פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג ===
* א פילם פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] פון יאר תשנ&quot;ז [http://www.pbs.org/alifeapart A Life Apart, Hasidism in America]
* א  בוך פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] [http://www.amazon.com/Hasidic-People-Place-New-World/dp/0674381165 Hasidic People: A Place in the New World]

=== נאך ===
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=6870 היסטאריע פון וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* וויליאמסבורג ארד [http://wburg.com/about.html WBURG]
* וויליאמסבורג פארשידענארטיגס [http://www.billburg.com Billburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527222609/http://billburg.com/ |date=2007-05-27 }}
* וויליאמסבורג מאגאזין [http://www.freewilliamsburg.com Free Willamsburg]
* [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg Our Brooklyn-Williamsburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101654/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/ |date=2007-04-05 }}
* בילדער פון אמאליגן חסידיש לעבן אין וומס&quot;ב [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp Herzberg Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704002210/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp |date=2007-07-04 }}

=== עירוב ===
* https://web.archive.org/web/20160822114923/http://www.israel613.com/books/CHAI_ANOCHI_LEOLAM_ERUV-H.pdf
* http://www.brooklyneruvfacts.blogspot.com

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{חרדי'שע געגנטן}}
{{ברוקלין}}

[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג|*]]
[[קאַטעגאָריע:סאטמאר]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]</text>
      <sha1>b9k74g01fubgxkp0wvbyun56hhkh6ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602900</id>
      <parentid>602899</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* גאסן אין ווויליאמסבורג */</comment>
      <origin>602900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33447" sha1="pwu50z7vh6ne5v74xmoa0e0thimfhtf" xml:space="preserve">{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}{{יישוב
|נאמען= וויליאַמסבורג
|סארט יישוב= געגנט
|אמטשפראך נאמען=
|הערב=
|פאן=
|בילד= Willidushinski.jpg
|באשרייבונג= די דושינסקי הייזער אין וויליאמסבורג
|מדינה= [[ניו יארק]]
|גרינדונג דאטע=
|קאארדינאטן= {{coord|40.71|-73.96|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח=
|הייך=
|באפעלקערונג= 113,000
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה= 
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|צייט זאנע=
|אתר אינטרנט={{URL|www.williamsburg.nyc}}
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|לאקאציע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''וויליאַמסבורג''' ([[ענגליש]]: Williamsburg) איז אַ געגנט אין צפון [[ברוקלין]], [[ניו-יאָרק]], צופוסנס פונעם [[וויליאמסבורג בריק|וויליאַמסבורג בריק]] וואָס פירט קיין [[מאנהעטן|מאַנהעטן]]. עס האָט אַ גרויסע געמיינדע פון חסידישע אידן.

[[טעקע:Willibrg.jpg|קליין|343x343פיקס|דער וויליאַמסבורג בריק]]
[[טעקע:Yiden on brg.jpg|קליין|250x250פיקס|אידן שפּאַצירן אויפן בריק]]
[[טעקע:Willibldg.jpg|קליין|340x340פיקס|א טיפישע ניי-וויליאמסבורגער געביידע]]
[[טעקע:Brooklyn from the Air.jpg|קליין|250x250פיקס|דער וויליאמסבורגער אומגעגנט פון דער הייך]]
[[טעקע:Navyyard.jpg|קליין|250x250פיקס|דער נעיווי יארד אינדוסטריעלער געגנט וואס גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג]]
[[טעקע:Willitznius.jpg|קליין|250x250פיקס|א טאוול אין גאס וואס רופט צו צניעותדיגער קליידונג]]
[[טעקע:Satmarwilli.jpg|קליין|250x250פיקס|רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] פון סאטמאר ביי א באגלייטן אויף די וויליאמסבורגער גאסן]]
[[טעקע:1Zelda.jpg|קליין|340x340פיקס|דער באקאנטער וויליאמסבורגער געשעפטסמאן זעלדא פארטראכטערהייט]]
[[טעקע:Williamsb. flag.jpg|קליין|339x339px|ביים פארברענען דעם ציוניסטישן פאן אום פורים נאכמיטאג ביי ליע עוו. קאר. היוז סט.]]

== היסטאָריע ==
=== גרינדונג ===
אין 1638, האָט די 'האָלענדישע מערב אינדיע פירמע' געקויפט דעם שטח פון די 'לענאַפּי נאַטיווע אַמעריקאַנער' וואָס האָבן פאַרנומען דעם שטח. אין 1661, האָט די פירמע געדונגען די שטאָט פון Boswijck, אַרייַנגערעכנט לאַנד וואָס וועט שפּעטער ווערן וויליאַמסבורג. נאָכדעם וואָס די ענגלישע האָבן איבערגענומען ניו נעטהערלאַנד אין 1664, איז דער נאָמען פון דער שטאָט אַנגליזירט געוואָרן צו [[בושוויק]]. אין קאָלאָניאַלע צייטן, פלעגן דאָרפסלײַט רופן די געגנט &quot;בושוויק שאָר (ברעג)&quot;. דער נאָמען האָט אָנגעהאַלטן אומגעפער 140 יאָר. בושוויק שאָר איז אָפּגעהאַקט געוואָרן פון די אַנדערע דערפער אין בושוויק דורך 'בושוויק קריק' צום צפון און דורך 'קריפּפּלבוש', אַ געגנט פון דיק, באָגגי קשאַק לאַנד וואָס האָט זיך געצויגן פֿון 'וואָלאַבאָוט קריק' ביז צו 'נעווטאָוון קריק', צום דרום און מזרח. רעזידענטן פון בושוויק פלעגן רופֿן בושוויק שאָר &quot;די סטראַנד (שנירל)&quot;.

פאַרמערס און גערטנערס פון די אַנדערע בושוויק דערפער פלעגן שיקן זייערע סחורה צו 'בושוויק ברעג' אריבערגעפירט צו ווערן די מזרח טייך (איסט ריווער) צו [[ניו יאָרק סיטי]] פֿאַר פאַרקויף דורך אַ מאַרק אין די היינטיקע 'גראַנד סטריט'. די גינסטיגע אָרט פון בושוויק שאָר נאָענט צו ניו יארק סיטי האָט געפירט צו דער שאַפונג פון עטלעכע פאַרמינג דיוועלאַפּמענטן. אין יאָר תקנ&quot;ב (1802), האָט [[אומבאוועגלעכע גיטער|גרונטייגנס]] ספּעקולאַנט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפט דרײַצן אקער (53,000 מ²) אריבער די איסט ריווער. ער האט געלאזט קאלאנעל יונתן וויליאמס, אן אמעריקאנער [[אינזשעניר]], איבערקוקן די אייגנטום, און עס אַ נאָמען געגעבן ''וויליאמסבורג'' נאָך אים.

=== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
אין וויליאמסבורג פלעגט קורסירן א טראלי &quot;פון בערי ביז גערי&quot;, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די ס' יארן דורך אברהם יהודה לעבאוויטש, א [[קאשוי (הויף)|קאשוי]] [[זאליס|סאטמארער]] חסיד און תלמיד, און פון דעם איז געבוירן געווארן די [[דבר יום ביומו]].

== באפעלקערונג ==
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען [[חסידות|חסידישע]] אידן מערסטנס [[אונגארן|אונגארישע]] אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער [[צווייטער וועלט מלחמה]]. אויך וואוינען דארטן א באדייטנדע צאל אפשטאמיגע פון [[פארטא ריקא]], [[שווארצע]] און [[ארטיסטן]].

די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן די צוויי גרויסע פראקציעס, די [[ארונים]] און די [[זאלוינים]]. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי [[פאפא (הויף)|פאפא]], [[וויזשניץ (הויף)|וויזשניץ]], [[קראלי]], [[ספינקא (הויף)|ספינקא]], [[קלויזענבורג]], וויען, נייטרא, [[קראסנא]], [[קהילת צעהלים|צעהלים]], [[קהילת שאפראן|שאפראן]], [[דינוב]], [[סקווירא (הויף)|סקווירא]], [[בעלזא]], [[בעלז-מאכניווקע]] און נאך. טייל פון די האבן אייגענע [[שול]]ן, [[תלמוד תורה]]'ס פאר יונגלעך, [[שולע]]ס פאר מיידלעך און [[קעמפס]] אין די [[קעטסקילס]] פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע [[מקוה]]'ס, זאלן, [[מצה בעקעריי]]ען, און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.

== וויליאמסבורג אין נומערן ==
* אין וויליאמסבורג וואוינען אין 2018 ארום 18,000 משפחות.
* די צענזוס פון יאר 2010 האט געפונען ארום 80,000 נפשות אין וויליאמסבורג.
* קרוב צו 36,000 קינדער לערנען אין די חדרים, ישיבות און מיידל שולעס אין שטאט.

== פּאָליטיק און מחלוקתן ==
=== אַרטיסטן ===
אין משך פון די לעצטע יאָרן האָבן זיך אַרײַנגעצויגן אין דעם געגנט פון צפון וויליאַמסבורג פילע &quot;[[היפסטער|היפּסטער]]ס&quot; און &quot;אַרטיסטן&quot;, אינגערע לײַט פונעם מיטל-העכערן סאָציאָ-עקאָנאָמישן קלאַס. דער געגנט איז צוליב זיי אַדורך אַ פּראָצעס פון [[גענטריפיקאציע|גענטריפיקאַציע]], און דאָס האָט געבראַכט דערצו אַז די [[ריעל עסטעיט|ריעל־עסטייט]] פּרײַזן זאָלן שטײַגן אין דעם גאַנצן געגנט. 

כאָטש פילע פון די בנינים אין דעם הײַנט טײַערן געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאַמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאַר זיי לטובה, זענען אָבער וויליאַמסבורגער אײַנוואוינער אומצופרידן פון די אַנטוויקלונגען. טייל רופן דאָס אָן אַ &quot;מכה&quot; און האַלטן אַז זיי שאַפן אַ ריזיגן מאָראַלישע סכנה פאַר די חסידישע אײַנוואוינער.

=== עירוב ===
אין יאָר תש&quot;מ בערך האט דער ראצפֿערטער רבי אויפגעשטעלט אן [[עירוב]] מיט שווערער האראווניע. דער עירוב האט געהאט די הסכמה פון 99.9% פון די לאקאלע רבנים, אנגעפאנגען פון דעם [[יואל טייטלבוים|סאטמארער רב]] ביז רובו ככולו פונעם התאחדות הרבנים (חוץ איין איינציגען: הרב משה ביק). אבער במשך דעם ערשטן פרייטאג איז דער עירוב צוריסן געווארן דורך זדים און בריונים, ווי ערקלערט אין דער אויסגאבע &quot;די תורה וועלט&quot;. דריי דיינים, הרב [[שלום קרויז]] מיט הרב [[פישל הערשקאוויטש]] און הרב ישראל חיים מנשה פריעדמאן, האבן בודק געווען דעם עירוב דעם ערשטן פרייטאג. פון דעם גופא זעט מען אז די &quot;סאטמארער התנגדות&quot; צום עירוב וואס פאלגט נאך אינעם ארטיקל איז א פריש געבאקענע טעאריע.{{מקור}}

אין תשס&quot;ג איז פֿריש געווארן א שערוריה אין וויליאַמסבורג מיטן התחדשות פונעם עירוב וואָס איז געשאַפן געוואָרן מיט דער הסכמה פון רוב רבנים און בעלי בתים קעגן דעם דעת פון געציילטע יחידים, רבנים און מחרחרי ריב פונעם געגנט.{{מקור}} רוב פון די מתנגדי העירוב געהערן צו סאטמאר, וואָס זיי טענה'ן אז זיי האלטן אַז דאָס איז קעגן דער הלכה, און אַזוי אויך טענה'ן די סאַטמאַרער אידן אַז דאָס איז געווען קעגן דעם סאַטמאַרער רבינס מיינונג, און דעריבער אַזוי ווי עס איז נישטאָ קיין איין רב וואָס האָט אַ כח אויף דער שטאָט אַלס שטאָטס־רב, קען מען נישט אויפ‏ֿפּאסן אויף דעם עירוב געהעריג, און ווי דער סאַטמאַרער רב האָט זיך אַפּאָר מאָל אויסגעדריקט פאַר זײַנע נאָנטע אַז אין מאנהעטן וואו דער [[רב הכולל]] האָט געמאַכט אַן עירוב האָבן זיך אידן נאָך סומך געווען דערויף אַסאַך יאָרן שפּעטער ווען ער האָט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאַנג נישט געווען כשר, ווידער איז דאָ די וואָס טענה'ן און ברענגען באַווײַזן אַז די מעשה מיט מאַנהעטן איז אַרויסגעזויגן פון די פינגער פאַר פּאָליטישע חשבונות. אין וויליאמסבורג איז אבער לעכעערליך דער טענה פון שטאטס-רב וויבאלד מען האט אוועקגעשטעלט א ב&quot;ד מיוחד פאר דעם עירוב, אזוי ווי אלע אנדערע אידישע שטעט איבער די גארער וועלט ווי ס'איז דא א ספעציעלע קאמיטעע פון רבנים און בעלי בתים וואס זענען אחראי אויפן עירוב. אויך איז נתברר געווארן אז רוב מימרות אין דעם ענין וואס מען זאגט נאך פונעם סאטמארער רבי׳ן זענען שקרים למחצה, לשליש ולרביע, אדער ארויסגענומען פון דער מכוון.{{מקור}} אזוי אויך האט דער [[משה טייטלבוים|ברך משה]] בפירוש געשטיצט דעם עירוב ווי עס איז נאך הערבאר אויף טעיפ, אויך זענען דא צענדליגע אידן וואס האבן דאס געהערט בשעת ער האט געשמועסט מיט רבי [[חיים  לייב כ&quot;ץ]] בשעת דער לעצטער איז געקומען איבערשמועסן וועגן דעת רביה&quot;ק בעל דברי יואל, בעפאר'ן מאכן דעם בארא פארקער עירוב. אויך זענען פארהאן עטליכע גילוי דעת'ן פון תלמידי רביה&quot;ק וואס געהערן נישט צום היינטיגער סאטמאר'ער פארטיי.{{הערה|[http://eruvonline.blogspot.com/2006/06/part-1-truth-about-satmar-rebbe-and.html דעה פון סאטמארער רבי׳ן  אין ״חי אנכי לעולם״]}}

אנדערע פאַרציילן גאָר, אַ זאַך וואָס איז נישט פאַרשריבן, אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא, דעריבער קען מען נישט מאכן קיין עירוב אין וויליאמסבורג, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען קיין עירוב איבער בעדפארד עוועניו, ווייל ער האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא. אבער דער [[אודווארי]] רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט צו מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג. דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר׳ [[אשר גאלדהירש]], א [[באיאן (הויף)|באיאנער]] חסיד. ער האט געהאט די הסכמה פון רוב רבנים אין שטאט, נאר אסאך פון די רבנים האבן מורא געהאט פון מפרסם זיין זייער נעמען וועגן פחד פון די צעיושטע זעלבסט געקרוינטע קנאים. 

למעשה האלטן זיך מערסטנס פון די וואס רופן זיך &quot;סאטמארער חסידים&quot; אינעם וויליאמסבורגער ציבור צוריק פון טראגן מיט'ן עירוב. רובא דרובא פון די אנדערע קהילות טראגן יא מיט'ן עירוב, טראץ דעם וואס ס'איז נישט קלאר צו דאס טרעפט אויך צו רוב מענטשן. דאס איז זיכער אז רוב מענטשן ווילן דער עירוב, און פילן אז ס'איז נישט ערגער ווי דער עירוב פון אנדערע שטעט, נאר זיי זענען פארפירט פון דעם פאלשן שמועה אז רביה&quot;ק איז געווען דערקעגן. פון צייט צו צייט קומען פאר צוזאמקופטן און מארשן איבער די גאסן קעגן די וואס טראגן מיטן עירוב. אויך קומט פאר א יערליך עצרת מיט דרשות פון פארשידענע רבנים. אינטערסאנט אז זיי ברענגען אלץ א פרעמדער רב צו רעדן,  געווענליך א ליטווישער ראש ישיבה. דאס ווייזט אז ס'איז כמעט נישט דא קיין איין חסידישער רב(באבוב וויזניץ קארלסבורג (פארן ווערן געווארפן פון סאטמאר םאר אנדערע סיבות) ???)וואס געהערט נישט צו סאטמאר וואס זאל מיטהאלטן דער התנגדות צום עירוב.{{מקור}}

=== נאך פארשידענע מערכות ===
במשך די יארן איז פארגעקומען פילצאליגע מערכות איבער געשעפטן און ארגאניזאציעס מיט'ן ציל אנצוהאלטן די אפגעזונדערטע סטאנדארטן פון אידישן וויליאמסבורג, אנגעהויבן יארן צוריק ביי גרין'ס פיצא שאפ וואס איז געווען די ערשטע [[פיצא]] געשעפט אין וויליאמסבורג, און דערנאך ביים געוועזענעם גל-פז, ווי אויך ביי א מעיק-אפ געשעפט אויף לי עוועניו ווי עס זענען פארגעקומען טעגליכע פראטעסטן במשך [[בין הזמנים]] ביז זיי זענען געצווינגען געווארן צו שפארן. ווי אויך ביי די מערכה קעגן אינטערנעט און סמארטפאנען איז געווארן אפגעהאלטן א פראטעסט אקעגן סאנרייס פאטא-געשעפט פאר'ן אנגעבליך פארקויפן סמארטפאנען פאר בחורים.

די קנאישע קרייזן ווילן אז מען זאל נישט פארקויפן די [[המודיע]] צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די [[משפחה (מאגאזין)|משפחה]] און [[עמי מאגאזין|עמי]] מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע&quot;ב. למעשה קען מען היינט צוטאגס טרעפן די משפחה און עמי מאגאזינען אין פיל געשעפטן, אבער די המודיע פארקויפט מען טאקע נישט אין ערגעץ.

== גרענעצן פון דער אידישער געגנט ==
פון [[מערב]] זייט לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט [[שיף]] די [[בראדוועי]] גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.

== גאסן אין ווויליאמסבורג ==

=== העריסאן עוועניו ===
גערופן נאך בענזשעמין העריסאן פון [[ווירדזשיניע]] (א זיידע פון פרעזידענט [[בענזשעמין העריסאן]])

ער לויפט אין ווויליאמסבורג פון דיוויזשאן עוועניו ביז פלאשינג עוועניו.

=== ראבלינג סט. ===
גערופן נאך  '''[[דזשאן א. ראבלינג]]''' ('en) דיזיינער און אינזשעניר פון דער [[ברוקלין בריק]]

* [[בעדפארד עוועניו]]

* [[לי עוועניו]]
* מארסי עוועניו
* פלאשינג עוועניו
* קענט עוועניו

== די פאַרשידענע געגנטער פון וויליאַמסבורג ==
גרויס־וויליאַמסבורג איז אײַנגעטיילט אין פאַרשידענע קוואַרטאַלן, אָנהייבנדיק פון דעם סאַוט-סייד געגנט וואָס באַשטייט בעיקר פון די סאוט 8 און סאוט 9 גאסן באוואוינט בעיקר דורך מיטל-יעריגע אידן, דערנאך די געגנט פון קליימער סטריט - וואס רעכנט אריין פילע שטאטישע פראדזשעקטס - ביז די [[הייוועי]], דערנאך אריבער די הייוועי - ווי עס געפונט זיך די גרעסטע טייל פון וויליאמסבורג - וואס איז אויסגעבויעט מיט אנגעפולטע גאסן פון בראונ-סטאון הייזער, דערנאך קומט די נייע געגנט וואס האט ערשט אנגעהויבן באוואוינט ווערן בערך תש&quot;ס נאך וואס די קאמערציאלע פאבריקן האבן זיך אוועקגעצויגן פון דארט און אויף זייער ארט איז אויפגעקומען פילע גרויסע וואוינונג געביידעס (א גרויס טייל דערפון געבויט דורך דער [[ראבסקי גרופע]]), דער דאזיגער געגנט הייבט זיך אן בערך פון וואלאבאוט סטריט וואו עס געפונען זיך גאר אסאך געשעפטן, און ציעט זיך פאר פילע לאנגע גאסן אראפ ביז לאפאיעט עוועניו וואס דאס ווערט גערופן &quot;ניי וויליאמסבורג&quot;. דערנאך איז דא א נייע געגנט וואס האט לעצטנס אנגעהויבן ווערן מער באוואוינט, די טרופ געגנט, וואס ציעט זיך היינט-צוטאגס אראפ מארסי עוועניו און טאמפקינס ביז פולאסקי סטריט נעבן דעם [[האום דיפאו]] געשעפט.

== באַוואוסטע פּערזענליכקײַטן ==
=== רבנים ===
==== געוועזענע ====
* רבי [[חיים אברהם דובער לעווין (מלאך)|חיים אברהם דוב בער לעווין]] הכהן (1859/1860 - 1938), באַקאַנט ווי &quot;דער מלאך&quot;, גרינדער פון די [[מלאכים]] (חסידישע גרופּע).
* רבי [[יואל טייטלבוים]] (1888-1979, תשל&quot;ט), סאטמאר [[רב]] און [[אדמו&quot;ר]]
* רבי [[יוסף גרינוואלד]], [[פאפא]] רב און אדמו&quot;ר
* רבי [[יונתן שטייף]] (1877–1958), רב פון קהל [[עדת יראים וויען]] אין וויליאמסבורג, געגרינדעט דורך ניו יארק ארטאדאקסישע יידן וועלכע זענען געקומען פון [[וויען]]; באַקאַנט ווי דער &quot;וויענער רב&quot;
* רבי [[שמעון ישראל פאזען]] אב&quot;ד שאפראן
* רבי [[לוי יצחק גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]] (1905-1994), גרינדער רבי פון דער חסידישער דינאסטיע פון [[צאנז-קלויזענבורג]]
*רבי משה בער וויינבערגער אב’’ד פאיע
* רבי [[משה טייטלבוים]] (1914-2006, תשס&quot;ו) סאטמאר רבי
* רבי [[הערשעלע ספינקער]]
* רבי [[יחזקאל שרגא מערץ]] אב&quot;ד תולעת יעקב
* רבי [[מרדכי האגער]] (1922-2018), גרינדער און אדמו&quot;ר פון דער [[וויזשניץ]] חסידישער הויף פון מאָנסי במשך 46 יאָר
* רבי [[יעקב לעבאוויטש]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[אלעזר שפירא (ג)|אלעזר שפירא]] אב&quot;ד [[קיוויאשד]]
* רבי [[משה האלבערשטאם (קיוויאשד)|משה האלבערשטאם]] אב&quot;ד קיוויאשד
* רבי [[אשר אנשיל קרויז]] מראצפערט
* רבי [[אלחנן יוסף הערצמאן]] מגדולי בעלי המוסר
* רבי [[פישל הערשקאוויטש]] (1922-2017, תשע&quot;ז), [[האליין|האליינער]] רב, דיין אין קלוינבורגער קהילה, און א [[פוסק]]
* רבי [[אהרן גד כ&quot;ץ]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[חיים דוד לייבאָוויץ]] (1889-1941), גרינדער און ערשטע ראש ישיבה פון דער 'ראבינער סעמינאַר פון אַמעריקע', היינט באוואוסט אלס &quot;[[ישיבת חפץ חיים]]&quot;, אין וויליאמסבורג.
* רבי [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]] (1886–1948), גרינדער פון [[תורה ודעת]] און [[תורה ומסורה]]
* רבי [[אליעזר זוסיא פארטוגאל]] (1898-1982), דער ערשטער [[סקולען (הויף)|סקולענער]] רבי
* רבי [[ישראל שפירא]] (1889-1989), [[בלוזשאָוו]]ער רבי, מיטגליד פון [[מועצת גדולי התורה]]
* רבי [[יעקב יוסף טווערסקי]] (1899-1968), אדמו&quot;ר פון [[סקווירא]]
* רבי [[ישראל חיים מנשה פרידמאן]] ראב&quot;ד סאטמאר 

==== היינטיגע ====
* רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] (געב' 1951), איינער פון צוויי גרויסע רבי'ס פון סאטמאר, און דער דריטער זון פון משה טייטלבוים, 
* רבי [[מענדעלע טייטלבוים|מענדל טייטלבוים]] אב&quot;ד [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]]
* רבי [[יעקב יחזקיה גרינוואלד (ב)|יעקב יחזקיה גרינוואלד]], [[פאפא]] רבי
* רבי [[אשר אנטשיל כ&quot;ץ]], וויענער רב
* רבי [[יוסף משה גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יצחק יוחנן האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזניץ וויליאמסבורג
*רבי שלמה לייב וויינבערגער אב’’ד פאיע און דומ’’ץ סאטמאר
*רבי זלמן לייב פילאפ דומ’’ץ סאטמאר
*רבי לייבוש פרידמאן דומ’’ץ סאטמאר
* רבי [[נפתלי הורוויץ (וויליאמסבורג)|נפתלי הורוויץ]] אדמו&quot;ר פון [[קראלי]]
*רבי יצחק אייזיק הורוויץ אדמו’’ר פון תולדות צבי ספינקא
* רבי [[יצחק יעקב ראבינאוויטש (דינוב)|יצחק יעקב ראבינאוויטש]] אב&quot;ד דינוב
* רבי [[יצחק מאשקאוויטש]] אבד&quot;ק מדר&quot;ש חמ&quot;ד נייטרא וויליאמסבורג
* רבי [[טודרוס זילבער]] אב&quot;ד יאוואזשנא
* רבי [[חיים מערץ]] אב&quot;ד [[תולעת יעקב]]
* רבי [[שלמה לייב וויינבערגער]] אב&quot;ד פאיע
* רבי [[זלמן לייב פילאפ]] חבר בד&quot;צ [[התאחדות הרבנים]] ובד&quot;צ [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] 
* רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין אב&quot;ד גאלאנטא וחבר [[התאחדות הרבנים]]
* רבי ישראל מענדל שווארטץ אב&quot;ד לאשאנץ
* רבי יצחק מרדכי בראך, אב&quot;ד דאבשינא

=== עמך אידן ===
==== געוועזענע ====
* [[זכריה דערשאוויץ]] (1859-1921), גרינדער פון איינע פון די ערשטע אידישע קהילות אין אמעריקע און די ערשטע חסידישע שוהל אין וויליאמסבורג
* ר' [[יום-טוב עהרליך]] (1914–1990), באַרימטער חסידישער מוזיקער, קאָמפּאָזיטאָר, ליריסיסט, רעקאָרדינג קינסטלער, און פּאָפּולער פֿאַרווײַלער, באַקאַנט פֿאַר זײַנע פּאָפּולערע ייִדישע מוזיק אלבאמען. איינע פון זיינע מערסט באקאנטע פאָלקס לידער איז &quot;וויליאמסבורג&quot;, א ליד וועגן חסידיש וויליאמסבורג אין די 1950ער.
* [[באגסי סיגעל|בנימין &quot;באגסי&quot; סיגעל]] - מערקווירדיגער באַנדיט, וואָס האט געשאפן די [[לאַס וועגאַס]] פּאַס (געבוירן אין וויליאמסבורג)
* [[אליעזר קעסטנבוים]], [[גרונטייגנס]] דעוועלאָפּער, גרינדער און טשערמאַן פון 'פאָרטיס פראפערטי גרופע' אין ניו יארק סיטי
* ר' [[איצא גליק]] פון [[התאחדות הרבנים]]

==== היינטיגע ====
* [[משה דוד נידערמאן]]
* [[אריה לייב גלאנץ|ארי' לייב גלאנץ]]
* [[נפתלי משה אינדיג]]
* ר' [[אברהם שלמה יאווא]]
* [[אלען דערשאוויץ]] (געבוירן 1938) - אַדוואָקאַט, יוריסט און פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר
* [[שמעון דושינסקי]], מיט-באַזיצער פון דער ראבסקי גרופע אין ניו יארק מיט זיין שותף, יצחק ראבינאוויטש
* [[יואל גאלדמאן]], גרינדער פון דער ברוקלין אנטוויקלונג פירמע, 'אלל ייער מענעזשמענט' (אגאנץ יאר פארוואלטונג)
* [[איצי האגער]], גרינדער פון דער ניו יאָרק סיטי 'קאָרנעל ריאַלטי פאַרוואַלטונג'
* [[משה פרידמאן (גבאי)]]

== באקאנטע סטרוקטורן ==
* [[ווייס בעקעריי]]
* [[ביעם סענטער]]
* [[500 בעדפארד]]

== אין פאָלקס קולטור ==
* ר' [[יום טוב עהרליך]] אין  א ניגון אויף זיין [[יידיש נחת (אלבאם)|יידיש נחת קאסעטע]] באזינגט די אידישע שטאט וויליאמסבורג אין זיינע צייטן, און לייגט עס אראפ מיט הערליכע פארבן, ווי עס ווירבלט אידישקייט אין אלע ווינקלען, תלמודי תורה און ישיבות, אפילו דאקטוירים, לויערס, אלעס איז עהרליך און פרום, די פרויען [[צניעות]]'דיג. ער פארציילט פון אלע אידישע קהילות וואס עקזיסטירן דארט, יעדער לויט זיין מנהג און שורש, און פארגעסט נישט צו פארציילן פון זיין [[סטאלין (הויף)|סטאלינ]]ער ביהמ&quot;ד:
{{ציטירן|תוכן=... ביים קלויזענבורגען הייסע טרערן,&lt;br&gt;טיפע קרעכצן ביי דעם סקווירא'ן,&lt;br&gt;און די סטאלינע מיט געשרייען,&lt;br&gt;און סאטמאר האט מען נאכנישט אנגעפאנגען,&lt;br&gt;ערשט איז מען אין מקוה געגאנגען,&lt;br&gt;און ביי די וויזניצ'ע טרינקט מען שוין לחיים...}}

== וועבלינקען ==
=== בילדער פון וויליאמסבורג ===
* [http://5starfinephotography.zenfolio.com/p871365782 בילדער פון אידן אין וויליאמסבורג]
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=63&amp;t=11128 בילדער פון אמאליגן וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* [http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm wbg-history וומס&quot;ב היסטאריע אין בילדער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314162345/http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm |date=2016-03-14 }}

=== פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג ===
* א פילם פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] פון יאר תשנ&quot;ז [http://www.pbs.org/alifeapart A Life Apart, Hasidism in America]
* א  בוך פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] [http://www.amazon.com/Hasidic-People-Place-New-World/dp/0674381165 Hasidic People: A Place in the New World]

=== נאך ===
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=6870 היסטאריע פון וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* וויליאמסבורג ארד [http://wburg.com/about.html WBURG]
* וויליאמסבורג פארשידענארטיגס [http://www.billburg.com Billburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527222609/http://billburg.com/ |date=2007-05-27 }}
* וויליאמסבורג מאגאזין [http://www.freewilliamsburg.com Free Willamsburg]
* [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg Our Brooklyn-Williamsburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101654/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/ |date=2007-04-05 }}
* בילדער פון אמאליגן חסידיש לעבן אין וומס&quot;ב [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp Herzberg Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704002210/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp |date=2007-07-04 }}

=== עירוב ===
* https://web.archive.org/web/20160822114923/http://www.israel613.com/books/CHAI_ANOCHI_LEOLAM_ERUV-H.pdf
* http://www.brooklyneruvfacts.blogspot.com

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{חרדי'שע געגנטן}}
{{ברוקלין}}

[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג|*]]
[[קאַטעגאָריע:סאטמאר]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]</text>
      <sha1>pwu50z7vh6ne5v74xmoa0e0thimfhtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602902</id>
      <parentid>602900</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* גאסן אין ווויליאמסבורג */</comment>
      <origin>602902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33983" sha1="67hf1nj04e85vyjj5f8zfqvoaxtu41w" xml:space="preserve">{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}{{יישוב
|נאמען= וויליאַמסבורג
|סארט יישוב= געגנט
|אמטשפראך נאמען=
|הערב=
|פאן=
|בילד= Willidushinski.jpg
|באשרייבונג= די דושינסקי הייזער אין וויליאמסבורג
|מדינה= [[ניו יארק]]
|גרינדונג דאטע=
|קאארדינאטן= {{coord|40.71|-73.96|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח=
|הייך=
|באפעלקערונג= 113,000
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה= 
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|צייט זאנע=
|אתר אינטרנט={{URL|www.williamsburg.nyc}}
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|לאקאציע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''וויליאַמסבורג''' ([[ענגליש]]: Williamsburg) איז אַ געגנט אין צפון [[ברוקלין]], [[ניו-יאָרק]], צופוסנס פונעם [[וויליאמסבורג בריק|וויליאַמסבורג בריק]] וואָס פירט קיין [[מאנהעטן|מאַנהעטן]]. עס האָט אַ גרויסע געמיינדע פון חסידישע אידן.

[[טעקע:Willibrg.jpg|קליין|343x343פיקס|דער וויליאַמסבורג בריק]]
[[טעקע:Yiden on brg.jpg|קליין|250x250פיקס|אידן שפּאַצירן אויפן בריק]]
[[טעקע:Willibldg.jpg|קליין|340x340פיקס|א טיפישע ניי-וויליאמסבורגער געביידע]]
[[טעקע:Brooklyn from the Air.jpg|קליין|250x250פיקס|דער וויליאמסבורגער אומגעגנט פון דער הייך]]
[[טעקע:Navyyard.jpg|קליין|250x250פיקס|דער נעיווי יארד אינדוסטריעלער געגנט וואס גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג]]
[[טעקע:Willitznius.jpg|קליין|250x250פיקס|א טאוול אין גאס וואס רופט צו צניעותדיגער קליידונג]]
[[טעקע:Satmarwilli.jpg|קליין|250x250פיקס|רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] פון סאטמאר ביי א באגלייטן אויף די וויליאמסבורגער גאסן]]
[[טעקע:1Zelda.jpg|קליין|340x340פיקס|דער באקאנטער וויליאמסבורגער געשעפטסמאן זעלדא פארטראכטערהייט]]
[[טעקע:Williamsb. flag.jpg|קליין|339x339px|ביים פארברענען דעם ציוניסטישן פאן אום פורים נאכמיטאג ביי ליע עוו. קאר. היוז סט.]]

== היסטאָריע ==
=== גרינדונג ===
אין 1638, האָט די 'האָלענדישע מערב אינדיע פירמע' געקויפט דעם שטח פון די 'לענאַפּי נאַטיווע אַמעריקאַנער' וואָס האָבן פאַרנומען דעם שטח. אין 1661, האָט די פירמע געדונגען די שטאָט פון Boswijck, אַרייַנגערעכנט לאַנד וואָס וועט שפּעטער ווערן וויליאַמסבורג. נאָכדעם וואָס די ענגלישע האָבן איבערגענומען ניו נעטהערלאַנד אין 1664, איז דער נאָמען פון דער שטאָט אַנגליזירט געוואָרן צו [[בושוויק]]. אין קאָלאָניאַלע צייטן, פלעגן דאָרפסלײַט רופן די געגנט &quot;בושוויק שאָר (ברעג)&quot;. דער נאָמען האָט אָנגעהאַלטן אומגעפער 140 יאָר. בושוויק שאָר איז אָפּגעהאַקט געוואָרן פון די אַנדערע דערפער אין בושוויק דורך 'בושוויק קריק' צום צפון און דורך 'קריפּפּלבוש', אַ געגנט פון דיק, באָגגי קשאַק לאַנד וואָס האָט זיך געצויגן פֿון 'וואָלאַבאָוט קריק' ביז צו 'נעווטאָוון קריק', צום דרום און מזרח. רעזידענטן פון בושוויק פלעגן רופֿן בושוויק שאָר &quot;די סטראַנד (שנירל)&quot;.

פאַרמערס און גערטנערס פון די אַנדערע בושוויק דערפער פלעגן שיקן זייערע סחורה צו 'בושוויק ברעג' אריבערגעפירט צו ווערן די מזרח טייך (איסט ריווער) צו [[ניו יאָרק סיטי]] פֿאַר פאַרקויף דורך אַ מאַרק אין די היינטיקע 'גראַנד סטריט'. די גינסטיגע אָרט פון בושוויק שאָר נאָענט צו ניו יארק סיטי האָט געפירט צו דער שאַפונג פון עטלעכע פאַרמינג דיוועלאַפּמענטן. אין יאָר תקנ&quot;ב (1802), האָט [[אומבאוועגלעכע גיטער|גרונטייגנס]] ספּעקולאַנט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפט דרײַצן אקער (53,000 מ²) אריבער די איסט ריווער. ער האט געלאזט קאלאנעל יונתן וויליאמס, אן אמעריקאנער [[אינזשעניר]], איבערקוקן די אייגנטום, און עס אַ נאָמען געגעבן ''וויליאמסבורג'' נאָך אים.

=== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
אין וויליאמסבורג פלעגט קורסירן א טראלי &quot;פון בערי ביז גערי&quot;, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די ס' יארן דורך אברהם יהודה לעבאוויטש, א [[קאשוי (הויף)|קאשוי]] [[זאליס|סאטמארער]] חסיד און תלמיד, און פון דעם איז געבוירן געווארן די [[דבר יום ביומו]].

== באפעלקערונג ==
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען [[חסידות|חסידישע]] אידן מערסטנס [[אונגארן|אונגארישע]] אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער [[צווייטער וועלט מלחמה]]. אויך וואוינען דארטן א באדייטנדע צאל אפשטאמיגע פון [[פארטא ריקא]], [[שווארצע]] און [[ארטיסטן]].

די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן די צוויי גרויסע פראקציעס, די [[ארונים]] און די [[זאלוינים]]. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי [[פאפא (הויף)|פאפא]], [[וויזשניץ (הויף)|וויזשניץ]], [[קראלי]], [[ספינקא (הויף)|ספינקא]], [[קלויזענבורג]], וויען, נייטרא, [[קראסנא]], [[קהילת צעהלים|צעהלים]], [[קהילת שאפראן|שאפראן]], [[דינוב]], [[סקווירא (הויף)|סקווירא]], [[בעלזא]], [[בעלז-מאכניווקע]] און נאך. טייל פון די האבן אייגענע [[שול]]ן, [[תלמוד תורה]]'ס פאר יונגלעך, [[שולע]]ס פאר מיידלעך און [[קעמפס]] אין די [[קעטסקילס]] פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע [[מקוה]]'ס, זאלן, [[מצה בעקעריי]]ען, און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.

== וויליאמסבורג אין נומערן ==
* אין וויליאמסבורג וואוינען אין 2018 ארום 18,000 משפחות.
* די צענזוס פון יאר 2010 האט געפונען ארום 80,000 נפשות אין וויליאמסבורג.
* קרוב צו 36,000 קינדער לערנען אין די חדרים, ישיבות און מיידל שולעס אין שטאט.

== פּאָליטיק און מחלוקתן ==
=== אַרטיסטן ===
אין משך פון די לעצטע יאָרן האָבן זיך אַרײַנגעצויגן אין דעם געגנט פון צפון וויליאַמסבורג פילע &quot;[[היפסטער|היפּסטער]]ס&quot; און &quot;אַרטיסטן&quot;, אינגערע לײַט פונעם מיטל-העכערן סאָציאָ-עקאָנאָמישן קלאַס. דער געגנט איז צוליב זיי אַדורך אַ פּראָצעס פון [[גענטריפיקאציע|גענטריפיקאַציע]], און דאָס האָט געבראַכט דערצו אַז די [[ריעל עסטעיט|ריעל־עסטייט]] פּרײַזן זאָלן שטײַגן אין דעם גאַנצן געגנט. 

כאָטש פילע פון די בנינים אין דעם הײַנט טײַערן געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאַמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאַר זיי לטובה, זענען אָבער וויליאַמסבורגער אײַנוואוינער אומצופרידן פון די אַנטוויקלונגען. טייל רופן דאָס אָן אַ &quot;מכה&quot; און האַלטן אַז זיי שאַפן אַ ריזיגן מאָראַלישע סכנה פאַר די חסידישע אײַנוואוינער.

=== עירוב ===
אין יאָר תש&quot;מ בערך האט דער ראצפֿערטער רבי אויפגעשטעלט אן [[עירוב]] מיט שווערער האראווניע. דער עירוב האט געהאט די הסכמה פון 99.9% פון די לאקאלע רבנים, אנגעפאנגען פון דעם [[יואל טייטלבוים|סאטמארער רב]] ביז רובו ככולו פונעם התאחדות הרבנים (חוץ איין איינציגען: הרב משה ביק). אבער במשך דעם ערשטן פרייטאג איז דער עירוב צוריסן געווארן דורך זדים און בריונים, ווי ערקלערט אין דער אויסגאבע &quot;די תורה וועלט&quot;. דריי דיינים, הרב [[שלום קרויז]] מיט הרב [[פישל הערשקאוויטש]] און הרב ישראל חיים מנשה פריעדמאן, האבן בודק געווען דעם עירוב דעם ערשטן פרייטאג. פון דעם גופא זעט מען אז די &quot;סאטמארער התנגדות&quot; צום עירוב וואס פאלגט נאך אינעם ארטיקל איז א פריש געבאקענע טעאריע.{{מקור}}

אין תשס&quot;ג איז פֿריש געווארן א שערוריה אין וויליאַמסבורג מיטן התחדשות פונעם עירוב וואָס איז געשאַפן געוואָרן מיט דער הסכמה פון רוב רבנים און בעלי בתים קעגן דעם דעת פון געציילטע יחידים, רבנים און מחרחרי ריב פונעם געגנט.{{מקור}} רוב פון די מתנגדי העירוב געהערן צו סאטמאר, וואָס זיי טענה'ן אז זיי האלטן אַז דאָס איז קעגן דער הלכה, און אַזוי אויך טענה'ן די סאַטמאַרער אידן אַז דאָס איז געווען קעגן דעם סאַטמאַרער רבינס מיינונג, און דעריבער אַזוי ווי עס איז נישטאָ קיין איין רב וואָס האָט אַ כח אויף דער שטאָט אַלס שטאָטס־רב, קען מען נישט אויפ‏ֿפּאסן אויף דעם עירוב געהעריג, און ווי דער סאַטמאַרער רב האָט זיך אַפּאָר מאָל אויסגעדריקט פאַר זײַנע נאָנטע אַז אין מאנהעטן וואו דער [[רב הכולל]] האָט געמאַכט אַן עירוב האָבן זיך אידן נאָך סומך געווען דערויף אַסאַך יאָרן שפּעטער ווען ער האָט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאַנג נישט געווען כשר, ווידער איז דאָ די וואָס טענה'ן און ברענגען באַווײַזן אַז די מעשה מיט מאַנהעטן איז אַרויסגעזויגן פון די פינגער פאַר פּאָליטישע חשבונות. אין וויליאמסבורג איז אבער לעכעערליך דער טענה פון שטאטס-רב וויבאלד מען האט אוועקגעשטעלט א ב&quot;ד מיוחד פאר דעם עירוב, אזוי ווי אלע אנדערע אידישע שטעט איבער די גארער וועלט ווי ס'איז דא א ספעציעלע קאמיטעע פון רבנים און בעלי בתים וואס זענען אחראי אויפן עירוב. אויך איז נתברר געווארן אז רוב מימרות אין דעם ענין וואס מען זאגט נאך פונעם סאטמארער רבי׳ן זענען שקרים למחצה, לשליש ולרביע, אדער ארויסגענומען פון דער מכוון.{{מקור}} אזוי אויך האט דער [[משה טייטלבוים|ברך משה]] בפירוש געשטיצט דעם עירוב ווי עס איז נאך הערבאר אויף טעיפ, אויך זענען דא צענדליגע אידן וואס האבן דאס געהערט בשעת ער האט געשמועסט מיט רבי [[חיים  לייב כ&quot;ץ]] בשעת דער לעצטער איז געקומען איבערשמועסן וועגן דעת רביה&quot;ק בעל דברי יואל, בעפאר'ן מאכן דעם בארא פארקער עירוב. אויך זענען פארהאן עטליכע גילוי דעת'ן פון תלמידי רביה&quot;ק וואס געהערן נישט צום היינטיגער סאטמאר'ער פארטיי.{{הערה|[http://eruvonline.blogspot.com/2006/06/part-1-truth-about-satmar-rebbe-and.html דעה פון סאטמארער רבי׳ן  אין ״חי אנכי לעולם״]}}

אנדערע פאַרציילן גאָר, אַ זאַך וואָס איז נישט פאַרשריבן, אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא, דעריבער קען מען נישט מאכן קיין עירוב אין וויליאמסבורג, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען קיין עירוב איבער בעדפארד עוועניו, ווייל ער האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא. אבער דער [[אודווארי]] רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט צו מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג. דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר׳ [[אשר גאלדהירש]], א [[באיאן (הויף)|באיאנער]] חסיד. ער האט געהאט די הסכמה פון רוב רבנים אין שטאט, נאר אסאך פון די רבנים האבן מורא געהאט פון מפרסם זיין זייער נעמען וועגן פחד פון די צעיושטע זעלבסט געקרוינטע קנאים. 

למעשה האלטן זיך מערסטנס פון די וואס רופן זיך &quot;סאטמארער חסידים&quot; אינעם וויליאמסבורגער ציבור צוריק פון טראגן מיט'ן עירוב. רובא דרובא פון די אנדערע קהילות טראגן יא מיט'ן עירוב, טראץ דעם וואס ס'איז נישט קלאר צו דאס טרעפט אויך צו רוב מענטשן. דאס איז זיכער אז רוב מענטשן ווילן דער עירוב, און פילן אז ס'איז נישט ערגער ווי דער עירוב פון אנדערע שטעט, נאר זיי זענען פארפירט פון דעם פאלשן שמועה אז רביה&quot;ק איז געווען דערקעגן. פון צייט צו צייט קומען פאר צוזאמקופטן און מארשן איבער די גאסן קעגן די וואס טראגן מיטן עירוב. אויך קומט פאר א יערליך עצרת מיט דרשות פון פארשידענע רבנים. אינטערסאנט אז זיי ברענגען אלץ א פרעמדער רב צו רעדן,  געווענליך א ליטווישער ראש ישיבה. דאס ווייזט אז ס'איז כמעט נישט דא קיין איין חסידישער רב(באבוב וויזניץ קארלסבורג (פארן ווערן געווארפן פון סאטמאר םאר אנדערע סיבות) ???)וואס געהערט נישט צו סאטמאר וואס זאל מיטהאלטן דער התנגדות צום עירוב.{{מקור}}

=== נאך פארשידענע מערכות ===
במשך די יארן איז פארגעקומען פילצאליגע מערכות איבער געשעפטן און ארגאניזאציעס מיט'ן ציל אנצוהאלטן די אפגעזונדערטע סטאנדארטן פון אידישן וויליאמסבורג, אנגעהויבן יארן צוריק ביי גרין'ס פיצא שאפ וואס איז געווען די ערשטע [[פיצא]] געשעפט אין וויליאמסבורג, און דערנאך ביים געוועזענעם גל-פז, ווי אויך ביי א מעיק-אפ געשעפט אויף לי עוועניו ווי עס זענען פארגעקומען טעגליכע פראטעסטן במשך [[בין הזמנים]] ביז זיי זענען געצווינגען געווארן צו שפארן. ווי אויך ביי די מערכה קעגן אינטערנעט און סמארטפאנען איז געווארן אפגעהאלטן א פראטעסט אקעגן סאנרייס פאטא-געשעפט פאר'ן אנגעבליך פארקויפן סמארטפאנען פאר בחורים.

די קנאישע קרייזן ווילן אז מען זאל נישט פארקויפן די [[המודיע]] צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די [[משפחה (מאגאזין)|משפחה]] און [[עמי מאגאזין|עמי]] מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע&quot;ב. למעשה קען מען היינט צוטאגס טרעפן די משפחה און עמי מאגאזינען אין פיל געשעפטן, אבער די המודיע פארקויפט מען טאקע נישט אין ערגעץ.

== גרענעצן פון דער אידישער געגנט ==
פון [[מערב]] זייט לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט [[שיף]] די [[בראדוועי]] גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.

== גאסן אין ווויליאמסבורג ==

=== בעדפארד עוועניו ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|בעדפארד עוועניו}}
גערופן נאך א דארף אין דעם געגענט גערופן בעדפארדווילידש און שפעטער בעדפארד קארנערס

=== העריסאן עוועניו ===
גערופן נאך בענזשעמין העריסאן פון [[ווירדזשיניע]] (א זיידע פון פרעזידענט [[בענזשעמין העריסאן]])

ער לויפט אין ווויליאמסבורג פון דיוויזשאן עוועניו ביז פלאשינג עוועניו.

=== לי עוועניו ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|לי עוועניו}}
גערופן נאך צוויי אמעריקאנער פאטראטן פון דער תקופה פון דער אמעריקאנער רעוואלוציע, ריטשארד הענרי ליע און פראנסיס לייטפוט ליע .

=== ראבלינג סט. ===
גערופן נאך  '''[[דזשאן א. ראבלינג]]''' ('en) דיזיינער און אינזשעניר פון דער [[ברוקלין בריק]]

*
* מארסי עוועניו
* פלאשינג עוועניו
* קענט עוועניו

== די פאַרשידענע געגנטער פון וויליאַמסבורג ==
גרויס־וויליאַמסבורג איז אײַנגעטיילט אין פאַרשידענע קוואַרטאַלן, אָנהייבנדיק פון דעם סאַוט-סייד געגנט וואָס באַשטייט בעיקר פון די סאוט 8 און סאוט 9 גאסן באוואוינט בעיקר דורך מיטל-יעריגע אידן, דערנאך די געגנט פון קליימער סטריט - וואס רעכנט אריין פילע שטאטישע פראדזשעקטס - ביז די [[הייוועי]], דערנאך אריבער די הייוועי - ווי עס געפונט זיך די גרעסטע טייל פון וויליאמסבורג - וואס איז אויסגעבויעט מיט אנגעפולטע גאסן פון בראונ-סטאון הייזער, דערנאך קומט די נייע געגנט וואס האט ערשט אנגעהויבן באוואוינט ווערן בערך תש&quot;ס נאך וואס די קאמערציאלע פאבריקן האבן זיך אוועקגעצויגן פון דארט און אויף זייער ארט איז אויפגעקומען פילע גרויסע וואוינונג געביידעס (א גרויס טייל דערפון געבויט דורך דער [[ראבסקי גרופע]]), דער דאזיגער געגנט הייבט זיך אן בערך פון וואלאבאוט סטריט וואו עס געפונען זיך גאר אסאך געשעפטן, און ציעט זיך פאר פילע לאנגע גאסן אראפ ביז לאפאיעט עוועניו וואס דאס ווערט גערופן &quot;ניי וויליאמסבורג&quot;. דערנאך איז דא א נייע געגנט וואס האט לעצטנס אנגעהויבן ווערן מער באוואוינט, די טרופ געגנט, וואס ציעט זיך היינט-צוטאגס אראפ מארסי עוועניו און טאמפקינס ביז פולאסקי סטריט נעבן דעם [[האום דיפאו]] געשעפט.

== באַוואוסטע פּערזענליכקײַטן ==
=== רבנים ===
==== געוועזענע ====
* רבי [[חיים אברהם דובער לעווין (מלאך)|חיים אברהם דוב בער לעווין]] הכהן (1859/1860 - 1938), באַקאַנט ווי &quot;דער מלאך&quot;, גרינדער פון די [[מלאכים]] (חסידישע גרופּע).
* רבי [[יואל טייטלבוים]] (1888-1979, תשל&quot;ט), סאטמאר [[רב]] און [[אדמו&quot;ר]]
* רבי [[יוסף גרינוואלד]], [[פאפא]] רב און אדמו&quot;ר
* רבי [[יונתן שטייף]] (1877–1958), רב פון קהל [[עדת יראים וויען]] אין וויליאמסבורג, געגרינדעט דורך ניו יארק ארטאדאקסישע יידן וועלכע זענען געקומען פון [[וויען]]; באַקאַנט ווי דער &quot;וויענער רב&quot;
* רבי [[שמעון ישראל פאזען]] אב&quot;ד שאפראן
* רבי [[לוי יצחק גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]] (1905-1994), גרינדער רבי פון דער חסידישער דינאסטיע פון [[צאנז-קלויזענבורג]]
*רבי משה בער וויינבערגער אב’’ד פאיע
* רבי [[משה טייטלבוים]] (1914-2006, תשס&quot;ו) סאטמאר רבי
* רבי [[הערשעלע ספינקער]]
* רבי [[יחזקאל שרגא מערץ]] אב&quot;ד תולעת יעקב
* רבי [[מרדכי האגער]] (1922-2018), גרינדער און אדמו&quot;ר פון דער [[וויזשניץ]] חסידישער הויף פון מאָנסי במשך 46 יאָר
* רבי [[יעקב לעבאוויטש]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[אלעזר שפירא (ג)|אלעזר שפירא]] אב&quot;ד [[קיוויאשד]]
* רבי [[משה האלבערשטאם (קיוויאשד)|משה האלבערשטאם]] אב&quot;ד קיוויאשד
* רבי [[אשר אנשיל קרויז]] מראצפערט
* רבי [[אלחנן יוסף הערצמאן]] מגדולי בעלי המוסר
* רבי [[פישל הערשקאוויטש]] (1922-2017, תשע&quot;ז), [[האליין|האליינער]] רב, דיין אין קלוינבורגער קהילה, און א [[פוסק]]
* רבי [[אהרן גד כ&quot;ץ]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[חיים דוד לייבאָוויץ]] (1889-1941), גרינדער און ערשטע ראש ישיבה פון דער 'ראבינער סעמינאַר פון אַמעריקע', היינט באוואוסט אלס &quot;[[ישיבת חפץ חיים]]&quot;, אין וויליאמסבורג.
* רבי [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]] (1886–1948), גרינדער פון [[תורה ודעת]] און [[תורה ומסורה]]
* רבי [[אליעזר זוסיא פארטוגאל]] (1898-1982), דער ערשטער [[סקולען (הויף)|סקולענער]] רבי
* רבי [[ישראל שפירא]] (1889-1989), [[בלוזשאָוו]]ער רבי, מיטגליד פון [[מועצת גדולי התורה]]
* רבי [[יעקב יוסף טווערסקי]] (1899-1968), אדמו&quot;ר פון [[סקווירא]]
* רבי [[ישראל חיים מנשה פרידמאן]] ראב&quot;ד סאטמאר 

==== היינטיגע ====
* רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] (געב' 1951), איינער פון צוויי גרויסע רבי'ס פון סאטמאר, און דער דריטער זון פון משה טייטלבוים, 
* רבי [[מענדעלע טייטלבוים|מענדל טייטלבוים]] אב&quot;ד [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]]
* רבי [[יעקב יחזקיה גרינוואלד (ב)|יעקב יחזקיה גרינוואלד]], [[פאפא]] רבי
* רבי [[אשר אנטשיל כ&quot;ץ]], וויענער רב
* רבי [[יוסף משה גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יצחק יוחנן האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזניץ וויליאמסבורג
*רבי שלמה לייב וויינבערגער אב’’ד פאיע און דומ’’ץ סאטמאר
*רבי זלמן לייב פילאפ דומ’’ץ סאטמאר
*רבי לייבוש פרידמאן דומ’’ץ סאטמאר
* רבי [[נפתלי הורוויץ (וויליאמסבורג)|נפתלי הורוויץ]] אדמו&quot;ר פון [[קראלי]]
*רבי יצחק אייזיק הורוויץ אדמו’’ר פון תולדות צבי ספינקא
* רבי [[יצחק יעקב ראבינאוויטש (דינוב)|יצחק יעקב ראבינאוויטש]] אב&quot;ד דינוב
* רבי [[יצחק מאשקאוויטש]] אבד&quot;ק מדר&quot;ש חמ&quot;ד נייטרא וויליאמסבורג
* רבי [[טודרוס זילבער]] אב&quot;ד יאוואזשנא
* רבי [[חיים מערץ]] אב&quot;ד [[תולעת יעקב]]
* רבי [[שלמה לייב וויינבערגער]] אב&quot;ד פאיע
* רבי [[זלמן לייב פילאפ]] חבר בד&quot;צ [[התאחדות הרבנים]] ובד&quot;צ [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] 
* רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין אב&quot;ד גאלאנטא וחבר [[התאחדות הרבנים]]
* רבי ישראל מענדל שווארטץ אב&quot;ד לאשאנץ
* רבי יצחק מרדכי בראך, אב&quot;ד דאבשינא

=== עמך אידן ===
==== געוועזענע ====
* [[זכריה דערשאוויץ]] (1859-1921), גרינדער פון איינע פון די ערשטע אידישע קהילות אין אמעריקע און די ערשטע חסידישע שוהל אין וויליאמסבורג
* ר' [[יום-טוב עהרליך]] (1914–1990), באַרימטער חסידישער מוזיקער, קאָמפּאָזיטאָר, ליריסיסט, רעקאָרדינג קינסטלער, און פּאָפּולער פֿאַרווײַלער, באַקאַנט פֿאַר זײַנע פּאָפּולערע ייִדישע מוזיק אלבאמען. איינע פון זיינע מערסט באקאנטע פאָלקס לידער איז &quot;וויליאמסבורג&quot;, א ליד וועגן חסידיש וויליאמסבורג אין די 1950ער.
* [[באגסי סיגעל|בנימין &quot;באגסי&quot; סיגעל]] - מערקווירדיגער באַנדיט, וואָס האט געשאפן די [[לאַס וועגאַס]] פּאַס (געבוירן אין וויליאמסבורג)
* [[אליעזר קעסטנבוים]], [[גרונטייגנס]] דעוועלאָפּער, גרינדער און טשערמאַן פון 'פאָרטיס פראפערטי גרופע' אין ניו יארק סיטי
* ר' [[איצא גליק]] פון [[התאחדות הרבנים]]

==== היינטיגע ====
* [[משה דוד נידערמאן]]
* [[אריה לייב גלאנץ|ארי' לייב גלאנץ]]
* [[נפתלי משה אינדיג]]
* ר' [[אברהם שלמה יאווא]]
* [[אלען דערשאוויץ]] (געבוירן 1938) - אַדוואָקאַט, יוריסט און פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר
* [[שמעון דושינסקי]], מיט-באַזיצער פון דער ראבסקי גרופע אין ניו יארק מיט זיין שותף, יצחק ראבינאוויטש
* [[יואל גאלדמאן]], גרינדער פון דער ברוקלין אנטוויקלונג פירמע, 'אלל ייער מענעזשמענט' (אגאנץ יאר פארוואלטונג)
* [[איצי האגער]], גרינדער פון דער ניו יאָרק סיטי 'קאָרנעל ריאַלטי פאַרוואַלטונג'
* [[משה פרידמאן (גבאי)]]

== באקאנטע סטרוקטורן ==
* [[ווייס בעקעריי]]
* [[ביעם סענטער]]
* [[500 בעדפארד]]

== אין פאָלקס קולטור ==
* ר' [[יום טוב עהרליך]] אין  א ניגון אויף זיין [[יידיש נחת (אלבאם)|יידיש נחת קאסעטע]] באזינגט די אידישע שטאט וויליאמסבורג אין זיינע צייטן, און לייגט עס אראפ מיט הערליכע פארבן, ווי עס ווירבלט אידישקייט אין אלע ווינקלען, תלמודי תורה און ישיבות, אפילו דאקטוירים, לויערס, אלעס איז עהרליך און פרום, די פרויען [[צניעות]]'דיג. ער פארציילט פון אלע אידישע קהילות וואס עקזיסטירן דארט, יעדער לויט זיין מנהג און שורש, און פארגעסט נישט צו פארציילן פון זיין [[סטאלין (הויף)|סטאלינ]]ער ביהמ&quot;ד:
{{ציטירן|תוכן=... ביים קלויזענבורגען הייסע טרערן,&lt;br&gt;טיפע קרעכצן ביי דעם סקווירא'ן,&lt;br&gt;און די סטאלינע מיט געשרייען,&lt;br&gt;און סאטמאר האט מען נאכנישט אנגעפאנגען,&lt;br&gt;ערשט איז מען אין מקוה געגאנגען,&lt;br&gt;און ביי די וויזניצ'ע טרינקט מען שוין לחיים...}}

== וועבלינקען ==
=== בילדער פון וויליאמסבורג ===
* [http://5starfinephotography.zenfolio.com/p871365782 בילדער פון אידן אין וויליאמסבורג]
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=63&amp;t=11128 בילדער פון אמאליגן וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* [http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm wbg-history וומס&quot;ב היסטאריע אין בילדער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314162345/http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm |date=2016-03-14 }}

=== פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג ===
* א פילם פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] פון יאר תשנ&quot;ז [http://www.pbs.org/alifeapart A Life Apart, Hasidism in America]
* א  בוך פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] [http://www.amazon.com/Hasidic-People-Place-New-World/dp/0674381165 Hasidic People: A Place in the New World]

=== נאך ===
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=6870 היסטאריע פון וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* וויליאמסבורג ארד [http://wburg.com/about.html WBURG]
* וויליאמסבורג פארשידענארטיגס [http://www.billburg.com Billburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527222609/http://billburg.com/ |date=2007-05-27 }}
* וויליאמסבורג מאגאזין [http://www.freewilliamsburg.com Free Willamsburg]
* [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg Our Brooklyn-Williamsburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101654/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/ |date=2007-04-05 }}
* בילדער פון אמאליגן חסידיש לעבן אין וומס&quot;ב [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp Herzberg Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704002210/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp |date=2007-07-04 }}

=== עירוב ===
* https://web.archive.org/web/20160822114923/http://www.israel613.com/books/CHAI_ANOCHI_LEOLAM_ERUV-H.pdf
* http://www.brooklyneruvfacts.blogspot.com

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{חרדי'שע געגנטן}}
{{ברוקלין}}

[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג|*]]
[[קאַטעגאָריע:סאטמאר]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]</text>
      <sha1>67hf1nj04e85vyjj5f8zfqvoaxtu41w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602903</id>
      <parentid>602902</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* בעדפארד עוועניו */</comment>
      <origin>602903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33984" sha1="o1j8liw7abe5axan4hq3ca9jerrgelh" xml:space="preserve">{{רעקאמענדירטער ארטיקל}}{{יישוב
|נאמען= וויליאַמסבורג
|סארט יישוב= געגנט
|אמטשפראך נאמען=
|הערב=
|פאן=
|בילד= Willidushinski.jpg
|באשרייבונג= די דושינסקי הייזער אין וויליאמסבורג
|מדינה= [[ניו יארק]]
|גרינדונג דאטע=
|קאארדינאטן= {{coord|40.71|-73.96|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח=
|הייך=
|באפעלקערונג= 113,000
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה= 
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות=
|צייט זאנע=
|אתר אינטרנט={{URL|www.williamsburg.nyc}}
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|לאקאציע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''וויליאַמסבורג''' ([[ענגליש]]: Williamsburg) איז אַ געגנט אין צפון [[ברוקלין]], [[ניו-יאָרק]], צופוסנס פונעם [[וויליאמסבורג בריק|וויליאַמסבורג בריק]] וואָס פירט קיין [[מאנהעטן|מאַנהעטן]]. עס האָט אַ גרויסע געמיינדע פון חסידישע אידן.

[[טעקע:Willibrg.jpg|קליין|343x343פיקס|דער וויליאַמסבורג בריק]]
[[טעקע:Yiden on brg.jpg|קליין|250x250פיקס|אידן שפּאַצירן אויפן בריק]]
[[טעקע:Willibldg.jpg|קליין|340x340פיקס|א טיפישע ניי-וויליאמסבורגער געביידע]]
[[טעקע:Brooklyn from the Air.jpg|קליין|250x250פיקס|דער וויליאמסבורגער אומגעגנט פון דער הייך]]
[[טעקע:Navyyard.jpg|קליין|250x250פיקס|דער נעיווי יארד אינדוסטריעלער געגנט וואס גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג]]
[[טעקע:Willitznius.jpg|קליין|250x250פיקס|א טאוול אין גאס וואס רופט צו צניעותדיגער קליידונג]]
[[טעקע:Satmarwilli.jpg|קליין|250x250פיקס|רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] פון סאטמאר ביי א באגלייטן אויף די וויליאמסבורגער גאסן]]
[[טעקע:1Zelda.jpg|קליין|340x340פיקס|דער באקאנטער וויליאמסבורגער געשעפטסמאן זעלדא פארטראכטערהייט]]
[[טעקע:Williamsb. flag.jpg|קליין|339x339px|ביים פארברענען דעם ציוניסטישן פאן אום פורים נאכמיטאג ביי ליע עוו. קאר. היוז סט.]]

== היסטאָריע ==
=== גרינדונג ===
אין 1638, האָט די 'האָלענדישע מערב אינדיע פירמע' געקויפט דעם שטח פון די 'לענאַפּי נאַטיווע אַמעריקאַנער' וואָס האָבן פאַרנומען דעם שטח. אין 1661, האָט די פירמע געדונגען די שטאָט פון Boswijck, אַרייַנגערעכנט לאַנד וואָס וועט שפּעטער ווערן וויליאַמסבורג. נאָכדעם וואָס די ענגלישע האָבן איבערגענומען ניו נעטהערלאַנד אין 1664, איז דער נאָמען פון דער שטאָט אַנגליזירט געוואָרן צו [[בושוויק]]. אין קאָלאָניאַלע צייטן, פלעגן דאָרפסלײַט רופן די געגנט &quot;בושוויק שאָר (ברעג)&quot;. דער נאָמען האָט אָנגעהאַלטן אומגעפער 140 יאָר. בושוויק שאָר איז אָפּגעהאַקט געוואָרן פון די אַנדערע דערפער אין בושוויק דורך 'בושוויק קריק' צום צפון און דורך 'קריפּפּלבוש', אַ געגנט פון דיק, באָגגי קשאַק לאַנד וואָס האָט זיך געצויגן פֿון 'וואָלאַבאָוט קריק' ביז צו 'נעווטאָוון קריק', צום דרום און מזרח. רעזידענטן פון בושוויק פלעגן רופֿן בושוויק שאָר &quot;די סטראַנד (שנירל)&quot;.

פאַרמערס און גערטנערס פון די אַנדערע בושוויק דערפער פלעגן שיקן זייערע סחורה צו 'בושוויק ברעג' אריבערגעפירט צו ווערן די מזרח טייך (איסט ריווער) צו [[ניו יאָרק סיטי]] פֿאַר פאַרקויף דורך אַ מאַרק אין די היינטיקע 'גראַנד סטריט'. די גינסטיגע אָרט פון בושוויק שאָר נאָענט צו ניו יארק סיטי האָט געפירט צו דער שאַפונג פון עטלעכע פאַרמינג דיוועלאַפּמענטן. אין יאָר תקנ&quot;ב (1802), האָט [[אומבאוועגלעכע גיטער|גרונטייגנס]] ספּעקולאַנט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפט דרײַצן אקער (53,000 מ²) אריבער די איסט ריווער. ער האט געלאזט קאלאנעל יונתן וויליאמס, אן אמעריקאנער [[אינזשעניר]], איבערקוקן די אייגנטום, און עס אַ נאָמען געגעבן ''וויליאמסבורג'' נאָך אים.

=== נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה===
אין וויליאמסבורג פלעגט קורסירן א טראלי &quot;פון בערי ביז גערי&quot;, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די ס' יארן דורך אברהם יהודה לעבאוויטש, א [[קאשוי (הויף)|קאשוי]] [[זאליס|סאטמארער]] חסיד און תלמיד, און פון דעם איז געבוירן געווארן די [[דבר יום ביומו]].

== באפעלקערונג ==
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען [[חסידות|חסידישע]] אידן מערסטנס [[אונגארן|אונגארישע]] אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער [[צווייטער וועלט מלחמה]]. אויך וואוינען דארטן א באדייטנדע צאל אפשטאמיגע פון [[פארטא ריקא]], [[שווארצע]] און [[ארטיסטן]].

די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]], וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן די צוויי גרויסע פראקציעס, די [[ארונים]] און די [[זאלוינים]]. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי [[פאפא (הויף)|פאפא]], [[וויזשניץ (הויף)|וויזשניץ]], [[קראלי]], [[ספינקא (הויף)|ספינקא]], [[קלויזענבורג]], וויען, נייטרא, [[קראסנא]], [[קהילת צעהלים|צעהלים]], [[קהילת שאפראן|שאפראן]], [[דינוב]], [[סקווירא (הויף)|סקווירא]], [[בעלזא]], [[בעלז-מאכניווקע]] און נאך. טייל פון די האבן אייגענע [[שול]]ן, [[תלמוד תורה]]'ס פאר יונגלעך, [[שולע]]ס פאר מיידלעך און [[קעמפס]] אין די [[קעטסקילס]] פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע [[מקוה]]'ס, זאלן, [[מצה בעקעריי]]ען, און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.

== וויליאמסבורג אין נומערן ==
* אין וויליאמסבורג וואוינען אין 2018 ארום 18,000 משפחות.
* די צענזוס פון יאר 2010 האט געפונען ארום 80,000 נפשות אין וויליאמסבורג.
* קרוב צו 36,000 קינדער לערנען אין די חדרים, ישיבות און מיידל שולעס אין שטאט.

== פּאָליטיק און מחלוקתן ==
=== אַרטיסטן ===
אין משך פון די לעצטע יאָרן האָבן זיך אַרײַנגעצויגן אין דעם געגנט פון צפון וויליאַמסבורג פילע &quot;[[היפסטער|היפּסטער]]ס&quot; און &quot;אַרטיסטן&quot;, אינגערע לײַט פונעם מיטל-העכערן סאָציאָ-עקאָנאָמישן קלאַס. דער געגנט איז צוליב זיי אַדורך אַ פּראָצעס פון [[גענטריפיקאציע|גענטריפיקאַציע]], און דאָס האָט געבראַכט דערצו אַז די [[ריעל עסטעיט|ריעל־עסטייט]] פּרײַזן זאָלן שטײַגן אין דעם גאַנצן געגנט. 

כאָטש פילע פון די בנינים אין דעם הײַנט טײַערן געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאַמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאַר זיי לטובה, זענען אָבער וויליאַמסבורגער אײַנוואוינער אומצופרידן פון די אַנטוויקלונגען. טייל רופן דאָס אָן אַ &quot;מכה&quot; און האַלטן אַז זיי שאַפן אַ ריזיגן מאָראַלישע סכנה פאַר די חסידישע אײַנוואוינער.

=== עירוב ===
אין יאָר תש&quot;מ בערך האט דער ראצפֿערטער רבי אויפגעשטעלט אן [[עירוב]] מיט שווערער האראווניע. דער עירוב האט געהאט די הסכמה פון 99.9% פון די לאקאלע רבנים, אנגעפאנגען פון דעם [[יואל טייטלבוים|סאטמארער רב]] ביז רובו ככולו פונעם התאחדות הרבנים (חוץ איין איינציגען: הרב משה ביק). אבער במשך דעם ערשטן פרייטאג איז דער עירוב צוריסן געווארן דורך זדים און בריונים, ווי ערקלערט אין דער אויסגאבע &quot;די תורה וועלט&quot;. דריי דיינים, הרב [[שלום קרויז]] מיט הרב [[פישל הערשקאוויטש]] און הרב ישראל חיים מנשה פריעדמאן, האבן בודק געווען דעם עירוב דעם ערשטן פרייטאג. פון דעם גופא זעט מען אז די &quot;סאטמארער התנגדות&quot; צום עירוב וואס פאלגט נאך אינעם ארטיקל איז א פריש געבאקענע טעאריע.{{מקור}}

אין תשס&quot;ג איז פֿריש געווארן א שערוריה אין וויליאַמסבורג מיטן התחדשות פונעם עירוב וואָס איז געשאַפן געוואָרן מיט דער הסכמה פון רוב רבנים און בעלי בתים קעגן דעם דעת פון געציילטע יחידים, רבנים און מחרחרי ריב פונעם געגנט.{{מקור}} רוב פון די מתנגדי העירוב געהערן צו סאטמאר, וואָס זיי טענה'ן אז זיי האלטן אַז דאָס איז קעגן דער הלכה, און אַזוי אויך טענה'ן די סאַטמאַרער אידן אַז דאָס איז געווען קעגן דעם סאַטמאַרער רבינס מיינונג, און דעריבער אַזוי ווי עס איז נישטאָ קיין איין רב וואָס האָט אַ כח אויף דער שטאָט אַלס שטאָטס־רב, קען מען נישט אויפ‏ֿפּאסן אויף דעם עירוב געהעריג, און ווי דער סאַטמאַרער רב האָט זיך אַפּאָר מאָל אויסגעדריקט פאַר זײַנע נאָנטע אַז אין מאנהעטן וואו דער [[רב הכולל]] האָט געמאַכט אַן עירוב האָבן זיך אידן נאָך סומך געווען דערויף אַסאַך יאָרן שפּעטער ווען ער האָט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאַנג נישט געווען כשר, ווידער איז דאָ די וואָס טענה'ן און ברענגען באַווײַזן אַז די מעשה מיט מאַנהעטן איז אַרויסגעזויגן פון די פינגער פאַר פּאָליטישע חשבונות. אין וויליאמסבורג איז אבער לעכעערליך דער טענה פון שטאטס-רב וויבאלד מען האט אוועקגעשטעלט א ב&quot;ד מיוחד פאר דעם עירוב, אזוי ווי אלע אנדערע אידישע שטעט איבער די גארער וועלט ווי ס'איז דא א ספעציעלע קאמיטעע פון רבנים און בעלי בתים וואס זענען אחראי אויפן עירוב. אויך איז נתברר געווארן אז רוב מימרות אין דעם ענין וואס מען זאגט נאך פונעם סאטמארער רבי׳ן זענען שקרים למחצה, לשליש ולרביע, אדער ארויסגענומען פון דער מכוון.{{מקור}} אזוי אויך האט דער [[משה טייטלבוים|ברך משה]] בפירוש געשטיצט דעם עירוב ווי עס איז נאך הערבאר אויף טעיפ, אויך זענען דא צענדליגע אידן וואס האבן דאס געהערט בשעת ער האט געשמועסט מיט רבי [[חיים  לייב כ&quot;ץ]] בשעת דער לעצטער איז געקומען איבערשמועסן וועגן דעת רביה&quot;ק בעל דברי יואל, בעפאר'ן מאכן דעם בארא פארקער עירוב. אויך זענען פארהאן עטליכע גילוי דעת'ן פון תלמידי רביה&quot;ק וואס געהערן נישט צום היינטיגער סאטמאר'ער פארטיי.{{הערה|[http://eruvonline.blogspot.com/2006/06/part-1-truth-about-satmar-rebbe-and.html דעה פון סאטמארער רבי׳ן  אין ״חי אנכי לעולם״]}}

אנדערע פאַרציילן גאָר, אַ זאַך וואָס איז נישט פאַרשריבן, אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא, דעריבער קען מען נישט מאכן קיין עירוב אין וויליאמסבורג, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען קיין עירוב איבער בעדפארד עוועניו, ווייל ער האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא. אבער דער [[אודווארי]] רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט צו מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג. דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר׳ [[אשר גאלדהירש]], א [[באיאן (הויף)|באיאנער]] חסיד. ער האט געהאט די הסכמה פון רוב רבנים אין שטאט, נאר אסאך פון די רבנים האבן מורא געהאט פון מפרסם זיין זייער נעמען וועגן פחד פון די צעיושטע זעלבסט געקרוינטע קנאים. 

למעשה האלטן זיך מערסטנס פון די וואס רופן זיך &quot;סאטמארער חסידים&quot; אינעם וויליאמסבורגער ציבור צוריק פון טראגן מיט'ן עירוב. רובא דרובא פון די אנדערע קהילות טראגן יא מיט'ן עירוב, טראץ דעם וואס ס'איז נישט קלאר צו דאס טרעפט אויך צו רוב מענטשן. דאס איז זיכער אז רוב מענטשן ווילן דער עירוב, און פילן אז ס'איז נישט ערגער ווי דער עירוב פון אנדערע שטעט, נאר זיי זענען פארפירט פון דעם פאלשן שמועה אז רביה&quot;ק איז געווען דערקעגן. פון צייט צו צייט קומען פאר צוזאמקופטן און מארשן איבער די גאסן קעגן די וואס טראגן מיטן עירוב. אויך קומט פאר א יערליך עצרת מיט דרשות פון פארשידענע רבנים. אינטערסאנט אז זיי ברענגען אלץ א פרעמדער רב צו רעדן,  געווענליך א ליטווישער ראש ישיבה. דאס ווייזט אז ס'איז כמעט נישט דא קיין איין חסידישער רב(באבוב וויזניץ קארלסבורג (פארן ווערן געווארפן פון סאטמאר םאר אנדערע סיבות) ???)וואס געהערט נישט צו סאטמאר וואס זאל מיטהאלטן דער התנגדות צום עירוב.{{מקור}}

=== נאך פארשידענע מערכות ===
במשך די יארן איז פארגעקומען פילצאליגע מערכות איבער געשעפטן און ארגאניזאציעס מיט'ן ציל אנצוהאלטן די אפגעזונדערטע סטאנדארטן פון אידישן וויליאמסבורג, אנגעהויבן יארן צוריק ביי גרין'ס פיצא שאפ וואס איז געווען די ערשטע [[פיצא]] געשעפט אין וויליאמסבורג, און דערנאך ביים געוועזענעם גל-פז, ווי אויך ביי א מעיק-אפ געשעפט אויף לי עוועניו ווי עס זענען פארגעקומען טעגליכע פראטעסטן במשך [[בין הזמנים]] ביז זיי זענען געצווינגען געווארן צו שפארן. ווי אויך ביי די מערכה קעגן אינטערנעט און סמארטפאנען איז געווארן אפגעהאלטן א פראטעסט אקעגן סאנרייס פאטא-געשעפט פאר'ן אנגעבליך פארקויפן סמארטפאנען פאר בחורים.

די קנאישע קרייזן ווילן אז מען זאל נישט פארקויפן די [[המודיע]] צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די [[משפחה (מאגאזין)|משפחה]] און [[עמי מאגאזין|עמי]] מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע&quot;ב. למעשה קען מען היינט צוטאגס טרעפן די משפחה און עמי מאגאזינען אין פיל געשעפטן, אבער די המודיע פארקויפט מען טאקע נישט אין ערגעץ.

== גרענעצן פון דער אידישער געגנט ==
פון [[מערב]] זייט לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט [[שיף]] די [[בראדוועי]] גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.

== גאסן אין ווויליאמסבורג ==

=== בעדפארד עוועניו ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|בעדפארד עוועניו}}
גערופן נאך א דארף אין דעם געגענט גערופן בעדפארד ווילידש און שפעטער בעדפארד קארנערס

=== העריסאן עוועניו ===
גערופן נאך בענזשעמין העריסאן פון [[ווירדזשיניע]] (א זיידע פון פרעזידענט [[בענזשעמין העריסאן]])

ער לויפט אין ווויליאמסבורג פון דיוויזשאן עוועניו ביז פלאשינג עוועניו.

=== לי עוועניו ===
{{אנווייז צום הויפט ארטיקל|לי עוועניו}}
גערופן נאך צוויי אמעריקאנער פאטראטן פון דער תקופה פון דער אמעריקאנער רעוואלוציע, ריטשארד הענרי ליע און פראנסיס לייטפוט ליע .

=== ראבלינג סט. ===
גערופן נאך  '''[[דזשאן א. ראבלינג]]''' ('en) דיזיינער און אינזשעניר פון דער [[ברוקלין בריק]]

*
* מארסי עוועניו
* פלאשינג עוועניו
* קענט עוועניו

== די פאַרשידענע געגנטער פון וויליאַמסבורג ==
גרויס־וויליאַמסבורג איז אײַנגעטיילט אין פאַרשידענע קוואַרטאַלן, אָנהייבנדיק פון דעם סאַוט-סייד געגנט וואָס באַשטייט בעיקר פון די סאוט 8 און סאוט 9 גאסן באוואוינט בעיקר דורך מיטל-יעריגע אידן, דערנאך די געגנט פון קליימער סטריט - וואס רעכנט אריין פילע שטאטישע פראדזשעקטס - ביז די [[הייוועי]], דערנאך אריבער די הייוועי - ווי עס געפונט זיך די גרעסטע טייל פון וויליאמסבורג - וואס איז אויסגעבויעט מיט אנגעפולטע גאסן פון בראונ-סטאון הייזער, דערנאך קומט די נייע געגנט וואס האט ערשט אנגעהויבן באוואוינט ווערן בערך תש&quot;ס נאך וואס די קאמערציאלע פאבריקן האבן זיך אוועקגעצויגן פון דארט און אויף זייער ארט איז אויפגעקומען פילע גרויסע וואוינונג געביידעס (א גרויס טייל דערפון געבויט דורך דער [[ראבסקי גרופע]]), דער דאזיגער געגנט הייבט זיך אן בערך פון וואלאבאוט סטריט וואו עס געפונען זיך גאר אסאך געשעפטן, און ציעט זיך פאר פילע לאנגע גאסן אראפ ביז לאפאיעט עוועניו וואס דאס ווערט גערופן &quot;ניי וויליאמסבורג&quot;. דערנאך איז דא א נייע געגנט וואס האט לעצטנס אנגעהויבן ווערן מער באוואוינט, די טרופ געגנט, וואס ציעט זיך היינט-צוטאגס אראפ מארסי עוועניו און טאמפקינס ביז פולאסקי סטריט נעבן דעם [[האום דיפאו]] געשעפט.

== באַוואוסטע פּערזענליכקײַטן ==
=== רבנים ===
==== געוועזענע ====
* רבי [[חיים אברהם דובער לעווין (מלאך)|חיים אברהם דוב בער לעווין]] הכהן (1859/1860 - 1938), באַקאַנט ווי &quot;דער מלאך&quot;, גרינדער פון די [[מלאכים]] (חסידישע גרופּע).
* רבי [[יואל טייטלבוים]] (1888-1979, תשל&quot;ט), סאטמאר [[רב]] און [[אדמו&quot;ר]]
* רבי [[יוסף גרינוואלד]], [[פאפא]] רב און אדמו&quot;ר
* רבי [[יונתן שטייף]] (1877–1958), רב פון קהל [[עדת יראים וויען]] אין וויליאמסבורג, געגרינדעט דורך ניו יארק ארטאדאקסישע יידן וועלכע זענען געקומען פון [[וויען]]; באַקאַנט ווי דער &quot;וויענער רב&quot;
* רבי [[שמעון ישראל פאזען]] אב&quot;ד שאפראן
* רבי [[לוי יצחק גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]] (1905-1994), גרינדער רבי פון דער חסידישער דינאסטיע פון [[צאנז-קלויזענבורג]]
*רבי משה בער וויינבערגער אב’’ד פאיע
* רבי [[משה טייטלבוים]] (1914-2006, תשס&quot;ו) סאטמאר רבי
* רבי [[הערשעלע ספינקער]]
* רבי [[יחזקאל שרגא מערץ]] אב&quot;ד תולעת יעקב
* רבי [[מרדכי האגער]] (1922-2018), גרינדער און אדמו&quot;ר פון דער [[וויזשניץ]] חסידישער הויף פון מאָנסי במשך 46 יאָר
* רבי [[יעקב לעבאוויטש]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[אלעזר שפירא (ג)|אלעזר שפירא]] אב&quot;ד [[קיוויאשד]]
* רבי [[משה האלבערשטאם (קיוויאשד)|משה האלבערשטאם]] אב&quot;ד קיוויאשד
* רבי [[אשר אנשיל קרויז]] מראצפערט
* רבי [[אלחנן יוסף הערצמאן]] מגדולי בעלי המוסר
* רבי [[פישל הערשקאוויטש]] (1922-2017, תשע&quot;ז), [[האליין|האליינער]] רב, דיין אין קלוינבורגער קהילה, און א [[פוסק]]
* רבי [[אהרן גד כ&quot;ץ]] אב&quot;ד קאפיש
* רבי [[חיים דוד לייבאָוויץ]] (1889-1941), גרינדער און ערשטע ראש ישיבה פון דער 'ראבינער סעמינאַר פון אַמעריקע', היינט באוואוסט אלס &quot;[[ישיבת חפץ חיים]]&quot;, אין וויליאמסבורג.
* רבי [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]] (1886–1948), גרינדער פון [[תורה ודעת]] און [[תורה ומסורה]]
* רבי [[אליעזר זוסיא פארטוגאל]] (1898-1982), דער ערשטער [[סקולען (הויף)|סקולענער]] רבי
* רבי [[ישראל שפירא]] (1889-1989), [[בלוזשאָוו]]ער רבי, מיטגליד פון [[מועצת גדולי התורה]]
* רבי [[יעקב יוסף טווערסקי]] (1899-1968), אדמו&quot;ר פון [[סקווירא]]
* רבי [[ישראל חיים מנשה פרידמאן]] ראב&quot;ד סאטמאר 

==== היינטיגע ====
* רבי [[זלמן לייב טייטלבוים]] (געב' 1951), איינער פון צוויי גרויסע רבי'ס פון סאטמאר, און דער דריטער זון פון משה טייטלבוים, 
* רבי [[מענדעלע טייטלבוים|מענדל טייטלבוים]] אב&quot;ד [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]]
* רבי [[יעקב יחזקיה גרינוואלד (ב)|יעקב יחזקיה גרינוואלד]], [[פאפא]] רבי
* רבי [[אשר אנטשיל כ&quot;ץ]], וויענער רב
* רבי [[יוסף משה גרינוואלד]] אב&quot;ד צעהלים
* רבי [[יצחק יוחנן האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזניץ וויליאמסבורג
*רבי שלמה לייב וויינבערגער אב’’ד פאיע און דומ’’ץ סאטמאר
*רבי זלמן לייב פילאפ דומ’’ץ סאטמאר
*רבי לייבוש פרידמאן דומ’’ץ סאטמאר
* רבי [[נפתלי הורוויץ (וויליאמסבורג)|נפתלי הורוויץ]] אדמו&quot;ר פון [[קראלי]]
*רבי יצחק אייזיק הורוויץ אדמו’’ר פון תולדות צבי ספינקא
* רבי [[יצחק יעקב ראבינאוויטש (דינוב)|יצחק יעקב ראבינאוויטש]] אב&quot;ד דינוב
* רבי [[יצחק מאשקאוויטש]] אבד&quot;ק מדר&quot;ש חמ&quot;ד נייטרא וויליאמסבורג
* רבי [[טודרוס זילבער]] אב&quot;ד יאוואזשנא
* רבי [[חיים מערץ]] אב&quot;ד [[תולעת יעקב]]
* רבי [[שלמה לייב וויינבערגער]] אב&quot;ד פאיע
* רבי [[זלמן לייב פילאפ]] חבר בד&quot;צ [[התאחדות הרבנים]] ובד&quot;צ [[סאטמאר (הויף)|סאטמאר]] 
* רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין אב&quot;ד גאלאנטא וחבר [[התאחדות הרבנים]]
* רבי ישראל מענדל שווארטץ אב&quot;ד לאשאנץ
* רבי יצחק מרדכי בראך, אב&quot;ד דאבשינא

=== עמך אידן ===
==== געוועזענע ====
* [[זכריה דערשאוויץ]] (1859-1921), גרינדער פון איינע פון די ערשטע אידישע קהילות אין אמעריקע און די ערשטע חסידישע שוהל אין וויליאמסבורג
* ר' [[יום-טוב עהרליך]] (1914–1990), באַרימטער חסידישער מוזיקער, קאָמפּאָזיטאָר, ליריסיסט, רעקאָרדינג קינסטלער, און פּאָפּולער פֿאַרווײַלער, באַקאַנט פֿאַר זײַנע פּאָפּולערע ייִדישע מוזיק אלבאמען. איינע פון זיינע מערסט באקאנטע פאָלקס לידער איז &quot;וויליאמסבורג&quot;, א ליד וועגן חסידיש וויליאמסבורג אין די 1950ער.
* [[באגסי סיגעל|בנימין &quot;באגסי&quot; סיגעל]] - מערקווירדיגער באַנדיט, וואָס האט געשאפן די [[לאַס וועגאַס]] פּאַס (געבוירן אין וויליאמסבורג)
* [[אליעזר קעסטנבוים]], [[גרונטייגנס]] דעוועלאָפּער, גרינדער און טשערמאַן פון 'פאָרטיס פראפערטי גרופע' אין ניו יארק סיטי
* ר' [[איצא גליק]] פון [[התאחדות הרבנים]]

==== היינטיגע ====
* [[משה דוד נידערמאן]]
* [[אריה לייב גלאנץ|ארי' לייב גלאנץ]]
* [[נפתלי משה אינדיג]]
* ר' [[אברהם שלמה יאווא]]
* [[אלען דערשאוויץ]] (געבוירן 1938) - אַדוואָקאַט, יוריסט און פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר
* [[שמעון דושינסקי]], מיט-באַזיצער פון דער ראבסקי גרופע אין ניו יארק מיט זיין שותף, יצחק ראבינאוויטש
* [[יואל גאלדמאן]], גרינדער פון דער ברוקלין אנטוויקלונג פירמע, 'אלל ייער מענעזשמענט' (אגאנץ יאר פארוואלטונג)
* [[איצי האגער]], גרינדער פון דער ניו יאָרק סיטי 'קאָרנעל ריאַלטי פאַרוואַלטונג'
* [[משה פרידמאן (גבאי)]]

== באקאנטע סטרוקטורן ==
* [[ווייס בעקעריי]]
* [[ביעם סענטער]]
* [[500 בעדפארד]]

== אין פאָלקס קולטור ==
* ר' [[יום טוב עהרליך]] אין  א ניגון אויף זיין [[יידיש נחת (אלבאם)|יידיש נחת קאסעטע]] באזינגט די אידישע שטאט וויליאמסבורג אין זיינע צייטן, און לייגט עס אראפ מיט הערליכע פארבן, ווי עס ווירבלט אידישקייט אין אלע ווינקלען, תלמודי תורה און ישיבות, אפילו דאקטוירים, לויערס, אלעס איז עהרליך און פרום, די פרויען [[צניעות]]'דיג. ער פארציילט פון אלע אידישע קהילות וואס עקזיסטירן דארט, יעדער לויט זיין מנהג און שורש, און פארגעסט נישט צו פארציילן פון זיין [[סטאלין (הויף)|סטאלינ]]ער ביהמ&quot;ד:
{{ציטירן|תוכן=... ביים קלויזענבורגען הייסע טרערן,&lt;br&gt;טיפע קרעכצן ביי דעם סקווירא'ן,&lt;br&gt;און די סטאלינע מיט געשרייען,&lt;br&gt;און סאטמאר האט מען נאכנישט אנגעפאנגען,&lt;br&gt;ערשט איז מען אין מקוה געגאנגען,&lt;br&gt;און ביי די וויזניצ'ע טרינקט מען שוין לחיים...}}

== וועבלינקען ==
=== בילדער פון וויליאמסבורג ===
* [http://5starfinephotography.zenfolio.com/p871365782 בילדער פון אידן אין וויליאמסבורג]
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=63&amp;t=11128 בילדער פון אמאליגן וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* [http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm wbg-history וומס&quot;ב היסטאריע אין בילדער] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314162345/http://www.nyc-architecture.com/WBG/wbg-history.htm |date=2016-03-14 }}

=== פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג ===
* א פילם פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] פון יאר תשנ&quot;ז [http://www.pbs.org/alifeapart A Life Apart, Hasidism in America]
* א  בוך פון [[חסיד]]ישע [[ייד|ייִדן]] [http://www.amazon.com/Hasidic-People-Place-New-World/dp/0674381165 Hasidic People: A Place in the New World]

=== נאך ===
* [http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=6870 היסטאריע פון וויליאמסבורג אויף אייוועלט]
* וויליאמסבורג ארד [http://wburg.com/about.html WBURG]
* וויליאמסבורג פארשידענארטיגס [http://www.billburg.com Billburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527222609/http://billburg.com/ |date=2007-05-27 }}
* וויליאמסבורג מאגאזין [http://www.freewilliamsburg.com Free Willamsburg]
* [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg Our Brooklyn-Williamsburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405101654/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/ |date=2007-04-05 }}
* בילדער פון אמאליגן חסידיש לעבן אין וומס&quot;ב [http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp Herzberg Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704002210/http://www.brooklynpubliclibrary.org/ourbrooklyn/williamsburg/herzberg-photo.jsp |date=2007-07-04 }}

=== עירוב ===
* https://web.archive.org/web/20160822114923/http://www.israel613.com/books/CHAI_ANOCHI_LEOLAM_ERUV-H.pdf
* http://www.brooklyneruvfacts.blogspot.com

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

{{חרדי'שע געגנטן}}
{{ברוקלין}}

[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג|*]]
[[קאַטעגאָריע:סאטמאר]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים]]</text>
      <sha1>o1j8liw7abe5axan4hq3ca9jerrgelh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מעדיעװיקי:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>5479</id>
    <revision>
      <id>602895</id>
      <parentid>600174</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T12:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>20857</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>602895</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="15674" sha1="lr0joiwssflucrrcrld4mpsmxgu9472" xml:space="preserve">/* קוד לסידור רשימות שלא מוצגות טוב במוזילה/פיירפוקס.
נזקים:
* עלול לגרום לריבוע הקטן שליד הפריט הארוך ביותר ברשימה לעוף - וכך הוא מסתיר מעט טקסט.
* גורם לרשימות ממוספרות לרדת עד אחרי הפריט המפריע.
הערות:
* הקוד מופעל רק על התוכן (div#content) - רק שם יש בעיה (ולא על תפריט הצד).
* הקוד אינו מופעל על תוכן העניינים במרחב התמונות (ns-6) כיוון שזה מעוות אותו, וכן אינו מופעל במרחב הקטגוריות (ns-14) כיוון שהוא עלול לגרום שם לעיוותים שונים. */
div#content ul
{
    display: table;
}
body.ns-6 div#content ul#filetoc,
body.ns-14 div#content ul
{
    display: block;
}
html &gt; body div#content ol
{
    clear: left;
}

/* לינק (טעקסט אדער בילד) בראש הדף, ליד הכותרת */
div.toplink {
    position: absolute;
    top: 10px;
    z-index: 100;
}
div.toplink div {
    position: static !important;
}

/* Hatnotes and disambiguation notices */
.rellink,
.dablink {
    font-style: italic;
    padding-left: 2em;
    margin-bottom: 0.5em;
}
/* מאכט קלענער די ליסטע פון רעפערענצן אין  [[מוסטער:רעפליסטע]] */
.references-small { 
    font-size: 90%;
}

/* Style for horizontal lists (separator following item).
   @source mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists
   @revision 9 (2016-08-10)
   @author [[User:Edokter]]
 */
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
    margin: 0;
    padding: 0;
}
/* Display list items inline */
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li {
    margin: 0;
    display: inline;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist.inline,
.hlist.inline dl,
.hlist.inline ol,
.hlist.inline ul,
.hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul,
.hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul,
.hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul {
    display: inline;
}
/* Hide empty list items */
.hlist .mw-empty-li,
.hlist .mw-empty-elt {
    display: none;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
    content: &quot;: &quot;;
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
    content: &quot; · &quot;;
    font-weight: bold;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
    content: none;
}
/* Add parentheses around nested lists */
.hlist dd dd:first-child:before, .hlist dd dt:first-child:before, .hlist dd li:first-child:before,
.hlist dt dd:first-child:before, .hlist dt dt:first-child:before, .hlist dt li:first-child:before,
.hlist li dd:first-child:before, .hlist li dt:first-child:before, .hlist li li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot;;
    font-weight: normal;
}
.hlist dd dd:last-child:after, .hlist dd dt:last-child:after, .hlist dd li:last-child:after,
.hlist dt dd:last-child:after, .hlist dt dt:last-child:after, .hlist dt li:last-child:after,
.hlist li dd:last-child:after, .hlist li dt:last-child:after, .hlist li li:last-child:after {
    content: &quot;)&quot;;
    font-weight: normal;
}
/* Put ordinals in front of ordered list items */
.hlist ol {
    counter-reset: listitem;
}
.hlist ol &gt; li {
    counter-increment: listitem;
}
.hlist ol &gt; li:before {
    content: &quot; &quot; counter(listitem) &quot;\a0&quot;;
}
.hlist dd ol &gt; li:first-child:before,
.hlist dt ol &gt; li:first-child:before,
.hlist li ol &gt; li:first-child:before {
    content: &quot; (&quot; counter(listitem) &quot;\a0&quot;;
}

/* Unbulleted lists */
.plainlist ol,
.plainlist ul {
    line-height: inherit;
    list-style: none none;
    margin: 0;
}
.plainlist ol li,
.plainlist ul li {
    margin-bottom: 0;
}


/* 
/* Removes underlines from links */
.nounderlines a { 
    text-decoration: none;
}
 
/* Remove underline from IPA links */
.IPA a:link, .IPA a:visited {
    text-decoration: none;
}
 
/* Default skin for navigation boxes */
table.navbox {            /* Navbox container style */
  border: 1px solid #aaa;
  width: 100%; 
  margin: auto;
  clear: both;
  font-size: 88%;
  text-align: center;
  padding: 1px;
}
table.navbox + table.navbox {  /* Single pixel border between adjacent navboxes */
  margin-top: -1px;            /* (doesn't work for IE6, but that's okay)       */
}
.navbox-title,
.navbox-abovebelow,
table.navbox th {
  text-align: center;      /* Title and above/below styles */
  padding-left: 1em;
  padding-right: 1em;
}
.navbox-group {            /* Group style */
  white-space: nowrap;
  text-align: right;
  font-weight: bold;
  padding-left: 1em;
  padding-right: 1em;
}
.navbox, .navbox-subgroup {
  background: #fdfdfd;     /* Background color */
}
.navbox-list {
  border-color: #fdfdfd;   /* Must match background color */
}
.navbox-title,
table.navbox th {
  background: #ccccff;     /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
  background: #ddddff;     /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group, .navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
  background: #e6e6ff;     /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
  background: #f7f7f7;     /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
  background: transparent; /* Odd row striping */
}
 table.navbox + table.navbox {  /* Single pixel border between adjacent navboxes */
    margin-top: -1px;          /* (doesn't work for IE6, but that's okay)       */
}
.navbox .hlist td dl,
.navbox .hlist td ol,
.navbox .hlist td ul,
.navbox td.hlist dl,
.navbox td.hlist ol,
.navbox td.hlist ul {
    padding: 0.125em 0;       /* Adjust hlist padding in navboxes */
}
ol + table.navbox,
ul + table.navbox {
    margin-top: 0.5em;        /* Prevent lists from clinging to navboxes */
}

.collapseButton {          /* 'show'/'hide' buttons created dynamically */
    float: left;          /* by the CollapsibleTables javascript in    */
    font-weight: normal;   /* [[MediaWiki:Common.js]]are styled here    */
    text-align: left;     /* so they can be customised.                */
    width: auto;
}
.navbox .collapseButton {  /* In navboxes, the show/hide button balances */
    font-size:xx-small;
    width: 7em;            /* the vde links from [[Template:Tnavbar]],   */
}                          /* so they need to be the same width.         */


/* Standard Navigationsleisten */
 
div.BoxenVerschmelzen,
div.NavFrame {
        margin: 0px;
        padding: 1px;
        border: 1px solid #aaaaaa;
        text-align: center;
        border-collapse: collapse;
        font-size: 95%;
}
div.BoxenVerschmelzen div.NavFrame {
        border-style: none;
        border-style: hidden;
}
div.NavFrame + div.NavFrame {
        border-top-style: none;
        border-top-style: hidden;
}
div.NavPic {
        background-color: #ffffff;
        margin: 0px;
        padding: 2px;
        float: left;
}
div.NavFrame div.NavHead {
        height: 1.6em;
        font-weight: bold;
        font-size: 100%;
        background-color: #efefef;
}
div.NavFrame p {
        font-size: 100%;
}
div.NavFrame div.NavContent {
        font-size: 100%;
}
div.NavFrame div.NavContent p {
        font-size: 100%;
}
div.NavEnd {
        margin: 0px;
        padding: 0px;
        line-height: 1px;
        clear: both;
}
 
/* Do not print navigation bar elements. They should not appear on paper */
 
@media print{
        .NavFrame {
                display: none;
        }
        .BoxenVerschmelzen {
                display: none;
        }
}
 
.NavToggle {
   font-size: x-small;
   float:left;
}

body.rtl .NavToggle {
   float:left; 
}

 
.ns-0 * #content ul{
display: table;
}
 
/* Display &quot;From Wikipedia, the free encyclopedia&quot; */
#siteSub {
    display: inline;
    font-size: 92%;
    font-weight: normal;
}
 
/* Bold 'edit this page' link to encourage newcomers */
#ca-edit a { font-weight: bold !important; }
 
/* For positioning icons at top-left, used in Templates
   &quot;Spoken Article&quot; and &quot;Featured Article&quot; */
div.topicon {
    position: absolute; 
    z-index: 10; 
    top: 10px;
    display: block !important;
}
 
#coordinates {  
    position: absolute;
    z-index: 1;
    border: none;
    background: none;
    left: 30px;
    top: 4.7em;
    float: left;
    margin: 0.0em;
    padding: 0.0em;
    line-height: 1.5em;
    text-align: left;
    text-indent: 0;
    font-size: 85%;
    text-transform: none;
    white-space: nowrap;
}

/* Infobox template style */
 
.infobox {
   border: 1px solid #aaa;
   background-color: #f9f9f9;
   color: black;
   margin: 0.5em 0 0.5em 1em;
   padding: 0.2em;
   float: left;
   clear: left;
   text-align: right;
   font-size: 88%;
   line-height: 1.5em;
}
.infobox td,
.infobox th {
   vertical-align: top;
}
.infobox caption {
   font-size: larger;
   font-weight: bold;
   margin-right: inherit;
}
.infobox.bordered {
   border-collapse: collapse;
}
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
   border: 1px solid #aaa;
}
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
   border: 0;
}
 
/*פון דער העברעישער וויקיפעדיע*/
.infobox.iGray th {
    background-color: #DFDFDF;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iPink th {
    background-color: #FFB2B2;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iOrange th {
    background-color: #FFCFB2;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iYellow th {
    background-color: #F6FFB2;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iOlive th {
    background-color: #D9FFB2;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iGreen th {
    background-color: #BDFFB2;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iBlue th {
    background-color: #B2C6FF;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iPurple th {
    background-color: #BBB2FF;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iLightPurple th {
    background-color: #D9B2FF;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iBrown th {
    background-color: #E7DCC4;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iDarkKhaki th {
    background-color: #BDB76B;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iKhaki th {
    background-color: #F0E68C;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iGold th {
    background-color: #FFD700;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iDarkGold th {
    background-color: #DAA520;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.iSilver th {
    background-color: #C0C0C0;
    text-align: right;
    font-weight: normal;
}
.infobox.sisterproject {
   width: 20em;
   font-size: 90%;
}
 
@media print {
    .infobox.sisterproject {
        display: none;
    }
}

/*פון איטאליעניש וויקיפעדיע*/
/* Classi per template Sinottici */
.sinottico {
    border:1px solid #aaaaaa;
    background-color:#f9f9f9;
    padding:3px;
    font-size: 95%;
    clear:left;
    width:280px;
    float:left;
    margin: 0 .5em 1em 0;
    vertical-align: top;
}
 
.sinottico th {
    background-color: #f2f2f2;
    padding: 0em 0.5em;
    text-align: center;
    vertical-align: top;
}
 
.sinottico td {
    padding: 0em 0.2em;
    vertical-align: top;
}/*&lt;!--
קעפל--&gt; */
.sinottico_testata th {
    font-size: 120%;
    padding: 0em 0.5em;
    background-color: #dedede;
    text-align: center;
}/*&lt;!--פיסל--&gt; */
.sinottico_piede {
    text-align: center;
    font-size: 90%;
    background:#EFEFEF;
}
 
.sinottico_divisione th {
    color: black;
    font-size: 100%;
    padding: 0em 0.5em;
    background-color: #eeeeee;
    text-align: center;
}
/* Fine classi per template Sinottici */


.portlet li {
    list-style-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Monobook-bullet.png&quot;);
}
 
li.FA {
    list-style-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/en/d/d4/Monobook-bullet-star.png&quot;);
}

/* Messagebox templates */
.messagebox {
    border: 1px solid #aaa;
    background-color: #f9f9f9;
    width: 80%;
    margin: 0 auto 1em auto;
    padding: .2em;
}
.messagebox.merge {
    border: 1px solid #c0b8cc;
    background-color: #f0e5ff;
    text-align: center;
}
.messagebox.cleanup {
    border: 1px solid #9f9fff;
    background-color: #efefff;
    text-align: center;
}
.messagebox.standard-talk {
    border: 1px solid #c0c090;
    background-color: #f8eaba;
}
.messagebox.nested-talk {
    border: 1px solid #c0c090;
    background-color: #f8eaba;
    width: 100%;
    margin: 2px 4px 2px 4px;
}
.messagebox.small {
    width: 238px;
    font-size: 85%;
    float: left;
    clear: both;
    margin: 0 0 1em 1em;
    line-height: 1.25em; 
}
.messagebox.small-talk {
    width: 238px;
    font-size: 85%;
    float: left;
    clear: both;
    margin: 0 0 1em 1em;
    line-height: 1.25em; 
    background: #F8EABA;
}


/* Geographical coordinates 
 
To display coordinates using the notation in the source code, write this in your User:Username/monobook.css:
   .geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: none } 
   .geo-dec { display: inline } .geo-dms { display: inline }
 
To display coordinates using decimal notation, write this in your User:Username/monobook.css:
   .geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline } 
   .geo-dec { display: inline } .geo-dms { display: none }
 
To display coordinates using DMS notation, write this in your User:Username/monobook.css:
   .geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline } 
   .geo-dec { display: none }   .geo-dms { display: inline }
 
To display coordinates in both decimal and DMS notation, write this in your User:Username/monobook.css:
   .geo-default { display: inline } .geo-nondefault { display: inline } 
   .geo-dec { display: inline }   .geo-dms { display: inline }
   .geo-multi-punct { display: inline }
 
See [[Template:Coor link]] for how these are used.
 
Note that the classes &quot;geo&quot;, &quot;longitude&quot;, and &quot;latitude&quot; are not just styles but also used by the [[Geo microformat]], so the names should not be changed.
 
*/
 
.geo-default { display: inline; }
.geo-nondefault { display: none; }
.geo-dms { display: inline; }
.geo-dec { display: inline; }
.geo-multi-punct { display: none; }
 
.longitude, .latitude {
    white-space: nowrap;
}
 
/* This is used for the Geo microformat, but no style is needed for now other than .geo-dec. */
.geo { }
 
/***** end Geo-related */


/*קאד צו ווײַזן יעדע אנדערע שורה מיט א הינטערגרונט*/
.odd {
  background-color: #C0C0C0
}

/* Prevent line breaks in silly places: 
   1) Links when we don't want them to
   2) Bold &quot;links&quot; to the page itself
   2) HTML formulae
   3) Ref tags with group names &lt;ref group=&quot;Note&quot;&gt; --&gt; &quot;[Note 1]&quot;
*/
.nowraplinks a,
.nowraplinks .selflink,
span.texhtml,
sup.reference a { 
    white-space: nowrap;
}

/* T156351: Support for Parsoid's Cite implementation */
span[rel=&quot;mw:referencedBy&quot;] {
    counter-reset: mw-ref-linkback 0;
}
span[rel=&quot;mw:referencedBy&quot;] &gt; a::before {
    content: counter( mw-ref-linkback, lower-alpha );
}

/* For template documentation */
.template-documentation {
    clear: both;
    margin: 1em 0 0 0;
    border: 1px solid #aaa; 
    background-color: #ecfcf4; 
    padding: 1em;
}

/* container for toggles used in [[MediaWiki:ImgToggle.js]] */
.aTogglesContainer{
    clear: both;
}

.imgtoggleboxTitle{
    display: none;
}

/* צולייגן הילכער־בילד פאר מעדיע־לינק  */
.audiolink a {
   background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Loudspeaker_rtl.svg/11px-Loudspeaker_rtl.svg.png&quot;) center right no-repeat !important;
   padding-left: 0 !important;
   padding-right: 16px !important;
   display: inline-block;
}</text>
      <sha1>lr0joiwssflucrrcrld4mpsmxgu9472</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בעדפארד עוועניו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5620</id>
    <revision>
      <id>602904</id>
      <parentid>590441</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12821" sha1="i441a6154a3vpkzm03ijqbkyot5left" xml:space="preserve">'''בעדפארד עוועניו''' איז די לענגסטע&lt;ref&gt;{{Citation |title=Forgotten-NY |url=http://forgotten-ny.com/STREET%20SCENES/fultonbrooklyn2/fultonbedstuy.html |access-date=2008-06-29 |archivedate=2006-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061017210656/http://forgotten-ny.com/STREET%20SCENES/fultonbrooklyn2/fultonbedstuy.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; גאס אין [[ברוקלין]], [[ניו יארק סיטי]] זיך ציענדיג 10.2 מייל (16.4 קילאמעטער) און 132 בלאקען, פון גרינפוינט דרום'דיג קיין שיפסהעד בעי, און גייט אדורך די [[געגנט]]ן [[וויליאמסבורג]], [[בעדפארד סטייוועסענט]], [[קראון הײטס]], [[פלעטבוש]], מידוואד, מארין פארק און שיפסהעד בעי.

בעדפארד עוועניו איז א הויפט גאס אין [[וויליאמסבורג]] וואס לויפט פאראלעל מיט [[לי עוועניו]], בשעת ווען אויף לי עוועניו זענען אסאך ביזנעס און געשעפטן איז אויף בעדפארד אסאך רוחניות'דיגע געביידעס, [[שולן]] און [[חדרים]].

== נאמען ==
גערופן נאך א דארף אין דעם געגענט גערופן בעדפארד ווילידש און שפעטער בעדפארד קארנערס

== א שפאציר אראפ בעדפארד ==
בעדפארד צווישן פארק און פלאשינג איז די סענטער פאר דיזעסטער טרעפיק, אמבולאנסן דארפן שווער ארבעטן זיך אדורכצוקוועטשן, די גאס איז באוואקסן מיט הויכשטאקיגע בנינים וואס לייגן נאר צו צו די אנגעצויגנקייט יעדע טרעילער אין ניו יארק סיטי פארט דארטן דורך און ביישטייערט צום פאלושען, קיצער א טראוועי אינמיטן ווילאמסבורג. גארט געפינט זיך דער הצלחה סופערמארקעט.

די עקשאן הייבט זיך אן ביי פלאשינג ווי יעדן צווייטן טאג ווערן טרעילערס פארפלאנטערט מיטן דריי, נאכדעם איז דא דעם מענהעטן'עם קראס ווי קינד קייט שפרייזן אריבער, קינדער מיט סקוטערס, בחורים מיט די תפילין, יאכנעס מיט באגעבוס, גרופעס מיידלעך וואס נעמען אויף דעם גאנצן ברייט פונעם גאס און אינגעלייט מיט עיר-פאדס צו אויסקרויזן די גאנצע כאאס.

אראפגייענדיג ווייטער איז דא דעם לעגענדארן בלומען ווינקל וואס יעדן פרייטאג נאכמיטאג ווערט עס טראנספארמירט צו א עזרת נשים און ס'פשוט נישט שייך אריבערצוגיין, נו שוין אבי א איד מאכט פרנסה, פון אריבער די גאס קומט דיך אנטקעגן די שרעקליכע מיסט גערוך דאס מקום דינט אלץ דעוועלפמענט פאר די ראטן און מייזן קאמיוניטי.

אנקומענדיג ביים אריבערשפרייז פונקט ווארט דיך אפ דער חכם וואס האט אנדעקט יאשקע ביי די זעכציג און פרובירט מקרב צו זיין דעם עולם… קענסט אונז פליז קראסן? הערט זיך א קול פון א אכט יעריג מיידעלע וואס די מאמע האט געשיקט אין פארק מיט אירע קליינע געשוויסטער… א שווערן קראס דארט, ברויכסט אריינקאטן, ארויסקאטן, אראפקוקן, ארויפקוקן. קאשמארן.

שוין פיינעלי ביסט אויפן אנדערע זייט גאס דארט איז די [[בארא פארק-וויליאמסבורג באס|בי.פי. לאגערן באס]] סטאפ. אקעגן איבער איז דא די טרייענגל וואס דינט אסאך צוועקן שומרים בודקע/באס סטאפ/בלומען פארקויפן ועוד. אפשר איין טאג וועט דארט קומען א רעסטעראונט ווער ווייסט.

וען מ'קומט אן ביים ווינקל פון בעדפארד/לינטש באגעגענט מען דעם בעקעריי אייביג איז דא דארט איין דאבל פארקט קאר וואס איז אריינגעלאפן &quot;ממש פאר א מינוט&quot; צו כאפן א שטיקל איבערבייס… סאמהאו יעדעס מאל איך וואק דארט אריבער שמעקט פון פריש געבראטענע קאווע ביז איינמאל כ'האב מיך געכאפט אז די גרויסע בילד אויפן פענסטער שפילט מיט מיין מוח… נאכער איז דא די נאסטאלגישע בעדפארד סענטער מלפנים אשל אברהם... אלץ קינד האב איך געציטערט אריבערצוגיין דארט דאס פלאץ פלעגט דיך געבן די געפיל אז ס'איז אן &quot;אלד עידזש פריזאן&quot; וואס די ארעסטאנטן שטייען ביים צוים זיך בעטענדיג צו פארבייגייער מ'זאל זיי ארויסראטעווען… צידאקע! פון אים האב איך די מערסטע געציטערט.. געווען איינער וואס פלעגט טיילן לעקערליך פאר די קינדער. אבער היינט צוטאגס זעסטו נישט מער די חברה, נישט באקאנט די סיבה. געווען דארט א יוד מיט א לאנגע שניי ווייס בארד געהאט א צורה יצחק בן הרה&quot;צ ר' יעקב שארר ע&quot;ה.

ווען די דערגרייכסט ביים ווינקל פון ראדלידזש באמערקסטו עהרנפעלד'ס גראסערי ע&quot;ה, די דאך דארט הענגט נאך לזכרון, זינט זי האט פארשפארט אירע טויערן איז שוין דארט געווען א ד' מינים סענטער, בלומען סטאר, טיי אווענט, ועוד.. אה איר שכן די פוס דאקטער , דר. קנאבל... כמאנעליצלאן ווער גיבט זיך אזא נאמען...

דערנעבן א גרויסן ווייסן בנין וואס שטייט ארויפגעשריבן מיט קידוש החמה אותיות &quot;קהלת יעקב [[פאפא (הויף)|פאפא]]&quot; עפעס אזוי. סא דער בנין איז די טשיינע קלאזעט פון ווילאמסבורג א שטיק היסטאריע, די באלאטעס אינדערויסן לייגן נאך צו צום זאך, דא איז א גוטע לאקאציע צו כאפן א מנין מעריב נאך א חתונה צוועלעווע אויפדערנאכט אדער שפעטער. פאר [[קידוש לבנה]] גייט מען געווענדליך אריבער דעם גאס, נעבן שפיצער'ס גראסערי. היסטאריקער ווייסן צו דערציילן אז דא ביים גראסערי האט [[טוביה מאיר ניימאן|טובי' מאיר]] אנגעהויבן זיין קאריער דינענדיג אלץ קאשיער. אסאך מאל פרובירט דער פעדלער זיין מזל פארקויפנדיג זיינע שמאנצקעליך אין פארענט פון ביהמ&quot;ד ווי נייגעריגע ביישויער באטראכטן זיינע אוצרות ווי כאילו ער האט דא נייע סחורה און זיי האבן נישט געוויסט אז ער האט נאך אין סטאק קאסעטן פון ר' לייבל וויינשטאק ביינאנזאם מיט סידי'ס פון ר' דוד ח. ווייס, אלטע וועק זייגערס, בלוטוט פונעם דור פארן בלעקבערי, מיני פלעשלייטס, קליפ פענס, בעטעריס, ועוד…

פיין גיי מיר אריבער צו וויינשטאק ספרים סטאר מיט די אלף בית ביכלעך און יאסעלע פליט אינדערויסן פונעם געשעפט און די קעלער ווי די לאודינג סענטער פלעגט זיין סטאנציאנירט... די עצם געשעפט איז א ד' על ד' אבער ער האט אלעס, פון קידסלייד ביז גארטלעך פון תהילים'ס ביז נ נח קאפלעך און אלעס אינדערמיט, דער בנין דערנעבן איינער וואוינט דארט? ס'סאונד אביסל מיסטריעז…

נאכדעם קומט לאנדא'ס סופערמארקעט א עכטן גראסעריי פון די מיטלאלטער, מיט די פירות וירקות אינדערויסן פון געשעפט און די אלטמאדישע וואג, די מענעדזשער'ס אפיס צוזאמגעקלאפט פון עטליכע סוכה ברעטער יא נאסטאלגיש..

וואסי נעקסט פאפא חדר מיט די הויכע טרעפ ארויף, די צוגעקלעפטע שטיקל וואס איז צוגעקומען אפאר יאר צוריק. נאכדעם די בית הוראה פון [[התאחדות הרבנים|סאכדעס]] נעקסט די בעדפארד קאר. סאלקא ... אייגנארטיג.

גיי מיר אריבער דעם גאס [[צאנז-קלויזענבורג (הויף)|קלויזענבערגער]] חדר איז דארט סטאנציאנירט מיט די ברייטע טרעפ אלס קינד פלעגט מען טאנצן דערויף אריבערגייענדיג... נאכדעם האסטו ביקסאד.... יוי דעי שמעק נאכדערצו ווען די וואקסט אריבער פארטאגס פאר די מקוה, ס'פארגייט דיר די אפעטיט... די גרויסע שפיגל, נאך קיינמאל געווען קיין פאשקעווילן? א באחן'ט ווינקל, חידה: ווי איז בעדפארד קאר. הופער?

&quot;בעדפארד העכער די [[שטראז|הייוועי]]&quot; איז א נישט קיין מקום ס'איז א סלאגאן א שטיק היסטאריע. מחאות נגד חילולי שבת, פלאקאטן הכונו דינער השנתי, דעי ריזיגע סיינס וואס ווערן אייביג מיסטעריעז צושניטען, די באס צום וואטעווער וועט ארויספארן בשעה 2:00 בדיוק פון בעדפארד העכער די הייוועי איז א טעגליכע מציאות. די היסטארישע מעמד קידוש החמה איז פארגעקומען אטא דא ווי מ'געדענקט איז די אויבן-אן געווען פלאצירט פארנט פון &quot;ויואל משה&quot;.

און פון דא פארט מען אריין צום באקאנטן קאמפלעקס &quot;ויואל משה&quot; דא זעמיר דאך אויפגעוואקסן, געלעקט האניג און געזינגען טשו טשו טרעין. דאס מקום דינט אויך אלץ חתונה זאל, אין די הויף קומען פאר די חופות, די גרויסע סוכה פאר די טישן ווער דא אויפגעשטעלט, די גראטעס רינגס און ארום ווערן באנוצט אלץ אומאפיציעלע ווייבער שול. די פארקינג לאט פאר די באסעס ווערט אקופירט צו אויפשטעלן די סוכה'לעך... קוקט אויס ווי די געצעלטן אין מצרים צוזאמגעשטופט.. ווי איטליכעס משפחות טיר זענען נישט געווען איינס קעגן צווייטן.

הארט דערנעבן געפינט זיך די נאסטאלגישע קליין'ס רעסטעראונט אה! די באחנ'טער ר' בערל קליין מיט זיינע צען פינגער האט ער אויפגעשטעלט דאס פלאץ, און די קאנסטראקשן האלט נאך אינמיטן... ווי ער ווערטלט זיך פארוואס האט די אויבערשטער געהייסן נח בויען די תיבה און נישט די ברודער בערל'ן ? ווייל דאס תיבה וואלט נאכנישט געשטאנען... די לעגענדע לויטעט אז איין טאג האט ר' בערל אראפגעשטעלט זיין סוכה'לע און ס'איז אריבער דרייסיג טעג און דאס פלאץ איז לעגאל געווארן זיינס , כ'האלט נאך אן אויג אויפן בעדפארד/לינטש/וואלאבאוט טרייענגל...

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}
* מיניטשער וועלט, &quot;[https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=3&amp;t=55568 מיין שפאציר אראפ בעדפארד]&quot; אויף [[אייוועלט]]
[[קאטעגאריע:גאסן]]
[[קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג]]
[[קאַטעגאָריע:ברוקלין]]</text>
      <sha1>i441a6154a3vpkzm03ijqbkyot5left</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ווירדזשיניע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13409</id>
    <revision>
      <id>602901</id>
      <parentid>602429</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8189" sha1="mxgepjsj7ecimmtztupki4lt6df82tn" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;270&quot; style=&quot;margin:0.5em 1.5em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; padding:5px;&quot; |'''ווירדזשיניע'''
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[טעקע:Flag_of_Virginia.svg|135x135פיקס|פאן פון ווירדזשיניע]]
[[טעקע:Seal_of_Virginia.svg|90x90פיקס|סיעל פון ווירדזשיניע]]
|-
!אריגינעלער נאמען
|Virginia
|-
!אפיציעלער נאמען
|Commonwealth of Virginia
|-
!צונאמען
|Old Dominion
|-
!קאנטינענט
|[[צפון אמעריקע]]
|-
!ראיאן
|[[דרום מזרח פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!לאנד
|[[פאראייניגטע שטאטן]]
|-
!הויפטשטאט
|[[ריטשמאנד (ווירדזשיניע)|ריטשמאנד]]
|-
!גרעסטע שטאט
|[[ווירדזשיניע ביטש]]
|-
!גרעסטע מעטראפאליטאנער געגנט
|נארדערן ווירדזשיניע
|-
!שטח
|110,787 ק״מ²
|-
!פלאץ צווישן די שטאטן
|35סטער לויט שטח
|-
!העכסטער פונקט
|מאונט ראדזשערס
1,746 מעטער
|-
!נידעריגסטער פונקט
|[[אטלאנטישער אקעאן]]
0 מעטער
|-
!הויפט טייכן
|דזשיימס טייך
פאטאמאק טייך
ראפאהאנאק טייך
|-
!בארטן
|[[אטלאנטישער אקעאן]]
|-
!צייט זאנע
|מזרח צייט
|-
!אריינגענומען אין פאראייניגטע שטאטן
|25סטן יוני 1788
|-
!סדר
|10טער שטאט
|-
!קאונטיס
|95 קאונטיס און 38 אומאפהענגיקע שטעט
|-
!פאסט קאד
|VA
|-
!ISO קאד
|US-VA
|-
!וועבזייטל
|[https://virginia.gov virginia.gov]
|}
'''ווירדזשיניע''' (ענגליש: '''Virginia''') איז א שטאט אין דעם [[דרום מזרח פאראייניגטע שטאטן]]. זי גרעניצט זיך מיט [[מערילענד]], [[וועסט ווירדזשיניע]], [[קענטאקי]], [[טענעסי]] און [[צפון קאראליינע]]. אין מזרח האט זי א בארטן אויפ'ן [[אטלאנטישער אקעאן]].

די הויפטשטאט איז '''[[ריטשמאנד, ווירדזשיניע|ריטשמאנד]]''', און די גרעסטע שטאט איז '''[[ווירדזשיניע ביטש]]'''. אנדערע גרויסע שטעט זענען [[טשעסאפיק (ווירדזשיניע)|טשעסאפיק]], [[נארפאלק (ווירדזשיניע)|נארפאלק]], [[ארלינגטאן קאונטי]] און [[אלעקסאנדריע (ווירדזשיניע)|אלעקסאנדריע]].

די [[סי איי עי]] איז [[הויפטקווארטיר|הויפטקווארטירט]] אין [[לאנגלי|לענגלי]],

== נאמען ==
ווירדזשיניע ווערט גערופן אויפן נאמען פון דער מלכה [[עליזאבעט די ערשטע]], וועמען מ׳האט גערופן די  &quot;בתולה קעניגין&quot; (The Virgin Queen), 

== היסטאריע ==
אין 1607 האבן ענגלישע קאלאָניסטן געגרינדעט [[דזשעימסטאון]], וואס ווערט באטראכט אלס דער ערשטער שטענדיקער ענגלישער יישוב אין צפון אמעריקע.

די קאלאָניע איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע און וויכטיגסטע בריטישע קאלאָניעס.

ווירדזשיניע איז געווען איינע פון די 13 זידלונגען וואס האבן רעוואלטירט קעגן [[פאראייניגטע קעניגרייך|בריטאניע]] אין [[1776]].

ווירדזשיניע האט געגעבן די פאראייניגטע שטאטן א סך פון אירע ערשטע חשובע פירער ווי [[דזשארזש וואשינגטאן]] און [[טאמעס זשעפערסאן]], ווי אויך נאך זעקס [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן|פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן]] וואס זענען געבוירן געווארן אין דעם שטאַט ([[זשיימס מעדיסאן]], [[זשיימס מאנרא]], [[וויליאם הענרי העריסאן]], [[זשאן טיילער]], [[זאקארי טיילאר]] און [[וואודרא ווילסאן]]); צוליב דעם רופט מען ווירדזשיניע די „מאמע פון די פרעזידענטן&quot;. אויך האט ווירדזשיניע פיל ערטער פארבונדן מיט דער [[היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן]].

אום 25סטן יוני 1788 האט ווירדזשיניע באשטעטיגט די [[קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן|קאנסטיטוציע]] פון די פאראייניגטע שטאטן און איז געווארן דער 10טער שטאט.

בעת דער [[אמעריקאנער בירגערקריג]] האט ווירדזשיניע געהערט צום דרום וואו מען האט צוגעלאזט [[שקלאפעריי]]. פילע פון די וויכטיגסטע קאמפן זענען פארגעקומען אויף איר שטח.

[[ריטשמאנד (ווירדזשיניע)|ריטשמאנד]] איז געווען די הויפטשטאט פון די [[קאנפעדערירטע שטאטן פון אמעריקע]].

נאך דער מלחמה איז ווירדזשיניע צוריק אריינגענומען געווארן אין די פאראייניגטע שטאטן אין '''1870'''.

== געאגראפיע ==
ווירדזשיניע האט א זייער פארשידנארטיגע לאנדשאפט.

אין מזרח געפינט זיך דער בארטן ראיאן און דער גרויסער [[טשעסאפיק ביי]].

מערב פון דעם ברעג געפינט זיך דער פיעדמאנט געגנט, וואו פילע פון די גרעסטע שטעט געפינען זיך.

אין מערב ליגן די [[בלו רידזש בערג]] און אנדערע טיילן פון די [[אפאלאטשן]].

מאונט ראדזשערס איז דער העכסטער פונקט אין ווירדזשיניע.

דער [[שענאנדא טאל]] איז איינער פון די מערסט באקאנטע נאטירליכע געגנטן אין דער שטאט.

דער [[פאטאמאק טייך]] פארמאגט א גרויסן טייל פון דער צפון גרענעץ מיט מערילענד.

== עקאנאמיע ==
ווירדזשיניע האט א גרויסע און פארשידנארטיגע עקאנאמיע.

די געגנט פון נארדערן ווירדזשיניע האט א גרויסן צענטער פון טעכנאלאגיע, טעלעקאמוניקאציעס און פעדעראלע רעגירונגס ארבעט.[[טעקע:CIA New HQ Entrance.jpg|קליין|250px|סי איי עי הויפט אריינגאנג אין לענגלי, ווירדזשיניע]]מיליטערישע באזעס און פעדעראלע אינסטיטוציעס זענען אויך וויכטיג פאר דער עקאנאמיע.

לאנדווירטשאפט, פראדוקציע, געזונטהייט און טוריזם שפילן אויך וויכטיגע ראלעס.

דער בארטן געגנט האט גרויסע פארטן און מיליטערישע אינסטאלאציעס.

== באפעלקערונג ==
לויט דעם 2020 צענזוס האט ווירדזשיניע געהאט '''8,631,393''' איינוואוינער.

דער מערסט באפעלקערטער געגנט געפינט זיך אין נארדערן ווירדזשיניע לעבן [[וואשינגטאן די סי]].

אנדערע גרויסע באפעלקערונג צענטערס זענען ריטשמאנד, ווירדזשיניע ביטש און נארפאלק.

== אידן אין ווירדזשיניע ==
אין ווירדזשיניע געפינען זיך גרויסע יידישע קהילות, בפרט אין נארדערן ווירדזשיניע, ריטשמאנד און דעם האמפטאן ראודס געגנט.{{רעפערענצן}}{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}</text>
      <sha1>mxgepjsj7ecimmtztupki4lt6df82tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אלפרעד יאדל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20712</id>
    <revision>
      <id>602915</id>
      <parentid>586074</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T19:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="khh7u0tgaakrmudlht1c45kuzx3go6f" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[טעקע:Bundesarchiv Bild 146-1971-033-01, Alfred Jodl.jpg|קליין|250px|אלפרעד יאדל]]
'''אלפרעד יאדל''' אבסערט גענעראל פונעם [[ווערמאכט]]. ער איז באשטימט געווארן ביים [[נירנבערג פראצעס]] ווי א [[קריג פארברעכער]] און מען האט אים [[לעגאלישע טויט|געטויט לעגאליש]].

{{גרונטסארטיר:יאדל, אלפרעד}}

[[קאַטעגאָריע:קריגס פארברעכער]]
[[קאַטעגאָריע:נאציס]]</text>
      <sha1>khh7u0tgaakrmudlht1c45kuzx3go6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סאנט העלענע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20747</id>
    <revision>
      <id>602917</id>
      <parentid>586562</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="jw0go2kjnroo41p6ajnohm2wx75mwzv" xml:space="preserve">{{באצירק}}
[[טעקע:16_Napoleons_exole_St_Helena_June1970.jpg|קליין|300px|לאנגוואוד הויז, דאס פלאץ פון נאפאלעאן'ס טורמע]]
'''סאנט העלענע''' איז אן [[אינדזל]] אינעם דרום [[אטאלאנטישן אקעאן]] וואס געהערט פארן [[פאראייניגטע קעניגרייך|פאראייניגטן קעניגרייך]], אמאליגע צייטן איז דאס געווען גאר א סטראטעגישער אינזל, וואס דורך דארט האט מען קאנטראלירט אלע [[שיף|שיפן]] וועלכע זענען געפארן צו [[אזיע]], און צוריקגעקומען מיט סחורה פון [[אינדיע]], שפעטער ווען מען האט געגראבן דעם [[סועץ קאנאל]] האט סאנט העלענע פארלוירן איר וויכטיגקייט.

אין סאנט העלענע וואוינען היינט בערך 7000 מענטשן, די [[הויפטשטאט]] איז '''זשעימסטאון'''.

אין סאנט העלענע געפינט זיך אויך דאס הויז אין וועלכן [[נאפאלעאן באנאפארטע]] איז געווען איינגשפארט, און דארטן [[געשטארבן]]. דאס איז איז פלאץ פאר [[טוריסטן]].
{{Coord|15|57|S|5|43|W|type:isle_region:SH|display=title}}

[[קאַטעגאָריע:פאראייניגטע קעניגרייך]]
[[קאטעגאריע:מערב אפריקע]]
[[קאטעגאריע:אינדזלען]]

[[en:Saint Helena]]
[[he:סנט הלנה]]
[[de:St. Helena (Insel)]]
[[af:Sint Helena]]
[[als:St. Helena]]
[[am:ሴይንት ህሊና ደሴት]]
[[an:Isla Santa Helena]]
[[ar:سانت هيلينا]]
[[az:Müqəddəs Yelena adası]]
[[bar:St. Helena]]
[[be:Востраў Святой Алены]]
[[be-x-old:Выспа Сьвятая Гелена]]
[[bg:Остров Света Елена]]
[[bn:সেন্ট হেলেনা]]
[[bpy:সান্টা হেলেনা]]
[[br:Saint Helena (enezenn)]]
[[bs:Sveta Helena]]
[[ca:Santa Helena]]
[[cs:Svatá Helena (ostrov)]]
[[cy:Saint Helena]]
[[da:Sankt Helena]]
[[dv:ސަންތި ހެލީނާ]]
[[el:Νήσος Αγίας Ελένης]]
[[eo:Sankta Heleno]]
[[es:Isla Santa Elena]]
[[et:Saint Helena]]
[[eu:Santa Helena]]
[[fa:سینت هلینا]]
[[fi:Saint Helena]]
[[fr:Sainte-Hélène (île)]]
[[fy:Sint-Helena (eilân)]]
[[ga:San Héilin]]
[[gl:Santa Helena]]
[[gv:Ellan Helena Noo]]
[[hi:सेंट हेलेना]]
[[hr:Sveta Helena (otok)]]
[[hu:Szent Ilona]]
[[hy:Սուրբ Հեղինեի կղզի]]
[[id:Saint Helena]]
[[io:Santa Helena]]
[[is:Sankti Helena]]
[[it:Sant'Elena (isola)]]
[[ja:セントヘレナ]]
[[jv:Saint Helena]]
[[ka:წმინდა ელენეს კუნძული]]
[[ko:세인트헬레나]]
[[ksh:St. Helena]]
[[kw:Sen Helena]]
[[la:Sancta Helena (insula)]]
[[lb:Saint Helena]]
[[lij:Sant'Ellena]]
[[lt:Šv. Elenos sala]]
[[lv:Svētās Helēnas Sala]]
[[mk:Света Елена]]
[[mr:सेंट हेलेना]]
[[nds:Saint Helena]]
[[nl:Sint-Helena (eiland)]]
[[nn:St. Helena]]
[[no:St. Helena]]
[[nrm:Sainte Hélène]]
[[pl:Wyspa Świętej Heleny]]
[[pnb:سینٹ ہلینا]]
[[pt:Santa Helena]]
[[ro:Insula Sfânta Elena]]
[[ru:Остров Святой Елены]]
[[se:Saint Helena]]
[[sh:Sveta Helena]]
[[sk:Svätá Helena (ostrov v Atlantiku)]]
[[sl:Sveta Helena (otok)]]
[[sq:Ishulli Shën Elena]]
[[sr:Света Јелена (острво)]]
[[sv:Sankta Helena]]
[[sw:Saint Helena]]
[[ta:செயிண்ட் எலனா]]
[[th:เซนต์เฮเลนา]]
[[tl:Santa Helena (bansa)]]
[[tr:Saint Helena]]
[[ug:Saynt Xéléna Arili]]
[[uk:Острів Святої Єлени]]
[[ur:سینٹ ہلینا]]
[[vec:Santa Lena (ixoła)]]
[[vi:Saint Helena]]
[[war:Saint Helena]]
[[wo:Seent Eleen]]
[[yo:Saint Helena]]
[[zh:圣赫勒拿岛]]
[[zh-min-nan:Sèng Helena]]</text>
      <sha1>jw0go2kjnroo41p6ajnohm2wx75mwzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602919</id>
      <parentid>602917</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T02:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eabe043</username>
        <id>62633</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>602919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3667" sha1="5k19cgbrekapptoiwqres0bgp6oga0g" xml:space="preserve">{{באצירק}}
[[טעקע:16_Napoleons_exole_St_Helena_June1970.jpg|קליין|300px|לאנגוואוד הויז, דאס פלאץ פון נאפאלעאן'ס טורמע]]
'''סאנט העלענע''' איז אן [[אינדזל]] אינעם דרום [[אטאלאנטישן אקעאן]] וואס געהערט פארן [[פאראייניגטע קעניגרייך|פאראייניגטן קעניגרייך]], אמאליגע צייטן איז דאס געווען גאר א סטראטעגישער אינזל, וואס דורך דארט האט מען קאנטראלירט אלע [[שיף|שיפן]] וועלכע זענען געפארן צו [[אזיע]], און צוריקגעקומען מיט סחורה פון [[אינדיע]], שפעטער ווען מען האט געגראבן דעם [[סועץ קאנאל]] האט סאנט העלענע פארלוירן איר וויכטיגקייט.

אין סאנט העלענע וואוינען היינט בערך 7000 מענטשן, די [[הויפטשטאט]] איז '''זשעימסטאון'''.

אין סאנט העלענע געפינט זיך אויך דאס הויז אין וועלכן [[נאפאלעאן באנאפארטע]] איז געווען איינגשפארט, און דארטן [[געשטארבן]]. דאס איז איז פלאץ פאר [[טוריסטן]].
{{Coord|15|57|S|5|43|W|type:isle_region:SH|display=title}}

[[קאַטעגאָריע:פאראייניגטע קעניגרייך]]
[[קאטעגאריע:מערב אפריקע]]
[[קאטעגאריע:אינדזלען]]

[[en:Saint Helena]]
[[he:סנט הלנה]]
[[de:St. Helena (Insel)]]
[[af:Sint Helena]]
[[als:St. Helena]]
[[am:ሴይንት ህሊና ደሴት]]
[[an:Isla Santa Helena]]
[[ar:سانت هيلينا]]
[[az:Müqəddəs Yelena adası]]
[[bar:St. Helena]]
[[be:Востраў Святой Алены]]
[[be-x-old:Выспа Сьвятая Гелена]]
[[bg:Остров Света Елена]]
[[bn:সেন্ট হেলেনা]]
[[bpy:সান্টা হেলেনা]]
[[br:Saint Helena (enezenn)]]
[[bs:Sveta Helena]]
[[ca:Santa Helena]]
[[cs:Svatá Helena (ostrov)]]
[[cy:Saint Helena]]
[[da:Sankt Helena]]
[[dv:ސަންތި ހެލީނާ]]
[[el:Νήσος Αγίας Ελένης]]
[[eo:Sankta Heleno]]
[[es:Isla Santa Elena]]
[[et:Saint Helena]]
[[eu:Santa Helena]]
[[fa:سینت هلینا]]
[[fi:Saint Helena]]
[[fr:Sainte-Hélène (île)]]
[[fy:Sint-Helena (eilân)]]
[[ga:San Héilin]]
[[gl:Santa Helena]]
[[gv:Ellan Helena Noo]]
[[hi:सेंट हेलेना]]
[[hr:Sveta Helena (otok)]]
[[hu:Szent Ilona]]
[[hy:Սուրբ Հեղինեի կղզի]]
[[id:Saint Helena]]
[[io:Santa Helena]]
[[is:Sankti Helena]]
[[it:Sant'Elena (isola)]]
[[ja:セントヘレナ]]
[[jv:Saint Helena]]
[[ka:წმინდა ელენეს კუნძული]]
[[ko:세인트헬레나]]
[[ksh:St. Helena]]
[[kw:Sen Helena]]
[[la:Sancta Helena (insula)]]
[[lb:Saint Helena]]
[[lij:Sant'Ellena]]
[[lt:Šv. Elenos sala]]
[[lv:Svētās Helēnas Sala]]
[[mk:Света Елена]]
[[mr:सेंट हेलेना]]
[[nds:Saint Helena]]
[[nl:Sint-Helena (eiland)]]
[[nn:St. Helena]]
[[no:St. Helena]]
[[nrm:Sainte Hélène]]
[[pl:Wyspa Świętej Heleny]]
[[pnb:سینٹ ہلینا]]
[[pt:Santa Helena]]
[[ro:Insula Sfânta Elena]]
[[ru:Остров Святой Елены]]
[[se:Saint Helena]]
[[sh:Sveta Helena]]
[[sk:Svätá Helena (ostrov v Atlantiku)]]
[[sl:Sveta Helena (otok)]]
[[sq:Ishulli Shën Elena]]
[[sr:Света Јелена (острво)]]
[[sv:Sankta Helena]]
[[sw:Saint Helena]]
[[ta:செயிண்ட் எலனா]]
[[th:เซนต์เฮเลนา]]
[[tl:Santa Helena (bansa)]]
[[tr:Saint Helena]]</text>
      <sha1>5k19cgbrekapptoiwqres0bgp6oga0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ברוקלין בריק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26829</id>
    <revision>
      <id>602898</id>
      <parentid>601213</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5119" sha1="2u5of952a0kuyneegpd6igtmcyiuayp" xml:space="preserve">[[טעקע:Brooklyn Bridge 20080501.JPG|left|thumb|250px|די ברוקלין בריק]]
[[טעקע:New York City Brooklyn Bridge - Currier &amp; Ives 1877.jpg|קליין|250px|ברוקלין בריק איבערן מזרח טייך]]
דער '''ברוקלין בריק''' (ענגליש: ''Brooklyn Bridge'') איז איינער פון די עלטסטע און מערסט באקאנטע [[הענג בריק|הענג בריקן]] איבער די [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]]. די בריק גייט אריבער דעם [[איסט ריווער]] און פארבינדט די צוויי גרויסע [[ניו יארק סיטי|ניו יארקער]] [[בארא|באראס]]: [[מאנהעטן]] און [[ברוקלין]]. זי איז געעפנט געווארן אינעם יאר [[1883]], און איז דעמאלטס פאררעכנט געווארן אלס אן אינזשענירישער וואונדער אלס די גרעסטע הענג בריק איבער דער וועלט. 

=== פלאנירונג און דיזיין ===
די פלאנירונג פאר א בריק וואס זאל פארבינדן די דעמאלטדיגע צוויי באזונדערע שטעט, ניו יארק (מאנהעטן) און ברוקלין, האט זיך אנגעהויבן אינמיטן דעם [[19טער י&quot;ה|19'טן יארהונדערט]]. די בריק איז דיזיינט געווארן דורך דעם בארימטן דייטש אמעריקאנישן אינזשעניר '''[[דזשאן א. ראבלינג]]''' ('[[:en:John_A._Roebling|en]]) (די גאס ראבלינג אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין|וויליאמסבורג]] הייסט נאך עם), וועלכער איז געווען א פיאנער אין דעם פעלד פון בויען בריקן מיט שטארקע שטאלענע דראנטן. ראבלינג האט אויסגעארבעט אן אייגנארטיגן פלאן וואס האט קאמבינירט קאבל הענגערס מיט גאטישע שטיינערנע טויערן, וואס גיט פאר דער בריק איר היסטארישן און איידעלעם אויסזען ביזן היינטיגן טאג. 

=== די קאנסטרוקציע ===
די ארבעט אויף דער בריק האט זיך אנגעהויבן אינעם יאר [[1869]]. קורץ פאר די ארבעט האט זיך אנגעהויבן, איז דער הויפט דיזיינער דזשאן ראבלינג געשטארבן נאך א טראגישער עקסידענט אויפן שטח. זיין 32 יעריגער זון, '''[[וואשינגטאן ראבלינג]]''', האט איבערגענומען די פירערשאפט אלס הויפט [[אינזשעניר]]. 

די קאנסטרוקציע האט געדויערט קנאפע 14 יאר און איז געווען באגלייט מיט שווערע פיזישע און טעכנישע שווערעקייטן. וואשינגטאן ראבלינג אליין איז קראנק געווארן דורכאויס די ארבעט פון קאמפרעסטע לופט קראנקהייט (Caisson disease), און זיין ווייב, עמילי ווארען ראבלינג, האט געשפילט א קריטישע ראלע אין העלפן אנפירן די ארבעטער אויפן שטח ביז צו דער ענדגילטיגער פארענדיגונג. 

די געבוי האט געקאסט 15.5 מיליאן דאלער. און ארום 27 מענטשן זענען געשטארבן אין [[אקצידענט|אומפאלן]] אין די יארן וואס מען האט געבויעט דעם בריק.

=== די גרויסע עפנונג (1883) ===
אויף דעם [[24סטן מיי|24'טן מיי]] [[1883]] איז דער &quot;ניו יארק און ברוקלין בריק&quot; אפיציעל געעפנט געווארן פארן פובליק מיט א גרויסארטיגער צערעמאניע, וואו טויזנטער בירגער זענען געקומען מיטהאלטן די היסטארישע געשעעניש. צום ערשטן מאל אין די היסטאריע האבן מענטשן געקענט רייזן צווישן ברוקלין און מאנהעטן אן דארפן ניצן שיפן אדער פעריס. אין יענעם ערשטן טאג זענען 1800 אויטאס און 150,300 אדורכגעפארן דעם בריק. 

=== די בריק היינט צו טאגס ===
היינט דינט דער ברוקלין ברידזש אלס א קריטישער טראנספארטאציע קנופ פאר צענדליגער טויזנטער קארס, ווי אויך פאר אומצאליגע פוסגייער און ביציקל פארערס וואס ניצן די ספעציעלע העכערע פלאטפארמע דורכאויס דעם גאנצן מעטראפאליטאַן געגנט. זי איז אנערקענט אלס א נאציאנאלע היסטארישע לענדמארק פון ניו יארק סיטי. 

== זעט אויך ==

* [[וועראזאנא נערויס בריק]]

[[קאטעגאריע:בריקן]]
[[קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי]]
[[קאַטעגאָריע:ברוקלין]]</text>
      <sha1>2u5of952a0kuyneegpd6igtmcyiuayp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>חיים יעקב יוסף ראזענפעלד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29167</id>
    <revision>
      <id>602908</id>
      <parentid>381026</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="22r0kwppgx4fudumwp0aoeenp4xlhsj" xml:space="preserve">'''רבי חיים יעקב יוסף ראזענפעלד זצ&quot;ל'''&lt;ref&gt;'''''א.ל.ג. '''חיים יעקב''', אוהב שלום '''חיים יעקב יוסף'''''&lt;/ref&gt;([[ה'תרמ&quot;ב|תרמ&quot;ב]]  - [[ה'תש&quot;ג]]), [[קשאנאוו (הויף)|קשאנאווער]] רבי אין [[לעמבערג]].

==אפשטאם==

'''רבי חיים יעקב יוסף''' איז געבוירן צו זיין פאטער הרב '''[[שלום ראזענפעלד (ב)|שלום ראזענפעלד]]''' &lt;small&gt;(דער צווייטער)&lt;/small&gt;, א זון פון הרב [[יהושע ראזענפעלד]], רב אין [[קאמינקא]], א זון פון הרב [[שלום ראזענפעלד]] &lt;small&gt;(דער ערשטער)&lt;/small&gt;,  רב אין [[קאמינקא]]. און צו זיין מוטער האט געהייראט מרת '''ביילא''' א טאכטער פון הרב '''[[אברהם אבא הורוויץ]]''', רב אין [[שענדישאוו]], א זון פון הרב [[יעקב הורוויץ (מעליץ)|יעקב הורוויץ]] רב אין [[מעליץ]], א זון פון הרב [[נפתלי צבי הורוויץ]] ''דער ראפשיצער רב''.

==פאמיליע==

'''רבי חיים יעקב יוסף''' האט געהייראט מרת '''חיה''' א טאכטער פון הרב '''[[נפתלי האלבערשטאם (קשאנאוו)|נפתלי האלבערשטאם]]''' א זון פון הרב [[דוד האלבערשטאם (קשאנאוו)|דוד האלבערשטאם]], דער קשאנאווער רב, א זון פון הרב [[חיים האלבערשטאם]] דער צאנזער רב. זייערע קינדער:

* הרב '''יהושע ראזענפעלד''' הי&quot;ד, רבי אין [[לעמבערג]]. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב שלום רוקח רב אין [[ליבוטשויוו]].
* הרב '''אברהם ראזענפעלד''' הי&quot;ד, ראש ישיבה אין [[באבאוו]].
* הרב '''יחזקאל שרגא ראזענפעלד''' הי&quot;ד. זיינע טעכטער:
** מרת '''טויבא''' די ווייב פון הרב '''שלום הורוויץ''', בייטשער רבי אין [[ניו יארק]], א זון פון רבי [[אברהם צבי הירש הורוויץ]], דער בייטשער רבי. 
** מרת '''אסתר רחל''' די ווייב פון הרב '''אברהם איידליש''', משב&quot;ק פון דעם קלויזנבורגער רב אין [[ניו יארק]].
* מרת '''חנה''', די ווייב פון הרב '''נפתלי צבי הירש ראזענפעלד''' פון [[ניימארקט]], א זון פון הרב [[חיים אלכסנדר ראזענפעלד]], א זון פון איר עלטער-פעטער הרב '''[[אלעזר ראזענפעלד]]''' פון [[אושפצין]].
* מרת '''ראכיל''' די ווייב פון הרב '''צבי טויבער''' אין [[ברוקלין]]. זייער זון:
** הרב '''חיים יעקב טויבער''', דיין אין באבאווער קהלה אין [[בארא פארק]]. ער האט געהייראט מרת '''נחמה''' א טאכטער פון הרב '''[[שלמה האלבערשטאם]]''' &lt;small&gt;(דער צווייטער)&lt;/small&gt;, דער באבאווער רב.

== רעפערענצן==
* ''אוהב שלום''
* ''אנציקלופדיה לחכמי גליציה'', מאיר וונדר
&lt;references/&gt;

[[קאַטעגאָריע:קאמינקא]]</text>
      <sha1>22r0kwppgx4fudumwp0aoeenp4xlhsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>גד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32171</id>
    <revision>
      <id>602912</id>
      <parentid>601560</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5316" sha1="42zyv4zxty344ujr35svdnqnf5vjjwx" xml:space="preserve">'''גד''' (געבוירן [[י' חשוון]] ב'קצ&quot;ח לויטן [[סדר עולם רבה]]) איז איינער פון די צוועלף זין פון [[יעקב אבינו]] און דער ערשטער זון פון [[זלפה]], די דינסט פון [[לאה אמנו]]. אין דער ביבלישער טראדיציע ווערט ער פאררעכנט אלס דער אבות־פיגור פון [[שבט גד]], וואס האט באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון [[ירדן טייך]]. דער פערזענלעכער באשרייבונג פון גד אין דער תורה איז קורץ, אבער זיין הויפט באדייט ליגט אין זיין געניאלאגישן און שבטישן המשך.

דער נאמען גד ווערט אין דער תורה פארבונדן מיט דער אויסרוף פון לאה בעת זיין געבורט, וואס ווערט פארטייטשט אלס א צייכן פון מזל אדער גוטע הצלחה. שפעטערע מקורות באשרייבן גד און זיינע נאכקומען אלס א שבט מיט א שטארקן מיליטערישן כאראקטער, וואס איז געווען באזונדער פארבונדן מיט גרענעץ־באשיצונג און קעמפערישע פעאיקייטן.

== נאמען און אפשטאם ==
דער נאמען '''גד''' ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין ספר בראשית, ביי דער געבורט פון גד צו זלפה. לאה, וואס האט שוין געהאט קינדער דורך יעקב, האט געגעבן דעם נאמען אין פארבינדונג מיט דעם געדאנק פון מזל און ברכה. דער נאמען איז דערפאר געווארן פארבונדן מיט דעם געדאנק פון הצלחה און גוטע צושטאנדן.

גד איז געווען דער זיבעטער זון פון יעקב און דער ערשטער זון פון זלפה. דורך זיין מוטער איז ער געשטאמט פון דער משפחה־ליניע פון לאה, כאטש ער ווערט צוזאמען מיט די אנדערע בני השפחות גערעכנט צווישן די צוועלף שבטים פון ישראל.

לויט דער געניאלאגישער טראדיציע האט גד געהאט זיבן זין: '''צפיון, חגי, שוני, אצבון, ערי, ארודי און ארעלי'''. פון די משפחות וואס שטאמען פון זיי איז שפעטער געשאפן געווארן דער שבט גד.

== לעבן אין דער ביבלישער דערציילונג ==
אין פארגלייך צו אנדערע בני יעקב, ווי יוסף און יהודה, פארמאגט גד כמעט נישט קיין אייגענע פערזענליכע געשיכטע אין דער תורה. זיין באדייט ווערט בעיקר דערקענט דורך זיין פאזיציע אלס דער אבות־פיגור פון א גאנצן שבט.

די געבורט פון גד איז טייל פון דער ברייטער געשיכטע פון יעקב'ס משפחה אין ארם נהרים, וואו די צוועלף קינדער פון יעקב ווערן געבוירן און ווערן די גרונד־פיגורן פון די צוועלף שבטים.

אין די ברכות פון יעקב פאר זיינע קינדער ווערט גד באשריבן מיט א בילד פון קאמף און ווידערשטאנד:

''&quot;גד גדוד יגודנו והוא יגוד עקב&quot;''.

די ווערטער ווערן אין דער טראדיציע פארשטאנען אז דער שבט גד וועט אפט שטיין אונטער אנפאלן פון פיינט, אבער וועט זיך קענען באפרייען און צוריקקעמפן. דער פסוק האט געשאפן דעם שפעטערן בילד פון גד אלס א קעמפערישן און שטארקן שבט.

== שבט גד און זיין נחלה ==
דער הויפט היסטארישער באדייט פון גד ליגט אין זיין פארבינדונג מיט שבט גד. דער שבט האט באקומען א נחלה אויף דער מזרח זייט פון ירדן טייך, אין דער געגנט וואס ווערט אנגערופן עבר הירדן.

די געגנט איז געווען א גרעניץ־טעריטאריע, וואס האט פארלאנגט שטארקייט און מיליטערישע גרייטקייט. צוזאמען מיט [[שבט ראובן]] און דעם האלבן שבט [[מנשה]], האט שבט גד זיך באזעצט אין די לענדער מזרח פון ירדן.

די אויסוואל פון דער געגנט איז געווען פארבונדן מיט איר פאסיקייט פאר בהמות און פויערישע באנוץ, אבער אויך האט זי געברענגט א געוויסע אפגעזונדערטקייט פון דעם צענטראלן לאנד פון ישראל.

{{יעקב'ס קינדער}}

[[טעקע:The Phillip Medhurst Picture Torah 266. Gad. Genesis cap 49 v 19. De Geyn.jpg|קליין|שמאל| גד (ציכונג)]]
[[בילד:Stamp of Israel - Tribes - 80mil.jpg|קליין| מרכז| גד בול פון דואר ישראל]]


[[קאַטעגאָריע:קינדער פון יעקב]]</text>
      <sha1>42zyv4zxty344ujr35svdnqnf5vjjwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>תורה ארכיוו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33838</id>
    <revision>
      <id>602905</id>
      <parentid>591406</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* DBS */</comment>
      <origin>602905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2392" sha1="3yarm2i9o6u7v1t14r74f8b0367fy0w" xml:space="preserve">{{יתום}}
א '''תורה ארכיוו''' איז אן עלעקטראנישער [[ארכיוו]] פון ספרים מיט א זוכמאשין דורך וואס מען קען אויסזוכן די ספרים.

== ביישפילן ==

=== [https://www.dbs123.com/ DBS] ===
'''די. בי. אס.''' איז איינע פון די מערסט פאפולערע ספרים ביבליאטעקן וואס מען קען בלעטערן אויפן קאמפיוטער. זיי האבן אן אייגענע סיסטעםוואס עס כאפט אזוי שטארק דעם אויג פון די מוציאי לאור, באשטייט בעיקר פון צוויי טיילן, כאטש עס האט נישט אזויפיל ספרים איז עס אבער

#אויסשליסליך טעקסט און נישט קין בילד (PDF) מיט [[או. סי. אר.]] טעכנאלאגיע
#זיי האבן אן אויסערגעווענליכן סיסטעם וויאזוי גרינג אנצוקומען איבעראל צו וואס מען זוכט

=== [https://www.responsa.org.il/ פרויקט השו&quot;ת בר-אילן] ===
וואס באשטייט פון אסאך מער טעקסט און בעיקר געצילט אויף שו&quot;ת ספרים אבער דער חסרון איז אז עס איז מורא'דיג קאמפליצירט צו זוכן אינפארמאציע פאר דעם פשוט'ן מענטשן

=== [https://www.otzar.org/ אוצר החכמה] ===

איז אבער אין גרעסטן טייל בלויז PDF פארמאט, און דער OCR איז נאכנישט גענוג שטארק

=== [https://ozrot-hatora.com/ אוצרות התורה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230802125313/https://ozrot-hatora.com/ |date=2023-08-02 }} ===
די תורה אוצרות ביבליאָטעק איז אַ דאַטנבאזע מיט נאָענט צו 40,000 ספרים.

=== [https://www.hebrewbooks.org/ היברובוקס] ===
[[היברובוקס]] (hebrewbooks) איז א ווירטואלער אוצר הספרים וואס טוט פארמאגן איבער פינף און פופציג טויזט ספרים, אנגעהויבן פון די ערשטע דרוקן ביז צו היינטיגע ספרים, צו וואס יעדער קען דערגרייכן פאר פריי פון אפצאל.

[[קאטעגאריע:דיגיטאלע ביבליאטעקן]]
[[קאַטעגאָריע:תורה ביבליאטעקן]]</text>
      <sha1>3yarm2i9o6u7v1t14r74f8b0367fy0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>האנדוראס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35711</id>
    <revision>
      <id>602918</id>
      <parentid>589545</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1061" sha1="oldzrzywp9axz4pm41873o1hct7urfz" xml:space="preserve">{{באצירק}}{{אישיות}}'''האנדוראַס''' ({{שפראך-es|República de Honduras, רעפובליקאַ דע אנדוראַס}}) איז א רעפובליק אין [[צענטראלע אמעריקע|צענטראלער אמעריקע]]. האנדוראס גרענעצט [[גוואטעמאלע]] צו מערב, [[על סאלוואדאר]] צו דרום־מערב, [[ניקאראגוגא]] צו דרום־מזרח, דעם [[פאציפישער אקעאן|פאציפישן אקעאן]] צו דרום ביים [[איינגאס פון פאנסעקא]], און דעם [[איינגאס פון האנדוראס]] צו צפון.

עס באדעקט א שטח פון 112,000&amp;nbsp;ק&quot;מ² מיט א געשאצטער באפעלקערונג פון אכט מיליאן. די הויפטשטאט איז [[טעגוסיגאלפע]].&lt;ref&gt;http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
{{געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:האנדוראס]]
[[קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע]]</text>
      <sha1>oldzrzywp9axz4pm41873o1hct7urfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בעזאנסאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37128</id>
    <revision>
      <id>602906</id>
      <parentid>495283</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="3uteffjc57txkit5ezyxaprloqzoyms" xml:space="preserve">[[טעקע:Besancon boucle Doubs.jpg|קליין|285px|בעזאנסאן]]
'''בעזאַנסאן''' (אדער '''ביזאַנץ''') איז די הויפטשטאט פון דעם [[פראנש-קאמטע]] ראיאן אין מזרח [[פראנקרייך]]. ער האט א באפעלקערונג פון 117,599 (2008). די שטאט געפינט זיך אויפן [[דובס]] טייך, 105 ק&quot;מ מזרח פון [[דיזשאן]], נאנט צום גרענעץ מיט דער [[שווייץ]].
[[טעקע:Citadelle Besancon.JPG|קליין|200px|דער פעסטונג אין בעזאנסאן]]
די [[נאצי]]ס האבן געניצט דעם פעסטונג במשך דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]].

אין 1900 האבן געוואוינט אין בעזאנסאן 750 יידן.{{הערה|{{יידישגען|1412198|בעזאנסאן}}}}

== מאנומענטן ==
* [[שול פון בעזאנסאן]]
* [[בעזאנסאנער בית עולם]]

==צווילינג שטעט==
בעזאנסאן האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
*{{פאן רוסלאנד|[[טווער]]}}
*{{פאן דייטשלאנד|[[פרייבורג אין ברייסגוי]]}}
*{{פאן פינלאנד|[[קואפיא]]}}
*{{פאן פאראייניגטע קעניגרייך|[[הודערספילד]] - [[קערקליס]]}}
*{{פאן פוילן|[[ביליץ]]}}
*{{פאן שווייץ|[[נוישאטעל]]}}
*{{פאן רומעניע|[[ביסטריץ]]}}
*{{פאן איטאליע|[[פאוויא]]}}
*{{פאן ישראל|[[חדרה]]}}
*{{פאן בורקינע פאסא|[[דורולא]]}}
*{{פאן העלפאנדביין בארטן|מאַן}}
*{{פאן פאראייניגטע שטאטן|[[טשארלאטעסוויל]], [[ווירזשיניע]]}} 

{{coord|47|15|N|06|02|E|display=title|type:city}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:שטעט אין פראנקרייך]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>3uteffjc57txkit5ezyxaprloqzoyms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>602907</id>
      <parentid>602906</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T16:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="8d2jqx3q3vimvs7wt5uhvv3owzde5a2" xml:space="preserve">{{באצירק}}[[טעקע:Besancon boucle Doubs.jpg|קליין|285px|בעזאנסאן]]
'''בעזאַנסאן''' (אדער '''ביזאַנץ''') איז די הויפטשטאט פון דעם [[פראנש-קאמטע]] ראיאן אין מזרח [[פראנקרייך]]. ער האט א באפעלקערונג פון 117,599 (2008). די שטאט געפינט זיך אויפן [[דובס]] טייך, 105 ק&quot;מ מזרח פון [[דיזשאן]], נאנט צום גרענעץ מיט דער [[שווייץ]].
[[טעקע:Citadelle Besancon.JPG|קליין|200px|דער פעסטונג אין בעזאנסאן]]
די [[נאצי]]ס האבן געניצט דעם פעסטונג במשך דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]].

אין 1900 האבן געוואוינט אין בעזאנסאן 750 יידן.{{הערה|{{יידישגען|1412198|בעזאנסאן}}}}

== מאנומענטן ==
* [[שול פון בעזאנסאן]]
* [[בעזאנסאנער בית עולם]]

==צווילינג שטעט==
בעזאנסאן האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
*{{פאן רוסלאנד|[[טווער]]}}
*{{פאן דייטשלאנד|[[פרייבורג אין ברייסגוי]]}}
*{{פאן פינלאנד|[[קואפיא]]}}
*{{פאן פאראייניגטע קעניגרייך|[[הודערספילד]] - [[קערקליס]]}}
*{{פאן פוילן|[[ביליץ]]}}
*{{פאן שווייץ|[[נוישאטעל]]}}
*{{פאן רומעניע|[[ביסטריץ]]}}
*{{פאן איטאליע|[[פאוויא]]}}
*{{פאן ישראל|[[חדרה]]}}
*{{פאן בורקינע פאסא|[[דורולא]]}}
*{{פאן העלפאנדביין בארטן|מאַן}}
*{{פאן פאראייניגטע שטאטן|[[טשארלאטעסוויל]], [[ווירזשיניע]]}} 

{{coord|47|15|N|06|02|E|display=title|type:city}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאַטעגאָריע:שטעט אין פראנקרייך]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>8d2jqx3q3vimvs7wt5uhvv3owzde5a2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>על אריש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38810</id>
    <revision>
      <id>602913</id>
      <parentid>463562</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="714" sha1="6t8j0sptmycalgwyvxoq0zdd2cmynbs" xml:space="preserve">{{נישט פארטיק}}{{באצירק}}

'''על אַריש''' ({{שפראך-ar| العريش}}) איז א שטאט אין צפון פונעם [[סיני האלבאינזל]] אויפן בארטן פונעם [[מיטלענדישער ים|מיטלענדישן ים]], 344 ק&quot;מ צפון־מזרח פון [[קיירא]].

די שטאט האט אסאך האטעלן פאר טוריסטן.

אין געגנט פון על אריש וואקסן אסאך טייטלביימער, און מ'פלעג נעמען פון דארטן [[לולב]]ים צו ניצן [[סוכות]] מיט די [[ארבעה מינים]].

[[קאַטעגאָריע:עגיפטן]]
[[קאַטעגאָריע:שטעט]]
{{אזיע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>6t8j0sptmycalgwyvxoq0zdd2cmynbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מאנטגאמערי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39135</id>
    <revision>
      <id>602896</id>
      <parentid>602181</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T14:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snow Lion Fenian</username>
        <id>63099</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>602896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="o9xddp5oie0y93nouvjzhbbr8cjrxqn" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען= מאנטגאמערי
|סארט יישוב= שטאָט
|אמטשפראך נאמען= Montgomery
|הערב= &lt;!-- City of Montgomery Great Seal.png  --&gt;
|פאן= Flag of Montgomery, Alabama.svg
|בילד= Montgomery Alabama panorama.jpg
|באשרייבונג= מאנטגאמערי הימל־ליניע
|מדינה= {{פאן פאראייניגטע שטאטן}}
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער= טאד סטריינזש
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 404.53
|הייך= 73
|גרינדונג דאטע= 3טן דעצעמבער 1819
|באפעלקערונג= 205,764
|באפעלקערונג יאר= 2010
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 
|קאארדינאטן=  {{coord|32|21|42|N|86|16|45|W|region:US_type:city|display=inline,title}} 
|צייט זאנע= -6
|אתר אינטרנט= [http://www.montgomeryal.gov  	www.montgomeryal.gov]
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''מאנטגאַמערי''' ({{שפראך-en|Montgomery}}) איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט [[אלאבאמא]] אין די [[פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע]], פלאצירט אויפן אלאבאמא טייך. אין 2006 האבן געוואוינט דארטן 201,998 מענטשן.

מאנטגאמערי איז געגרינדעט געווארן דעם 3טן דעצעמבער 1819 מיטן צונויפגאס פון נייע פילאדעלפיע מיט מזרח אלאבאמא שטאט.

דעם 28סטן יאנואר 1846 איז מאנטגאמערי געווארן די הויפטשטאט פון אלאבאמא.

{{פאראייניגטע שטאטן הויפטשטעט}}

{{געא-שטומף}}</text>
      <sha1>o9xddp5oie0y93nouvjzhbbr8cjrxqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>הירש בעריאזקין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40226</id>
    <revision>
      <id>602911</id>
      <parentid>600460</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>היימיש</username>
        <id>62327</id>
      </contributor>
      <origin>602911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5383" sha1="kbcjign4ueq1h1cf7bax9th1o72beve" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{אישיות}}
'''הירש בעריאָזקין''' ([[בעלארוסיש]]: Рыгор Бярозкін, [[רוסיש]]: Григорий Берёзкин; [[מאהילעוו|מאָהילעוו]], 1918 –  [[מינסק]], 1982) איז געווען אַ ייִדישער און אַ ווײַסרוסישער ליטעראַטור-קריטיקער און ליטעראַטור-קענער.

==לעבנסגעשיכטע==
הירש בעריאָזקין האָט זיך געלערנט אויף ליטעראַטור-פאַקולטעט פונעם מינסקער פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט. ער האָט אָנגעהויבן פאַרעפנטלעכן קריטישע אַרטיקלען אויף ייִדיש און אויף ווײַסרוסיש אין 1935. צווישן אַנדערס האָט ער פאַרעפנטלעכט קריטישע אַרטיקלען וועגן דער שאַפונג פון די ייִדישע דיכטער עזראָ פינינבערג און הענעך שוועדיק, ווי אויך אַנדערע ייִדישע שריפטשטעלער אויף די שפּאַלטן פון די זשורנאַלן &quot;שטערן&quot; און &quot;אָקטיאַבער&quot;. אין 1938 – 1941 האָט הירש בעריאָזקין געאַרבעט אַלס פאַרוואַלטער פונעם קריטיק-אָפּטייל אין דער רעדאַקציע פונעם ווײַסרוסישן זשורנאַל &quot;פּאָלימיא רעוואָליוציִאיִ («Полымя рэвалюцыі») און אין 1939 – 1941 – אויך  אין דער ווײַסרוסישער צײַטונג &quot;ליטעראַטוראַ אי מאַסטאַצטוואַ&quot; («Літэратура і мастацтва»). אין 1941 אַפּריל 1941 איז ער אַרעסטירט געוואָרן. דעם 26טן יוני, נאָכן אָנהייב פון דער סאָוועטיש-דײַטשישער מלחמה, בעת דער קאָנוואָי האָט פאַרלאָזט ניט ווײַט פון מינסק די אסירים-קאָלאָנע אין באַשטאַנד פון וועלכער איז געווען הירש בעריאָזקין, איז ער אַנטלאָפן. אינעם תוהו-ובוהו פון דער מלחמה האָט ער זיך מאָביליזירט אין דער [[רויטע ארמיי|רויטער אַרמיי]] און גלײַך אַוועק אויפן פראָנט. הירש בעריאָזקין האָט אָנטיילגענומען אין שלאַכטן בײַ סטאַלינגראַד, בײַ קיִעוו און אין די קאַרפּאַטן-בערג. נאָך דער מלחמה האָט הירש בעריאָזקין אַ געוויסע צײַט געדינט אין דער סאָוועטישער מיליטערישער אַדמיניסטראַציע אין דײַטשלאַנד און דערנאָך - זיך אומגעקערט קיין מינסק. דעם 9טן אויגוסט 1949, בעת די אַנטי-סעמיטישע רדיפות אינעם ראַטנפאַרבאַנד האָט מען אים אַרעסטירט צום צווייטן מאָל. הירש בעריאָזקין איז פארורטיילט געוואָרן אויף 10 יאָר לאַגערן. אין 1955, נאָך [[סטאלין|סטאַלינס]] טויט האָט מען אים באַפרײַט. נאָך דער באַפרײַונג פונעם לאַגער האָט ער זיך פאַרנומען איבערהויפּט מיט דער ווײַסרוסישער ליטעראַטור, אָבער זינט אין מאָסקווע האָט אָנגעהויבן דערשײַנען דער זשורנאַל &quot;סאָוועטיש היימלאַנד&quot;, פלעג הירש בעריאָזקין פאַרפנטלעכן אין אים אַרטיקלען וועגן דער ייִדישער ליטעראַטור, צווישן אַנדערס - וועגן דער שאַפונג פון משה קולבאַק, עזראָ פינינבערג און מאָטל גרוביאַן. 


==זײַנע ביכער==
*Паэзія праўды, Мінск, 1958
*Аркадий Кулешов, Москва, 1960
*Спадарожніца часу, Мінск, 1961
*Свет Купалы, Москва, 1965
*Пімен Панчанка, Мінск, 1968
*Чалавек на світанку, Мінск, 1970
*Мир Купалы: Мысли и наблюдения, Москва, 1973

*Кніга пра паэзію, Мінск, 1974

*Звёны, Мінск, 1976

*Аркадзь Куляшоў, Мінск, 1978

*דרײַ דיכטער, מאָסקווע, 1981


==וועבלינקען==
* [http://www.rujen.ru/index.php/БЕРЕЗКИН_Гирш_Соломонович וועגן הירש בעריאָזקין אין דער רוסלענדישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203003620/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%97%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%88_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2013-12-03 }} (אויף רוסיש)
* [http://mishpoha.org/n18/18a18.php וולאַדימיר מעכאָוו, זכרונות וועגן הירש בעריאָזקין] (אויף רוסיש)


{{גרונטסארטיר:בעריאזקין, הירש}}
[[קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאליסטן]]
[[קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן]]</text>
      <sha1>kbcjign4ueq1h1cf7bax9th1o72beve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1502</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42437</id>
    <revision>
      <id>602916</id>
      <parentid>512400</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T21:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29687" sha1="rtgrquqygggtzy2h6jj15cp2jamt377" xml:space="preserve">{{יאר אין אנדערע קאלענדארן}}
{{ציוויל יאר באשרייבונג|{{בלאטנאמען}}}}

[[טעקע:Cantinomap redsea persiangulf.jpg|קליין|לינקס|א 1502 לאנד-מאפע פונעם [[ים סוף]] און דעם [[פערסישער איינגאס|פערסישן איינגאס]]]]
== געשעענישן ==
&lt;onlyinclude&gt;

=== יאנואר–מערץ ===
* [[1טן יאנואר]] – [[פארטוגאל|פארטוגעזישע]] [[אויספארשער]], אנגעפירט דורך [[גאנזאלאָ קאעלהאָ]], פארן אריין אין [[גואנאבארא־בוכטע|גואנאבארא בוכטע]] אין [[בראזיל]], מיינענדיק אז דאס איז דאס מויל פון א טייך, און געבן דעם ארט דעם נאמען [[ריא דע זשאנערא]].&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Ben Box|author2=Mick Day|title=Brazil Handbook|url=https://books.google.com/books?id=t1IUAQAAIAAJ|year=2000|publisher=Footprint|isbn=978-1-900949-50-7|page=97}}&lt;/ref&gt;
* [[24סטן יאנואר]] – פארשטייער פון [[סקאטלאנד]] און [[ענגלאנד]] קומען זיך צוזאם אין [[ריטשמאנד פאלאץ]] אין לאנדאן, כדי צו פארענדיקן אן אפמאך וועגן דער חתונה צווישן דעם סקאטישן קעניג דזשעמס דער פערטער און דער טאכטער פונעם ענגלישן קעניג [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דער זיבעטער]], די פרינצעסין [[מארגארעט טודאר]]. דער אפמאך נעמט אריין א נדן פון 35,000 [[סקאטישער פונט|סקאטישע פונטן]] און אן אפמאך וועגן א &quot;שטענדיקן שלום אפמאך&quot;.&lt;ref&gt;George Goodwin, ''Fatal Rivalry: Floodin, 1513'' (W. W. Norton, 2013) p. 39&lt;/ref&gt; די חתונה וועט דורכגעפירט ווערן דורך א פארטרעטער דעם 25סטן יאנואר 1503.
* [[12טן פעברואר]] – [[איזאבעלא דער ערשטער פון קאסטיליע|איזאבעלא דער ערשטער]] גיט ארויס אן באפעל וואס פארבאט איסלאם אין דער [[קאסטילישער קרוין]], און צווינגט כמעט אלע אירע מוסולמענישע אונטערטאנען זיך צו טויפן צו קריסטנטום.
* [[13טן פעברואר]] – דער נייער וויצעקעניג פון דער נייער וועלט, [[ניקאלאס דע אוואנדא]], פארלאזט שפאניע מיט א פלאָט פון 30 שיפן און דעם באפעל צו ערזעצן דעם פריערדיגן וויצעקעניג [[פראנסיסקא דע באבאדיליא]] אין [[סאנטא דאמינגא]] אויפן אינדזל [[היספאניאלא]]. ער קומט אן אין אפריל.
* [[14טן מערץ]] – [[קריסטאפער קאלאמבוס]] הייבט אן צוגרייטונגען פאר זיין פערטער און לעצטער רייזע, מיטן ציל צו געפינען א מערב דורכגאנג אין דער נייער וועלט, וואס זאל פארבינדן דעם [[אטלאנטישער אקעאן|אטלאנטישן אקעאן]] מיטן [[אינדישער אקעאן|אינדישן אקעאן]].

=== אפריל–יוני ===
* [[2טן אפריל]] – [[ארטור, פרינץ פון וויילס]], דער 15 יעריקער [[הערצאג פון קארנוואל]] און [[ערל פון טשעסטער]], יורש פונעם ענגלישן טראן און עלטסטער זון פון [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|קעניג הענרי דער זיבעטער]], שטארבט נאך א לאנגער קראנקייט, ווייניגער ווי פינף חדשים נאך זיין חתונה מיט [[קאטערין פון אראגאן]]. זיין צען יעריקער ברודער, [[הענרי דער אכטער|הענרי, הערצאג פון יארק]], ווערט דער נייער יורש פונעם טראן און וועט שפעטער איבערנעמען דעם טראן נאך זיין פאטער ווי קעניג הענרי דער אכטער.&lt;ref&gt;Alison Weir, ''The Six Wives of Henry VIII'' (Grove Press, 2007) p. 37&lt;/ref&gt;
* [[11טן אפריל]] – [[דמיטרי איוואנאוויטש (אייניקל פון איוואן דעם דריטן)|דמיטרי איוואנאוויטש וונוק]], וועלכער איז זינט 1498 געווען דער יונגערער מיט הערשער פונעם [[גרויס פירשטנטום פון מאסקווע]] צוזאמען מיט זיין זיידן [[איוואן דער דריטער פון רוסלאנד|איוואן דעם דריטן]], ווערט ארעסטירט צוזאמען מיט זיין מוטער [[עלענא פון מאלדאווע]], אונטערן חשד פון א קאנספיראציע.&lt;ref&gt;&quot;The Dynastic Crisis 1497-1502&quot;, by J. L. I. Fennell, in ''The Slavonic and East European Review'' (December 1960) pp. 8-9&lt;/ref&gt; איוואן באשטימט זיין זון, דמיטריס פעטער, [[וואסילי דער דריטער פון רוסלאנד|וואסילי איוואנאוויטש]], אלס דעם נייעם יורש פונעם מאסקווער טראן.
* [[14טן אפריל]] – די פייערלעכע קרוינונג פון [[איוואן דער דריטער פון רוסלאנד|איוואן דעם גרויסן]] אלס גרויס פירשט פון מאסקווע ווערט דורכגעפירט, כדי צו ווייזן אז ער איז דער איינציגער הערשער פונעם לאנד, וואס נעמט אריין דעם גרעסטן טייל פון די טעריטאריעס פונעם רוסישן פאלק. איוואן איז געווען מיט הערשער פון מאסקווע פון 1449 ביז 1462, הערשער פון 1462 ביז 1471 און פון 1490 ביז 1498, און דערנאך מיט הערשער צוזאמען מיט זיין עלטסטן זון, איוואן דעם יונגערן (1471–1490), און זיין אייניקל דמיטרי איוואנאוויטש, פון 1498 אן.
* [[3טן מיי|3טן מאי]] – דער [[פארטוגאל|פארטוגעזישער]] ים פארשער [[זשואאו דא נאווא]] אנטדעקט דעם אומבאוואוינטן אינדזל [[סאנט העלענע|סט. העלענע]].&lt;ref&gt;The traditional May 21 date is the [[Protestant]] feast day for Saint [[Helena, mother of Constantine I]], and would not have been marked this day by the Portuguese, because they were members of the [[Catholic Church]], and also because the island was discovered before the [[Reformation]] started. The discovery date is quoted as 3 May during the 16th/17th centuries, corresponding to the Catholic Feast day of the [[True Cross]], a date that is closely linked to the name of Saint Helena. {{cite journal|first=Ian|last=Bruce|title=St Helena Day|journal=Wirebird: The Journal of the Friends of St Helena|issue=44|year=2015|pages=32–46|url=http://sainthelenaisland.info/sthelenadayarticleianbruce.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://sainthelenaisland.info/sthelenadayarticleianbruce.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[9טן מיי|9טן מאי]] –  קריסטאפער קאלאמבוס פארלאזט [[קאדיז]] אין [[שפאניע]] אויף זיין פערטער און לעצטער רייזע צו דער נייער וועלט, מיט 147 מענטשן אויף זיין הויפט שיף ''Capitana'' און די באגלייט שיפן ''Gallega'', ''Vizcaína'' און ''Santiago de Palos''.&lt;ref name=Bergreen&gt;Lawrence Bergreen, ''Columbus: The Four Voyages, 1493–1504'' (Penguin Group, 2011) pp.298-299&lt;/ref&gt; ער פארשט אויס צענטראל אמעריקע, אנטדעקט דעם [[איסטמוס פון פאנאמא]] און די געביטן וואו עס געפינען זיך היינט [[האנדוראס]] און [[קאסטא ריקא]], און אפשר אויך דעם אינדזל [[סאנטא לוסיאא]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of St. Lucia|url=http://aboutstlucia.sluhoo.com/The%20history%20of%20stlucia.html|access-date=May 6, 2011|archive-date=March 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314060101/http://aboutstlucia.sluhoo.com/The%20history%20of%20stlucia.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[26סטן יוני|26סטן מאי]] – קאלאמבוס און זיינע מענטשן פארענדיקן די רעטונג פון פארטוגעזישע סאלדאטן וואס זענען געבליבן אפגהאקט אין [[מאראקא]], און פארלאזן דערנאך [[אסילה]] אויף א 20 טאגיקער איבערפארט איבערן אטלאנטישן אקעאן.&lt;ref name=Bergreen/&gt;
* [[15טן יוני]] – קאלאמבוס און זיין מאנשאפט קומען אן אויפן אינדזל [[מארטיניק]] און לאנדן אין [[לע קארבע]].&lt;ref name=Bergreen/&gt;
* [[29סטן יוני]] – קאלאמבוס און זיין מאנשאפט פרובירן צו לאנדן אין [[סאנטא דאמינגא]], כדי אויסצומיידן דעם קומענדיקן [[הוראגאן]], כאטש מען האט זיי פארווערט זיך אומצוקערן קיין [[היספאניאלא]]. [[ניקאלאס דע אוואנדא]], דער שפאנישער וויצעקעניג, לאזט קאלאמבוס נישט אריינפארן אינעם פארט און גלייבט נישט זיינע ווארענונגען וועגן דעם הוראגאן, וואס שלאגט אן צוויי טעג שפעטער.

=== יולי–סעפטעמבער ===
* [[1טן יולי]] – א שטארקער [[האריקען]] גייט דורך דעם [[קאראיבישער ים|קאריבישן ים]] לעבן [[פארטא ריקא]] און דעם אינדזל [[היספאניאלא]], צוויי טעג נאכדעם וואס  [[קריסטאפער קאלאמבוס]] האט נישט באקומען דערלויבעניש צו לאנדן אין [[סאנטא דאמינגא]]. מען שאצט אז בערך 500 מענטשן ווערן אומגעברענגט, ווען דער שטורעם צעשטערט 20 פון די 31 שיפן וואס דער נייער וויצעקעניג [[ניקאלאס דע אוואנדא]] האט געברענגט פון שפאניע, אריינגערעכנט זיין הויפט שיף ''El Dorado''. צווישן די אומגעקומענע זענען דער פריערדיקער וויצעקעניג [[פראנסיסקא דע באבאדיליא]] און דער אדמיניסטראטאר [[פראנסיסקא ראלאן]].&lt;ref name=Bergreen/&gt; א שיף וואס באבאדיליא האט צוגעשטעלט קאלאמבוסן צו טראגן דאס גאלד וואס מען האט אים געקענט שולדיק געווען, די ''Aguja'', איז איינע פון די 11 שיפן וואס האבן איבערגעלעבט דעם האריקען. עס ווערן געמאכט באשולדיקונגען אז קאלאמבוס האט אנגערופן דעם שטורעם א נקמה אקט.&lt;ref&gt;Samuel Eliot Morison, (1942), Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus, Boston: (Little, Brown and Co., 1942) p. 590&lt;/ref&gt;
* [[28סטן יולי]] –  [[מאקסימיליאן דער ערשטער, הייליקער רוימישער קייסער|מאקסימיליאן דער ערשטער]], דער [[הייליגע רוימישע אימפעריע|דייטשער רוימישער קעניג]],אין [[אוגסבורג]] שרייבט אונטער א טריטי מיט פארשטייער פון דעם ענגלישן קעניג [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דעם זיבעטן]], און איז מסכים נישט צו העלפן ענגלישע רעבעלן.
* [[30סטן יולי]] – די ערשטע באגעגעניש צווישן אייראפעער און דעם [[מאיא־פאלק|מאיא פאלק]] פון צענטראל אמעריקע קומט פאר, ווען די ברידער קאלאמבוס אנקערן אין [[גואנאזשא]], איינער פון די [[בוכטע־אינדזלען|בוכטע אינדזלען]] ביים ברעג פונעם היינטיקן [[האנדוראס]]. א גרופע [[האנדל אין דער מאיא־ציוויליזאציע|מאיא הענדלער]] קומט צופעליק אן אין גואנאזשא אין דער זעלבער צייט, און בארטאלאמעא קאלאמבוס מיט זיין מאנשאפט רויבן זייערע סחורות.&lt;ref&gt;Robert J. Sharer and Loa P. Traxler, ''The Ancient Maya'' (Stanford University Press, 2006) p.758&lt;/ref&gt;
* [[14טן אויגוסט]] –  [[קריסטאפער קאלאמבוס]] און זיין מאנשאפט לאנדן אין [[פוערטא קאסטיליא, האונדוראס|פוערטא קאסטיליא]] אויפן יבשה טייל פונעם היינטיקן [[האנדוראס]], און ווערן די ערשטע אייראפעער וואס באזוכן דעם ארט.
* [[18טן סעפטעמבער]] –  [[קריסטאפער קאלאמבוס]] לאנדט אין צענטראל אמעריקע, אינעם געביט וואס איז היינט [[קאסטא ריקא]].
* [[29סטן סעפטעמבער]] – [[אן פון פוא־קאנדאל|אננע פון פוא קאנדאל]] ווערט פראקלאמירט מלכה פון [[אונגארן]] נאך איר חתונה מיט [[וולאדיסלאוס דער צווייטער פון אונגארן|וולאדיסלאוס דעם צווייטן]], קעניג פון אונגארן און [[באהעמיע]], ביי א צערעמאָניע אין [[סעקעשפעהערוואר]].

=== אקטאבער–דעצעמבער ===
* [[1טן אקטאבער]] – עס קומט פאר אן ליקוי חמה.
* [[16טן אקטאבער]] – קאלאמבוס און זיין מאנשאפט קומען אן אין אלמיראנטע בוכטע אין [[פאנאמא]].
* [[7טן נאוועמבער]] – [[איסמאיל דער ערשטער]] גרינדעט די [[סאפעווידישע דינאסטיע]] און פראקלאמירט זיך א שאך פון איראן, נאכדעם וואס ער באזיגט שבטים פון דער [[אק קויונלו]] פארבאנד.
* [[19טן נאוועמבער]] – די &quot;[[קאַנטינאָ־פּלאַניספֿער|קאנטינא פלאניספער]]&quot;, א גענויע קאפי פון דער געהיימער פארטוגעזישער מאפע פון דער נייער וועלט, דער [[פאדראו רעאל]], וואס איז געמאכט געווארן פאר אן איטאליענישן שפיאן, ווערט געקויפט דורך אלבערטא קאַנטינאָ, אן אגענט פון [[ערקאָלע דער ערשטער ד'עסטע, דוק פון פערארא]], פאר 12 גאלדענע [[דוקאט]]ן.
* [[26סטן דעצעמבער]] – [[טשעזארע בארזשיא]] הרגעט ראמירא ד'ארקא; די געשעעניש ווערט דערמאנט אין [[ניקאלא מאקיאוועלי]]ס בוך ''[[דער פירשט]]''.
* [[31סטן דעצעמבער]] – [[טשעזארע בארזשיא]], דער זון פון [[פויפסט אלעקסאנדער דער זעקסטער]], נעמטאיבער [[אורבינא]], וואו ער נעמט ארעסט צוויי אליאירטע, וויטעלאצא און אוליווערעטא, וועלכע ווערן פאררעכנט פאר מעגלעכע פאררעטער. ער לאזט זיי הינריכטן דעם קומענדיקן פרימארגן.

=== אומבאקאנטע דאטע ===
* די ערשטע אפריקאנער קנעכט וואס ווערן געברענגט אין דער [[נייער וועלט]] קומען אן אויפן אינדזל [[היספאניאלא]] (היינטיקע [[האיטי]] און [[דאמיניקאנישע רעפובליק]]).
* סוחרים פון [[בריסטאל]] קומען צוריק פון [[נייפונדלאנד און לאבראדאר|נייפונדלאנד]] (דער נאמען ווערט דאס יאר צום ערשטן מאל גענוצט אין א בריוו) קיין [[ענגלאנד]], מיט דריי ארטיקע איינוואוינער און [[קאד]] פון די [[גרויסע בענק פון ניופאונדלאנד|גרויסע בענק]].&lt;ref name=Fabyan&gt;{{cite book|first=Robert|last=Fabyan|author-link=Robert Fabyan|title=The New Chronicles of England and France|year=1516}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=In Northern Mists: Arctic Exploration in Early Times|url=https://archive.org/details/innorthernmistsa01nans|first=Fridtjof|last=Nansen|year=1911|author-link=Fridtjof Nansen}}&lt;/ref&gt;
* [[מאָקטעזומא דער צווייטער]] ווערט אויסגעקליבן אלס עמפארער פון די [[אזטעק|אזטעקן]], נאך דעם טויט פון [[אהוויטזאטל]].
* [[מענלי דער ערשטער גיריי]] באזיגט די [[גאלדענע הארדע]] און רויבט זייער הויפטשטאט, סאראי.
* די [[מארטין לוטער אוניווערסיטעט האלע־וויטענבערג|וויטענבערג אוניווערסיטעט]] ווערט געגרינדעט.
* אין [[דייטשלאנד]], ניצט [[פעטער הענליין]] פון [[נירנבערג]] אייזערנע טיילן און קוילפעדערנס צו בויען א טראגבארן זייגער.
* אין [[איטאליע]], דערקלערט [[אשר לעמליין]] אז משיח וועט קומען אין די קומענדיקע זעקס חדשים. דערפון קומט דער &quot;יאר פון תשובה&quot;.
* די [[קעניגס שול, מעקלעספילד|קעניגס שולע, מעקלעספילד]] אין [[ענגלאנד]] ווערט געגרינדעט דורך סיר דזשאן פּערסיוועל.
* [[היינריך קארנעליוס אגריפא]] באקומט דעם אקאדעמישן דעגרי ''[[magister artium]]'' פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעלן]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Valente|first=Michaela|chapter=Agrippa, Heinrich Cornelius|title=Dictionary of Gnosis and Western Esotericism|url=https://archive.org/details/dictionarygnosis00hane|url-access=limited|editor=Hanegraaff, Wouter J.|pages=[https://archive.org/details/dictionarygnosis00hane/page/n34 4]–8|publisher=Brill|location=Leiden|year=2006|isbn=90-04-15231-8}}&lt;/ref&gt;
* ווילהעלם באמבאסט ציט זיך אריבער קיין [[פילאך]] מיט זיין זון [[פאראצעלסוס]].
&lt;/onlyinclude&gt;

== געבוירענע ==
[[File:Johann und Elisabeth.jpg|thumb|110px|[[עליזאבעט פון העסן, ירושה־פרינצעסין פון סאקסאניע|עליזאבעט פון העסן, ירושה פרינצעסין פון סאקסאניע]]]]
[[File:John Leland.jpg|thumb|110px|[[זשאן לילאנד (אנטיקוואר)|זשאן לילאנד]]]]
* [[3טן יאנואר]] – [[יִי הואנג]], קארעאישער ניי קאנפוציאנישער געלערנטער (געשטארבן [[1571]])
* [[7טן יאנואר]] (יוליאנישער קאלענדאר; [[17טן יאנואר]] גרעגאריאניש) – [[פויפסט גרעגאר דער דרייצנטער]], געבוירן ווי אוגא באנקאמפאני, פויפסט פון באלאניע (געשטארבן [[1585]])&lt;ref&gt;{{cite EB1911|wstitle= Gregory (Popes)/Gregory XIII |volume= 12 | page= 575 |quote= Gregory XIII. (Ugo Buoncompagno), pope from 1572 to 1585, was born on the 7th of January 1502, in Bologna}}&lt;/ref&gt;
* [[20סטן יאנואר]] – [[סעבאַסטיאַן דע אפאריסיא]], שפאנישער קאָלאָניאַלער אינדוסטריעלער און הייליקער אין מעקסיקע (געשטארבן [[1600]])
* [[2טן פעברואר]] – [[דאמיאו דע גויס]], פארטוגעזישער פילאסאף (געשטארבן [[1574]])
* [[4טן מערץ]] – [[עליזאבעט פון העסן, ירושה־פרינצעסין פון סאקסאניע|עליזאבעט פון העסן, ירושה פרינצעסין פון סאקסאניע]] (געשטארבן [[1557]])
* [[18טן מערץ]] – [[פיליבערט פון שאלאן]], פראנצויזישער אריסטאקראט (געשטארבן [[1530]])
* [[20סטן מערץ]] – [[פיערינא בעללי]], איטאליענישער סאלדאט און יוריסט (געשטארבן [[1575]])
* [[2טן אפריל]] – [[סוזאנא פון בייערן]], דייטשע אריסטאקראטין פון דער וויטעלסבאך משפחה (געשטארבן [[1543]])
* [[10טן אפריל]] – [[אטא הענרי, עלעקטאר פון דער פפאלץ|אטא הענרי]], גראף פון פפאלץ נויבורג (1505–1559) און עלעקטאר פון דער פפאלץ (1556–1559) (געשטארבן [[1559]])
* [[25סטן אפריל]] – [[געארג מאיאר]], דייטשער לוטעראנער טעאלאג (געשטארבן [[1574]])
* [[2טן יוני]] – [[גיאָם ביגאָ]], פראנצויזישער שרייבער (געשטארבן [[1550]])
* [[6טן יוני]] – קעניג [[זשואאו דער דריטער פון פארטוגאל]] (געשטארבן [[1557]])&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Jefferson to Latin|url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=113}}&lt;/ref&gt;
* [[26סטן יולי]] – [[קריסטיאן עגענאלף]], דייטשער דרוקער (געשטארבן [[1555]])
* [[27סטן יולי]] – [[פראנצעסקא קארטעקיא]], איטאליענישער קאמפאזיטאר (געשטארבן [[1571]])
* [[14טן אויגוסט]] – [[פּיטער קעקע פון אעלסט]], פלעמישער מאלער (געשטארבן [[1550]])
* [[14טן סעפטעמבער]] – [[לודוויג דער צווייטער, גראף פון פפאלץ־צווייבריקן|לודוויג דער צווייטער, גראף פון פפאלץ צווייבריקן]], דוכס פון צווייבריקן פון 1514 ביז 1532 (געשטארבן [[1532]])
* [[6טן דעצעמבער]] – [[אן פון בראונשווייג־לינעבורג (1502–1568)|אן פון בראונשווייג לינעבורג]], דוכסין קאָנסאָרט פון פאמערן (געשטארבן [[1568]])
* [[13טן דעצעמבער]] – [[געארג דער דריטער, לאנדגראף פון לויכטענבערג]] (געשטארבן [[1555]])
* ''אומבאקאנטע דאטע''
** [[טאקענא דזשואו]], יאפאנישער בעל טקס פון דער טיי צערעמאניע און סוחר פון דער סענגאקו תקופה (געשטארבן [[1555]])
** [[מיגעל לאפעז דע לעגאספי]], שפאנישער קאנקוויסטאדאר (געשטארבן [[1572]])
** [[פעדרו נונעס]], פארטוגעזישער מאטעמאטיקער (געשטארבן [[1578]])
** [[פראנצעסקא ספיערא]], איטאליענישער פראטעסטאנטישער יוריסט (געשטארבן [[1543]])
** [[אנטאני מאריא זאקאריא]], גרינדער פון דער בארנאביטער ארדן פון קרעמאנא און הייליקער (געשטארבן [[1539]])
* ''מסתמא''
** [[עליזאבעט בלונט]], ענגלישע הויף דאמע און די ליבהאבערין פון קעניג [[הענרי דער אכטער]] (געשטארבן [[1540]])
** [[קואַוטעמאָק]], דער לעצטער אזטעקישער הערשער (טלאטאָאני) פון טענאכטיטלאן און דער לעצטער &quot;אזטעקישער קייסער&quot; (געשטארבן [[1525]])
** [[בלעז דע לאסעראן־מאסענקום, סייניאָר פון מאנטלוק|בלעז דע לאסעראן מאסענקום, סייניאָר פון מאנטלוק]], פראנצויזישער מארשאל (אומגעפערער דאטע; געשטארבן [[1577]])
** [[כורעם סולטאן]], געבוירן אין רוטעניע, [[האסעקי סולטאן]] פון דער אטאמאנישער אימפעריע (געשטארבן [[1558]])
** [[הענרי פערסי, דער זעקסטער ערל פון נארטהאמבערלאנד]], ענגלישער הויף מענטש (געשטארבן [[1537]])

== געשטארבענע ==
[[File:Jadwiga Jagiellonka.JPG|thumb|right|110px|[[העדוויג יאגעלאן, דוכסין פון בייערן]]]]
[[File:Arthur Prince of Wales c 1500.jpg|thumb|right|110px|[[ארטור, פרינץ פון וויילס]]]]

=== יאנואר–יוני ===
* [[18טן פעברואר]] – [[העדוויג יאגעלאן, דוכסין פון בייערן]] (געבוירן [[1457]])
* מערץ – [[פראנצעסקא לאוראנה]], סקולפּטאר געבוירן אין דאלמאטיע (געבוירן בערך [[1430]])&lt;ref&gt;{{cite book | last=Britannica | page=1056 | title=Britannica Concise Encyclopedia | year=2002 | publisher=Encyclopaedia Britannic | isbn=9780852298329}}&lt;/ref&gt;
* [[2טן מערץ]] – [[יאן דער ערשטער קאראנדעלעט]], בורגונדישער יוריסט און פאליטיקער (געבוירן [[1428]])
* [[2טן אפריל]] – [[ארטור, פרינץ פון וויילס]], ענגלישער פרינץ און דער עלטסטער זון פון הענרי דעם זיבעטן פון ענגלאנד (געבוירן [[1486]])&lt;ref&gt;{{cite book|author=Derrik Mercer|title=Chronicle of the Royal Family|url=https://books.google.com/books?id=ivo9okUs30wC|date=February 1993|publisher=Chronicle Communications|isbn=978-1-872031-20-0|page=137}}&lt;/ref&gt;
* [[15טן אפריל]] – [[זשאן דער פערטער פון שאלאן־ארליי|זשאן דער פערטער פון שאלאן ארליי]], פרינץ פון אראַנזש (1475–1502) (געבוירן [[1443]])
* [[20סטן אפריל]] – [[מאריא פון לוז־היינסבערג|מאריא פון לוז היינסבערג]], האלענדישע אריסטאקראטין (געבוירן [[1424]])
* [[4טן מאי]] – [[בערטאלד דער צווייטער פון לאנדסבערג]], בישאף פון ווערדן (1470–1502) און הילדעסהיים (1481–1502) (געבוירן [[1464]])
* [[6טן מאי]] – [[דזשאַמעז טירעל]], ענגלישער ריטער, באשולדיקט אין דעם מארד פון די פרינצן אינעם טורעם (דערהינריכטעט) (געבוירן בערך [[1450]])
* [[9טן יוני]] – [[אסטארע דער דריטער מאנפרדי]], איטאליענישער אריסטאקראט (געבוירן [[1485]])

=== יולי–דעצעמבער ===
* [[15טן יולי]] – [[לוקא ראדאוואנאוויטש]], קאטוילישער גלח (געבוירן [[1425]])
* [[18טן אויגוסט]] – [[קנוט אלפסאן]], נארוועגישער אריסטאקראט און פאליטיקער (געבוירן [[1455]])
* [[31סטן אויגוסט]] – [[טאמאס וואוד]], הויפט ריכטער פונעם געריכט פאר אלגעמיינע ציווילע פראצעסן
* [[1טן סעפטעמבער]] – [[סאָגיע]], יאפאנישער בודיסטישער גלח און דיכטער (געבוירן [[1421]])
* [[14טן אקטאבער]] – [[דיעגא הורטאדא דע מענדאסא אי קיניונעס]], שפאנישער אריסטאקראט (געבוירן [[1444]])
* [[10טן נאוועמבער]] – [[געארג דער ערשטער פון מינסטערבערג]], אימפערישער פרינץ, דוכס פון מינסטערבערג און אעלס, גראף פון גלאַץ (געבוירן [[1470]])
* [[13טן נאוועמבער]] – [[אניא דא וויטערבא]], איטאליענישער [[דאמיניקאנער מאנך]] און געלערנטער (געבוירן [[1432]])
* [[31סטן דעצעמבער]]
** [[אוליוועראָטאָ אֶופפרעדוצי]], איטאליענישער פאליטיקער (געבוירן [[1475]])
** [[וויטעלאצא וויטעלי]], איטאליענישער מיליטער פירער (געבוירן בערך [[1458]])
* ''אומבאקאנטע דאטע''
** [[אהוויטזאטל]], אזטעקישער הערשער פון טענאכטיטלאן
** [[דזשוסטינא ראקא]], איטאליענישע יוריסטין, ריכטערין און דיפלאמאטין פון דער רענעסאנס תקופה
** [[אקטאוויען דע סאן־זשעלע|אקטאוויען דע סאן זשעלע]], פראנצויזישער גלח, דיכטער און איבערזעצער (געבוירן [[1468]])
** [[גוורפול מעכיין]], וועלשישע עראָטישע דיכטערין (געבוירן בערך [[1460]]?)&lt;ref&gt;{{cite book|author=Academi Gymreig|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales|url=https://books.google.com/books?id=-ZEUAQAAIAAJ|year=2008|publisher=University of Wales Press|isbn=978-0-7083-1953-6|page=343}}&lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==

== געשעענישן ==
* [[1טן יאנואר]] - פארטוגעזישע אויספארשער קומען אָן קיין [[ריא דע זשאנערא]], [[בראזיל]].
* [[11טן מיי]] - [[קריסטאפער קאלאמבוס]] לאזט זיך ארויס פון [[שפאניע]] צו זיין פערטער און לעצטער נסיעה צו דער נייער וועלט וואו ער האט אנטדעקט צענטראל אמעריקע.

== געבוירן ==


== געשטארבן ==
* 

{{ציוויל יאר פיסל|{{בלאטנאמען}}}}</text>
      <sha1>rtgrquqygggtzy2h6jj15cp2jamt377</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קאוואלענטער בונד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46415</id>
    <revision>
      <id>602910</id>
      <parentid>565902</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="o7ju99ygonyf0rp605dykdku6k6wrp5" xml:space="preserve">{{יתום}}
[[טעקע:Covalent_bond_hydrogen.svg|קליין|400x400פיקס|א קאוואלענטער בונד וואָס ווערט געשאַפֿן בײַם פֿאָרמירן H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &amp;#x20;(רעכטס), ווען צוויי [[הידראגען|היידראגין]] [[אטאם|אטאמען]] טיילן זיך מיט די צוויי [[עלעקטראן|עלעקטראנען]].]]
א '''קאוואלענטער בונד''' איז א בונד צווישן צוויי אטאמען ווו ביידע אטאמען טיילן איין עלעקטראן איינער דעם צווייטן. דא איז געוווינלעך ווייניק אדער נישט קיין פאלאריזירונג פון די עלעקטראנען אין דעם בונד. דאס הייסט אז די עלעקטראנען זענען בערך אין דעם מיטל צווישן די צוויי אטאמען.


[[קאַטעגאָריע:כעמיע]]
{{וויסן-שטומף}}</text>
      <sha1>o7ju99ygonyf0rp605dykdku6k6wrp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1497</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47239</id>
    <revision>
      <id>602914</id>
      <parentid>602894</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>602914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21355" sha1="d8asu2iomgp4tzyixnkiwa3pn85ixpg" xml:space="preserve">{{יאר אין אנדערע קאלענדארן}}
{{ציוויל יאר באשרייבונג|{{בלאטנאמען}}}}
== געשעענישן ==
&lt;onlyinclude&gt;

=== יאנואר–מערץ ===

* [[16טן יאנואר]] – אין [[וועסטמינסטער]] עפנט קעניג [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דער זיבעטער]] פון ענגלאנד זיין זעקסטן [[ענגלישער פארלאמענט]] אויף א צוויי חדשים'דיגע זיצונג. דאס הויז פון די קאמאנס קלייבט סיר [[טאמעס ענגפילד]] פאר'ן פארזיצער.
* [[13טן מערץ]] – קעניג [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דער זיבעטער]] גיט זיין הסכמה אויף א רייע געזעצן וואס דער פארלאמענט האט אנגענומען, צווישן זיי:
** [[געזעץ וועגן וואג און מאָס פון 1496]] – דער געזעץ שטעלט איין א סטאנדארט וואג און מאָסן איבער גאנץ ענגלאנד. די קלענסטע וואג איינהייט, דער „סטערלינג“, איז באשטימט געווארן לויט דעם וואג פון 32 ווייץ קערנדלעך. 20 סטערלינגס איז איין [[אונץ]], און 12 אונצן איז איין [[פונט]]. א [[גאלאן]] ווייץ דארף וועגן 8 טרוי פונט, און א בושל פון 12 גאלאנען דארף וועגן 64 פונט.&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=Evans|editor-first=William David|editor-link=William David Evans|editor2-last=Hammond|editor2-first=Anthony|editor3-last=Granger|editor3-first=Thomas Colpitts|display-editors=1|ref={{harvid|Evans|1836}}|date=1836|title=A Collection of Statutes connected with the General Administration of the Law; Arranged According to the Order of Subjects: With Notes, ''3rd&amp;nbsp;ed.''|url=https://books.google.com/books?id=sbcuAAAAIAAJ|volume=VIII|location=London|publisher=W.H. Bond &amp;&amp;nbsp;al.|pages=[https://books.google.com/books?id=sbcuAAAAIAAJ&amp;pg=RA2-PA309 312–313]}}.&lt;/ref&gt;
* [[3טן מערץ]] – די [[רוסיש־שוועדישע מלחמה (1495–1497)|רוסיש שוועדישע מלחמה (1495–1497)]] ענדיגט זיך מיט א זעקס יעריגן פייער אפשטעל, וואס ווערט אונטערגעשריבן אין [[נאווגאראד]] אין רוסלאנד.&lt;ref&gt;Sven Ulric Palme, ''Sten Sture den äldre'' (''Sten Sture the Elder'') (Stockholm: AB Wahlström &amp; Widstrand 1950) pp.209-210.&lt;/ref&gt; צוליב דעם אומאייניגקייט אין שוועדן ווערט דער פירער [[סטען שטורע דער עלטערער]] געצווינגען צו שליסן שלום מיט [[איוואן דער דריטער פון מאסקווע]].
* [[19טן מערץ]] – עס הייבט זיך אן די געצווונגענע שמד פון אידן אין [[פארטוגאל]].&lt;ref name=&quot;Soyer&quot;&gt;{{cite book|last=Soyer|first=François|title=The Persecution of the Jews and Muslims of Portugal: King Manuel I and the End of Religious Tolerance (1496–7)|year=2007|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=9789004162624}}&lt;/ref&gt;

=== אפריל–יוני ===

* [[18טן אפריל]] – דער ווענעציער קאפיטאן [[אנדרעא לארעדאן (אדמיראל)|אנדרעא לארעדאן]] פארלאזט דעם [[אדריאטישער ים|אדריאטישן ים]] און פארט דרום מיט א גרויסן, שווער באוואפנטן שיף, אויף וועלכן עס געפינען זיך 450 מאן. זיין אויפגאבע איז צו זוכן דעם שפאנישן פיראט [[פעדראָ נאוואראָ]].&lt;ref&gt;{{DBI|title=LOREDAN, Andrea|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-loredan_(Dizionario-Biografico)|last=dal Borgo|first=Michela|volume=65}}&lt;/ref&gt;
* [[10טן מיי|10טן מאי]] – לויט געוויסע מקורות פארלאזט דער אויספארשער [[אמעריגא וועספוטשי]] [[קאדיז]] אויף זיין ערשטע רייזע צום [[נייער וועלט]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World Almanac and Encyclopedia|publisher=Press Publishing Company (The New York World)|year=1901|page=106}}&lt;/ref&gt; עס איז אבער נישט זיכער צי די רייזע האט טאקע פאסירט. דער איינציגער מקור דערפאר איז א בריוו וואס איז געשריבן געווארן זעקס יאר שפעטער, און דער וועג וואס דער בריוו באשרייבט וואלט געפירט איבער דער יבשה פון [[מעקסיקא]] ביז צום [[פאציפישן אקעאן]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Morison|first1=Samuel Eliot|title=The European Discovery of America: The Southern Voyages, 1492—1616|date=1974|publisher=Oxford University Press|location=New York|page=308}}&lt;/ref&gt;
* [[20סטן מיי|20סטן מאי]] – דער איטאליעניש געבוירענער [[אויספארשער]] [[דזשאן קאבאטן]] פארט ארויס פון [[בריסטאל]] אין ענגלאנד מיטן שיף ''מתיא'', כדי צו זוכן נייע לענדער אין מערב. (דער שיף איז צום גרויסן טייל געווען אין די הענט פון [[ריטשארד אמעריקע]]). טייל מקורות געבן אן דעם 2טן מאי אלס דעם טאג פון דער רייזע.&lt;ref name=&quot;CC1497&quot;&gt;{{cite book|last=Williams|first=Hywel|title=Cassell's Chronology of World History|url=https://archive.org/details/cassellschronolo0000will/page/189|url-access=registration|location=London|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson|year=2005|isbn=0-304-35730-8|pages=[https://archive.org/details/cassellschronolo0000will/page/189 189–192]}}&lt;/ref&gt;
* [[מאי]] – דער [[קארנישער אויפשטאנד פון 1497]] ברעכט אויס אין ענגלאנד צוליב די שטייערן וואס מען האט געזאמלט פאר מלחמה אויסגאבן.&lt;ref name=&quot;CC1497&quot; /&gt;
* [[13טן יוני]] – [[פערדינאנד דער צווייטער פון אראגאן]] און [[איזאבאלא די ערשטע פון קאסיליע]], די מלכים פון שפאניע, געבן ארויס דעם באפעל פון מעדינא דעל קאמפא, וואס שאפט א געלט סיסטעם באזירט אויפן קופערנעם [[מאראוועדי]]. דער [[פעסא]] ווערט באשטימט אויף 34 מאראוועדיס. די סיסטעם ווערט אין די קומענדיגע דריי הונדערט יאר גענוצט אין אינטערנאציאנאלן האנדל, כמעט איבער גאנץ אמעריקע און אין גרויסע טיילן פון אזיע. זי איז אויך געווען א יסוד פאר א רייע היינטיגע וואלוטעס, אריינגערעכנט דעם [[אמעריקאנער דאלאר]].
* [[17טן יוני]] – [[שלאַכט ביי דעפטפארד ברידזש]] נעבן [[לאנדאן]]: די אויפשטענדלער פון קארנוואל, אנגעפירט דורך [[מייקל אן גאף]], ווערן באזיגט דורך [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד|הענרי דעם זיבעטן]].&lt;ref name=&quot;CBH&quot;&gt;{{cite book|last=Palmer|first=Alan|last2=Palmer|first2=Veronica|year=1992|title=The Chronology of British History|publisher=Century Ltd|location=London|pages=135–138|isbn=0-7126-5616-2}}&lt;/ref&gt;
* [[24סטן יוני]] – [[דזשאן קאבאטן]] קומט אן אין [[צפון אמעריקע]], נעבן דעם היינטיגן [[באנאוויסטא, נייפונדלאנד און לאבראדאר|באנאוויסטא]] אין [[נייפונדלאנד]].
* [[26סטן יוני]] – [[פעדעריקא פון נאפאלי]], דער זון פונעם קעניג אלפאנסא דעם צווייטן, ווערט געקרוינט אלס [[קעניג פון נאפאלי]] אין דער קאטעדראל פון [[בארלעטא]].
* [[27סטן יוני]] – ביי א זיצונג אין [[ניסא, פוילן|ניסא]], וואו די פוילישע איידעלע מענטשן האבן געדארפט זיך פאראייניגן קעגן דער [[אטאמאנישער אימפעריע]], פרובירט [[ניקאלאוס דער צווייטער פון ניעמאדלין]], הערצאג פון [[אפאלא]] און הערשער איבער די הערצאגטימער [[ניעמאדלין]], [[ברעג]] און [[סטרזעלצע אפאלסקיע]], צו דערשטעכן צוויי אנדערע באטייליקטע: [[קאזימיר דער צווייטער, הערצאג פון ציעשין]], און דעם בישאף [[יאן דער פערטער ראט]]. דעם קומענדיגן טאג ווערט ניקאלאוס געהרגעט דורך אפהאקן דעם קאפ.

=== יולי–סעפטעמבער ===

* [[8טן יולי]] – דער פלאָט פון [[וואסקא דא גאמא]] פארט ארויס פון [[ליסאבאן]] און הייבט אן זיין רייזע קיין [[אינדיע]].
* [[7טן סעפטעמבער]] – דער [[צווייטער קארנישער אויפשטאנד פון 1497]]: [[פערקין ווארבעק]] לאנדעט לעבן [[לאנדס ענד]] אין ענגלאנד. דעם 10טן סעפטעמבער ווערט ער דערקלערט אלס קעניג אין [[באדמין]].&lt;ref name=&quot;CBH&quot; /&gt;
* [[28סטן סעפטעמבער]] – ביי דער [[שלאכט ביי ראטעברא]] באזיגט [[האַנס, קעניג פון דענמארק]], דעם שוועדישן פירער [[סטען שטורע דער עלטערער]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=Bengt Liljegren|title=Rulers of Sweden|publisher=Historiska Media|year=2004|isbn=9789185057634|page=63}}&lt;/ref&gt;
* [[30סטן סעפטעמבער]] – דער [[אפמאך פון אייטאן]] ברענגט א זיבן יעריגן שלום צווישן ענגלאנד און [[סקאטלאנד|סקאָטלאַנד]].&lt;ref name=&quot;CBH&quot; /&gt;

=== אקטאבער–דעצעמבער ===

* [[אקטאבער]] –לויט דעם באפעל פון 5טן דעצעמבער 1496 דארפן די פארטוגעזישע אידן וואס האבן זיך נישט געשמדט ווערן פארטריבן פון לאנד.&lt;ref name=&quot;Soyer&quot; /&gt;
* [[4טן אקטאבער]] – די פירער פונעם [[צווייטן קארנישן אויפשטאנד פון 1497]] געבן זיך אונטער צום קעניג אין [[טאנטאן]]. דעם קומענדיגן טאג ווערט ווארבעק, נאכדעם וואס ער האט פארלאזט זיין ארמיי, געכאפט אין [[ביוליע אביי]] אין [[האמפשיר]].&lt;ref name=&quot;CC1497&quot; /&gt;
* [[6טן אקטאבער]] – [[סטען שטורע דער עלטערער]] איז מסכים אנערקענען [[האַנס, קעניג פון דענמארק]], אלס דער קעניג פון שוועדן, און ענדיגט זיין 27 יעריגע תקופה אלס רעגענט.
* [[18טן אקטאבער]] – די שוועדישע אדעל דערקלערן פארמאל דעם קעניג האַנס פון דענמארק און נארוועגיע אלס קעניג פון שוועדן, און דערמיט ווערט ווידער אויפגעלעבט די [[קאלמארער פאראייניגונג]].
* [[7טן נאוועמבער]] –
** דער פארטוגעזישער אויספארשער [[וואסקא דא גאמא]] און זיין מאנשאפט ווערן די ערשטע אייראפעער וואס שטעלן א פוס אויפן [[דרום אפריקע|דרום אפריקאנער]] באדן, ווען זייער שיף ''[[סאו גאבריעל (שיף)|סאו גאבריעל]]'' קומט אן אין [[סט. העלענא־בוכטע|סט. העלענא בוכטע]] און זיי גייען ארויף אויפן ברעג.
** [[פיליבערט דער צווייטער פון סאווויע]] ווערט דער נייער [[הערצאג פון סאווויע]] נאך דעם טויט פון זיין פאטער [[פיליפ דער צווייטער, הערצאג פון סאווויע]], וועלכער האט געהערשט בלויז 19 חדשים.
* [[22סטן נאוועמבער]] – די עקספעדיציע פון וואסקא דא גאמא אנטדעקט דעם ערשטן ים וועג פון אייראפע קיין אינדיע, ווען ער און זיין מאנשאפט פארן מיט פיר שיפן ארום דעם [[קאפ פון גוטער האפענונג]].
* [[26סטן נאוועמבער]] – האַנס פון דענמארק ווערט געקרוינט אלס קעניג פון שוועדן אין [[שטאקהאלם]] און נעמט אן דעם קעניגלעכן נאמען יאהאן דער צווייטער פון שוועדן.
* [[16טן דעצעמבער]] – די עקספעדיציע פון וואסקא דא גאמא פארט פארביי דעם [[גרויסן פיש־טייך|גרויסן פיש טייך]] אויפן מזרח ברעג פון דרום אפריקע און פארט ווייטער אין וואסערן אינעם [[אינדישער אקעאן|אינדישן אקעאן]], וואס זענען ביז דעמאלט געווען אומבאקאנט פאר זיי.
* [[23סטן דעצעמבער]] – דער פאלאץ אין שין ווערט חרוב דורך א פייער. [[הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד]] בויט אים ווידער אויף און גיט אים דעם נאמען [[ריטשמאנד פאלאץ]].

=== אומבאקאנטער דאטום ===

* [[איוואן דער גרויסער]] פון רוסלאנד גיט ארויס זיין געזעץ קאלעקציע, דעם ''[[סודעבניק]]''.
* די [[אטאמאנען]] געבן רוסישע סוחרים די רעכט צו האנדלען פריי אין זייער אימפעריע.
* דער בוך ''די מיסטעריעס פון די עגיפטער'' (''De mysteriis Aegyptorum9'' פון [[יאמבליכוס]] ווערט ארויסגעגעבן אין אן אויסגאבע רעדאגירט דורך [[מארסיליא פיטשינא]].
* לויט די ''[[אנאלן פון די פיר מייסטערס]]'' האט אין [[אירלאנד]] געהערשט א גרויסער הונגער, וואס האט זיך פארשפרייט איבער גאנץ לאנד.&lt;ref&gt;{{cite book|series=[[Annals of the Four Masters]]|title=Annals of the Four Masters - Part 13|quote=''Great famine prevailed through all Ireland in this and the following year, so that people ate of food unbecoming to mention, and never before heard of as having been introduced on human dishes.''|access-date=April 17, 2018|url=http://www.ucc.ie/celt/online/T100005D/text013.html}}&lt;/ref&gt;&lt;/onlyinclude&gt;

== געבוירן ==

* [[16טן פעברואר]] – [[פיליפ מעלאנטאן]], א דייטשער הומאניסט און רעפארמאטאר (געשטארבן [[1560]]).&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Timothy Wengert|author2=M. Patrick Graham|title=Philip Melanchthon (1497-1560) and the Commentary|url=https://books.google.com/books?id=Io_YAAAAMAAJ|date=1 October 1997|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-85075-684-2|page=7}}&lt;/ref&gt;
* [[19טן פעברואר]] – [[מאטהעוס שווארץ]], א דייטשער שרייבער וועגן קליידער און מאדע (געשטארבן [[1574]]).
* [[מערץ]] – [[דזשיואוואני פאאלא דער ערשטער ספאָרצא]], אן איטאליענישער מיליטערישער פירער (געשטארבן [[1535]]).
* [[2טן אפריל]] – [[געארג גיזע]], א דייטשער סוחר (געשטארבן [[1562]]).
* [[16טן אפריל]] – [[מארי מאטאנארי]], א יאפאנישער הערשער (געשטארבן [[1571]]).
* [[17טן אפריל]] – [[פעדראָ דע וואַלדיוויאַ]], א שפאנישער קאנקוויסטאדאר (געשטארבן [[1553]]).
* [[3טן מיי|3טן מאי]] – [[ווילהעלם דער פערטער פון עבערשטיין]], פרעזידענט פונעם רייכסקאמערגעריכט (געשטארבן [[1562]]).
* [[21סטן מיי|21סטן מאי]] – [[אל־חאטאב|אל חאטאב]], א מוסולמענישער געזעץ געלערנטער פון טריפאלי (געשטארבן [[1547]]).
* [[27סטן יוני]] – [[ערנסט דער ערשטער, הערצאג פון בראונשווייג־לינעבורג|ערנסט דער ערשטער, הערצאג פון בראונשווייג לינעבורג]] (געשטארבן [[1546]]).
* [[15טן יולי]] – [[פרענסיס פון דענמארק]], א דענישער פרינץ (געשטארבן [[1511]]).
* [[18טן אויגוסט]] – [[פרנצעסקא קאנאווא דא מילאנא]], אן איטאליענישער קאמפאזיטאר (געשטארבן [[1543]]).
* [[10טן סעפטעמבער]] – [[וואלפגאנג מוסקולוס]], א דייטשער טעאלאג (געשטארבן [[1563]]).
* ''דאטום אומבאקאנט''
** [[זשאן פערנעל]], א פראנצויזישער דאקטער (געשטארבן [[1558]]).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bono|first1=James J.|last2=Schmitt|first2=Charles B.|title=An Unknown Letter of Jacques Daléchamps to Jean Fernel: Local Autonomy Versus Centralized Government|journal=Bulletin of the History of Medicine|date=1979|volume=53|issue=1|pages=100–127|jstor=44451300|pmid=387127|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/44451300.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.jstor.org/stable/pdf/44451300.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|issn=0007-5140}}&lt;/ref&gt;
** [[גאנזאלא דע סאנדאוואל]], א שפאנישער קאנקוויסטאדאר (געשטארבן [[1528]]).
** [[מארגארעטא עריקסדאטער וואסא]], א שוועדישע אדליגע (געשטארבן [[1536]]).
* ''מסתמא''
** [[פרנצעסקא בערני]], אן איטאליענישער דיכטער (געשטארבן [[1536]]).
** [[דזשאן הייווד]], אן ענגלישער דראמאטורג (געשטארבן [[1580]]).

== געשטארבן ==

* [[3טן יאנואר]] – [[ביאטריטשע ד'עסטע]], די הערצאגין פון מילאן (געבוירן [[1475]]).&lt;ref&gt;{{cite book|title=Studies in the History of Art|url=https://books.google.com/books?id=Vu8wAQAAIAAJ|year=1972|publisher=National Gallery of Art|isbn=978-0-89468-106-6|page=140}}&lt;/ref&gt;
* [[30סטן יאנואר]] – [[לע טהאן טאנג]], דער עמפעראר פון וויעטנאם (געבוירן [[1442]]).
* [[6טן פעברואר]] – [[יאנעס אוקעגעם]], א פלעמישער קאמפאזיטאר (געבוירן בערך [[1410]]).
* [[26סטן מאי]] – [[אנטאניא מאנעטי]], אן איטאליענישער מאטעמאטיקער און ארכיטעקט (געבוירן [[1423]]).
* [[14טן יוני]] – [[דזשיאוואני בארדזשיא, דער צווייטער הערצאג פון גאנדיא]], וועלכער איז דערמארדעט געווארן (געבוירן [[1474]]).
* [[27סטן יוני]] –
** [[מייקל אן גאף]], א פירער פונעם קארנישן אויפשטאנד, ווערט אומגעברענגט דורך דער מלוכה.
** [[טאמאס פלאמאנק]], א פירער פונעם קארנישן אויפשטאנד, ווערט אומגעברענגט דורך דער מלוכה.
* [[28סטן יוני]] – [[דזשיימס טושעט, דער זיבעטער באראן אודלי]] (געבוירן בערך [[1463]]).
* [[יולי]] – [[עשטעוואו דא גאמא (15טער יארהונדערט)|עשטעוואו דא גאמא]], א פארטוגעזישער [[אויספארשער]] (געבוירן בערך [[1430]]).
* [[23סטן יולי]] – [[בארבארא פוגער]], א דייטשע באנקירין (געבוירן [[1419]]).
* [[24סטן אויגוסט]] – [[סאפיע פון פאמעראניע, הערצאגין פון פאמעראניע]] (געבוירן [[1435]]).
* [[4טן אקטאבער]] – [[דזשאן, פרינץ פון אסטוריאס]], דער איינציגער זון פון [[פערדינאנד דער צווייטער פון אראגאן]] און [[איזאבאלא די ערשטע פון קאסיליע]] (געבוירן [[1478]]).
* [[7טן נאוועמבער]] – [[פיליפ דער צווייטער, הערצאג פון סאווויע]] (געבוירן [[1443]]).
* [[30סטן נאוועמבער]] – [[אנא ספאָרצא]], אן איטאליענישע אדלפרוי (געבוירן [[1476]]).
* ''דאטום אומבאקאנט''
** [[אל־מוטאוואקיל דער צווייטער|אל מוטאוואקיל דער צווייטער]], דער קאליף פון קאירא.
** [[אל־סכאוי|אל סכאוי]], אן עגיפטישער געלערנטער (געבוירן [[1428]]).
** [[אלבערט ברודזשעווסקי]], א פוילישער [[אסטראנאם]] (געבוירן [[1445]]).
** [[דזשענטילע דע בעקי]], דער בישאף פון ארעצא (געבוירן אין 1420 אדער 1430).
* ''מסתמא'' – [[אליא דעל מעדיגא]], אן איטאליענישער פילאסאף (געבוירן [[1460]]).
{{ציוויל יאר פיסל|{{בלאטנאמען}}}}{{רעפערענצן}}</text>
      <sha1>d8asu2iomgp4tzyixnkiwa3pn85ixpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אהרעלע סאמעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53326</id>
    <revision>
      <id>602909</id>
      <parentid>591840</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>602909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11833" sha1="lz60rh669pzn0y7siuhaj5mtst7r3o5" xml:space="preserve">{{אישיות}}'''אהרן &quot;אַהרעלע&quot; סאַמעט''' איז  אַ [[חסידות|חסיד]]&lt;nowiki/&gt;ישער [[זינגער]] פון ארץ ישראל.

== ביאגראפיע ==

=== מוזיקאַלישע קאַריערע ===
סאמעט איז א חסיד פון [[תולדות אברהם יצחק]]. סאַמעט האָט אָנגעהויבן זײן קאַריערע אין דער חסידות כאר פון תולדות אברהם יצחק און ווי אַ חתונה זינגער.

אין תשס&quot;ח, האָט ער אַרויסגעגעבן די סינגל 'חנינא', צוזאַמען מיטן קלאַוויאַטוריסט מאיר אַדלער.

אין תשע&quot;ב, אלס טייל פון א פערזענליכן פראיעקט מיטן נאמען &quot; [[פראיעקט X]]&quot;, האט [[יוחי בריסקמאן]] געשאפן א געמיינזאמען אלבאם מיט אהרעלע, מיטן נאמען &quot; פראיעקט X - חסידישע טעם&quot;. דער אלבאם אנטהאלט א זאמלונג פון דעקלעך פון פארשידענע לידער פון יעקב שוועקי, [[מרדכי בן דוד]], [[אברהם פריד]], [[ליפא שמעלצער]] און ניגונים פון פארשידענע [[רשימה:חסידישע הויפן|חסידישע הויפן]].

אין זעלבן יאר האט ער ארויסגעגעבן די סינגל 'אהלה אלוקים' לקראת פורים, פארפאסט דורך רבי יעקב יוסף בוקסבוים פון [[סקווירא (הויף)|חסידות סקווירא]] און אראנזשירט דורך מאיר אדלער און נפתלי משה שניצלער, דאס ליד האט געוואונען אסאך קאווער ווערסיעס און ווערט געשפילט ביי אסאך חתונות, געשעענישן און בית השואבה פייערונגען אינעם רעליגיעזן און חרדישן ציבור.

אין תשע&quot;ח האט ער געשאפן זיין דעבוט [[אלבאם]] מיטן נאמען 'אהר'לע'. אין דעם אלבאם זענען געווען ניגונים פון [[פנחס וועבער|פינקי וועבער]], מאיר אדלער, [[ליפא שמעלצער]], [[יעקב יודא דאסקאל|יאנקי דאסקל]], משולם גרינבערגער, מוטי אילאוויטש, הלל פלאי, שמשי ניימאן און הערשי ראטנבערג.

אין יאָר תש&quot;פ, פאַר די [[דף היומי|סיום הש&quot;ס]] געשעענישן פון דער [[ה'תש&quot;ף|דרשו]] אָרגאַניזאַציע, האט ער ארויסגעגעבן צוזאַמען מיט די כאָר מלכות און זאַנוויל וויינבערגער די סינגל &quot;אורך ימים&quot; פארפאסט דורך איצי בערי.

אין תש&quot;פ האט ער ארויסגעגעבן אן אלבאם מיטן נאמען &quot;אוירא דארץ ישראל&quot; דער אלבאם איז א פראיעקט מיט קאווערס פון פרייליכע חסידישע לידער, צוזאמען מיט דעם קלאבאורדיסט משה מענדעלסון. אין יאָר תשפ&quot;ב האָט ער אַרויסגעגעבן דעם צווייטן טייל פון דער סעריע &quot;אוירא דארץ ישראל 2&quot;, מיט אָרדענונג פון משה מענדעלסאָן אויך אויף דעם אַלבאָם.

אַ בולט'דיגע מיטאַרבעט צווישן אַהרל'ה און דער מוזיק פּראָדוצירער יוסף משה כהנא, ווערט אויסגעדריקט אין דער באַטייליגונג פֿון אַהר'לע אין צענדליגע אַלבאָמען פון כּהנא און פון דער &quot;לחיים פּראָדוקציע פֿירמע&quot;, אַרײַנגערעכנט די &quot; לחיים טיש&quot; אלבאם סעריע.

=== פערזענלעכע לעבן ===
ער וואוינט אין [[בית שמש]].

אין תשע&quot;ח האט ער געטון א שידוך פאר זיין עלטסטן זון אברהם יצחק סאמעט, מיט דער משפחה פון רבי אהרן סאמעט (זיין דריטע גראדע קוזין)

== דיסקאָגראַפיע ==

=== אַלבומס ===

* אַ חסידישער געשמאַק פֿון פּראָיעקט X פֿון [[יוחי בריסקמאן|יוחי בריסמאַן]], 2012

{| class=&quot;wikitable&quot;
!אהר'לע
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''ארויסגעקומען'''
|'''פּראָדוצירער'''
|-
|מאי 16 2018
|נפתלי משה שניצלר
|}
|-
|
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!ניגונים
|-
|
# עלינו לשבח
# עתידין
# סיני
# יחיד
# ויאתיו
# תלמידי חכמים
# מלך עליון
# צורכי עמך
# א גוטע וואך
# בטל
# אכן
# לא לנו
|}
|}


* אווירא דארץ ישראל, 2020
* אוירא דארץ ישראל, 2021

=== אָנטייל אין אַלבומס ===

* '''ועינינו תראינה''', יוסי גיל, 2005
* '''להודיע''', משה גולדמן, 2007
* '''לב אל הנשמה''', משה חזקי' וייס, 2019
* '''לחיים חסידים''', יוסף משה כהנא, 2019
* שבחים 2 וואקלי
* אלבום חתונה של יענקי רובין
* האוצר 5 - וואקלי
* התרגשות - שמע ישראל של פינקי ובר
* שמחת בית השואבה אין טשכנוב 1–2
* [[אחד יחיד ומיוחד]]
* מתיקות 4 - ליבי
* דאס אידישע טרער
* א לחיים מיט זאנוויל, יוסף משה כהנא
* '''יידיש נחת - 4''', אמונה וביטחון, 2020
* '''זכר חסדו''', ניגוני פיטסבורג, 2021
* '''שמחת החיים 10''', אברומי ברקו, 2022

==== אלבומי סדרת לחיים טיש ====

* לחיים טיש - לחיים זיץ-השבעתי (קומזיץ 1)
* לחיים טיש - קומזיץ 4
* '''לחיים טיש חב&quot;ד''', יוסף משה כהנא, 2011
* לחיים טיש חב&quot;ד 2, 2020
* לחיים טיש - תורה
* לחיים טיש - פסח
* לחיים טיש - שמחה טיש
* לחיים טיש - שבת 5

=== סינגלעס ===

* '''ניגון באבוב''' - עם זאנוויל ויינברגר ומקהלת מלכות, 2016
* '''מחרוזת ריקודים''' - עם מקהלת נרננה, 2017
* '''מחרוזת שמחת התורה''' - עבור מוסדות עטרת שלמה, יחד עם מאיר אדלר, זאנוויל ויינברגר ומקהלת מלכות, 2017
* '''אהבת קדומים''' - עם מוטי ויזל, לחן: שלמה קאליש, עיבוד: משה לאופר, 2018
* '''מחרוזת ימים נוראים''' - עם פינקי ובר, שלמה דסקל, ילד הפלא שלום בראדט ומקהלת שירה, 2018
* '''ניגון גראסוורדיין''' - עם מנדי וייס ומקהלת קולות, 2018
* '''קרעסטיר''' - עם בערי וובר ומקהלת מלכות, לחן בנצי שטיין, 2018
* '''ניגון באיאן''' - עם מוטי גולדמן ומקהלת נרננה, 2019
* קטע מנוסח ויז'ניץ - עם אברומי ברקו ומקהלת שירה, 2019
* '''אליך זעקו''' - לחן של רבי נתן מברסלב עם יואלי קליין, מנדי וייס ושייע גרוס, 2020
* '''איך בין דיינס''' - עם בנצי שטיין, 2020
* '''אין מירון''' - עם משה אייזנברג ומקהלת שירה, 2020
* '''ניגון לעלוב''' - עם יעקב יהודה דסקל, מאיר אדלר ומקהלת מלכות, 2020
* '''אלו הם הצדיקים''' - עם זאנוויל ויינברגר ומקהלת מלכות, לחן בנצי שטיין, 2020
* מחרוזת '''לא לנו&amp;דאווענען''' עם המנגנים, יידיש נחת, פריילאך, מקהלות מלכות ושירה, מתוך סיומי הש&quot;ס של דרשו, 2020
* '''שמחה של תורה''' - מחרוזת ריקודי הסיום, מתוך סיומי הש&quot;ס של דרשו עם מוטי שטיינמץ, זאנוויל ויינבררגר, מוישי רוט, אייזיק האניג, שלמה כהן, ישראל אדלר, אלי הרצליך, תזמורת המנגנים ותזמורת פריילך, מקהלת שירה ומקהלת מלכות ומקהלות הילדים יידיש נחת וחסידימלך, 2020
* '''שלום זכר''' - עם עקיבא גורמן, מאיר אדלר, מנדי וייס, יואלי דווידוביץ', פנחס ביכלר ומקהלת מלכות, 2020
* '''ה' הוא האלוקים''' - עם ארי היל, יואלי קליין, שייע גרוס ונגן הקלרינט אברהם בלטי, 2020
* '''מאה ברכות''' - לחן של אהרלה ויינטרוב, 2021
* '''הנרות הללו''' - עם יענקי ברוין ולהקת יאפצ'יק, 2021
* '''הקרובים''' - עם יואלי קליין, שייע גרוס, מוישי מנדלסון, נגן הקלרינט אברהם בלטי ומקהלת מלכות, 2021
* '''קידוש''' - עם עקיבא גורמן, מאיר אדלר, מנדי וייס, יואלי דווידוביץ', פנחס ביכלר, מקהלת מלכות וילד הפלא בנצי קלצקין, 2021
* '''כהיום הזה''' - עם מאיר גולדשטיין, שמעון דווידוביץ', מקהלת מלכות ונגן הקלרינט אברהם בלטי, 2021
* '''אודך''' ניגון חב&quot;ד - עם מנחם מאשקאוויטש, 2021
* '''מחרוזת חתונה''' - עם אפרים מרקוביץ', מנדי וייס, יואלי דווידוביץ', אברימי מושקוביץ' ומקהלת מלכות, 2021
* '''לעבעדיג''' - מחרוזת שמחה עם שרוליק מנדלסון, מוישי מנדלסון, יואלי קליין, מוטי גולדמן, אבריימי לונגר, פיני גולדמן, מקהלת קאפלה ונגן הקלרינט אברהם בלטי, 2021
* '''אין סגולה כתורה''' - עם מוטי ויזל ומקהלת נרננה הופק לקראת סיום המחזור השני של לימוד הדף היומי בהלכה על ידי ארגון דרשו, 2021
* '''אמת וקיים לעד''' - עם מקהלת שבח, לחן של יהושע האנשטטר, עיבוד של יואלי דיקמן, 2021
* '''אהרלע'''-דאס איז אנערגי' - עם מקהלת ידידים, 2021
* '''אב הרחמים''' - סינגל שיווקי מתוך האלבום אוירא דארץ ישראל 2, 2021
* '''עשה עמנו''', 2021
* '''מיין לעכטעלע''' - עם שוכי גולדשטיין, הרשי רוטנברג, הרשי סגל, פנחס ביכלר ומקהלת מלכות, 2021
* '''שמחתי - בית ה' נלך''' - עם יידאלע מנדלסון, לחן של יוסי פריד, עיבוד של אלי קליין ואיצי ברי, בליווי מקהלת נגינה הלונדונית, 2022

== דרויסנדיגע לינקס ==

* [https://www.smart-magazine.co.il/אהרלה-סמט-באלבום-חדש-אוירא-דארץ-ישראל/ אהר’לה סאמט באלבום: אוירא דארץ ישראל] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416172439/https://www.smart-magazine.co.il/%D7%90%D7%94%D7%A8%D7%9C%D7%94-%D7%A1%D7%9E%D7%98-%D7%91%D7%90%D7%9C%D7%91%D7%95%D7%9D-%D7%97%D7%93%D7%A9-%D7%90%D7%95%D7%99%D7%A8%D7%90-%D7%93%D7%90%D7%A8%D7%A5-%D7%99%D7%A9%D7%A8%D7%90%D7%9C/ |date=2021-04-16 }} באתר סמארט מגזין
* [https://www.bahazit.co.il/tag/אהרלה-סאמט/ אהרלה סאמט באתר בחזית מדיה] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230917231318/https://www.bahazit.co.il/tag/%D7%90%D7%94%D7%A8%D7%9C%D7%94-%D7%A1%D7%90%D7%9E%D7%98/ |date=2023-09-17 }}

[[קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס]]
[[קאַטעגאָריע:חסידים]]
[[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]]
{{DEFAULTSORT:סאמעט, אהרעלע}}</text>
      <sha1>lz60rh669pzn0y7siuhaj5mtst7r3o5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>