Wikipedia zeawiki https://zea.wikipedia.org/wiki/V%C3%B2blad MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Speciaol Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Plaetje Overleg plaetje MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Ulpe Overleg ulpe Categorie Overleg categorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 20 182753 176703 2026-09-09T05:53:42Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182753 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Zeeuwse spelling], Encyclopedie van Zeeland * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Schriefwiezer], Uus van t Zeêuws * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] * [https://nl-nl.facebook.com/IntZeeuws Facebookpagina over de Zeêuwse taele] === Woordenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuws Woordenboek] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] bjgjbb5n5l8as405n2tit2suu12ldzp 182754 182753 2026-09-09T05:56:11Z Veeders 16276 /* Woordenboeken */ 182754 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Zeeuwse spelling], Encyclopedie van Zeeland * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Schriefwiezer], Uus van t Zeêuws * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] * [https://nl-nl.facebook.com/IntZeeuws Facebookpagina over de Zeêuwse taele] === Woordenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuws Woordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Zeeuws Woordenboek], Uus van t Zeêuws Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] dbrks0umfc768ck2ogy7etum3g53wcy 182755 182754 2026-09-09T06:02:05Z Veeders 16276 /* Woordenboeken */ 182755 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Zeeuwse spelling], Encyclopedie van Zeeland * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Schriefwiezer], Uus van t Zeêuws * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] * [https://nl-nl.facebook.com/IntZeeuws Facebookpagina over de Zeêuwse taele] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] oq4x3rl4xrv6ly9utp36pgyfdqdh3uk 182756 182755 2026-09-09T06:05:33Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182756 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] * [https://nl-nl.facebook.com/IntZeeuws Facebookpagina over de Zeêuwse taele] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] k62enc5xwbjcpwbnu0m6pj7hgs42rau 182758 182756 2026-09-09T06:29:03Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182758 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] * [https://nl-nl.facebook.com/IntZeeuws Facebookpagina over de Zeêuwse taele] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] 4sb7o045z2lmwkrk2x3kcegkiqcmx2q 182759 182758 2026-09-09T06:32:15Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182759 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) * [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] * [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur * [http://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaelmuziek in Zeêland] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] 79wvt03821g1fndet2xlte3nl749ecb 182760 182759 2026-09-09T06:35:00Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182760 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] * Archief: ** [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ De Zeêuwse taelsite] (Site van 't blad Noe) ** [https://web.archive.org/web/20091027040438/http://geocities.com/zeeuwsdialect/ Zeêuwse Vereênegienge vò Dialectonderzoek] ** [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] 6x06un9jqnenuj6c0kxitag8rqqqkzl 182761 182760 2026-09-09T06:38:00Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182761 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] * Archief: ** [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ Zeêuwse Taelsite] (site van 't blad Noe) ** [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek], centrum vò de Zeêuwse taele en cultuur === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] jc2ll7x0bwce6a7ygs6x8vpr1oc31z8 182762 182761 2026-09-09T06:41:04Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182762 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] * Archief: ** [https://web.archive.org/web/20070701153409/http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/ Zeêuwse Taelsite] (site van 't blad Noe) ** [https://web.archive.org/web/20070625181309/http://www.ellesdiek.nl/ 't Kerkje van Ellesdiek] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] r8kvacsftwct1fxhjk56h94l3id62h4 182763 182762 2026-09-09T06:45:12Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182763 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] * [https://nl.wikibooks.org/wiki/Zeeuws Wikibooks] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] k0hr28xtx4difkyh51rwxn0pgwavqpa 182764 182763 2026-09-09T06:46:33Z Veeders 16276 /* Zie ok */ 182764 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Encyclopedie van Zeeland] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Uus van t Zeêuws] === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuwswoordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Uus van t Zeêuws] Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] es54qstr3omugc6v22xa58jqu0df35s 182765 182764 2026-09-09T06:50:29Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182765 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Zeeuwse spelling], Encyclopedie van Zeeland * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Schriefwiezer], Uus van t Zeêuws === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuws Woordenboek] * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Zeeuws Woordenboek], Uus van t Zeêuws Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] d8m6cop0cqdn8cup9jagbi1699f22lw 182766 182765 2026-09-09T06:52:15Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182766 wikitext text/x-wiki {{etalage}} [[Plaetje:Nederlands-zeeuws.png|frame|'t Zeêuws binnen 't verruumd Nederlands taelgebied]] 't '''Zeêuws''' is 'n [[streektaele]] die-a gesproken oort in 't zuudwesten van [[Nederland]]. Meêstal oort 't Zeêuws as 'n groep [[dialecten]] van 't [[Nederlands]] gezieë, maer omdan de dialekten afwieke in uutspraeke, [[grammaotica]] en ier en daer in [[woôrdenschat]] bin ze slecht te verstaen mee 't Nederlands. Naer 't noorden toe gaet 't Zeêuws over in 't [[Ollands]], naer 't zuden zieë me 't vloeiend overgaen in 't [[West-Vlaoms]]. Steês vaeker ore 't Zeêuws en 't West-Vlaoms saemen as eên [[taele]] genomen, soms ok wè as tweê taelen, bevòbeêld bie [[Ethnologue]]. Zeêuws eit z'n tuus voraol in de Nederlandse [[provincie]] [[Zeêland]], mae de grenzen van 't Zeêuws komme nie glad overeêne mee de grenzen van die provincie. Ok de dialecten van [[Goereê-Overflakkeê]] ore bie 't Zeêuws, t'rwiel 'n stik van [[Zeêuws-Vlaonderen]] ('t oôsten) nie Zeêuwstaeleg is. == Naem == [[Plaetje:Durpsuus.jpg|thumb|220px|Zeêuwstalig schildje op 't durpsuus van [[Driewegen]]]] ''Zeêuws'' is al oud: 't woord stamt uut de [[middeleêuwen]] en is ''zelf'' 'n zuudwestelik dialectwoord. In de taelbetekenisse komt 't ok a vroeg vò. Dikkels oor 'n [[citaot]] van [[Jacob van Maerlant]] uut z'n eilegeleven van Sint-Franciscus ange'aeld: :''Men moet om de rime te souken :''Misselike tonghe ''[verschillende taelen]'' in bouken: :''Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus; :''Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus Sins dien tied is 't woord "Zeêuws" vò d'n tongval van Zeêland in gebruuk gebleve. D'r bin toch ok vee aore naemen, daervan sommege gewoner bin. De spreker kan z'n dialect benoeme mee de naem van z'n streek (''Walchers'', ''Zuud-Bevelands'') of weunplekke (''Oôskappels'', ''Eintjessands''). Dat komt van eiges deu de verschillen die d'r tussen de Zeêuwse dialecten bin; vee sprekers è 't idee dan ulder dialecten eên durp vedder a bekant nie meer te verstaen bin en dan d'r tussen de verschillende eiland-dialecten al elemaele emelsbreêje verschillen bin. Vandaer dan ze de notie van "'t" Zeêuws verwerpe. Goereêërs en Flakkeêërs noeme ulder taele zelf zoô goed as noôit ''Zeêuws''. Vanouds noemde de Zeêuwen ulder eige taele ''boers'' en 't Nederlands ''burgers''; die naemen raeke uut de mode. Ok de naem ''plat'' komt vò, mae lang nie zo vee as bevobbild in 't oôsten van 't land. == Vòkommen == 't Zeêuws oor gesproke in zuudwest-Nederland. Be'alve in Zeêland is 't ok autochtoon op [[Goereê-Overflakkeê]] en in [[Svore (plekke)|Svore]] (''Oostvoorne'') en omgevienge. In 't land van Ulst en in 'n deêl van 't Land van Axel (vanaf [[Filepine]] nae 't oôsten toe) praote ze [[Oôst-Vlaoms]]e dialecten. De dialecten uut de rest van Zeêuws-Vlaonderen ore meêstentieds bie 't Zeêuws gerekend maer ok wè bie 't [[West-Vlaoms]] getrokke. D'r is naer 't noorden toe 'n [[dialectcontinuüm]] mee 't [[Ollands]] en naer 't zuudwesten mee 't [[West-Vlaoms]]. De dialecten van Vore-Putten en d'n [[Oekse Waerd]] è vee verwantschap mee 't Zeêuws, en 't [[Land-van-Kezands]] puult uut van de West-Vlaomse kenmerken. De grenzen mee 't Oôst-Vlaoms en 't [[Braebants]], daerintege, bin vee scherper. == Dialect of taele? == [[Plaetje:D'Arke.jpg|thumb|'t Zeêuws oor nie landelik erkend. In [[Waschappel]] è ze de gemeênte toch wè zoôver gekrege om 'n straete 'n Zeêuwse naem te geven.]] Vanouds oor 't Zeêuws as 'n dialect van 't [[Nederlands]] gezieë, nie as 'n aparte taele. Deêze manier van bezieën is vanzelf nie vrie van politieke motieven: 't verschil tussen 't Nederlands en 't Zeêuws is nie wezenlik kleinder as tussen 't [[Noors]] en 't [[Zweeds]]. De taelen bin onder mekaore te verstaen, maer mee vee moeite. 't Zeêuws ei meegedae an de [[Vlaemse expansie]] in de oôge middeleêuwen maer ei nie meegedae an de [[Braobantse expansie]]. Zoô bezieë staet 't korter bie 't Nederlands as 't [[Limburgs]] en [[Fries]], mae d'r vedder vandaene as 't [[Afrikaons]] en 't [[Braebants]]. 't Afrikaons oort sins 1925 wè as 'n aparte taele gezeen. Mee de zoôgenaemde [[dialectrenaissance]] en d'n algemene trend stees meêr butendiekse taelvurmen as aparte taelen te zieën prebere sommegen 't Zeêuws uut z'n traditionele positie van Nederlands dialect te bevrieën. Nog zie zoôlang geleje è ze geperbeerd 't Zeêuws, in naevolgienge van 't [[Nedersaksisch]] en 't Limburgs, as streektaele te erkennen. Dit initiatief is in [[2004]] stikgelope bie 't ministerie van Binnelandse Zaeken; ze beschouwden de Zeêuwse dialecten as onderdeel van 't Nederlands, ok al eit 't zoô goed as niks biegedroge an de Nederlandse standerdtaele. [[Ethnologue]] ziet 't Zeêuws toch wè as 'n aparte taele en deze visie is deu de ISO in de ISO/DIS 639-3 taelcodes overgenome; de code is <tt>zea</tt>. In dit artikel oort omstebeurt mee de woorden ''taele'', ''dialect(en)'' en ''variant(en)'' nae 't Zeêuws verweze; dit is nie bedoeld as stelliengnaeme in 't debat of 't Zeêuws aol of gin taele is. Ok as t'r nae de standaerdtaele mee ''Nederlands'' zonder meêr oor verweze eit dit gin politieke achtergrond. == Taelgeschiedenisse == Toet in de vroege middeleêuwen was Zeêland - toen nog maer eêl dun bevolkt - [[Ingweoons]]taeleg. Dat wil zeie: d'r wier [[Fries]] gesproke of 'n [[Germaonse taelen|Germaons]] dialect wat-a d'r vreêd op leek. As deêl van 't [[Franekn|Frankische riek]] ao 't [[Frankisch]] vee prestige, zoôdan langzaeman vee Ingweoonse gebieden 't Frankisch overnaeme. 't Frankisch op 'n Ingweoons [[substraot]] wier de grondvurm van 't [[Ollands]], Zeêuws en [[West-Vlaoms]]. 'n Tweêde veranderienge was de [[Vlaomse expansie]]. Dit waeren 'n paer veranderiengen in 't Nederlands die-an vanuut 't zujen en zuudwesten van 't taelgebied verspreid wiere. De belangriekste veranderienge was de umlaut van ''oe'' naer ''uu'' (vandaer ''uut'' en nie ''oet'' in 't Zeêuws). Dat verspreide z'n eige snel deu 't westen van 't Nederlandse taelgebied en ok Zeêland zat 'r a gauw an. 'n Aore veranderienge in d'nzelfden tied was de mutaotie van ''-ft'' nae ''-cht'' (''after'' > ''achter''). Dit bleef 'n bitje in 't zujen angen; Zeêland ao 't a gauw overgenomme t'rwiel dat in Olland nog eêuwen zou dieren. De derde groôte veranderienge in 't Nederlands wier uutgestraeld deu [[Braebant]] en gieng vòbie an 't Zeêuws. De [[Braebantse expansie]] bestoeng uut 't veranderen van ''ii'' in ''ij'' en ''uu'' in ''ui'' (''tiid'' > ''tijd''; ''huus'' > ''huis''). Ok viel de ''-e'' in vrouwelike woorden as ''vrouwe'', ''verve'' en ''plekke'' weg. 't Ollands daerentegen nam die kenmerken volop over. Zoô ontstoenge d'r dus groôtere verschillen tussen 't Ollands en 't Zeêuws. In de eêuwen daerop veranderde d'r nog 'n paer diengen, zoôas de ''ae''-klank, die vanuut Zuud-Olland kwam overwaoie (en daer intusse vò 'n groôt deel aweer verdwene is). Pas vanaf de invoerienge van de Leerplichtwet begon 't Zeêuws nae de Standerdtaele toe te groeien. == Kenmerken == Ieronder zulle, beknopt, voraol de diengen beschreve ore, daerin 't Zeêuws van 't Standerdnederlands afwiekt. Ziet vò meêr informaotie de speciaole oôdartikels. === Klanklere === :''Ziet ok: [[Zeêuwse klanklere]]'' ==== Klienkers ==== Vò 'n ''[[l]]'' doet de oorsproenkelike korte ''a'' meêsta verandere in 'n gerekte ''ao'': ''al'' oor bevobbild ''aol''. Dit komt in 't Burgerzeêuws nie vò. Vò 'n ''r'' is de ouwe ''a'' in 'n ''ae'' veranderd: ''arm'' > ''aerm''. De Standerdnederlandse ''aa'' komt in 't Zeêuws glad nie vò. In de meêste "ouwe" woorden is ze verkleurd naer 'n ''ae'', in vreêmde woorden klienkt 't as 'n ''ao''. Deze klank is feitelik de gewone, neutraole realisaotie van de langen [[a]]. Sommege dialecten kenne de ''ae''-klank nie, dat gaet voraol op vò 't Burgerzeêuws en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. De korten ''e'' klienkt vreêd ''a''-achtig. In 't westen van Schouwen is 't zelfs 'n soorte van ''aa''. Vò 'n ''r'' is 't 'n ander verael: daer gaet de ''e'' meer de richtienge van 'n ''ae'' op. Tussen tweê meeklienkers oor dikkels 'n [[sjwa]] ingevoegd, net eênder as in feitelik aolle aore Nederlandse streektaelen. De Nederlandse langen ''ee'' vò 'n r ei in 't Zeêuws 'n equivalent in de ''ae'': ''baer'', ''waereld''. ===== Processen ===== [[Umlaut]] of soms [[spontaone palatalisaotie]] komt vò op de ''a'' en de ''o''. 't Eêste proces is ierbove a beschreve: woorden as ''aene'' (<''hane'') en ''waeter'' getuge daevan. Op de korte a komt 't 'n enkele keer ok vò: ''vek'' (<''vak''). Vò umlaut op de ''o'' en ''oo'' geldt dat 't deu 't eêle taelgebied vòkomt, maer oe zudeliker, oe dikkelder. Zoô is 't Nederlandse ''zoon'' in aolle dialecten ''zeune'', maer ''zomer'' en ''boter'' bin alleêne in 't zujen ''zeumer'' en ''beuter''. Op Schouwen-Duveland leit 't durp ''[[Schoddebozze]]'', dit zou op Walcheren ''Schuddebeuze'' eête. Ieruut bliekt dus dan Noord-Zeêuwse dialecten soms gin umlaut è g'aod op plekken daer-a dat in 't Nederlands wè vòkomt (''Schuddebeurs''). Deu zien Ingweoonse substraot eit 't Zeêuws vee te maeken mee [[ontrondienge]]. Dat wil zeie dan vanouds geronde klienkers toet ongeronde bin g'ore. Dit kom voraol vò bie de korten ''u'', maer ok bie de langen ''uu''. Vobbilden bin ''pit'' (< ''put''), ''rispe'' (~ ''rups''), ''stik'' (< ''stuk'') en ''vier'' (< ''vuur''). 't Omgekeerde kom ok vò: [[rondienge]]. Dit is laeter opgetreje en dit is typischer vò 't Zeêuws (en ok vò 't West-Vlaems). Ok dit komt zoôwè bie de korten ''i''/''e'' as bie de langen ''ii'' vò: ''dulve'' (~''delf(t)''), ''vuuf'' (< ''viif'', ~ ''vijf''), ''pupe'' (< ''pipe'', ~ ''pijp''). ===== Klankkaerte ===== 'n Representatieve klankkaerte vo de Zeêuwse klienkers (zonder plaeselijke varianten) kom d'r zoô uut te zieën: ;''korte klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''[[Voklienker|vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[Naebie-voklienker|naebie-vo]]''' | style="width:60px;" | '''[[middenklienker|midden]]''' | style="width:60px;" | '''[[naebie-achterkleinker|naebie-achter]]''' | style="width:60px;" | '''[[achterklienker|achter]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[geslote klienker|geslote]]''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <!-- GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i&nbsp;•&nbsp;y</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u</div> <!-- NAEBIE-GESLOTE KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:29%; width:2.33em; top:16%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɪ&nbsp;•&nbsp;ʏ</div> <!-- MIDDELGESLOTE KLIENKERS --> <!-- die bin d'r gin korte--> <!-- MIDDELKLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:57%; width:1em; top:44%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ə</div> <!-- MIDDELOPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:84%; width:2.33em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɔ</div> <!-- NAEBIE-OPEN KLIENKERS --> <div style="position:absolute; left:37%; width:1.33em; top:73%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> æ</div> <!-- OPEN KLIENKERS--> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-geslote klienker|naebie-geslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelgeslote klienker|middelgeslote]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[middenklienker|midden]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Middelopen klienker|middelopen]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Naebie-open klienker|naebie-open]]''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''[[Open klienker|open]]''' |} </div> ;''lange klienkers'' <div style="background:transparent; color:inherit;"> {| class="IPA" cellspacing="0px" cellpadding=0 style="text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- style="text-align:center; font-size:smaller;" | style="width:70px; text-align:right;" | | style="width:60px;" | '''vo''' | style="width:60px;" | '''naebie-vo''' | style="width:60px;" | '''midden''' | style="width:60px;" | '''naebie-achter''' | style="width:60px;" | '''achter''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''geslote''' | style="height:210px;" colspan=5 rowspan=7 | <div style="position:relative;width:300px;height:210px;">[[Plaetje:Blank vowel trapezoid.png|300px]]<div style="background:transparent; color:inherit; position:absolute; top:0px; left:0px;"> {| style="position:relative; width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" |- | style="width:300px; height:210px; text-align:center; background:transparent; color:inherit;" | <div style="position:absolute; left:5%; width:2.33em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> i:&nbsp;•&nbsp;y:</div> <div style="position:absolute; left:82%; width:3em; top:2%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> u:</div> <div style="position:absolute; left:16%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> e:&nbsp;•&nbsp;ø:</div> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:30%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> o:</div> <!-- OPEN-MID VOWELS --> <div style="position:absolute; left:31%; width:2.66em; top:58%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɛ:</div> <!-- OPEN VOWELS --> <div style="position:absolute; left:83%; width:2.66em; top:86%; height:1.33em; font-size:120%; background:white;"> ɑ:&nbsp;•&nbsp;ɒ:</div> |} </div></div> |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie geslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelgeslote''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''midden''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''middelopen''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''naebie-open''' |- | style="height:30px; font-size:smaller; text-align:right;" | '''open''' |} </div> ==== Tweêklanken ==== 't Zeêuws eit 'n antal [[tweêklank]]en die-a 't Standerdnederlands nie ei. De typischte bin de ''eê'' en de ''oô''. De ''eê'' gaet ofwè vromme op de [[Oergermaons]]e ''ai'' (''eên'' < *''ainaz''), ofwè op de Middeleêuwse ''ie'' (spreek uut ''ië'': ''teêë'' < ''tie''). De ''oô'' gaet, op dezelfde menier, ofwè vromme op de Oudgermaonse ''au'' (''boôm'' < *''baumjô''), of op de Middeleêuwse ''oe'' (spreek uut ''ooë'': ''doôd'' < ''doet''). De uutspraek van die klanken verschilt per streek 'n bitje. De ''eê'' kan van /eje/ toet /ieà/ gerealiseerd ore. Op dezelfde menier verschilt de realisaotie van de ''oô'' ok van /òòwe/ toet /oeà/. Bie de ''oô'' is 't ok nog zoô dat 'n dikkels tweê varianten in 'tzelfde dialect eit, eêntje vo 't type ''boôm'' (< ''au'') en eêntje vò 't type ''doôd'' (< ''oe''). In groôte deelen van [[Walcheren]] klienkt bie 't eêste type 'n gewone ''oo''. Daedeu Oôskappels ''boom'' in plekke van ''boôm''. In groôte deêlen van 't Zeêuwse taelgebied, voraol in 't noorden maer ok wè op Noord- en Zuud-Beveland, doeë ze dikkels ''boam'' neffens ''doôd'' schrieve: ier bin d'r dus dudelijk tweê ''oô''-klanken neffens mekaore. De klank in ''boam'' is dan 'n lange eênklank. Zuvere tweêklanken bin de ''au/ou'', de ''ei'' en ''ui'', juust as in 't Nederlands. De ''ui'' kom zoô dikkels nie vò, mae wè in 'n woord as ''stuitje'' (''stuutje'' is dan 't uutende van de wurvelkolom). De Nederlandse etymologische ''au'' klienkt in 't Zeêuws vanouds as ''aeu'': ''blaeuw'', ''graeuw'', ''klaeuw''. In sommige streken is die klank verdwene en weer toet ''au'' g'ore, in aore gebieden leeft ze nog bie aolle generaoties deu. De ''ee'', ''eu'' en ''oo'' kriege in 't Zeêuws ok 'n licht naeslagje: ''eej'', ''oow'', ''euw''. Die ore nie uutgeschreve. ==== Meeklienkers ==== De ''[[g]]'' oor in de meêste dialecten vreêd zwak uutgesproke. Soms praote ze over de "zachte g", maer die naem klopt niet, omda deze klank op dezelfde plekke in de mond oor uutgesproke as de Ollandse g en nie vedder nae vore (zoas in 't Braebants en [[Limburgs]], daer-a de g wè zacht is). 't Verschil mee 't Ollands is dat de keel minder vernauwd oor. Daedeu gaet de g de richtienge van 'n [[h]] op. Vee dialectschrievers schrieve dae dan ok 'n h, maer 't ''Woordenboek der Zeeuwse Dialecten'' en 't blad ''Noe'' schrieve allebei in aolle gevallen 'n g vò. Oe zwak en h-achteg de g oor uutgesproke verschilt van durp toet durp en zelfs van spreker toet spreker. Op plekken daer-a vanouds 'n h stieng is die in 't Zeêuws wiggevalle. Uutzonderiengen bin (naebie eel) Goereê-Overflakkeê en Svore. Vroeger aodde Zeêuwen vreêd 'n moeite die h uut te spreken. Zoô kon d'n a ze Ollands spraeke of peugde te spreken verschiene op plekken daerat 'n nie tuusoorde ("Aal 't hanker op"). Ok wier ze wè as 'n soorte van g uutgesproke (zie bove: de g klienkt ummers al naebie as 'n h). Vandaeg d'n dag kenne de meêste Zeêuwen meêr as genoeg Nederlands om zukke fouten nie meer te maeken. In nieuwe vreêde woorden kan de ''h'' ok gewoon bluve stae. De [[r]] oor in 't Zeêuws goed gerold. Uutzonderiengen bin 'n antal [[stadsdialect]]en, daer-a, onder Fransen invloed, de r gebrouwd oor. De letter vaolt gewoonlik wig vò 'n s: ''kes'', ''eêste'', ''ves''. Dit komt nie vò op Georeê-Overflakkeê. Vedders valle d'r bie korte, veegebruukte woorden noga dikkels endletters wig, zonder dat 'r 'n echt systeem achter zit: ''Da za wè''. === Grammaotica === :''Ziet ok: [[Zeêuwse grammaotica]]'' ==== Morfologie ==== De Zeêuwse [[morfologie]] is nie fundamenteel aors as de Nederlandse, maer d'r bin dudelike verschillen an te wiezen. Zelfstandege naemwoorden è in principe nog drie [[woordgeslacht]]en, awast is 't verschil nie aoltoos zoô dudelik meer. Mannelike woorden kriege dikkels ''d'n'' as lidwoord, voraol as ze mee 'n klienker of 'n [[b]], [[d]] of [[t]] beginne: ''d'n boer'', ''d'n dominee'', ''d'n Turk'', ''d'n aene''. Slutende regels vò oeneer-a 't woordje ''d'n'' optreejt bin nie te geven. Vrouwelike woorden kriegen aoltoos ''de'' as lidwoord. Eel dikkels endege vrouwelike woorden nog op ''-e'': ''vrouwe'', ''plekke'', ''verve'', ''schieve'', ''pupe'', ''klokke'', ''bergienge'', ''boerinne'', ''gevangenisse''. Let d'rop dat d'n uutgang ''-e'' ok bie mannelike en onzieëge woorden vò kan komme (''d'n aene'', '''t arte''), maer dat bin d'r maer weineg. Woorden die-an in 't Standerdnederlands ''-eren'' as meervoud kriege è in 't Zeêuws ''-ers'': ''kinders'', ''oenders'', ''eiers''. [[Werkwoord]]en kenne ok 'n paer eigenaoreg'eden. In de meêste Zeêuwse dialecten eit 't werkwoord tweê infinitieven. D'n eêsten endegt op ''-e'' en d'n tweêden op ''-en'' (of ''-ene'', op [[Goereê]]). D'n infintitief op ''-en'' oor gebruukt nae 't woordje ''te'' en as 't werkwoord zelfstandeg gebruukt oor: ''ie stieng glad te schreêuwen''; '''k bin moeë van 't loôpen''. Bie ''ik'' as onderwerp komt 'r soms 'n ''-e'' bie de persoonsvurm: ''Ik dienk(e) da je dat beter kan laete''. As 't onderwerp van 't zin ''jie'' is, kan 't werkwoord be'alve d'n uutgang ''-t'' ok d'n uutgang ''-e'' kriege, of glad gin uutgang: ''Je kenne mien toch wè eej?''. Ok in d'n derde persoon vaolt de ''-t'' soms wig: ''Ie doe juust of dan me-n-'im dat gevroge è''. 't Voltooid deêlwoord oor gevurmd mee of 't vòvoegsel ''ge-'', of ''e-'': ''(g)emaekt''. Dit angt van 't gesproke dialect af. Typisch vò vee dialecten in de Nederlanden, maer in vee Zeêuwse dialecten consequent deugevoerd, is de [[voegwoordvervoegienge]]. Dat beteêkent in 't geval van 't Zeêuws dat 'n voegwoôrd 'n meêrvoudsvurm kan kriege as 't woord wat-a d'rop volgt in 't meervoud staet. Etymologisch gezieë gaet 't feitelik altied om 't woordje ''dat'', dat-a in ''dan'' verandert. Vergliek: * ''Naedat 'n de deure dichtdee, stapte d'n z'n auto in.'' * ''Naeda'''n''' ze de deure dichtdeeë, stapte ze ulder auto in.'' * ''Ik weête nie, waer-a je dat moe zoeke.'' * ''Ik weete nie, waer-a'''n''' julder dat moete zoeke.'' Omdat an betrekkelike vònaemwoorden ok 't woordje ''dat'' oor vastgeplakt (ziet onder), kriege deze woorden ok dat soort constructies. * ''Die vreêde verkeersborden, die-a'''n''' ze vorreg jaer neergezet è, bin noe aweer wigge'aeld.'' ==== Zinsbouw ==== De Zeêuwse zinsbouw verschilt nie vreêd vee van de Nederlandse. De volgende verschillen bin de belangriekste. An vee voegwoorden en betrekkelike vònaemwoorden oor ''dat'' of soms ok ''of'' of ''as'' geplakt (af'ankelik van 't dialect). '''k Weête nie, '''oeneer-at''' 'n komt''. Feitelik kan d'r gin biezin gemaekt ore, zonder dat bie 't verbindend element 't woordje ''dat'' te pas komt. == Dialecten == Awast eit in percipe elk durp z'n eigen dialect, meêstal ore de dialecten ingedeêld an de and van de ouwe eilandstructuur. Dikkels vurmt 'n breêje zeê-aerm 'n belangrieke taelgrenze, maer soms bin dialecten van tweê verschillende eilanden juust naebie gliek an mekaore. 't Meêst afgescheie bin 't Svores, wat-a 'n Ollands-Zeêuws overgangsdialect is, en de dialecten uut Zeêuws-Vlaonderen. Binnen 't Zeêuwse kerngebied is de [[Schelde|Oôsterschelde]] 'n belangrieke binnegrenze tussen noordelik en zudelik Zeêuws. Dat ei te maeken mee de geschiedenisse van Zeêland: 't noôrden oorde al eêuwen bie [[Olland]], 't midden was strijdtoneêl tussen Olland en Vlaonderen en 't zujen bleef in anden van Vlaonderen toet an de Nieuwen Tied. Ok binnen de streekdialecten bin, zoôas gezeid verschillen. Die bin dikkels oôst-westgericht. Dit gaet in 't biezonder op vò 't Flakkees, 't Walchers, 't Zuud-Bevelands en 't Land-van-Kedzands. [[Plaetje:Zealandic dialects.PNG|400px|rechts]] # [[Svores]] # [[Goerees]] # [[Flakkees]] # [[Schouwen-Duvelands]] # [[Fluplands]] # [[Tools]] # [[Noôrd-Bevelands]] # [[Walchers]] # [[Burgerzeêuws]] # [[Zuud-Bevelands]] # [[Land-van-Aksels]] # [[Land-van-Kedzands]] === Creolen === In de zeventiende en achttiende eêuwe waeren de Zeêuwen goed vertegenwoordegd in de zeêvaert. In de West bin d'r zoô drie [[creooltaele]]n ontstae mee 't Zeêuws as baosis. Op de [[Maegdeneilanden]] wier toet in de laete [[twintegste eêuwe]] 't [[Neger'ollands]] gesproke (ondanks de naeme echt nie gebaseerd op 't Ollands maer op 't Zeêuws); in [[Guyana]] (wat-a 'n stuitje Nederlands is gewist) bin 't [[Skepi]] (uutgesturve) en 't [[Berbice-Nederlands]] (naebie uutgesturve) bekend. 't Zeêuws ei ok z'n invloed g'aod op 't [[Afrikaons]], maer dat is aolles bie mekaore toch groôtendeels [[Ollands]] van karakter. == Cultivaotie == === Muziek === Luusterliedzangers * [[Piet Brakman]] * [[Peter Dieleman]] * [[Anja Kopmels]] * [[Engel Reinhoudt]] * [[Ambras]] [[Rock]]bands * [[Du Driefstang]] * De [[Lamaketta's]] * [[Surrender]] === Literatuur (origineel en vertaeld) === :''Ziet ok: [[Lieste van Zeêuwstaelige schrievers]]'' [[Literatuur]] in 't Zeêuws is spaerzaem. Toch bin d'r 'n antal dialectschrievers, in 't eêne dialectgebied wat meer as in 't aore. 'n Vroege vòtrekker was [[Pier Boudens]], die-a al vò d'n oorlog Zeêuwse gedichten publiceerde. Vee originele literatuur, voraol [[gedicht]]en oor gepubliceerd in 't blad ''[[Noe]]'', uutgegeve deu de [[Stichtieng Zuudwest 7]]. Ok bin d'r dialectcolumns in de [[PZC]] en in lokaole kranten. Lange vurmen as boeken en toneelstikken bin d'r vorasnog nie. Ok verschiene d'r zoô af en toe vertaeliengen naer 't Zeêuws, onder aore van [[biebel]]fragmenten. In [[2000]] publiceerde [[Wim Joosse]] aolle [[psalmen]] in vertaelienge in zien moerstaele, 't [[Walchers]] van 't [[Nieuweland]]. Laeter verscheen d'r 'n boekje mee d'n titel '''k Za je dát vertelle'', daerin biebelfragmenten uut drie verschillende dialecten stoenge. Ander werk wier ok vertaeld, zoôas 't stik ''Brief in schemer'' van [[Herman Heijermans]], dat-a in [[Kats]] deu de plaetselike toneelvereênegienge as ''Brief in d'n duuster'' op de planken gebrocht wier. `t Zeêuws bestaet as taele om at `t gepraot oor. En da ze dat aol op ulder eige maniere doee, is juust een bewies at `t taelkundig (nie polletiek) gaet om een taele. Een dialect, de taele van eên gebied of plekke die a overaol binnen dat gebied krek `t zelfde klienkt, kan tenslotte gin dialecten è. `t Zeêuws bestaet as cultuurtaele nog nie. En zolange at `t Zeêuws as cultuurtale nie bestaet, kan d`r gin Zeêuwse literatuur bestae en zonder literatuur (en aore vurmen van gebruuk-op-niveau zoas muziek, toneêl, etc.) bluuft `t Zeêuws in de klei steke. Je kan zeie dat Zeêuws voraol een spreektaele is en gin schrieftaele. Mae taelen die a enkelt mae gepraet ore en nie geschreve, die è d`r beste tied g`aod. As je as kleintje tussen de grôte geschreve taelen wil bluve bestae, moe je j`n anpasse. A je op papier, mee geschreve Zeêuws, dichter (oe dichte`is noe nog nie belangriek; eest mae `s de neuzen dezelfde kant uut) bie mekaore komt, kom je dichter bie een Zeêuws dat a volwaerdig nest `t Nederlands functioneert. In de literatuur, maer ook in `t bestuur, op straete, in de wienkel, in de krante en zelfs op de Zeêuwsen omroep. === Opschriften en slogans === [[Plaetje:Om 't Uus.jpg|thumb|Soms kom je 'n bedriefsnaem in 't Zeêuws tege, zoô-as ier bie [[Stroskerke]]]] Al langen tied ore d'r in 't Zeêuwse taelgebied an weunuzen, durpsuzen, mini-campings en meêr van dat soort diengen Zeêuwse opschriften gegeve. 'n Enkele keer komt 't 'n straet- of bedriefsnaeme in 't Zeêuws vò. Eel bekend bie 't Nederlandse publiek wier 't plat praotende [[Zeêuws Meisje]] van 't glieknaemege [[beuter]]merk. Zie brocht de zinn'n ''Oôns bin zuneg'' en ''Gin cent te vee oor!'' de waereld in. === Internet === 't Zeêuws is op 't [[internet]] nog mae maegertjes vertegenwoôrdegd, maer sites bin d'r zeker te vinden. Vee van die sites gae over 't Zeêuws en geve bevobbild dialectinfo of woordenliesjes. Sins [[2006]] is t'r ok 'n afdeêlienge van [[Wikipedia]] in 't Zeêuws, die staet noe op {{NUMBEROFARTICLES}} artikels. == Taelverlies en be'oud == Zoôs mee vee streektaelen 't geval bin gaet 't ok gebruuk van 't Zeêuws achteruut. Toch is 't gebruuk, a je let op 'oe kort 't taelgebied bie de Randstad leit is 't dialektgebruuk nog 'oôg. Verschillende onderzoeken g'ouwe in de jaeren negentig è laete zieë dat nog ruum 60% van de Zeêuwen nog (dikkels) Zeêuws praot. Van de rest eit 'n groôte groep d'r ok 'n goeie kennisse van. 't Gebruuk van 't Zeêuws is daermee nie zoô 'oôg as dat van 't [[Limburgs]] maer zeker 'oôger as bevobbeeld 't [[Drents]], dat maer deu d'n 'elt van de bevolkienge daer gesproke oort. De gebieden mee 't meêste dialectgebruuk waeren [[Goereê]], [[Schouwen-Duveland]] en westelijk Zeêuws-Vlaondere. In 't bezonder vielen durpen as [[Bru]], [[Erremu]], [[Waschappel]] en 'n 'oôpe durpen in Zeêuws-Vlaonderen op deudat d'r zelfs nog meer as 90% van de joengeren Zeêuws sprak. In de steeën is 't 'n steês kleiner orende minder'eid die-a Zeêuws praot. 't Andeêl Zeêuwse sprekers oor vo de steden en ulder directe omgevienge geschat op 'n derde; in Middelburg en Vlissienge liekt dat nog vee laeger te leien. Ondanks dat 't dialect sterk mee de boerenstand oor geassocieerd ka je nie zeie dat 't te lieën eit onder 'n gebrek an prestige. De meêste sprekers bin groôs op ulder taele, die-an ze dikkels "de moôiste van aollemaele" noeme. Deu zukke waerderienge liekt 't nie vo d'n 'and te leien dat 't Zeêuws gauw za verdwiene. En binnen Zeêland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturêlen ’oek. Zeêland is daèmee gin uutzonderienge in Europa. Neê, Zeêland doe volop mee an wat dan ’eêt de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), waèrof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een groôt onderzoek naè gae doee. De oplevieng van ’t dialect zòas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat leênt z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek. Wan je moe wè ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lèste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dêlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betêkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mènsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’êlemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturêle domeinen waèrof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zòas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, toneêl en cabaret. ’t Rapport van de Zeêuwse wèrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie zò expliciet. A je dan naegaet da de taele eên van de belangriekste cultuurutiengen is, waèrin de identiteit van een ’êle groep z’n eige uut, waèrin de indentiteit van een ’êle regio of streek z’n eige uut, en dat dialect daèbie eên van de stèrkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’eêl belangriek dat juust die culturêle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeêland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke. De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur zò belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een amtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t wè belangriek zien). En de provincies die a een bitje verder bin as Zeêland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. In Gronienge moe de betrokken amtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er eên zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, maè wè mee een stèrke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Leêp is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een zò’n bitje zelfstandige locatie of instituut. D’r bin zòvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele. == Zie ok == * [[Zeêuwse grammaotica]] == Lienks nae buten == * [https://uusvantzeeuws.nl/ Uus van t Zeêuws] * [https://www.streektaalzang.nl/strk/strkzeen.htm Streektaalzang Zeeland] === Spellieng === * [https://encyclopedievanzeeland.nl/Zeeuwse_spelling Zeeuwse spelling], Encyclopedie van Zeeland * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/zeeuwse-schriefwiezer/ Schriefwiezer], Uus van t Zeêuws === Woôrdenboeken === * [https://zeeuwswoordenboek.nl/ Zeeuws Woordenboek], Matthijs * [https://uusvantzeeuws.nl/index.php/ozeeuws/885-2/ Zeeuws Woordenboek], Uus van t Zeêuws Mijnwoordenboek: * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Zeeuws Zeeuws] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialecten/index.php?provincie=zeeland Dialecten in Zeeland] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Flakkees Flakkees] * [https://www.mijnwoordenboek.nl/dialect/Ouddorps Ouddorps] [[Categorie:Zeêuws| ]] btvdks2nj3ou5pacjhofro0a1u7zke6 0 4107 182757 146627 2026-09-09T06:24:48Z Veeders 16276 182757 wikitext text/x-wiki '''''TWIJFEL OF DIT ARTIKEL KLOPT!''''' {{wiu}} De '''[[Zeêuws]]e''' dialecten verschillen op vee punten van 't [[Nederlands|Standaerdnederlands]]. Die verschillen ore nie alleêne uutgedrukt in [[woordenschat]] en [[klanklere]], maer vozeker ok in de '''[[grammaotica]]'''. Die ei vee aorig'eden die-a in de standaerdtaele onbekend bin. Dikkels leie de overeênkomsten eêrder bie aore dialectgroepen zoôas 't [['Ollands]], [[West-Vlaoms]] en 't (voraol [[Noordwest-Braebants|West-]])[[Braebants]]. Wat vo de klanken en de woordenschat ok a geldt, gaet 'ier ok op, dat de Zeêuwse grammaotica voraol Vlaemse en 'Ollandse elementen miengelt. In dit artikel oor zoôwè ingegae op de aolgemeêne trekken van 't Zeêuws as taelgroep op z'n eige as op de specifieke verschillen mee 't Standaerdnederlands en aore dialecten. Ok de verschillen tussen de meêrdere Zeêuwse streêktaeltjes komme vanzelf an bod. ==Naemwoorden== Naemwoorden laete d'r eige opdeêlen in [[zelfstandig naemwoord|zelfstandige]] en [[bievoegelijk naemwoord|bievoegelijke naemwoorden]]. ===Woordgeslacht=== 't Zeêuws ei drie [[woordgeslacht]]en: mannelijk, vrouwelijk en onziedig. Dat is t'r eên meêr as in de Noord-Nederlandse spreektaele. Drie geslachten kom wee wè vo in de omriengende dialecten: 't [[West-Vlaoms|West-]] en [[Oôst-Vlaoms]], 't [[Braebants]] en de dialecten in 't uterste zuje van d'n [['Ollands]]en taelgroep. * '''Mannelijk''' bin woorden die-a nae venters of mannelijke beêsten verwieze, woorden op ''-er'', op ''-nk'' en naemwoorden die-a van werkwoordstammen aofgeleid bin. Vedders bin 'n berg woorden zonder markerienge ok mannelijk (die kunne ok onziedig weze). * '''Vrouwelijk''' bin in 't gemeên woorden die-a nae wuven of vrouwelijke beêsten verwieze, vedders woorden op ''-ster'' en de meêste woorden op ''-e'' (inclusief aolle woorden op ''-ienge''). Woorden op ''-e'' kunne ok mannelijk weze, as ze nae mannelijke beêsten verwieze (liekas '' 'aene'') en 'n enkelde keer onziedig (bievobbeeld '' 'arte''). D'r bin 'n 'andjevol vanouds vrouwelijke woorden die nie op ''-e'' endige, zòas ''´and''. * '''Onziedig''' bin (zonder uutzonderienge) aolle verkleinwoorden, vedders woorden die bestaen uut ''ge-'', ''be-'', ''ver-'', ''ont-'' mee werkwoordsstam en woorden gemarkeerd mee 'n rietje achtervoegsels. Ongemarkeerde woorden bin ok dikkels onziedig, mae die kunne juust zoô goed mannelijk weze (zie bove). In Nederlandse woordenboeken staet 't geslacht d'r dikkels bie. Bedienk dat dit vo 't Zeêuws dikkels nie 'tzelfde is. Vedders 'ouwe nie aolle sprekers de drie geslachten eve goed uut mekaore. Je kunne diengen ore as ''d'n aele'', awast moet dat feitelijk ''d' aele'' weze. ===Lidwoorden=== J'ei bepaelde en onbepaelde [[lidwoord]]en. 't Onbepaeld lidwoord is altoos '' 'n''. Soms oor dat vo medeklienkers as ''e'' uutgesproke. Verschil in geslacht is d'r nie. Bepaelde lidwoorden bin ''de'', ''d'n'', ''d' '' en '' 't''. Mannelijke woorden kriege ''d'n'' as lidwoord as t'r 'n ''b'', ''d'', ''t'' of klienker op volgt. Op Goeree-Overflakkee ei je dat ok vo 'n ''h'' (in de rest van 't Zeêuws bestae die letter nie). In aore gevaollen kom d'r normaol gesproke ''de'' as lidwoord. * d'n boer * d'n diek * d'n toerist * d'n (h)iengst * d'n ouwerlienk * de man * de rik * de [[smid]] Vrouwelijke woorden en woorden in 't meêrvoud kriege meêstentieds ''de''. Dat oor ''d' '' as 't woord dat d'rop volg mee 'n klienker begint. Dit lidwoord vurm dan gin lettergreep op z'n eige, mae maek deêl uut van d'n eêste lettergreep van 't volgende woord. * de boerinne * de dulve * de zwaolme * de smisse * d' utienge * d' 'oere/ de hoere 't Lidwoord vo 't onziedig is altoos ''’t''. Dikkels oor dat an de vògaende of volgende lettergreep verbonde; 'n eige lettergreep vurmt 't feitelijk alleêne as 't fonetisch nie aors kan. Zò oor ''’t ’uus'' uutgesproke as 'tuus', mae klienkt ''’t knien'' wè gewoon as ''et knien''. ===Meêrvoudsvurmienge=== D'n uutgang vò 't meêrvoud is meêstentieds ''-en''. Woorden die op ''-e'' èndige, kriege ''-n'' as uutgang: ''dulve - dulven'', ''boerinne - boerinnen''. In Zeêuws-Vlaendere en in 't oôsten van Zuud-Beveland klienk dat ''-en'' as alleên maer 'n ''-n'' (''boerinne - boerin’n'', ''taèle - taèln''); nae 'n ''b'', ''p'' of ''m'' oor dat 'n ''-m'' (''kwabbm'', ''puupm'', ''trom’m''), nae 'n ''g'' of ''k'' is dat 'n ''-ng'' (''biggng'', ''bakkng''). De regel bie zòwè 't Woordenboek as bie de ''Noe''-spellienge is dat dit 'inslikken' '''nie''' oor uutgeschreve (gewoon ''taelen'', ''pupen'', ''bakken''). Woorden op ''-el'', ''-em'', ''-en'', ''-er'' è ''-s'' as meêrvoud, ok in gevallen daer-at 't 'Ollands da nie (altoos) doet: ''kreukels'', ''braesems'', ''dorens'', ''snokkers''. In sommige dialecten vinde je woorden mee ''-e'' op 't ènde die-a vrommegae op ''-en''. Zukke woorden è in principe ok 'n meêrvoud op ''-s'': ''verke - verkes'' (awast is ''verke - verken'' wel gevonde, in Erremu). ====Uutzonderiengen==== [[Plaetje:JuunBottienge.jpg|thumb|''Juun'' is zòwè ienkelvoud as meêrvoud.]] Bie de woorden ''paerd'' en ''bord'' vaolt de ''-d'' in 't meêrvoud weg: ''paeren'' en ''borren''. Net zòiets gebeurt bie 't woord ''’oôd'', wat in 't meêrvoud ''’oôn'' is. D'r bin 'n 'andjevol onziejige woorden die nie op ''-en'' uutgae, mae op ''-ers'', zòas ''kind - kinders'', ''ei - eiers'', ''’oen - ’oenders''. 't Woord ''juun'' krieg glad gin uutgang; dat is in 't ienkelvoud en 't meêrvoud 'tzelfde. 't Woord ''kind'' ei neffens de bovestaende vurm ''kinders'' ok nog 'n meêrvoud van 'n aore stam: ''guus''. De tweê meêrvoudsvurmen ore somtieds deu mekaore gebruukt, mae over 't algemeên stae ''guus'' vò de kinders uut eên gezin (dus: ''iemand'' z'n guus), en ''kinders'' vò aolle aore groepen (''kinders'' op straet, op schole etc.). ===Verkleinwoorden=== Net as 't Nederlands en de aore streektaelen in Nederland en Vlaenderen maakt 't Zeêuws vee gebruuk van [[verkleinwoord]]en. De vurmieng d'rvan is wat minder gecompliceerd as in sommige aore streektaelen. Woorden die-an ''altoos'' op 'n medeklienker endige, kriege meêstentieds ''-je'' as achtervoegsel (''kindje'', ''puupje'', ''keunienkje''). Nae 'n ''-l'', ''-n'' is dat ''-etje'' (''baolletje'', ''bonnetje''), nae 'n ''-r'' kom ''-tje'' (''’aertje''), nae 'n ''-m'' is 't -''pje'' (''boômpje''). Bie woorden die op 'n ''-e'' èndige, of kunne èndege, gaet 't verkleinwoord meêstentieds uut op ''-etje'': ''kinnetje'', ''bruggetje'', maer soms bluuf die ''-e'' weg. Dit is voraol 't geval nae ''-d-'' en ''-t-'': ''padde - padje'', ''konte - kontje''. Woorden op 'n volle klienker kriege ''-tje'': ''zeêtje'', ''bureautje''. Onregelmaetig bin ''paerd - paeretje'' en ''bord - borretje''. (Ziet 'ierbove a bie de meêrvoudsvurmienge). In aolle vurmen mee ''(e)tje'' oor de ''tj'' uutgesproke as [ç], da wil zeie 'n soort zachte ''ch''. ===Naemvalsvurmen=== Net as in aore Nederlandse streektaelen bin de naemvallen rond 1500 uut 't Zeêuws verdwene. Stiekempjes leve ze toch nog vedder in 'n groôt antal versteênde uutdruksels. De [[genitief]] ao in 't [[Middelnederlands]] meêrdere functies. De belangriekse functie, die van 't bezit (de gewone of possessieve genitief) oor noe meêstentieds omschreve mee ''van'', ok in gevallen daer-at 't Nederlands 'm wè zou gebruke, maer 'n leef nog wè voort in verbindiengen as ''m'n mans moeder''. De partitieve genitief, die-a angeeft dat d'r 'n bepaelde 'oeveel'eid ''van iets'' in 't spel is, oor nog gebruukt in zegswiezen as ''vuuf jaer tieds'', en is vedders nog productief bie bievoegelijke naemwoorden (ziet onder). D'n absolute genitief kom alleên zò versteênd vò da jen 'm amper erkenne kunt, in woorden as ''volgens'', ''aolles'' en ''vedders''. Zò a je an de vògaende vòbeelden zieë kun, èndig de genitief in de regel op 'n ''-s'', bie mannelijk en onziejig teminsen. Ook d'n [[daotief]] komme je nog noe en dan tege. Je kunne 'm deudat mannelijke en onziejige woorden 'n uutgang ''-e'' kriege. 't Zeêuws, zeker wat ouwerwesser Zeêuws, puult uut van de versteênde uutdruksels mee datiefvurmen, dikkels in verbindienge mee 't vòzessel ''te'': ''te paerde, t'n tiede, te rikke''. Ok in pleknaemen kom je die vee tege (''T'r Veêre, T'r Bottienge, T'r Neuzen''). In tiedsanduidiengen is d'n datief zelfs nog productief, of was dat toet nog nie zò lang geleje: ''te jaere, te meie''. Datief-uutdruksels kunne ok bie aore vòzessels vòkomme (''in d'n 'uze''). ===Bievoegelijke naemwoorden=== [[bievoegelijk naemwoord|Bievoegelijke naemwoorden]] bin d'r in tweê soorten: attributief en predicatief. 'n Attributief bievoegelijk naemwoord zeit wat over 'n zelfstandig naemwoord, en kom d'r (direct) vò. D'r bin tweê soorten verbugienge vò: sterk en zwak. Alleêne bie onziedige woorden maek dat verschil. De sterke verbugienge kom nae 'n onbepaeld lidwoord of as t'r glad niks vò kom, de zwakke nae 't bepaeld lidwoord, verschillende vònaemenwoorden en nog wat gevallen. Bie mannelijke woorden is d'n uutgang ''-en'' as 't volgende woord mee 'n ''b'', ''d'', ''h'' of klienker begint; aors bluuf dien ''-n'' weg. * ''’n groôten ’ond'' * ''de groôte wegt'' Bie vrouwelijke woorden is d'n uutgang altoos ''-e''. As 't volgende woord mee 'n klienker begint, vaolt d'n ''-e'' weg; dit oor in de regel nie uutgeschreve. * ''’n zwarte katte'' * ''de groôste ’and'' (spreek uut ''de groôst[]and'') Bie onziedige woorden is d'n uutgang ''-e'' in de zwakke verbugienge; in de sterke verbugienge komt 'r glad gin uutgank achter. Ok 'ier zal d'n ''-e'' uutvalle (g'elideerd ore) as t'r 'n klienker nae komt. * ''’n goed ver'ael'' * ''’t kleinste stik'' * ''’t brune ’ondje'' (spreek uut ''’t bruun[]ondje'') Woorden in 't meervoud gae net zò as in 't vrouwelijk ienkelvoud. * ''de groene weien'' * ''vette koeien'' * ''vesse eiers'' (spreek uut ''vess[]eiers'') D'r bin 'n paer uutzonderingen 'ierop. Sommige bievoegeleke naemwoorden èndige in d'r onverboge vurm al op ''-e''. Die kunne ore verboge mee ''-en'' in aolle geslachten: ''diere - dieren zaed''. Nessens attributief gebruukte bievoegelijke naemwoorden ei je ok nog predicatieve. Dan is 't bievoegelijk naemwoord deêl van 't [[naemwoordelijk gezegde]] en zeit 't wat over 't [[onderwerp]]. 'n Predicatief gebruukt bievoegelijk naemwoord oor in 't Zeêuws nie verboge. D'r is altoos 'n [[koppelwerkwoord]] noôdig wat 't onderwerp mee 't naemwoord verbindt. * ''Die vent is dik'' * ''M'n moeder oor oud'' * ''’t Schaep bluuf wit'' * ''Die mènsen lieke wè gek'' Van 'n bievoegelijk naemwoord kun je ok 'n [[biewoord]] maeke. In de vurm liek dat vreêd vee op 'n predicatief bievoegelijk naemwoord: 't oor ok nie verboge en d'r stae dikkels 'n werkwoord tussen. 't Verschil leit in de betekeênisse: 'n biewoord zeit nooit wat over 'n zelfstandig naemwoord maer altoos wat over 'n ander woord. A je noe zeit ''die mensen doeë gek'', dan zei je niks over die mènsen zelf, mae zòvees te meer over d'r ''manier van doeën''. ==Vonaemwoorden== ===Persoonlijke en bezittelijke=== {| border=1 | rowspan=2|pers. || colspan=2|onderwerpsvorm || colspan=2| voorwerpsvorm || colspan=2| bezittelijk |- | <span style="font-size: small;">beklemtoond</span> || <span style="font-size: small;">onbeklemtoond</span> || <span style="font-size: small;">beklemtoond</span>|| <span style="font-size: small;">onbeklemtoond</span> || <span style="font-size: small;">beklemtoond</span> || <span style="font-size: small;">onbeklemtoond</span> |- |'''1 ev.''' || ''ik(ke)'' || <i>'k</i> || ''mien'' || ''me, m'n'' || ''mien'' || ''m'n'' |- |'''2''' || ''jie'' || ''je'' || ''joe'' || ''je'' || ''joe(n)'' || ''je'' |- |'''3 m.''' || <i>'ie</i> || <i>'n</i> || <i>'im</i> || <i>'m, z'n</i> || ''zien'' || ''z'n'' |- |'''3 v.''' || ''zie, eur'' || ''ze'' || ''eur'' || ''d'r'' || ''eur'' || ''d'r'' |- |'''1 mv.''' || ''oôns'', ''wulder'' || ''me'' || ''oôns'', ''wulder'' || ''ons'' || ''oôns/-ze'', ''wulder'' || ''ons'' |- |'''2''' ||colspan=2| ''julder'' ||colspan=2| ''julder'' || colspan=2| ''julder'' |- |'''3''' ||colspan=2| ''ulder'' ||colspan=2| ''ulder'' || colspan=2| ''ulder'' |} Bron: Wikibooks ===Weêrkeêrende en weêrkêrige=== ===Vraegende=== ===Anwiezende=== ===Betrekkelijke=== ==Werkwoorden== ===Tegenwoordigen tied=== ===Flejen tied en voltooid deêlwoord: zwakke werkwoorden=== ===Flejen tied en voltooid deêlwoord: sterke werkwoorden=== ===Infinitieven en onvoltooid deêlwoord=== ==Voegwoorden== ==Syntaxis== ==Bronnenangaeve== [[Categorie:Zeêuws|*]] g1xv08215ah83nh5dqx73nscd6ftoib 0 6672 182785 174135 2026-09-09T09:22:05Z Veeders 16276 /* Gebeurtenisse */ 182785 wikitext text/x-wiki {{jaerboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Gebeurtenisse == * [[31 jannewari]] - [[Nauru]] wor onafankelijk. * [[9 feberwari]] - [[Beatrix|Prinses Beatrix]] opent in [[Rotterdam]] den eêste metrolien van Nederland. * [[21 auhustus]] - Meer dan 200.000 militairen van het [[Warschaupact]] valle [[Tsjecho-Slowakije]] binne in de nacht van 20 op 21 augustus en maeke op bloedige wijze een eind an de hervormingen van de [[Praegse Lente]]. == Gebore == * zonger daotum - [[Anja Schouten]], Nederlands bestierder, amtenaer en politicus * [[28 maerte]] - [[Roos Vermeij]], Nederlands politicus * [[30 maerte]] - [[Céline Dion]], Canadees zangeres * [[3 juni]] - [[Ina Adema]], Nederlands politicus * [[16 juli]] - [[Wim Hillenaar]], Nederlands politicus * [[29 juli]] - [[Arno Brok]], Nederlands politicus * [[12 september]] - [[Kees van der Staaij]], Nederlands politicus en staetsraed * [[9 oktober]] - [[Mona Keijzer]], Nederlands advocaet, amtenaer en politicus * [[12 oktober]] - [[José van Egmond]], Nederlands politicus == Gesturve == * [[4 april]] - Doômenee en activist [[Martin Luther King]] wor te [[Memphis]] dood'eschote. [[Categorie:Twintegste eêuwe]] g2rbaaodgoot1veia6iu1wszmtpoofq 0 6788 182774 182090 2026-09-09T08:32:46Z Veeders 16276 182774 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. [[plaetje:Exterieur - 's-Gravenpolder - 20091706 - RCE.jpg|thumb|Meule in van [[Schraevenpolder]] in 1962]] [[plaetje:49, Hof, achtergevel - Nieuw-en Sint Joosland - 20164416 - RCE.jpg|thumb|Boerderieje bie [[Nieuwland]] in 1962]] == Gebeurtenisse == * [[8 jannewari]] - Treinramp bie [[Harmelen]]. Mee bienea 'onderd doôden, de ergste treinramp uut de Nederlandse geschiedenisse.<ref>[https://historiek.net/treinramp-bij-harmelen-1962/146654/ Historiek]</ref> * [[15 jannewari]] - Slag bie Vlakke Hoek tussen Nederland in [[Indonesië]]. De inzet was [[Nederlands Nieuw-Guinea]]. * [[29 meie]] - De opdracht voor de [[Zeêlandbrugge]] wor 'egeve an de ''Combinatie Brug Oosterschelde'', die de brugge tussen [[1963]] en [[1965]] realiserende. Dit bedrief was een saemenwerkingsverband van de annemers Van Hattum en Blankevoort NV uut [[Beverwijk]] en de ''NV Amsterdamsche Ballast Maatschappij'' uut [[Amsterdam]]. * [[22 oktober]] - Cuba crisis. De Verenigde Staoten en de Sovjet-Unie komme recht tehenover mekaore te sto. Een atoomoorlog dreigt. Uuteindeluk draoit de Sovjetunie bie op 28 oktober. * [[23 december]] - Op het Schildmeer in Groningen komme vier schaesers omt leven naedat ze deu het ies waoren 'ezakt. == Gebore == * [[2 maerte]] - [[Andries Heidema]], Nederlands amtenaer en politicus * [[8 meie]] - [[Servaas Stoop]], Nederlands politicus en bestierder * [[24 juni]] - [[Harry van Bommel]], Nederlands politicus en amtenaer * [[24 auhustus]] - [[Emile Roemer]], Nederlands politicus * [[2 september]] - [[Keir Starmer]], Brits premier * [[23 november]] - [[Nicolás Maduro]], Venezolaens president == Gestorve == * [[Adolf Eichmann]] (56), Duuts SS'er en oôrlogsmisdaediger (medeorganisaotor van den [[Holocaust]])<ref>[https://historiek.net/adolf-eichmann-architect-holocaust/64719/ Historiek]</ref> == Bouwwêrreken == <gallery> Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|''Parlementsgebouw van [[Bangladesh]]'' (1962) Louis Kahn Viitatorni Jyvaskyla Finland-2007-06-15.jpg|''Viitatorni'', [[Finland]] (1962) Alvar Aalto </gallery> {{Bronvermelding|bronvermelding=<references/>}} [[Categorie:Twintegste eêuwe]] ogwt6pk8wd8lta2vnz4y7yjxixugy9u 182775 182774 2026-09-09T08:33:31Z Veeders 16276 /* Bouwwêrreken */ 182775 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. [[plaetje:Exterieur - 's-Gravenpolder - 20091706 - RCE.jpg|thumb|Meule in van [[Schraevenpolder]] in 1962]] [[plaetje:49, Hof, achtergevel - Nieuw-en Sint Joosland - 20164416 - RCE.jpg|thumb|Boerderieje bie [[Nieuwland]] in 1962]] == Gebeurtenisse == * [[8 jannewari]] - Treinramp bie [[Harmelen]]. Mee bienea 'onderd doôden, de ergste treinramp uut de Nederlandse geschiedenisse.<ref>[https://historiek.net/treinramp-bij-harmelen-1962/146654/ Historiek]</ref> * [[15 jannewari]] - Slag bie Vlakke Hoek tussen Nederland in [[Indonesië]]. De inzet was [[Nederlands Nieuw-Guinea]]. * [[29 meie]] - De opdracht voor de [[Zeêlandbrugge]] wor 'egeve an de ''Combinatie Brug Oosterschelde'', die de brugge tussen [[1963]] en [[1965]] realiserende. Dit bedrief was een saemenwerkingsverband van de annemers Van Hattum en Blankevoort NV uut [[Beverwijk]] en de ''NV Amsterdamsche Ballast Maatschappij'' uut [[Amsterdam]]. * [[22 oktober]] - Cuba crisis. De Verenigde Staoten en de Sovjet-Unie komme recht tehenover mekaore te sto. Een atoomoorlog dreigt. Uuteindeluk draoit de Sovjetunie bie op 28 oktober. * [[23 december]] - Op het Schildmeer in Groningen komme vier schaesers omt leven naedat ze deu het ies waoren 'ezakt. == Gebore == * [[2 maerte]] - [[Andries Heidema]], Nederlands amtenaer en politicus * [[8 meie]] - [[Servaas Stoop]], Nederlands politicus en bestierder * [[24 juni]] - [[Harry van Bommel]], Nederlands politicus en amtenaer * [[24 auhustus]] - [[Emile Roemer]], Nederlands politicus * [[2 september]] - [[Keir Starmer]], Brits premier * [[23 november]] - [[Nicolás Maduro]], Venezolaens president == Gestorve == * [[Adolf Eichmann]] (56), Duuts SS'er en oôrlogsmisdaediger (medeorganisaotor van den [[Holocaust]])<ref>[https://historiek.net/adolf-eichmann-architect-holocaust/64719/ Historiek]</ref> == Bouwwêrreken == <gallery> Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|''Parlementsgebouw van [[Bangladesh]]'' (1962) Louis Kahn Viitatorni Jyvaskyla Finland-2007-06-15.jpg|''Viitatorni'', [[Finland]] (1962) Alvar Aalto </gallery> == Noôten == <References/> [[Categorie:Twintegste eêuwe]] 0gk6g3j3lvk6ogwurzsc1phsk4bj5st 182776 182775 2026-09-09T08:35:29Z Veeders 16276 /* Gestorve */ 182776 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. [[plaetje:Exterieur - 's-Gravenpolder - 20091706 - RCE.jpg|thumb|Meule in van [[Schraevenpolder]] in 1962]] [[plaetje:49, Hof, achtergevel - Nieuw-en Sint Joosland - 20164416 - RCE.jpg|thumb|Boerderieje bie [[Nieuwland]] in 1962]] == Gebeurtenisse == * [[8 jannewari]] - Treinramp bie [[Harmelen]]. Mee bienea 'onderd doôden, de ergste treinramp uut de Nederlandse geschiedenisse.<ref>[https://historiek.net/treinramp-bij-harmelen-1962/146654/ Historiek]</ref> * [[15 jannewari]] - Slag bie Vlakke Hoek tussen Nederland in [[Indonesië]]. De inzet was [[Nederlands Nieuw-Guinea]]. * [[29 meie]] - De opdracht voor de [[Zeêlandbrugge]] wor 'egeve an de ''Combinatie Brug Oosterschelde'', die de brugge tussen [[1963]] en [[1965]] realiserende. Dit bedrief was een saemenwerkingsverband van de annemers Van Hattum en Blankevoort NV uut [[Beverwijk]] en de ''NV Amsterdamsche Ballast Maatschappij'' uut [[Amsterdam]]. * [[22 oktober]] - Cuba crisis. De Verenigde Staoten en de Sovjet-Unie komme recht tehenover mekaore te sto. Een atoomoorlog dreigt. Uuteindeluk draoit de Sovjetunie bie op 28 oktober. * [[23 december]] - Op het Schildmeer in Groningen komme vier schaesers omt leven naedat ze deu het ies waoren 'ezakt. == Gebore == * [[2 maerte]] - [[Andries Heidema]], Nederlands amtenaer en politicus * [[8 meie]] - [[Servaas Stoop]], Nederlands politicus en bestierder * [[24 juni]] - [[Harry van Bommel]], Nederlands politicus en amtenaer * [[24 auhustus]] - [[Emile Roemer]], Nederlands politicus * [[2 september]] - [[Keir Starmer]], Brits premier * [[23 november]] - [[Nicolás Maduro]], Venezolaens president == Gestorve == * [[31 meie]] - [[Adolf Eichmann]] (56), Duuts SS'er en oôrlogsmisdaediger (medeorganisaotor van den [[Holocaust]])<ref>[https://historiek.net/adolf-eichmann-architect-holocaust/64719/ Historiek]</ref> == Bouwwêrreken == <gallery> Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|''Parlementsgebouw van [[Bangladesh]]'' (1962) Louis Kahn Viitatorni Jyvaskyla Finland-2007-06-15.jpg|''Viitatorni'', [[Finland]] (1962) Alvar Aalto </gallery> == Noôten == <References/> [[Categorie:Twintegste eêuwe]] 6qigxz6f0jha8khi3xue6kme91f8pjf 0 7174 182768 174576 2026-09-09T08:16:15Z Veeders 16276 /* Gebeurtenisse */ 182768 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Gebeurtenisse == * [[9 april]] - Anvaring schepen op de [[Wielingen]] (anlaop van de [[Onte]]), 10 doôden. * [[18 juli]] - In [[Duutsland]] verschient [[Mein Kampf]] van [[Adolf Hitler]]. * [[10 auhustus]] - Windoôs in [[Borculo]] mie drie doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2578163 NOS]</ref><ref>[https://www.knvws.nl/zware-windhozen-in-1925-en-1927-extreem-natuurgeweld-in-de-achterhoek/ KNVWS]</ref> * [[11 november]] - Nacht van [[Gerrit Hendrik Kersten|Kersten]] ([[SGP]]). 't Eêste [[Hendrik Colijn|kaebinet-Colijn]] valt over 't hezantschap bie den [[paus]].<ref>[https://www.parlement.com/nacht-van-kersten-1925 Parlement.com]</ref> * [[31 december]] - Diekdeurbraek bie 't [[Gelderland|Gelderse]] [[Nederasselt|Neder-]] en [[Overasselt]] (noe in den gemeênte [[Heumen]]) leidt toet overstroômieng vant [[Land van Maes en Waol]]. Ok diekdeurbraeken in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. Dit is ien van de leste rivieroverstroômiengen die men mee'emikt ao in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2596586-land-van-maas-en-waal-herdenkt-watersnood-1926-den-diek-is-deurgebroken NOS]</ref> == Gebore == * [[18 april]] - [[Frans Mallan]], Nederlands predikant en politicus == Bouwwêrreken == <gallery> RietveldSchroederhuis.jpg|''Rietveld Schröderhuus'', [[Utrecht (gemeênte)|Utrecht]], Gerrit Rietveld Raamsdonksveerwatertoren.jpg|''Waetertoren [[Raemsdonksveêr]]'', Hendrik Sangster Brink 43.jpg|''Openbaere Leeszaele en Bibliotheek'', Brink 43, [[Amsterdam]] (Betondurp), Dick Greiner </gallery> == Noôten == <References/> [[Categorie:Twintegste eêuwe]] 4frt6z0p4y1vwdtmau6xxio5awtn0v1 182771 182768 2026-09-09T08:21:05Z Veeders 16276 /* Gebeurtenisse */ 182771 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Gebeurtenisse == * [[9 april]] - Anvaring schepen op de [[Wielingen]] (anlaop van de [[Onte]]), 10 doôden. * [[18 juli]] - In [[Duutsland]] verschient [[Mein Kampf]] van [[Adolf Hitler]]. * [[10 auhustus]] - Windoôs in [[Borculo]] mie drie doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2578163 NOS]</ref><ref>[https://www.knvws.nl/zware-windhozen-in-1925-en-1927-extreem-natuurgeweld-in-de-achterhoek/ KNVWS]</ref> * [[11 november]] - Nacht van [[Gerrit Hendrik Kersten|Kersten]] ([[SGP]]). 't Eêste [[Hendrik Colijn|kaebinet-Colijn]] valt over 't hezantschap bie den [[paus]].<ref>[https://www.parlement.com/nacht-van-kersten-1925 Parlement.com]</ref><ref>[https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/uitgelicht/politieke-nachten Tweede Kamer]</ref> * [[31 december]] - Diekdeurbraek bie 't [[Gelderland|Gelderse]] [[Nederasselt|Neder-]] en [[Overasselt]] (noe in den gemeênte [[Heumen]]) leidt toet overstroômieng vant [[Land van Maes en Waol]]. Ok diekdeurbraeken in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. Dit is ien van de leste rivieroverstroômiengen die men mee'emikt ao in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2596586-land-van-maas-en-waal-herdenkt-watersnood-1926-den-diek-is-deurgebroken NOS]</ref> == Gebore == * [[18 april]] - [[Frans Mallan]], Nederlands predikant en politicus == Bouwwêrreken == <gallery> RietveldSchroederhuis.jpg|''Rietveld Schröderhuus'', [[Utrecht (gemeênte)|Utrecht]], Gerrit Rietveld Raamsdonksveerwatertoren.jpg|''Waetertoren [[Raemsdonksveêr]]'', Hendrik Sangster Brink 43.jpg|''Openbaere Leeszaele en Bibliotheek'', Brink 43, [[Amsterdam]] (Betondurp), Dick Greiner </gallery> == Noôten == <References/> [[Categorie:Twintegste eêuwe]] 4kdno5k5rm7ce2msv7y1xkgl39kg32w 182772 182771 2026-09-09T08:21:48Z Veeders 16276 /* Gebeurtenisse */ 182772 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Gebeurtenisse == * [[9 april]] - Anvaring schepen op de [[Wielingen]] (anlaop van de [[Onte]]), 10 doôden. * [[18 juli]] - In [[Duutsland]] verschient [[Mein Kampf]] van [[Adolf Hitler]]. * [[10 auhustus]] - Windoôs in [[Borculo]] mie drie doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2578163 NOS]</ref><ref>[https://www.knvws.nl/zware-windhozen-in-1925-en-1927-extreem-natuurgeweld-in-de-achterhoek/ KNVWS]</ref> * [[11 november]] - Nacht van [[Gerrit Hendrik Kersten|Kersten]] ([[SGP]]). 't Eêste [[Hendrik Colijn|kaebinet-Colijn]] valt over 't hezantschap bie den [[paus]].<ref>[https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/uitgelicht/politieke-nachten Tweede Kamer]</ref> * [[31 december]] - Diekdeurbraek bie 't [[Gelderland|Gelderse]] [[Nederasselt|Neder-]] en [[Overasselt]] (noe in den gemeênte [[Heumen]]) leidt toet overstroômieng vant [[Land van Maes en Waol]]. Ok diekdeurbraeken in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. Dit is ien van de leste rivieroverstroômiengen die men mee'emikt ao in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2596586-land-van-maas-en-waal-herdenkt-watersnood-1926-den-diek-is-deurgebroken NOS]</ref> == Gebore == * [[18 april]] - [[Frans Mallan]], Nederlands predikant en politicus == Bouwwêrreken == <gallery> RietveldSchroederhuis.jpg|''Rietveld Schröderhuus'', [[Utrecht (gemeênte)|Utrecht]], Gerrit Rietveld Raamsdonksveerwatertoren.jpg|''Waetertoren [[Raemsdonksveêr]]'', Hendrik Sangster Brink 43.jpg|''Openbaere Leeszaele en Bibliotheek'', Brink 43, [[Amsterdam]] (Betondurp), Dick Greiner </gallery> == Noôten == <References/> [[Categorie:Twintegste eêuwe]] oxx3wmv8th5jrajsk9kz9p6nk3uuw15 0 7176 182770 182745 2026-09-09T08:17:33Z Veeders 16276 /* Hebeurtenisse */ 182770 wikitext text/x-wiki {{november}} '''10 november''' is d'n 314e of 315e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer. == Hebeurtenisse == * [[9 november|9]]-10 november [[1938]] - Tiejens den ''Kristallnacht'' worre vee [[Joôden|Joôdse]] bezittingen duur de Duusters verrinneweerd.<ref>[https://historiek.net/kristallnacht-voorbode-van-de-holocaust/46468/ Historiek]</ref> * [[9 november|9]]-10 november [[1989]] - Val van den [[Berlien]]se mure. Hroôt feêst in den stad, Oôst en West binne 'erienigd. Ende van den [[Kouwe Oôrlog]].<ref>[https://historiek.net/berlijnse-muur/1849/ Historiek]</ref> == Gebore == * [[1577]] - [[Jacob Cats]], Nederlands dichter, jurist en politicus == Noôten == <references/> [[Categorie:Daotum]] 2egzqgctif0kgjeq56gux77evfilzxp 0 7826 182769 169110 2026-09-09T08:16:53Z Veeders 16276 /* Gebeurtenisse */ 182769 wikitext text/x-wiki {{november}} '''11 november''' is d'n 315e of 316e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer. == Hebeurtenisse == * [[1918]] - In den [[Eêste Weareldoôrlog]] treedt een bluvende waepenstilstand in werkieng tussen de Duutsers en de geallieêrden.<ref>[https://historiek.net/11-nov-1918-wapenstilstand-eerste-wereldoorlog/38180/ Historiek]</ref> * [[1925]] - Nacht van [[Gerrit Hendrik Kersten|Kersten]] ([[SGP]]). 't Eêste [[Hendrik Colijn|kaebinet-Colijn]] valt over 't hezantschap bie den [[paus]].<ref>[https://www.parlement.com/nacht-van-kersten-1925 Parlement.com]</ref> == Noôten == <References/> [[Categorie:Daotum]] donv28ruv7vhjmp98amcmcb5qi6yavk 182773 182769 2026-09-09T08:23:06Z Veeders 16276 /* Hebeurtenisse */ 182773 wikitext text/x-wiki {{november}} '''11 november''' is d'n 315e of 316e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer. == Hebeurtenisse == * [[1918]] - In den [[Eêste Weareldoôrlog]] treedt een bluvende waepenstilstand in werkieng tussen de Duutsers en de geallieêrden.<ref>[https://historiek.net/11-nov-1918-wapenstilstand-eerste-wereldoorlog/38180/ Historiek]</ref> * [[1925]] - Nacht van [[Gerrit Hendrik Kersten|Kersten]] ([[SGP]]). 't Eêste [[Hendrik Colijn|kaebinet-Colijn]] valt over 't hezantschap bie den [[paus]].<ref>[https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/uitgelicht/politieke-nachten Tweede Kamer]</ref> == Noôten == <References/> [[Categorie:Daotum]] 8rtfviqwjgvqqknsd8tq4w1jr4j88ms 0 11025 182767 182724 2026-09-09T06:57:13Z Veeders 16276 /* oes */ 182767 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Hebeurtenisse == === jannewari === * [[1 jannewari]] - [[Flevoland]] bestaet 40 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596691-flevoland-jongste-provincie-van-nederland-bestaat-40-jaar NOS]</ref> * 1 jannewari - [[Bulharije]] gaet over op den [[euro]]. * 1 jannewari - Vee doôden (41) en gewonden (116) bie een cafébrand int [[Zwitserland|Zwitserse]] [[Crans-Montana]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2596707-circa-40-doden-en-115-gewonden-in-bar-zwitserland-een-van-de-ergste-tragedies-in-ons-land NOS]</ref> * 1 jannewari - Vondelkerke in [[Amsterdam]] deu brand bienae illemille verwoest.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596645-brand-verwoest-vondelkerk-in-amsterdam-huizen-ontruimd-vanwege-vonkenregen NOS]</ref> * 1 jannewari - Vee geweld tehen 'ulpeverleners en overlast tiedens den jaerwisselieng in [[Nederland]].<ref>[https://www.nu.nl/jaarwisseling/6381256/politie-verwoestende-impact-brandstichting-en-zwaar-vuurwerk-op-jaarwisseling.html NU]</ref> * 1-[[11 jannewari]] - [[Sneêuw]] in Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596814-waardoor-sneeuwt-het-nu-zo-veel-en-blijft-dat-nog-lang-doorgaan NOS]</ref> * [[3 jannewari]] - Luchtanvall'n van de [[Vereênigde Staeten]] op [[Venezuela]], president [[Nicolás Maduro]] evange enome.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596844-trump-claimt-gevangenname-van-venezolaanse-president-maduro-en-bevestigt-aanvallen NOS]</ref> * 3 jannewari - Dertig mins'n vermoôrd bie anval op durp in [[Niheria|Niheriaonse]] deêlstaet Niher.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596962-dertig-doden-bij-aanval-van-gewapende-mannen-op-dorpje-nigeria NOS]</ref> * [[5 jannewari]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 2,3 in [[Herten (Nederland)|Herten]] in [[Nederlands Limburg]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597047-aardbeving-met-kracht-van-2-3-in-limburgse-herten NOS]</ref> * [[6 jannewari]] - Protesten tehen overeid in vee provincies in [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597224-protesten-in-meeste-provincies-in-iran NOS]</ref> * [[9 jannewari]] - [[Rusland]] gebruukt hypersonische raket bie anval op [[Lviv]] in [[Oekraïne]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597469-doden-bij-aanvallen-op-oekraine-rusland-zegt-hypersonische-raket-te-hebben-gebruikt NOS]</ref> * [[10 jannewari]] - Noôdtoestand in Zuudoôst-[[Australië]], veural in de deêlstaeten [[Victoria]] en [[New South Wales]], vanwehe zwaere bosbranden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2597615-noodtoestand-in-deel-australie-vanwege-natuurbranden NOS]</ref> * [[11 jannewari]] - Meêr toezicht op den leste trein op vrie- en zaeterdagavond van den [[Zeêuwse lijn]] richtieng [[Zeêland]] vanwehe overlast deu jongeren.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18112523/extra-toezicht-na-vechtpartijen-en-vernielingen-in-laatste-trein-naar-zeeland OZ]</ref> * [[12 jannewari]] - Groôte bosbranden int [[Arhentinië|Arhentijnse]] deêl van [[Patagonië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597858-bosbranden-teisteren-deel-zuiden-argentinie NOS]</ref> * 12 jannewari - [[Olifant]] doôdt in nehen daegen 20 mins'n in den deêlstaet [[Jharkand]] (Oôst-[[India]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2597893-jacht-in-india-op-olifant-die-20-mensen-doodde NOS]</ref> * [[14 jannewari]] - Kraone valt op trein in [[Thailand]] mie 32 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598083-kraan-valt-op-thaise-trein-zeker-30-doden NOS]</ref> * [[15 jannewari]] - [[Wikipedia]] bestaet 25 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598264-wikipedia-bestaat-25-jaar-maar-encyclopedie-voelt-druk-van-ai NOS]</ref> * 15 jannewari - Recordstand vò [[AEX]], breekt deu hrens van duuzend punten, veural veroôrzaekt deu [[IT]]-bedrieven.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598251-aex-doorbreekt-grens-van-1000-punten-tech-aandelen-grote-aanjager-op-beurs NOS]</ref> * [[16 jannewari]] - Overstroômiengen mie doôden in zuudelijk [[Afrika]] deu zwaere rehenval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598496-meer-dan-200-doden-door-overstromingen-zuidelijk-afrika NOS]</ref> * 16 jannewari - Natuur van den [[Onte]] deu jaerenlang bahern verwoest.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18127475/wetenschappers-decennialang-baggeren-heeft-westerscheldenatuur-verwoest OZ]</ref> * [[17 jannewari]] - [[Oceaon]]verdrag treedt in werkieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598513-oceaanverdrag-van-kracht-moet-30-procent-van-de-zee-beschermen NOS]</ref> * [[18 jannewari]] - Treinongeluk in Zuud-[[Spanje]] mie 45 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598790-dodental-treinongeluk-spanje-op-39-berging-verloopt-moeizaam NOS]</ref> * 18 jannewari - [[Senehal]] wint mie 1-0 tehen [[Marokko]] den [[Afrika]] Cup.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598768-marokko-moet-afrika-cup-aan-senegal-laten-na-gemiste-penalty-in-slotminuut NOS]</ref> * [[19 jannewari]] - Zeêr zeldzaeme spooke broead waer enome in [[Middelburg]], een aerdesterre mie den naem Geastrum welwitschii.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18131942/paddenstoelenexpert-henk-en-zijn-vrouw-willy-ontdekken-zeldzame-paddenstoel-in-tuincentrum-middelburg OZ]</ref> * [[20 jannewari]] - Zeven [[Twidde Kaemer]]leden van den [[PVV]] onger leidieng van [[Gidi Markuszower]] stapp'n uut den partie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598974-opstand-tegen-wilders-zeven-pvv-ers-beginnen-eigen-fractie NOS]</ref> * [[23 jannewari]] - [[Zilver]] gaet deu recordpries van 100 dollar.<ref>[https://www.nu.nl/economie/6383633/zilver-breekt-voor-het-eerst-door-grens-van-100-dollar.html NU]</ref> * [[24 jannewari]] - 67 doôden deu brand in wienkelcentrum in den [[Pakistan|Pakistaonse]] stad [[Karachi]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2599286-dodental-brand-winkelcentrum-pakistan-loopt-op-oorzaak-mogelijk-kortsluiting NOS]</ref> * [[26 jannewari]] - [[Goud]] gaet deu recordpries van 5.000 dollar.<ref>[https://nos.nl/artikel/2599725-goudprijs-bereikt-recordhoogte-van-5000-dollar NOS]</ref> * 26 jannewari - Overstroômiengen in [[Mozambique]] deu 'evige rehenval en dammebreuken.<ref>[https://nos.nl/artikel/2599813-mozambique-getroffen-door-een-van-de-zwaarste-overstromingen-in-25-jaar NOS]</ref> * [[28 jannewari]] - [[Dollar]] op laegste peil sins den zeumer van [[2021]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600027-dollar-krijgt-flinke-klap-en-blijft-dalen-goed-voor-de-export-maar-niet-zonder-risico-s NOS]</ref> * 28 jannewari - Meêr as 400 doôden deu gedeêltelijke instortieng van goudmien in Oôst-[[Konho-Kinshasa|Kongo]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600346-mijn-in-congo-stort-in-meer-dan-200-doden NOS]</ref> * [[29 jannewari]] - [[ING]] behaelt een winst van 6 miljard euro over 2025.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600121-ing-boekte-in-2025-ruim-6-miljard-winst-wel-zorgen-over-aanhoudende-onzekerheid NOS]</ref> * 29 jannewari - Volgens een [[Israël]]ische militaire bron ist juust dat er ruum 71.000 Palestijn'n tiedens den oôrlog in den [[Gazastroôke]] binne gedoôd; 't Israëlische leher ontkent dit.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600196-israelisch-leger-erkent-ruim-71-000-palestijnen-gedood-bij-oorlog-in-gaza NOS]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cvgpd1x00exo BBC]</ref> * 29 jannewari - Tata Steel uut [[Iemuje]] krieg recordboete vò schaedelijke uutstoôt.<ref>[https://www.nu.nl/klimaat/6384257/tata-steel-krijgt-recordboete-van-85-miljoen-euro-vanwege-schadelijke-uitstoot.html NU]</ref> * 29 jannewari - Den [[Europeêse Unie]] zet den [[Iran|Iraonse]] Revolutionaire Garde op den terreurlieste.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/01/29/eu-zet-iraanse-revolutionaire-garde-op-terreurlijst/ VRT]</ref> * 29 jannewari - Kunstschilder [[Jo Dumon Tak]] is erg kwaed vanwehe lossnieë van z'n panorama over [[Walchren]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18162866/doeken-panorama-walcheren-kapotgesneden-wie-dit-heeft-gedaan-moet-zich-kapot-schamen OZ]</ref> * [[30 jannewari]] - Den economie van [[Nederland]] is in 2025 mie 1,9 percent gegroeid.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600248-nederlandse-economie-groeit-bijna-2-procent NOS]</ref> * [[31 jannewari]] - Lucinda Brand wint 't waereldkampioenschap veldriejen vò wuven in [['Ulst (plekke)|'Ulst]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18168638/lucinda-brand-voert-volledig-nederlands-podium-aan-op-vrouwenwedstrijd-wk-veldrijden-in-hulst OZ]</ref> === feberwari === * [[1 feberwari]] - Mathieu van der Poel wint 't waereldkampioenschap veldriejen vò venters in [['Ulst (plekke)|'Ulst]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18170500/historie-in-hulst-mathieu-van-der-poel-breekt-met-achtste-wereldtitel-stokoud-record OZ]</ref> * 1 feberwari - Bienae 200 doôden bie gevechten tussen strieders en 't [[Pakistan|Pakistaonse]] leher in [[Beloetsjistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600506-bijna-200-doden-bij-gevechten-met-militanten-in-pakistaanse-provincie NOS]</ref> * [[3 feberwari]] - [[D66]]-leider [[Rob Jetten]] wor formateur.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600857-jetten-op-zoek-naar-ministers-coalitieakkoord-na-kritisch-debat-nog-overeind NOS]</ref> * [[4 feberwari]] - The World Factbook van den [[CIA]] stopt.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/02/04/cia-trekt-stekker-uit-het-world-factbook/ VRT]</ref> * [[5 feberwari]] - Noôdweêr in Noôrdwest-[[Marokko]], Zuud-[[Spanje]] en Zuud-[[Portuhal]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601086-tienduizenden-marokkanen-geevacueerd-vanwege-noodweer-ook-problemen-in-spanje-en-portugal NOS]</ref> * 5 feberwari - 't Kernwaepenverdraeg tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Rusland]] eindigt vandaeg; den Amerikaonse president [[Donald Trump]] wil een nieuw kernwaepenverdrag, waerbie ok [[China]] wor betrokke.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/02/05/vs-rusland-new-start-trump/ VRT]</ref> * [[6 feberwari|6]]-[[22 feberwari]] - De [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]] worren in [[Milaen]] en [[Cortina d'Ampezzo]] 'ehouwen.<ref>[https://nos.nl/sport/os-2026 NOS]</ref> * 6 feberwari - Weêkenlange groôte koersdaelieng van den [[bitcoin]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601197-bitcoin-in-vrije-val-maar-een-duidelijke-oorzaak-is-er-niet NOS]</ref> * [[8 feberwari]] - Vier groôte Amerikaonse techbedrieven gaen vuufonderd miljard dollar investeren in o.a. datacenters.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601407-techgiganten-gaan-honderden-miljarden-investeren-in-onder-meer-datacenters NOS]</ref> * 8 feberwari - Hroeiende kerreken van migranten (in [[Rotterdam]] en [[Amsterdam]]) 'ebben onvoldoende 'uusvestieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601476-migrantenkerken-groeien-maar-vinden-steeds-moeilijker-onderdak NOS]</ref> * [[9 feberwari]] - Jutta Leerdam wint goud (olympisch record) en Femke Kok zilver op den duuzend meter schaetsen op de [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601639-leerdam-schaatst-naar-olympisch-goud-op-1-000-meter-kok-verovert-zilver NOS]</ref> * [[10 feberwari]] - [[Philips]] maekt sins jaeren weêr winst.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601706-philips-boekt-na-jaren-weer-winst NOS]</ref> * [[11 feberwari]] - [[NAVO]] behint mie missie op [[noôrdpole]], Arctic Sentry.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601906-navo-lanceert-noordpoolmissie-arctic-sentry-en-hoopt-crisis-achter-zich-te-laten NOS]</ref> * 11 feberwari - Sins 't behin van de demonstraoties ende december binne d'r zeven duuzend mins'n gedoôd in [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/collectie/14010/artikel/2602024-mensenrechtenorganisatie-dodental-demonstraties-iran-opgelopen-tot-ruim-7000 NOS]</ref> * 11 feberwari - Orkaon in [[Madahaskar]], veural 'aevenstad [[Toamasina]] zwaer hetroffen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601928-20-doden-in-madagaskar-door-orkaan-gezani NOS]</ref> * [[12 feberwari]] - Noôdweêr in [[Zuidwest-Europa]], veural in Zuud-[[Frankriek]] en [[Catalonië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602249-doden-en-schade-door-noodweer-in-frankrijk-en-spanje NOS]</ref> * 12 feberwari - Akkoôrd over een nieuwe reherieng vò 't [[Brussels Hewest]] nae 613 daegen (record).<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/liveblog/brusselse-regering-legt-eed-af-in-parlement-boris-dillies-mr-~1764248864904/ VRT]</ref> * 12 feberwari - Telecomprovider Odido gehackt.<ref>[https://nos.nl/artikel/2602080-hack-bij-odido-gegevens-miljoenen-klanten-in-handen-van-criminelen NOS]</ref> * 12 feberwari - Toerisme in [[Zeêland]] is in 2025 edaeld, d'r is te weinig te doen en tis te diere.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18194360/toerismesector-slaat-alarm-over-dalende-overnachtingen-te-weinig-te-doen-en-te-duur OZ]</ref> * [[14 feberwari]] - Kritiek op dichtmaeken van gasputt'n in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602361-tno-niet-alle-gasputten-groningen-dichtmetselen-acuut-tekort-denkbaar NOS]</ref> * 14 feberwari - Hroôte betoôgieng tehen 't [[Iran|Iraonse]] regime bie den jaerlijkse veiligeidsconferentie in [[München]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602440-honderdduizenden-mensen-demonstreren-in-munchen-tegen-iraans-regime NOS]</ref> * [[15 feberwari]] - Den [[Israël]]ische reherieng gaet meêr controle uutoefenen over den [[Westoever]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602634-israel-breidt-controle-over-bezette-westelijke-jordaanoever-verder-uit NOS]</ref> * 15 feberwari - [[Oekraïne]] valt mie drones olieinstallaoties an in den [[Rusland|Russische]] 'aevenstad [[Taman]] an den [[Zwarte Zeê]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602548-grote-branden-in-russische-haven-aan-zwarte-zee-na-oekraiense-aanval NOS]</ref> * [[18 feberwari]] - Record an antal daegen rehen in [[Frankriek]], daerdeur overstroômiengen in (zuud)westen vant land.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603045-al-35-dagen-dagen-neerslag-in-frankrijk-langste-regenreeks-ooit-gemeten NOS]</ref> * [[19 feberwari]] - Tienduuzenden [[Kraenveugelachtegen|kraenveugels]] in [[West-Europa]] en [[Duutsland]] doôd deu veugelhriep.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603103-tienduizenden-kraanvogels-dood-door-vogelgriepvirus NOS]</ref> * 19 feberwari - Vee [[lawine]]s mie vee doôden in de [[Alpen]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603167-veel-lawines-in-de-alpen-12-tot-15-minuten-om-te-overleven NOS]</ref> * [[20 feberwari]] - Luchtanvall'n van [[Israël]] op [[Hezbollah]] in Oôst-[[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603375-zeker-twaalf-doden-bij-israelische-luchtaanvallen-in-oosten-van-libanon NOS]</ref> * [[22 feberwari]] - 't [[Mexico|Mexicaonse]] leher doôdt den leider vant Jaliscokartel, een beruchte drugsbende.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603611-leider-berucht-mexicaans-jaliscokartel-gedood-door-leger NOS]</ref> * 22 feberwari - De [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]] worren 'ewonne deu [[Noorwegen]], twidde wor de [[Vereênigde Staeten]], dorde wor [[Nederland]] (record 'oôgste plekke).<ref>[https://nos.nl/artikel/2603559-nederland-eindigt-als-derde-op-olympische-medaillespiegel-hoogste-klassering-ooit NOS]</ref> * [[23 feberwari]] - 't [[Kabinet-Jetten]] treedt an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603685-kabinet-jetten-officieel-beedigd-en-kan-aan-de-slag NOS]</ref> * 23 feberwari - Den Zeêuw [[Jo-Annes de Bat]] (voormaelig gedeputeêrde van Zeêland) wor staetssecretaoris int kabinet-Jetten.<ref>[https://archive.is/WYckN PZC]</ref> * 23 feberwari - Zeldzaeme [[dwergnijlpaerd]]en waerenomen in [[Ivoôrkust]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603748-unieke-beelden-van-dwergnijlpaard-we-hadden-alleen-een-glimp-verwacht NOS]</ref> * [[26 feberwari]] - Winst van 120 miljard dollar vò Amerikaonse chipbedrief Nvidia.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604114-chipmaker-nvidia-maakt-ruim-100-miljard-euro-winst-door-investeringen-in-ai NOS]</ref> * [[27 feberwari]] - Paramount neemt vò 110 miljard dollar Warner Bros. over.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604304-paramount-sluit-overnamedeal-van-110-miljard-dollar-met-warner-bros NOS]</ref> * 27 feberwari - Luchtanvall'n van [[Pakistan]] op steê in [[Afghanistan]] (o.a. [[Kaboel]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2604165-pakistan-voert-luchtaanvallen-uit-op-kabul-minister-spreekt-van-openlijke-oorlog NOS]</ref> * [[28 feberwari]] - Luchtanvall'n van [[Israël]] en de [[Vereênigde Staeten]] op [[Iran]] (o.a. [[Teheran]]), doel is een machtswisselieng int land. Den Iraonse leider Ali Khamenei komt daerbie om. Iran slaet terug mie luchtanvall'n op [[Israël]] en veural opt Amerikaonse leher in [[Jordaonië]], [[Syrië]] en de [[Holfstaeten]]. Iran sluut den [[Straet van Hormoez]] of, wat gevolgen kan 'ebben vò den oliepries.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604370-aanvallen-over-en-weer-in-het-midden-oosten-dit-is-wat-we-nu-weten NOS]</ref><ref>[https://nos.nl/artikel/2604437-escalatie-in-de-golf-iraanse-raketten-dwingen-regio-tot-keuze NOS]</ref><ref>[https://nos.nl/artikel/2604456-iraanse-leider-khamenei-gedood-bij-amerikaanse-en-israelische-luchtaanvallen NOS]</ref> === maerte === * [[2 maerte]] - Luchtanvall'n van [[Hezbollah]] op [[Israël]], Israël antwoordt mie luchtanvall'n op Hezollah in [[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2604618-doden-in-libanon-door-aanvallen-tussen-israel-en-hezbollah NOS]</ref> * [[4 maerte]] - Luchtanvall'n van [[Iran]] op [[Koerden|Koerdische]] milities int noôrden van [[Irak]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605017-iran-zegt-koerden-in-noordwesten-aan-te-vallen-raketaanval-op-hoofdkwartier-in-irak NOS]</ref> * [[7 maerte]] - 'Evige rehenval in [[Kenia]], 'oôdstad [[Nairobi]] in de problemen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2605300-23-doden-na-hevige-regenval-nairobi-in-kenia-dodental-kan-nog-oplopen NOS]</ref> * [[8 maerte]] - Mojtaba Khamenei volgt um z'n vaor Ali Khamenei op as 'oôgste leider van [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605626-irans-nieuwe-leider-mojtaba-khamenei-is-hardliner-die-niets-van-westen-moet-hebben NOS]</ref> * [[9 maerte]] - Priezen van olie en gas zeer 'oôg deu oôrlog int [[Midden-Oôsten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605622-energieprijzen-door-het-dak-nu-eind-aan-iran-oorlog-niet-in-zicht-is NOS]</ref> * [[10 maerte]] - 't Hebruuk van den telefoon bestaet 150 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2605723-150-jaar-telefonie-bellen-blijft-maar-de-manier-waarop-verandert NOS]</ref> * 10 maerte - Chipbedrief ASML uut [[Veldoven]] gaet uutbreien nae [[Eindoven]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605842-asml-mag-uitbreiden-tweede-vestiging-met-20-000-medewerkers NOS]</ref> * [[13 maerte]] - 't Antal geloôvigen is in Nederland in 2025 edaeld nae 42%, alleêne in den provincie [[Limburg (Nederland)|Limburg]] is den meêrdereid geloôvig. In [[Zeêland]] is bienae den 'elft geloôvig en binne de meêste [[protestant]]en per provincie.<ref>[https://www.nu.nl/binnenland/6388998/alleen-in-limburg-rekent-meerderheid-zich-nog-tot-een-geloof.html NU]</ref> * 13 maerte - Luchtanvall'n van de Vereênigde Staeten op militaire installaoties opt vò den [[Iran|Iraonse]] olieuutvoer zeêr belangrieke eilandje Kharg in den [[Perzische Holf]].<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/03/13/iran-eilanden-perzische-golf/ VRT]</ref> * 13 maerte - Den [[SGP]] in [[Vlissienge]] ei van alle plaetselijke partieën de meêste wuven op den liest vò de gemeênteraedsverkieziengen, ok is meêr as den 'elft van de kandidaoten een wuuf. Liestetrekker is vanover 't eêste vrouwelijke SGP-raedslid [[Lilian Janse-van der Weele]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18285927/opvallend-sgp-heeft-in-vlissingen-de-meeste-vrouwen-op-de-lijst OZ]</ref> * [[14 maerte]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 3,0 bie [[Eleveld]]-[[Geelbroek]] in [[Drenthe]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2606245-aardbeving-van-3-0-bij-eleveld-in-drenthe-deze-was-goed-te-voelen NOS]</ref> * [[15 maerte]] - Den ofnaeme van den leêfbaereid in den gemeênte [[Ter Veere (gemeênte)|Ter Veere]] deu den hroei vant toerisme is een belangriek ongerwerp bie de kommende gemeênteraedsverkieziengen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606391-toerisme-twistpunt-bij-gemeenteraadsverkiezingen-in-het-zeeuwse-veere NOS]</ref> * [[16 maerte]] - 23 doôden bie bomanslagen in den stad [[Maiduguri]] in Noôrdoôst-[[Niheria]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2606654-doden-en-gewonden-bij-bomaanslagen-in-nigeriaanse-miljoenenstad-maiduguri NOS]</ref> * 16 maerte - Vee doôden in een ziekenuus in [[Kaboel]] deu [[Pakistan|Pakistaonse]] luchtanval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606635-mogelijk-honderden-doden-bij-pakistaanse-aanval-op-ziekenhuis-in-kabul NOS]</ref> * [[17 maerte]] - [[Marokko]] toch winnaer van den Afrika Cup.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606743-marokko-toch-winnaar-afrika-cup-senegal-raakt-titel-kwijt NOS]</ref> * 17 maerte - [[Israël]] doôdt den [[Iran|Iraonse]] veiligeidschef en den leider van den paramilitaire Basij.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606673-israelisch-leger-twee-hoge-iraniers-gedood-onder-wie-kopstuk-larijani NOS]</ref> * [[18 maerte]] - [[Nederlandse gemeênte|Gemeênteraedsverkieziengen in Nederland]]: den opkomst is 54%, meêste zeêtels nae plaetselijke partieën.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606889-lokale-partijen-zetten-opmars-door-opkomst-hoger-dan-in-2022 NOS]</ref> * 18 maerte - [[Israël]] bombardeêrt in [[Iran]] 't hroôtste gasveld ter waereld, as vergeldieng bombardeêrt Iran een gasveld in [[Qatar]] mie as hevolg een vaddere stiegieng van de olie- en gaspriezen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606878-aanvallen-op-gasinstallaties-iran-en-qatar-wordt-meer-een-energie-oorlog NOS]</ref> * [[19 maerte]] - Volgens den Israëlische premier [[Benjamin Netanyahu]] kan [[Iran]] deu de anvall'n van de [[Vereênigde Staeten]] en [[Israël]] hin [[uranium]] meêr verrieken en hin ballistische rakett'n meêr maeken.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607003-netanyahu-iran-niet-langer-in-staat-om-uranium-te-verrijken NOS]</ref> * 19 maerte - Vee sneêuw op de [[Cenarische Eilan'n]].<ref>[https://www.nu.nl/325003/video/hevige-sneeuwval-transformeert-tenerife-tot-sneeuwparadijs.html NU]</ref> * [[20 maerte]] - Overstroômiengen in [[Hawaii]] deu 'evige rehenval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607173-overstromingen-op-hawai-duizenden-mensen-geevacueerd NOS]</ref> * [[21 maerte]] - Extreme warmte int zuudwessen van de [[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2607313-recordhitte-in-zuidwesten-vs-met-temperaturen-van-boven-40-graden NOS]</ref> * [[23 maerte]] - Volgens den Weareld Meteorologische Organisaotie (WMO) sloeg den [[aerde]] in 2025 meêr warmte op as vroeher.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607472-meteorologen-aarde-houdt-meer-warmte-vast-dan-ooit-gevolgen-nog-eeuwen-voelbaar NOS]</ref> * [[24 maerte]] - Den [[NASA]] wil een baosis op den [[maen (Aerde)|maen]] gaen bouwen waer vanof 2032 kan worren geweund.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607705-nasa-wil-begin-jaren-30-een-basis-op-de-maan-bouwen-en-cancelt-ruimtestation NOS]</ref> * [[26 maerte]] - Den naem van den combinaotie [[GL]]-[[PvdA]] wor Progressief Nederland (PRO).<ref>[https://nos.nl/artikel/2607948-nieuwe-naam-groenlinks-pvda-bekend-progressief-nederland-kortweg-pro NOS]</ref> * 26 maerte - Den [[Nederland]]se staet had in 2025 een tekort van 19 miljard euro oftewel 1,6% vant bbp en den staetsschuld steeg nae 524 miljard euro oftewel 44,4% vant bbp.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/13/inkomsten-uitgaven-en-schuld-van-de-overheid-boven-de-500-miljard-euro CBS]</ref> * [[28 maerte]] - Hroôte betoôgieng tehen 't beleid van president [[Donald Trump]] in alle [[Vereênigde Staeten|Amerikaonse]] staeten.<ref>[https://nos.nl/artikel/2608235-in-alle-amerikaanse-staten-protest-tegen-president-trump NOS]</ref> * [[30 maerte]] - 't [[Israël]]ische parlement den [[Knesset]] stemt voo den doôdstraf voo moôrden deu ([[Palestina|Palestijns]]) terrorisme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2608452-parlement-israel-stemt-voor-omstreden-doodstrafwet NOS]</ref> === april === * [[1 april]] - Vee dode zeêsterr'n angespoeld opt strange van [[Ouwdurp]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2174968/honderden-dode-zeesterren-aangespoeld-op-het-strand-van-ouddorp RM]</ref> * [[4 april]] - Zwaere rehenval leidt toet overstroômiengen, aerdverschuviengen en onweêr in [[Afghanistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2609051-tientallen-doden-in-afghanistan-door-overstromingen-en-aardverschuivingen NOS]</ref> * [[6 april]] - 't 'Oôd van den inlichtiengendienst van den Islamitische Revolutionaire Garde ([[Iran]]) wor deu [[Israël]]ische luchtanvall'n gedoôd.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2026/04/06/hoofd-iraanse-inlichtingendienst-revolutionaire-garde-gedood-a4924821#photo=MTM3MD NRC]</ref> * [[8 april]] - Waepenstilstand van twi weêken tussen [[Iran]] en [[Israël]]-[[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2609553-vs-en-iran-akkoord-over-staakt-het-vuren-van-2-weken-straat-hormuz-gaat-weer-open NOS]</ref> * 8 april - Zwaerste anval van [[Israël]] op [[Hezbollah]] in [[Libanon]] mie 254 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609643-zwaarste-israelische-aanvallen-op-libanon-met-254-doden-iran-sluit-straat-van-hormuz NOS]</ref> * [[9 april]] - 't Antal [[wolf|wolv'n]] in [[Nederland]] is in 2025 mie 30 toet 131 'estege.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609783-weer-meer-wolven-in-nederland-in-totaal-veertien-roedels-geteld NOS]</ref> * [[10 april]] - Zelfriejende waegens van Tesla meugen as eêste in Europa in Nederland gaen riejen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609960-zelfrijdende-tesla-s-mogen-de-weg-op-in-nederland-eerste-land-in-europa NOS]</ref> * [[12 april]] - In de [[Honharije|Honhaorse]] verkieziengen verslaet den partie Tisza van oppositieleider Péter Magyar den partie Fidesz van premier [[Viktor Orbán]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2610212-hongaarse-oppositieleider-magyar-wint-verkiezingen-orban-erkent-nederlaag NOS]</ref> * [[13 april]] - De [[Vereênigde Staeten]] gaen as hevolg vant mislukk'n van de ongerandeliengen mie [[Iran]] den [[Straet van Hormuz]] blokkeren om den (beperkte) ofsluutieng deu Iran te stoppen.<ref>[https://www.nu.nl/midden-oostenconflict/6392342/vs-kondigt-eigen-blokkade-straat-van-hormuz-aan-om-iran-te-dwarsbomen.html NU]</ref> * 13 april - Dode [[potvis]] gestrand tussen [[Renisse]] en Nieuw-[[Aemstie]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18372720/dode-potvis-drijft-weg-en-spoelt-aan-op-het-strand OZ]</ref> * [[16 april]] - President [[Volodymyr Zelensky]] van [[Oekraïne]] krieg in [[Middelburg]] den [[Four Freedoms Award]] (Freedom Medal).<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18378525/zelensky-komt-naar-middelburg-voor-uitreiking-four-freedoms-awards-ook-koning-en-premier-aanwezig OZ]</ref> * [[17 april]] - Waepenstilstand van tien daegen tussen [[Libanon]] en [[Israël]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2610766-staakt-het-vuren-ingegaan-in-libanon-nodig-om-vrede-te-bereiken NOS]</ref> * 17 april - Aziatische 'oôrnaer 'iet veurtaen geelpoôtoôrnaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2610813-naam-aziatische-hoornaar-was-verwarrend-vanaf-nu-geelpoothoornaar NOS]</ref> * 17 april - [[Groep-Markuszower]] richt een nieuwe partie op: [[Den Nederlandse Alliantie]] (DNA).<ref>[https://www.nu.nl/politiek/6393239/groep-markuszower-begint-nieuwe-partij-dna-rita-verdonk-sluit-zich-aan.html NU]</ref> * [[20 april]] - Den blokkade van den [[Straet van Hormuz]] leidt toet tekort an kunstmest waordeu voedselpriezen stiegen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611260-oorlog-in-midden-oosten-brengt-voedselzekerheid-in-delen-van-wereld-in-gevaar NOS]</ref> * 20 april - Noôdtoestand in den 'oôdstad van [[Nieuw-Zeêland]] [[Wellington]] en omhevieng deu record vee rehen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611288-nieuw-zeeland-roept-noodtoestand-uit-in-hoofdstad-na-recordhoeveelheid-regen NOS]</ref> * [[21 april]] - [[Eêste Kaemer]] stemt tehen den asielnoôdmaetregelenwet en vò invoerieng vant twistatusstelsel.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611464-partijen-teleurgesteld-over-sneuvelen-asielwet-een-blamage-en-diep-triest NOS]</ref> * 21 april - Stroômnet in den provincie [[Utrecht (provincie)|Utrecht]] vol.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611482-stroomnet-utrecht-nu-echt-vol-helemaal-geen-nieuwe-of-zwaardere-aansluitingen-meer NOS]</ref> * [[23 april]] - Dreigieng van tekort an drienkwaeter in Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611728-vitens-waarschuwt-voor-tekort-aan-drinkwater NOS]</ref> * 23 april - Inlichtiengendienst AIVD waerschuwt vò [[Rusland]], [[China]] en jihadistisch terrorisme van [[Islamitische Staete]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2611683-rusland-china-terroristen-aivd-zag-in-80-jaar-niet-meer-dreiging-dan-nu NOS]</ref> * [[25 april]] - Net zo as in 2025 vanover een zeêr droôge lente.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611897-opnieuw-droog-voorjaar-terwijl-bodem-nog-niet-is-hersteld-van-droog-2025 NOS]</ref> * [[26 april]] - Den marathon wor vò den eêste mael onger den twi uur gelope.<ref>[https://nos.nl/artikel/2612045-onder-de-magische-grens-van-twee-uur-sawe-loopt-wereldrecord-marathon-in-londen NOS]</ref> * [[27 april]] - Konienksdag: konienk [[Wullem-Alexander der Nederlan'n|Wullem-Alexander]] mie z'n wuuf koniengin [[Máxima der Nederlan'n|Máxima]] plus ulder drie dochters bezoeke [[Dokkum]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612191-koninklijke-familie-voltooit-bezoek-aan-dokkum-tige-tank NOS]</ref> * [[28 april]] - Nieuw nationaol park in Nederland: 'Ollandse Dunen in den provincie [[Zuud-'Olland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612269-nederland-heeft-een-nieuw-nationaal-park-hollandse-duinen NOS]</ref> * [[29 april]] - Hroôte brand opt militair oefenterrein bie [['t Harde]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612394-grote-brand-op-militair-oefenterrein-t-harde-nl-alert-in-meerdere-provincies NOS]</ref> * 29 april - Oliepries 't 'oôgst sins 2022 deu oôrlog int [[Midden-Oôsten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612423-olieprijs-stijgt-naar-hoogste-niveau-in-vier-jaar NOS]</ref> * [[30 april]] - Toearegs en jihadisten vechten saemen tehen 't militaire regime in [[Mali]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612498-rebellengroepen-bundelen-krachten-om-junta-in-mali-omver-te-werpen NOS]</ref> === meie === * [[1 meie]] - De [[Vereênigde Araobische Emiraoten]] stappen uut den [[OPEC]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612297-verenigde-arabische-emiraten-stappen-uit-oliekartel-opec NOS]</ref> * [[3 meie]] - (Nederlandse) doôden deu hantavirus op cruiseschip.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/05/03/2-doden-gelinkt-aan-acuut-respiratoir-syndroom-op-cruiseschip-in/ VRT]</ref> * 3 meie - Levende [[witsnuutdolfijn]] anhespoeld bie [[Egmond an Zeê]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612991-witsnuitdolfijn-levend-aangespoeld-op-strand-egmond-aan-zee NOS]</ref> * [[4 meie]] - 26 doôden deu ontploffieng in een vierwerkfabriek in den [[China|Chinese]] stad Liuyang ([[Hunan]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2613165-zeker-26-doden-en-tientallen-gewonden-bij-explosie-in-chinese-vuurwerkfabriek NOS]</ref> * [[7 meie]] - Rechter geêft hemeênte [[Goereê-Overflakkeê]] geliek mie sluutieng op zoondag van supermart in [[Ouwdurp]] om [[calvinisme|geloôfsredenen]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2191777/supermarkt-moet-geloof-respecteren-en-mag-definitief-niet-open-op-zondag RM]</ref> * [[12 meie]] - Vanwehe deêlname van [[Israël]] ant Eurovisiesongfestival in [[Wenen]] doen [[Ierland (land)|Ierland]], [[Iesland]], [[Nederland]], [[Slovenië]] en [[Spanje]] niet meê.<ref>[https://nos.nl/artikel/2614055-eurovisie-songfestival-van-start-met-israel-maar-zonder-nederland NOS]</ref> * 12 meie - Brandstichtieng bie noôdopvang vò asielzoekers in [[Loôsdrecht]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614145-schandalig-en-totaal-onacceptabel-bestuurders-kwaad-over-geweld-loosdrecht NOS]</ref> * 12 meie - Uutzonderlijk laete sneêuwval in de [[Alpen]].<ref>[https://www.nu.nl/buitenland/6395570/opvallend-late-sneeuwval-in-de-alpen-in-bijna-20-jaar-niet-voorgekomen.html NU]</ref> * [[13 meie]] - Windoôs in [[Eersel]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614282-schade-aan-daken-auto-s-en-bomen-in-eersel-door-windhoos NOS]</ref> * 13 meie - Driemael meêr [[terp]]en as 'edacht in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/video/2614260-nederland-nog-meer-terpenland-drie-keer-zo-veel-terpen-als-gedacht NOS]</ref> * [[14 meie]] - Zwaere anvallen mie drones en raketten van [[Rusland]] op [[Oekraïne]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614318-zeker-zeven-doden-door-een-van-de-zwaarste-russische-aanvallen-op-oekraine NOS]</ref> * [[15 meie]] - 78 doôden deu bendeheweld in [[Haïti]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614428-tientallen-doden-door-bendegeweld-rondom-haitiaanse-hoofdstad NOS]</ref> * 15 meie - Uutbraek van [[ebola]] mie 65 doôden int oôsten van [[Konho-Kinshasa]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614409-opnieuw-ebola-uitbraak-in-congo-zeker-65-doden-risico-op-verdere-verspreiding NOS]</ref> * 15 meie - [[Israël]] doôdt den militaire leider van [[Hamas]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614542-hamas-leider-gedood-volgens-israel-verantwoordelijk-voor-7-oktober NOS]</ref> * [[16 meie]] - [[Bulharije]] wint 't Eurovisiesongfestival, [[Israël]] wor twidde.<ref>[https://nos.nl/artikel/2614613-bangaranga-bulgarije-wint-eurovisie-songfestival-israel-tweede NOS]</ref> * [[19 meie]] - Een [[asteroïde]] gaet vlak langs den [[aerde]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614795-asteroide-scheert-langs-de-aarde-dichterbij-kan-bijna-niet-zonder-te-botsen NOS]</ref> * [[20 meie]] - 1121 nieuwe diersoôrten ontdekt in de [[zeê]]ën.<ref>[https://nos.nl/artikel/2615187-spookhaai-en-glazen-worm-ruim-1100-nieuwe-soorten-ontdekt-in-zee NOS]</ref> * [[24 meie]] - Zeêr zwaere anvallen mie drones en raketten (waeronger den Oresjnik-raket) van [[Rusland]] op den [[Oekraïne|Oekraïense]] 'oôdstad [[Kiev]] en omhevieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2615803-rusland-vuurt-gevreesde-oresjnik-raket-af-op-oekraine-europa-reageert-geschokt NOS]</ref> * [[29 meie]] - [[Israël]] gaet 70% van den [[Gazastroôke]] bezetten.<ref>[https://nos.nl/artikel/2616270-premier-netanyahu-israel-gaat-70-procent-van-gaza-bezetten NOS]</ref> * [[30 meie]] - Noôdweêr in [[Belhië]].<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/05/31/hoe-ontstaan-hagelbollen-en-hoe-kunnen-ze-zo-groot-worden/ VRT]</ref> * [[31 meie]] - [[Israël]] verovert 't kasteêl Beaufort an den [[Litani]] in [[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2616518-israel-neemt-strategisch-kasteel-in-evacuatiezone-libanon-schuift-steeds-verder-op NOS]</ref> === juni === * [[3 juni]] - Anvallen mie drones deu [[Oekraïne]] op onger aore den [[Rusland|Russische]] stad [[Sint-Petersburg]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2616941-oekraine-raakt-doelen-in-sint-petersburg-navo-chef-rutte-bezoekt-kyiv NOS]</ref> * 3 juni - Waepenstilstand tussen [[Libanon]] en [[Israël]], ofankelijk van terugtrekkieng van [[Hezbollah]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617058-israel-en-libanon-akkoord-over-nieuw-staakt-het-vuren-maar-veel-hangt-af-van-hezbollah NOS]</ref> * [[4 juni]] - Windoôs in [[Glanerbrugge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617146-plaatselijk-schade-door-hevige-buien-komende-dagen-nog-wisselvallig NOS]</ref> * [[6 juni]] - Vuuftigste editie van den [[Evanhelische Omroep|EO-Jongerendag]]; deêze wor hehouwe in [[Rotterdam]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2198206/eo-jongerendag-bestaat-vijftig-jaar-en-zo-wordt-dat-gevierd-in-rotterdam RM]</ref> * 6 juni - Hroôte [[Kernien]]enplaeg in [[Australië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617370-kopzorgen-in-australie-om-konijnenplaag-we-moeten-ze-uitroeien NOS]</ref> * [[7 juni|7]]-[[8 juni]] - [[Iran]] en [[Israël]] voeren luchtanvall'n op mekaer uut.<ref>[https://nos.nl/artikel/2617581-israel-en-iran-bestoken-elkaar-met-aanvallen-petrochemische-fabriek-geraakt NOS]</ref> * 8 juni - [[Aerdbevieng]] mie kracht van 7,8 in de [[Filepien'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617765-dodental-na-aardbeving-filipijnen-loopt-op-tienduizenden-mensen-ontheemd NOS]</ref> * [[11 juni]]-[[19 juli]] - Waereldkampioenschap [[voebal]] vò mannelijke lan'nteams (FIFA World Cup 26) in [[Canada]], [[Mexico]] en de [[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/sport/wk-voetbal-2026 NOS]</ref> * [[12 juni]] - Europeêse asiel- en migraotiepact in werkieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2618191-het-europese-migratiepact-gaat-in-wat-verandert-er NOS]</ref> * [[13 juni]] - [[GroenLienks]] en [[PvdA]] vanof noe officieel saemen as [[Progressief Nederland]] (PRO).<ref>[https://nos.nl/artikel/2618402-leden-pvda-en-gl-stemmen-met-overgrote-meerderheid-voor-fusie-en-gaan-nu-verder-als-pro NOS]</ref> * 13 juni - 'Oôgste wintertemperatuur oôit op [[Antartica]]: 15,5° C.<ref>[https://nos.nl/artikel/2618421-antarctica-meet-recordtemperatuur-deze-winter-20-graden-warmer-dan-gemiddeld NOS]</ref> * [[18 juni]] - Hroôte droneanval van [[Oekraïne]] op [[Rusland]], o.a. op een hroôte olieraffinaederie bie [[Moskou]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619147-enorme-oekraiense-droneaanval-op-rusland-belangrijke-olieraffinaderij-in-brand NOS]</ref> * 18 juni - Den provincie [[Limburg (Nederland)|Limburg]] waerschuwt vò een [[wasbeêr]]plaeg in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619201-limburg-waarschuwt-nederland-loopt-risico-op-serieuze-plaag-van-wasberen NOS]</ref> * 18 juni - As hevolg van een ofspraek 'effen de [[Vereênigde Staeten]] den blokkade van [[Iran|Iraonse]] 'aevens op en opene den [[Straet van Hormoez]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619233-vs-heft-blokkade-van-iraanse-havens-op-tankers-varen-weer-door-straat-van-hormuz NOS]</ref> * [[19 juni]] - Nieuwe waepenstilstand tussen [[Israël]] en [[Hezbollah]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619340-nieuw-bestand-tussen-israel-en-hezbollah-horde-in-akkoord-vs-iran-lijkt-genomen NOS]</ref> * 19-[[20 juni]] - Vee schaede an boômen in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]] deu noôdweêr.<ref>[https://nos.nl/artikel/2619504-noodweer-legt-meer-dan-350-bomen-plat-in-groningen-het-was-echt-heel-heftig NOS]</ref> * [[22 juni]] - Den Britse premier [[Keir Starmer]] gaet weg.<ref>[https://nos.nl/artikel/2619757-de-val-van-mr-rules-hoe-het-premierschap-van-starmer-nooit-van-de-grond-kwam NOS]</ref> * [[24 juni]] - Twi zwaere [[aerdbevieng]]en mie een kracht van 7,2 en 7,5 in [[Venezuela]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2620160-twee-zware-aardbevingen-in-venezuela-vrees-voor-duizenden-slachtoffers NOS]</ref> * [[26 juni]] - 'Oôgste junitemperatuur oôit mie 36,8° C in [[De Bilt]] en 39,4° C in [[Ell (Nederland)|Ell]].<ref>[https://www.weeronline.nl/nieuws/26-6-2026-hoogste-juni-temperatuur-ooit-gemeten Won]</ref> * [[29 juni]] - In [[Mexico]] wor 't Nederlands voebalelftal deu verlies van [[Marokko]] uutgeschakeld int waereldkampioenschap [[voebal]] vô mannelijke lan'nteams.<ref>[https://nos.nl/artikel/2620935-wk-voorbij-voor-oranje-sterk-marokko-wint-zenuwslopend-duel-na-strafschoppen NOS]</ref> === juli === * [[1 juli]] - Ruum twi meljoen soldaeten binne gedoôd, gewond of vermist in den oôrlog tussen [[Oekraïne]] en [[Rusland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621308-ruim-2-miljoen-militairen-rusland-en-oekraine-gesneuveld-vermist-of-gewond NOS]</ref> * [[2 juli]] - Scheurieng binn'n den [[Roôms-Kattelieke Kerke]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621382-vaticaan-breekt-met-priesters-en-bisschoppen-om-wijding-zonder-toestemming NOS]</ref> * [[4 juli]] - De [[Vereênigde Staeten]] bestaen 250 jaer.<ref>[https://app.nos.nl/shorthand/250-jaar-verenigde-staten/index.html NOS]</ref> * 4 juli - In [[Mali]] worren steê angevalle deu rebellen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621602-rebellen-vallen-steden-aan-door-heel-mali NOS]</ref> * [[5 juli]] - Toenaeme van heweld deu [[Israëliërs]] tehen [[Palestijnen]] op den [[Westelijke Jordaonoever]].<ref>[https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2621699-geweld-tegen-palestijnen-op-de-bezette-westelijke-jordaanoever-blijft-toenemen NOS]</ref> * 5 juli - Zwaere bosbranden in Zuud-[[Frankriek]], veural bie [[Perpignan]] int departement [[Pyrénées-Orientales]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621821-duizenden-mensen-geevacueerd-in-zuid-frankrijk-om-bosbranden NOS]</ref> * [[6 juli]] - Superorkaon op eilandje [[Rota]] bie [[Guam]] in den [[Hroôten Oceaon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621852-zware-orkaan-bavi-treft-tropisch-eiland-rota-met-volle-kracht NOS]</ref> * 6 juli - [[Hamas]] gaet 't politieke bestier over den [[Gazastroôke]] stoppen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621919-politieke-tak-hamas-geeft-na-twintig-jaar-het-bestuur-van-de-gazastrook-op NOS]</ref> * 6 juli - [[Duutsland]] wil meêr gaen uutgeve an defensie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621962-duitsland-volgt-nieuwe-koers-en-zet-in-op-defensie-bij-nieuwe-begroting NOS]</ref> * 6 juli - Probleêm[[wolven]] moge in Nederland worren ofeschote.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621834-kabinet-deze-zomer-probleemwolven-bij-incidenten-afschieten NOS]</ref> * [[7 juli]] - Twintig windmeulens bie de [[Kreêkraksluuzen]] in den [[Zeêland|Zeêuwe]] gemeênte [[Reimerswaol (gemeênte)|Reimerswaol]] moge overdag niet meêr draoie vanwehe den doôd van een zeêaerend.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621987-twintig-zeeuwse-windmolens-verplicht-stilgezet-na-dood-zeearend NOS]</ref> * 7 juli - Hroôte problemen mie rivierkreêften in [[Zeêland]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18598231/dit-kreeftje-lijkt-onschuldig-maar-kloont-zichzelf-en-is-desastreus-voor-onderwaterleven-en-dijkveiligheid OZ]</ref> * [[8 juli|8]]-[[9 juli]] - Luchtanvall'n tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622279-iran-meldt-14-doden-en-tientallen-gewonden-bij-aanvallen-vs NOS]</ref> * 9 juli - [[Europeês Parlement]] vòstander van digitaole [[euro]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622334-digitale-euro-weer-een-stap-dichterbij-europees-parlement-akkoord NOS]</ref> * [[11 juli]] - Hroôte natuurbrand in den Zuud-[[Spanje|Spaonse]] provincie [[Almería (provincie)|Almería]] mie vee doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622594-al-6600-hectare-grond-verwoest-door-dodelijke-natuurbrand-in-zuid-spanje NOS]</ref> * [[12 juli]] - Hroôte bosbrand zuudoôstelijk van [[Paries]] bie [[Fontainebleau]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622927-grote-natuurbrand-bij-parijs-nog-niet-onder-controle NOS]</ref> * 12 juli - 30 doôden deu brand in een café in [[Bangkok]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622914-dodental-na-brand-in-muziekbar-in-bangkok-opgelopen-slachtoffers-vooral-thai NOS]</ref> * [[13 juli]] - Vanover luchtanvall'n tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622804-opnieuw-aanvallen-tussen-vs-en-iran-explosies-op-verschillende-plekken NOS]</ref> * 13 juli - Toenaeme van [[bever (dier)|bevers]] bedreigieng vò dieken en wehen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622811-probleembever-van-bedreigde-diersoort-naar-sloper-van-dijken-en-wegen NOS]</ref> * 13 juli - De [[Vereênigde Staeten]] gaen [[Iran]] vanover op zeê blokkeren en tol 'effen in den [[Straet van Hormoez]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622859-trump-wil-tolheffing-in-straat-van-hormuz-kondigt-hervatting-blokkade-van-iran-aan NOS]</ref> * [[14 juli]] - Den [[Knesset]] neêmt baosiswet over [[Thora]]studie an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622981-israelisch-parlement-neemt-vlak-voor-reces-omstreden-thorastudie-wet-aan NOS]</ref> * [[16 juli]] - [[Zeêland]] ao minste antal vrouwelijke wetouwers van Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623176-opmars-vrouwelijke-wethouders-stokt-in-zeeland-maar-een-op-de-zes NOS]</ref> * 16 juli - Nederland ao vanwehe den droôgte een waetertekort.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623209-nederland-heeft-watertekort-maatregelen-aangekondigd-voor-eerlijke-verdeling NOS]</ref> * [[17 juli]] - Hroôte brand in den Zuud-[[Noorwegen|Noorse]] plekke Krokstadelva (hemeênte [[Drammen]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2623462-enorme-brand-in-noorse-woonwijk-grotendeels-onder-controle NOS]</ref> * [[18 juli]] - 143 doôden op een migrantenboôt vò den kust van [[Mauritanië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623870-143-mensen-dood-gevonden-op-migrantenboot-voor-kust-mauritanie NOS]</ref> * [[19 juli]] - [[Israël]] wil nieuwe nederzettiengen bouwen in den [[Gazastroôke]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623634-israelische-minister-kondigt-plannen-aan-voor-nieuwe-nederzettingen-in-gaza NOS]</ref> * 19 juli - [[Spanje]] wint 't waereldkampioenschap [[voebal]] mie 1-0 van [[Arhentinië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623685-spanje-krijgt-machteloos-argentinie-uiteindelijk-op-de-knieen-en-is-wereldkampioen NOS]</ref> * [[20 juli]] - [[Andy Burnham]] (Labour Party) wor premier vant [[Vereênigd Konienkriek]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623742-burnham-beedigd-als-britse-premier-starmer-officieel-afgezwaaid NOS]</ref> * 20 juli - Den [[China|Chineêse]] webwienkel AliExpress krieg een boete van 550 meljoen euro van den [[Europeêse Commissie]] vanwehe verkoôp van illegaole artikelen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623734-aliexpress-krijgt-europese-boete-van-550-miljoen-voor-verkoop-illegale-producten NOS]</ref> * 20 juli - [[Nicaragua]] stopt mie verkieziengen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623818-van-democratie-naar-dictatuur-president-schaft-verkiezingen-in-nicaragua-af NOS]</ref> * 20 juli - Blokkade van den zeêstraet [[Bab el-Mandeb]] tehen [[Saoedi-Araobië]] deu de [[Houthi's]] in [[Jeêm'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623764-houthi-s-kondigen-maritieme-blokkade-aan-tegen-saudi-arabie NOS]</ref> * [[21 juli|21]]-[[24 juli]] - [[Nijmeegse Vierdaegse]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624263-laatste-vierdaagse-wandelaars-druppelen-binnen-om-kruisje-op-te-halen NOS]</ref> * [[23 juli]] - Zwaere bosbranden in Zuud-[[Frankriek]] en bie [[Madrid]] in [[Spanje]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624217-frankrijk-vraagt-hulp-van-eu-bij-bosbranden-spanje-roept-noodtoestand-uit NOS]</ref> * [[24 juli]] - Nieuwe importeffiengen deu de [[Vereênigde Staeten]], ok vò lan'n van den [[Europeêse Unie]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624214-vs-kondigt-importheffingen-aan-op-producten-uit-60-landen-waaronder-eu-lidstaten NOS]</ref> * [[28 juli]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,1 in Zuud-[[Japan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624927-dodental-na-aardbevingen-in-japan-loopt-op-reddingswerk-nog-in-volle-gang NOS]</ref> * [[29 juli]] - [[Nauru]] verandert um z'n eihe in Naoero.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> * [[31 juli]] - Tienduuzenden jonge [[Marokko|Marokkaonen]] trekken den [[Spanje|Spaonse]] [[exclave]] [[Ceuta]] binn'n.<ref>[https://nos.nl/artikel/2625033-tienduizenden-migranten-bereiken-spaanse-exclave-ceuta-dodental-stijgt-naar-27 NOS]</ref> === oes === * [[1 oes]] - Vanof noe is vierwerk verboden in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621134-consumenten-mogen-niet-meer-knallen-vuurwerkverbod-gaat-definitief-in NOS]</ref> * [[7 oes]] - Defensiepact tuss'n [[Saoedi-Araobië]], [[Turkije]] en [[Pakistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2625940-navo-lid-turkije-tekent-defensiepact-met-saudi-arabie-en-pakistan NOS]</ref> * [[10 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,4 in [[Colombia]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627068-dodental-beving-colombia-inmiddels-294-hoop-vervliegt-voor-mensen-onder-puin NOS]</ref> * 10 oes - Recordlaegte van [[Rien]] bij [[Lobith]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2626232-record-uit-1947-gesneuveld-niet-eerder-zo-weinig-water-door-de-rijn NOS]</ref> * [[11 oes]] - Een veêrboôt zienkt opt [[Karibameêr]] bie [[Zimbabwe]], weerbie minstens 97 mins'n omkomme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2626484-zeker-15-doden-na-kapseizen-veerboot-in-zimbabwe-tientallen-mensen-vermist NOS]</ref> * [[12 oes]] - [[Zunne]]verduusterieng in Noôrd-[[Spanje]] en West-[[Iesland]], hroôtendeêls ok in [[Belhië]] en [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2626591-nederlanders-smullen-van-de-eclips-lijkt-een-maan-die-licht-geeft NOS]</ref><ref>[https://hemel.waarnemen.com/zon/eclipsen/zonsverduistering_20260812.html hwc]</ref> * [[14 oes|14]]-[[31 oes]] - Hroôte brand in de 'Oôge Venen ([[Ardenn'n]], provincie [[Luuk (provincie)|Luuk]]).<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/liveblog/beelden-tonen-dat-gevaar-in-de-hoge-venen-nog-niet-is-geweken-m~1787109504614/ VRT]</ref> * [[15 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,7 opt [[Indonesië|Indonesische]] eiland [[Flores]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627241-dodental-aardbeving-indonesisch-eiland-flores-loopt-op-duizenden-ontheemden NOS]</ref> * [[18 oes]] - Een goudmien in den [[Centraol-Afrikaonse Rippebliek]] stort deêls in mie minstens 100 doôden as hevolg.<ref>[https://nos.nl/artikel/2627538-vrees-voor-ruim-honderd-doden-door-mijnongeluk-centraal-afrikaanse-republiek NOS]</ref> * [[21 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 2,8 bie [[Zandeweer]] in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627688-aardbeving-met-kracht-van-2-8-bij-zandeweer-in-groningen NOS]</ref> * [[26 oes]] - Hroôte overstroômieng mie vee doôden in [[Nepal]] en [[Tibet]] deu ofbrekende [[gletsjer]] in den [[Himalaya]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2629070-dodental-overstromingen-nepal-boven-900-zoektocht-naar-overlevenden-in-tunnels NOS]</ref> * [[30 oes]] - De [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]] vallen mekaer vanover an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629007-vs-valt-na-weken-weer-iraanse-installaties-aan-iran-bestookt-amerikaanse-bases NOS]</ref> === september === * [[1 september]]-[[12 oktober]] - [[Zeêlandbrugge]] dicht vanwehe ongerhoud.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18691861/zeelandbrug-zes-weken-dicht-voor-reparatie-scheuren-in-brug-worden-steeds-groter OZ]</ref> * 1 september - Hroôte groep mannen valt 'uus an in [[Overasselt]], 'ierbie wor een bewaeker doôdeschote.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629275-overasselt-opgeschrikt-door-gewelddadig-schietincident-veel-nog-onduidelijk NOS]</ref> * [[3 september]] - De [[Houthi's]] behinne mie een hroôte anval tehen 't leher van [[Jeêm'n]], vermoedelijk doel is den zeêstraet [[Bab el-Mandeb]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2629798-houthi-s-beginnen-offensief-een-van-de-zwaarste-gevechten-in-jemen-in-jaren NOS]</ref> * [[6 september]] - Bie verkieziengen vò 't staetparlement van [[Sachsen-Anhalt]] wor den [[AfD]] den hroôste partie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629958-monsterzege-afd-in-saksen-anhalt-nog-onzeker-of-partij-alleen-kan-regeren NOS]</ref> * [[8 september]] - De [[Houthi's]] vall'n 't zuuden van [[Saoedi-Araobië]] an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2630138-73-gewonden-bij-houthi-aanvallen-op-saudi-arabie NOS]</ref> == Kommende hebeurtenisse == * [[22 september]] - Vanof noe is d'r in Nederland een verbod op invoer van artikelen uut illegaole nederzettiengen op den [[Westelijke Jordaonoever]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623855-invoerverbod-producten-uit-illegale-nederzettingen-israel-gaat-in-op-22-september NOS]</ref> * [[1 oktober]] - Den [[Zeêuwse Wikipedia]] bestaet twintig jaer. * [[27 oktober]] - Verkiezienge vò den [[Knesset]].<ref>[https://www.britannica.com/event/2026-Israeli-Elections Bri]</ref> == Hesturve == * [[13 jannewari]] - [[Jaap Sala]] (76), Nederlands politicus (burhemeêster [[Sluus (gemeênte)|Sluus]]) * [[16 jannewari]] - [[Willem Jan op 't Hof]] (78), Nederlands predikant en theoloôg * [[26 jannewari]] - [[Arie van den Brand]] (74), Nederlands landbouwkundige, boer en politicus * [[7 feberwari]] - [[Bert Broekhuis]] (82), Nederlands politicus (raedslid [[Tole (gemeênte)|Tole]]) * [[11 feberwari]] - [[Cees Nooteboom]] (92), Nederlands schriever en dichter * [[6 maerte]] - [[Hans Wagner]] (62), Duuts-Nederlands politicus * [[12 maerte]] - [[Wouter van Beijnum]] (79), Nederlands architect * [[30 maerte]] - [[Huub van der Meer]] (82), Nederlands politicus (burhemeêster [[Oôstflakkeê]]) * [[18 juni]] - [[Henk Krijgsman]] (84), Nederlands politicus (burhemeêster [[Wesvore]]) * [[8 juli]] - [[Johanna Kruit]] (85), Zeêuws dichteres en schriefster * [[31 oes]] - [[Elco Brinkman]] (78), Nederlands politicus == Temperaturen == {|class="wikitable sortable" |- ! colspan=19 | antal maelen maximum temperatuur in [[De Bilt]].<ref>[https://weerstatistieken.nl/de-bilt/2026/januari Wst]</ref> |- ! rowspan=2 | maend !! colspan=15 | maximum temperaturen °C !! rowspan=2 | maend |- ! -10--14 !! -5--9 !! 0--4 !! 0-+4 !! 5-9 !! 10-14 !! 15-19 !! 20-24 !! 25-29 !! 30-34 !! 35-39 !! 40-44 !! gemid. !! 'uudig gemid. <ref>[https://web.archive.org/web/20240114062700/https://www.weeronline.nl/nieuws/dit-is-het-nederlandse-jaarklimaat Won]</ref> !! verschil |- | jan || || || 1 || 17 || 11 || 2 || || || || || || || 5,0° || 6,2° || -1,2° || jan |- | feb || || || || 8 || 8 || 10 || 2 || || || || || || 8,6° || 7,2° || +1,4° || feb |- | mrt || || || || || 2 || 18 || 11 || || || || || || 13,3° || 10,4° || +2,9° || mrt |- | apr || || || || || || 9 || 18 || 3 || || || || || 16,4° || 14,8° || +1,6° || apr |- | mei || || || || || || 7 || 11 || 6 || 5 || 2 || || || 19,9° || 18,4° || +1,5° || mei |- | jun || || || || || || || 10 || 8 || 7 || 4 || 1 || || 24,1° || 21,2° || +2,9° || jun |- | jul || || || || || || || || 17 || 13 || 1 || || || 24,6° || 23,0° || +1,6° || jul |- | oes || || || || || || || 1 || 19 || 6 || 4 || 1 || || 24,9° || 22,8° || +2,1° || oes |- | sep || || || || || || || || 6 || 1 || || || || ° || 19,5° || ° || sep |- | okt || || || || || || || || || || || || || ° || 14,9° || ° || okt |- | nov || || || || || || || || || || || || || ° || 10,0° || ° || nov |- | dec || || || || || || || || || || || || || ° || 6,7° || ° || dec |- ! tot. || || || || || || || || || || || || || ° || 14,6° || ° || tot. |} == Plaetjes == <gallery> Overzicht westgevel met ingangsportaal - Amsterdam - 20409010 - RCE.jpg|Vondelkerke -i---i- (32923985971).jpg|[[Patagonië]] Wikipedia-logo-v2-en.png|[[Wikipedia]] 25 jaer Geastrum corollinum 241850068.jpg|Aerdesterre (Geastrum corollinum) LocatieWesterschelde.png|[[Onte]] Cortina d'Ampezzo and mountains Col Druscie, Tofana di Mezzo, Nuvolau, Averau and the Cinque Torri (cropped).jpg|[[Cortina d'Ampezzo]] mie omhevieng Crane (Grus grus) calling).jpg|[[Kraenveugelachtegen|Kraenveugel]] Pygmy Hippopotamuses in Shoushan Zoo.jpg|[[Dwergnijlpaerd]]en "Physical Middle East" CIA World Factbook.png|[[Midden-Oôsten]] Moon on October 19, 2021 (IMG 7062) - Flickr - gjdonatiello.jpg|[[Maen (Aerde)|Maen]] Gemeiner Seestern.JPG|[[Gewone zeêster]] Vespa Munsiyari.jpg|Geelpoôtoôrnaer (Aziatische 'oôrnaer) Koningsdag Dokkum.jpg|Konienksdag in [[Dokkum]] Noordwijk - Coepelduyn 02.jpg|Dunen bie [[Noôrdwiek]] (Nationaol Park 'Ollandse Dunen) Lagenorhynchus albirostris 146341190 (cropped 2).jpg|[[Witsnuutdolfijn]] Haliaeetus albicilla, Mull 1.jpg|[[Zeêaerend]] Rötliches Exemplar des Marmorkrebs.jpg|Marmer[[kreêft]] Karte Hohes Venn.png|'Oôge Venen </Gallery> == Noôten == {{Reflist|1=6}} [[Categorie:Eenentwintegste eêuwe]] kjpzjwbdnaekd8qbvhnqhmp7ja7l0xb 182779 182767 2026-09-09T08:51:56Z Veeders 16276 /* juli */ 182779 wikitext text/x-wiki {{jaorboks}} '''{{PAGENAME}}''' is een [[jaer]]. == Hebeurtenisse == === jannewari === * [[1 jannewari]] - [[Flevoland]] bestaet 40 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596691-flevoland-jongste-provincie-van-nederland-bestaat-40-jaar NOS]</ref> * 1 jannewari - [[Bulharije]] gaet over op den [[euro]]. * 1 jannewari - Vee doôden (41) en gewonden (116) bie een cafébrand int [[Zwitserland|Zwitserse]] [[Crans-Montana]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2596707-circa-40-doden-en-115-gewonden-in-bar-zwitserland-een-van-de-ergste-tragedies-in-ons-land NOS]</ref> * 1 jannewari - Vondelkerke in [[Amsterdam]] deu brand bienae illemille verwoest.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596645-brand-verwoest-vondelkerk-in-amsterdam-huizen-ontruimd-vanwege-vonkenregen NOS]</ref> * 1 jannewari - Vee geweld tehen 'ulpeverleners en overlast tiedens den jaerwisselieng in [[Nederland]].<ref>[https://www.nu.nl/jaarwisseling/6381256/politie-verwoestende-impact-brandstichting-en-zwaar-vuurwerk-op-jaarwisseling.html NU]</ref> * 1-[[11 jannewari]] - [[Sneêuw]] in Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596814-waardoor-sneeuwt-het-nu-zo-veel-en-blijft-dat-nog-lang-doorgaan NOS]</ref> * [[3 jannewari]] - Luchtanvall'n van de [[Vereênigde Staeten]] op [[Venezuela]], president [[Nicolás Maduro]] evange enome.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596844-trump-claimt-gevangenname-van-venezolaanse-president-maduro-en-bevestigt-aanvallen NOS]</ref> * 3 jannewari - Dertig mins'n vermoôrd bie anval op durp in [[Niheria|Niheriaonse]] deêlstaet Niher.<ref>[https://nos.nl/artikel/2596962-dertig-doden-bij-aanval-van-gewapende-mannen-op-dorpje-nigeria NOS]</ref> * [[5 jannewari]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 2,3 in [[Herten (Nederland)|Herten]] in [[Nederlands Limburg]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597047-aardbeving-met-kracht-van-2-3-in-limburgse-herten NOS]</ref> * [[6 jannewari]] - Protesten tehen overeid in vee provincies in [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597224-protesten-in-meeste-provincies-in-iran NOS]</ref> * [[9 jannewari]] - [[Rusland]] gebruukt hypersonische raket bie anval op [[Lviv]] in [[Oekraïne]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597469-doden-bij-aanvallen-op-oekraine-rusland-zegt-hypersonische-raket-te-hebben-gebruikt NOS]</ref> * [[10 jannewari]] - Noôdtoestand in Zuudoôst-[[Australië]], veural in de deêlstaeten [[Victoria]] en [[New South Wales]], vanwehe zwaere bosbranden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2597615-noodtoestand-in-deel-australie-vanwege-natuurbranden NOS]</ref> * [[11 jannewari]] - Meêr toezicht op den leste trein op vrie- en zaeterdagavond van den [[Zeêuwse lijn]] richtieng [[Zeêland]] vanwehe overlast deu jongeren.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18112523/extra-toezicht-na-vechtpartijen-en-vernielingen-in-laatste-trein-naar-zeeland OZ]</ref> * [[12 jannewari]] - Groôte bosbranden int [[Arhentinië|Arhentijnse]] deêl van [[Patagonië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2597858-bosbranden-teisteren-deel-zuiden-argentinie NOS]</ref> * 12 jannewari - [[Olifant]] doôdt in nehen daegen 20 mins'n in den deêlstaet [[Jharkand]] (Oôst-[[India]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2597893-jacht-in-india-op-olifant-die-20-mensen-doodde NOS]</ref> * [[14 jannewari]] - Kraone valt op trein in [[Thailand]] mie 32 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598083-kraan-valt-op-thaise-trein-zeker-30-doden NOS]</ref> * [[15 jannewari]] - [[Wikipedia]] bestaet 25 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598264-wikipedia-bestaat-25-jaar-maar-encyclopedie-voelt-druk-van-ai NOS]</ref> * 15 jannewari - Recordstand vò [[AEX]], breekt deu hrens van duuzend punten, veural veroôrzaekt deu [[IT]]-bedrieven.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598251-aex-doorbreekt-grens-van-1000-punten-tech-aandelen-grote-aanjager-op-beurs NOS]</ref> * [[16 jannewari]] - Overstroômiengen mie doôden in zuudelijk [[Afrika]] deu zwaere rehenval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598496-meer-dan-200-doden-door-overstromingen-zuidelijk-afrika NOS]</ref> * 16 jannewari - Natuur van den [[Onte]] deu jaerenlang bahern verwoest.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18127475/wetenschappers-decennialang-baggeren-heeft-westerscheldenatuur-verwoest OZ]</ref> * [[17 jannewari]] - [[Oceaon]]verdrag treedt in werkieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598513-oceaanverdrag-van-kracht-moet-30-procent-van-de-zee-beschermen NOS]</ref> * [[18 jannewari]] - Treinongeluk in Zuud-[[Spanje]] mie 45 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598790-dodental-treinongeluk-spanje-op-39-berging-verloopt-moeizaam NOS]</ref> * 18 jannewari - [[Senehal]] wint mie 1-0 tehen [[Marokko]] den [[Afrika]] Cup.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598768-marokko-moet-afrika-cup-aan-senegal-laten-na-gemiste-penalty-in-slotminuut NOS]</ref> * [[19 jannewari]] - Zeêr zeldzaeme spooke broead waer enome in [[Middelburg]], een aerdesterre mie den naem Geastrum welwitschii.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18131942/paddenstoelenexpert-henk-en-zijn-vrouw-willy-ontdekken-zeldzame-paddenstoel-in-tuincentrum-middelburg OZ]</ref> * [[20 jannewari]] - Zeven [[Twidde Kaemer]]leden van den [[PVV]] onger leidieng van [[Gidi Markuszower]] stapp'n uut den partie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2598974-opstand-tegen-wilders-zeven-pvv-ers-beginnen-eigen-fractie NOS]</ref> * [[23 jannewari]] - [[Zilver]] gaet deu recordpries van 100 dollar.<ref>[https://www.nu.nl/economie/6383633/zilver-breekt-voor-het-eerst-door-grens-van-100-dollar.html NU]</ref> * [[24 jannewari]] - 67 doôden deu brand in wienkelcentrum in den [[Pakistan|Pakistaonse]] stad [[Karachi]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2599286-dodental-brand-winkelcentrum-pakistan-loopt-op-oorzaak-mogelijk-kortsluiting NOS]</ref> * [[26 jannewari]] - [[Goud]] gaet deu recordpries van 5.000 dollar.<ref>[https://nos.nl/artikel/2599725-goudprijs-bereikt-recordhoogte-van-5000-dollar NOS]</ref> * 26 jannewari - Overstroômiengen in [[Mozambique]] deu 'evige rehenval en dammebreuken.<ref>[https://nos.nl/artikel/2599813-mozambique-getroffen-door-een-van-de-zwaarste-overstromingen-in-25-jaar NOS]</ref> * [[28 jannewari]] - [[Dollar]] op laegste peil sins den zeumer van [[2021]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600027-dollar-krijgt-flinke-klap-en-blijft-dalen-goed-voor-de-export-maar-niet-zonder-risico-s NOS]</ref> * 28 jannewari - Meêr as 400 doôden deu gedeêltelijke instortieng van goudmien in Oôst-[[Konho-Kinshasa|Kongo]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600346-mijn-in-congo-stort-in-meer-dan-200-doden NOS]</ref> * [[29 jannewari]] - [[ING]] behaelt een winst van 6 miljard euro over 2025.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600121-ing-boekte-in-2025-ruim-6-miljard-winst-wel-zorgen-over-aanhoudende-onzekerheid NOS]</ref> * 29 jannewari - Volgens een [[Israël]]ische militaire bron ist juust dat er ruum 71.000 Palestijn'n tiedens den oôrlog in den [[Gazastroôke]] binne gedoôd; 't Israëlische leher ontkent dit.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600196-israelisch-leger-erkent-ruim-71-000-palestijnen-gedood-bij-oorlog-in-gaza NOS]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cvgpd1x00exo BBC]</ref> * 29 jannewari - Tata Steel uut [[Iemuje]] krieg recordboete vò schaedelijke uutstoôt.<ref>[https://www.nu.nl/klimaat/6384257/tata-steel-krijgt-recordboete-van-85-miljoen-euro-vanwege-schadelijke-uitstoot.html NU]</ref> * 29 jannewari - Den [[Europeêse Unie]] zet den [[Iran|Iraonse]] Revolutionaire Garde op den terreurlieste.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/01/29/eu-zet-iraanse-revolutionaire-garde-op-terreurlijst/ VRT]</ref> * 29 jannewari - Kunstschilder [[Jo Dumon Tak]] is erg kwaed vanwehe lossnieë van z'n panorama over [[Walchren]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18162866/doeken-panorama-walcheren-kapotgesneden-wie-dit-heeft-gedaan-moet-zich-kapot-schamen OZ]</ref> * [[30 jannewari]] - Den economie van [[Nederland]] is in 2025 mie 1,9 percent gegroeid.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600248-nederlandse-economie-groeit-bijna-2-procent NOS]</ref> * [[31 jannewari]] - Lucinda Brand wint 't waereldkampioenschap veldriejen vò wuven in [['Ulst (plekke)|'Ulst]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18168638/lucinda-brand-voert-volledig-nederlands-podium-aan-op-vrouwenwedstrijd-wk-veldrijden-in-hulst OZ]</ref> === feberwari === * [[1 feberwari]] - Mathieu van der Poel wint 't waereldkampioenschap veldriejen vò venters in [['Ulst (plekke)|'Ulst]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18170500/historie-in-hulst-mathieu-van-der-poel-breekt-met-achtste-wereldtitel-stokoud-record OZ]</ref> * 1 feberwari - Bienae 200 doôden bie gevechten tussen strieders en 't [[Pakistan|Pakistaonse]] leher in [[Beloetsjistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2600506-bijna-200-doden-bij-gevechten-met-militanten-in-pakistaanse-provincie NOS]</ref> * [[3 feberwari]] - [[D66]]-leider [[Rob Jetten]] wor formateur.<ref>[https://nos.nl/artikel/2600857-jetten-op-zoek-naar-ministers-coalitieakkoord-na-kritisch-debat-nog-overeind NOS]</ref> * [[4 feberwari]] - The World Factbook van den [[CIA]] stopt.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/02/04/cia-trekt-stekker-uit-het-world-factbook/ VRT]</ref> * [[5 feberwari]] - Noôdweêr in Noôrdwest-[[Marokko]], Zuud-[[Spanje]] en Zuud-[[Portuhal]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601086-tienduizenden-marokkanen-geevacueerd-vanwege-noodweer-ook-problemen-in-spanje-en-portugal NOS]</ref> * 5 feberwari - 't Kernwaepenverdraeg tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Rusland]] eindigt vandaeg; den Amerikaonse president [[Donald Trump]] wil een nieuw kernwaepenverdrag, waerbie ok [[China]] wor betrokke.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/02/05/vs-rusland-new-start-trump/ VRT]</ref> * [[6 feberwari|6]]-[[22 feberwari]] - De [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]] worren in [[Milaen]] en [[Cortina d'Ampezzo]] 'ehouwen.<ref>[https://nos.nl/sport/os-2026 NOS]</ref> * 6 feberwari - Weêkenlange groôte koersdaelieng van den [[bitcoin]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601197-bitcoin-in-vrije-val-maar-een-duidelijke-oorzaak-is-er-niet NOS]</ref> * [[8 feberwari]] - Vier groôte Amerikaonse techbedrieven gaen vuufonderd miljard dollar investeren in o.a. datacenters.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601407-techgiganten-gaan-honderden-miljarden-investeren-in-onder-meer-datacenters NOS]</ref> * 8 feberwari - Hroeiende kerreken van migranten (in [[Rotterdam]] en [[Amsterdam]]) 'ebben onvoldoende 'uusvestieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601476-migrantenkerken-groeien-maar-vinden-steeds-moeilijker-onderdak NOS]</ref> * [[9 feberwari]] - Jutta Leerdam wint goud (olympisch record) en Femke Kok zilver op den duuzend meter schaetsen op de [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2601639-leerdam-schaatst-naar-olympisch-goud-op-1-000-meter-kok-verovert-zilver NOS]</ref> * [[10 feberwari]] - [[Philips]] maekt sins jaeren weêr winst.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601706-philips-boekt-na-jaren-weer-winst NOS]</ref> * [[11 feberwari]] - [[NAVO]] behint mie missie op [[noôrdpole]], Arctic Sentry.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601906-navo-lanceert-noordpoolmissie-arctic-sentry-en-hoopt-crisis-achter-zich-te-laten NOS]</ref> * 11 feberwari - Sins 't behin van de demonstraoties ende december binne d'r zeven duuzend mins'n gedoôd in [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/collectie/14010/artikel/2602024-mensenrechtenorganisatie-dodental-demonstraties-iran-opgelopen-tot-ruim-7000 NOS]</ref> * 11 feberwari - Orkaon in [[Madahaskar]], veural 'aevenstad [[Toamasina]] zwaer hetroffen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2601928-20-doden-in-madagaskar-door-orkaan-gezani NOS]</ref> * [[12 feberwari]] - Noôdweêr in [[Zuidwest-Europa]], veural in Zuud-[[Frankriek]] en [[Catalonië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602249-doden-en-schade-door-noodweer-in-frankrijk-en-spanje NOS]</ref> * 12 feberwari - Akkoôrd over een nieuwe reherieng vò 't [[Brussels Hewest]] nae 613 daegen (record).<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/liveblog/brusselse-regering-legt-eed-af-in-parlement-boris-dillies-mr-~1764248864904/ VRT]</ref> * 12 feberwari - Telecomprovider Odido gehackt.<ref>[https://nos.nl/artikel/2602080-hack-bij-odido-gegevens-miljoenen-klanten-in-handen-van-criminelen NOS]</ref> * 12 feberwari - Toerisme in [[Zeêland]] is in 2025 edaeld, d'r is te weinig te doen en tis te diere.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18194360/toerismesector-slaat-alarm-over-dalende-overnachtingen-te-weinig-te-doen-en-te-duur OZ]</ref> * [[14 feberwari]] - Kritiek op dichtmaeken van gasputt'n in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602361-tno-niet-alle-gasputten-groningen-dichtmetselen-acuut-tekort-denkbaar NOS]</ref> * 14 feberwari - Hroôte betoôgieng tehen 't [[Iran|Iraonse]] regime bie den jaerlijkse veiligeidsconferentie in [[München]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602440-honderdduizenden-mensen-demonstreren-in-munchen-tegen-iraans-regime NOS]</ref> * [[15 feberwari]] - Den [[Israël]]ische reherieng gaet meêr controle uutoefenen over den [[Westoever]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602634-israel-breidt-controle-over-bezette-westelijke-jordaanoever-verder-uit NOS]</ref> * 15 feberwari - [[Oekraïne]] valt mie drones olieinstallaoties an in den [[Rusland|Russische]] 'aevenstad [[Taman]] an den [[Zwarte Zeê]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2602548-grote-branden-in-russische-haven-aan-zwarte-zee-na-oekraiense-aanval NOS]</ref> * [[18 feberwari]] - Record an antal daegen rehen in [[Frankriek]], daerdeur overstroômiengen in (zuud)westen vant land.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603045-al-35-dagen-dagen-neerslag-in-frankrijk-langste-regenreeks-ooit-gemeten NOS]</ref> * [[19 feberwari]] - Tienduuzenden [[Kraenveugelachtegen|kraenveugels]] in [[West-Europa]] en [[Duutsland]] doôd deu veugelhriep.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603103-tienduizenden-kraanvogels-dood-door-vogelgriepvirus NOS]</ref> * 19 feberwari - Vee [[lawine]]s mie vee doôden in de [[Alpen]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603167-veel-lawines-in-de-alpen-12-tot-15-minuten-om-te-overleven NOS]</ref> * [[20 feberwari]] - Luchtanvall'n van [[Israël]] op [[Hezbollah]] in Oôst-[[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603375-zeker-twaalf-doden-bij-israelische-luchtaanvallen-in-oosten-van-libanon NOS]</ref> * [[22 feberwari]] - 't [[Mexico|Mexicaonse]] leher doôdt den leider vant Jaliscokartel, een beruchte drugsbende.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603611-leider-berucht-mexicaans-jaliscokartel-gedood-door-leger NOS]</ref> * 22 feberwari - De [[Olympische Speêl'n|Olympische Winterspeêl'n]] worren 'ewonne deu [[Noorwegen]], twidde wor de [[Vereênigde Staeten]], dorde wor [[Nederland]] (record 'oôgste plekke).<ref>[https://nos.nl/artikel/2603559-nederland-eindigt-als-derde-op-olympische-medaillespiegel-hoogste-klassering-ooit NOS]</ref> * [[23 feberwari]] - 't [[Kabinet-Jetten]] treedt an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2603685-kabinet-jetten-officieel-beedigd-en-kan-aan-de-slag NOS]</ref> * 23 feberwari - Den Zeêuw [[Jo-Annes de Bat]] (voormaelig gedeputeêrde van Zeêland) wor staetssecretaoris int kabinet-Jetten.<ref>[https://archive.is/WYckN PZC]</ref> * 23 feberwari - Zeldzaeme [[dwergnijlpaerd]]en waerenomen in [[Ivoôrkust]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2603748-unieke-beelden-van-dwergnijlpaard-we-hadden-alleen-een-glimp-verwacht NOS]</ref> * [[26 feberwari]] - Winst van 120 miljard dollar vò Amerikaonse chipbedrief Nvidia.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604114-chipmaker-nvidia-maakt-ruim-100-miljard-euro-winst-door-investeringen-in-ai NOS]</ref> * [[27 feberwari]] - Paramount neemt vò 110 miljard dollar Warner Bros. over.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604304-paramount-sluit-overnamedeal-van-110-miljard-dollar-met-warner-bros NOS]</ref> * 27 feberwari - Luchtanvall'n van [[Pakistan]] op steê in [[Afghanistan]] (o.a. [[Kaboel]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2604165-pakistan-voert-luchtaanvallen-uit-op-kabul-minister-spreekt-van-openlijke-oorlog NOS]</ref> * [[28 feberwari]] - Luchtanvall'n van [[Israël]] en de [[Vereênigde Staeten]] op [[Iran]] (o.a. [[Teheran]]), doel is een machtswisselieng int land. Den Iraonse leider Ali Khamenei komt daerbie om. Iran slaet terug mie luchtanvall'n op [[Israël]] en veural opt Amerikaonse leher in [[Jordaonië]], [[Syrië]] en de [[Holfstaeten]]. Iran sluut den [[Straet van Hormoez]] of, wat gevolgen kan 'ebben vò den oliepries.<ref>[https://nos.nl/artikel/2604370-aanvallen-over-en-weer-in-het-midden-oosten-dit-is-wat-we-nu-weten NOS]</ref><ref>[https://nos.nl/artikel/2604437-escalatie-in-de-golf-iraanse-raketten-dwingen-regio-tot-keuze NOS]</ref><ref>[https://nos.nl/artikel/2604456-iraanse-leider-khamenei-gedood-bij-amerikaanse-en-israelische-luchtaanvallen NOS]</ref> === maerte === * [[2 maerte]] - Luchtanvall'n van [[Hezbollah]] op [[Israël]], Israël antwoordt mie luchtanvall'n op Hezollah in [[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2604618-doden-in-libanon-door-aanvallen-tussen-israel-en-hezbollah NOS]</ref> * [[4 maerte]] - Luchtanvall'n van [[Iran]] op [[Koerden|Koerdische]] milities int noôrden van [[Irak]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605017-iran-zegt-koerden-in-noordwesten-aan-te-vallen-raketaanval-op-hoofdkwartier-in-irak NOS]</ref> * [[7 maerte]] - 'Evige rehenval in [[Kenia]], 'oôdstad [[Nairobi]] in de problemen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2605300-23-doden-na-hevige-regenval-nairobi-in-kenia-dodental-kan-nog-oplopen NOS]</ref> * [[8 maerte]] - Mojtaba Khamenei volgt um z'n vaor Ali Khamenei op as 'oôgste leider van [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605626-irans-nieuwe-leider-mojtaba-khamenei-is-hardliner-die-niets-van-westen-moet-hebben NOS]</ref> * [[9 maerte]] - Priezen van olie en gas zeer 'oôg deu oôrlog int [[Midden-Oôsten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605622-energieprijzen-door-het-dak-nu-eind-aan-iran-oorlog-niet-in-zicht-is NOS]</ref> * [[10 maerte]] - 't Hebruuk van den telefoon bestaet 150 jaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2605723-150-jaar-telefonie-bellen-blijft-maar-de-manier-waarop-verandert NOS]</ref> * 10 maerte - Chipbedrief ASML uut [[Veldoven]] gaet uutbreien nae [[Eindoven]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2605842-asml-mag-uitbreiden-tweede-vestiging-met-20-000-medewerkers NOS]</ref> * [[13 maerte]] - 't Antal geloôvigen is in Nederland in 2025 edaeld nae 42%, alleêne in den provincie [[Limburg (Nederland)|Limburg]] is den meêrdereid geloôvig. In [[Zeêland]] is bienae den 'elft geloôvig en binne de meêste [[protestant]]en per provincie.<ref>[https://www.nu.nl/binnenland/6388998/alleen-in-limburg-rekent-meerderheid-zich-nog-tot-een-geloof.html NU]</ref> * 13 maerte - Luchtanvall'n van de Vereênigde Staeten op militaire installaoties opt vò den [[Iran|Iraonse]] olieuutvoer zeêr belangrieke eilandje Kharg in den [[Perzische Holf]].<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/03/13/iran-eilanden-perzische-golf/ VRT]</ref> * 13 maerte - Den [[SGP]] in [[Vlissienge]] ei van alle plaetselijke partieën de meêste wuven op den liest vò de gemeênteraedsverkieziengen, ok is meêr as den 'elft van de kandidaoten een wuuf. Liestetrekker is vanover 't eêste vrouwelijke SGP-raedslid [[Lilian Janse-van der Weele]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18285927/opvallend-sgp-heeft-in-vlissingen-de-meeste-vrouwen-op-de-lijst OZ]</ref> * [[14 maerte]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 3,0 bie [[Eleveld]]-[[Geelbroek]] in [[Drenthe]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2606245-aardbeving-van-3-0-bij-eleveld-in-drenthe-deze-was-goed-te-voelen NOS]</ref> * [[15 maerte]] - Den ofnaeme van den leêfbaereid in den gemeênte [[Ter Veere (gemeênte)|Ter Veere]] deu den hroei vant toerisme is een belangriek ongerwerp bie de kommende gemeênteraedsverkieziengen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606391-toerisme-twistpunt-bij-gemeenteraadsverkiezingen-in-het-zeeuwse-veere NOS]</ref> * [[16 maerte]] - 23 doôden bie bomanslagen in den stad [[Maiduguri]] in Noôrdoôst-[[Niheria]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2606654-doden-en-gewonden-bij-bomaanslagen-in-nigeriaanse-miljoenenstad-maiduguri NOS]</ref> * 16 maerte - Vee doôden in een ziekenuus in [[Kaboel]] deu [[Pakistan|Pakistaonse]] luchtanval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606635-mogelijk-honderden-doden-bij-pakistaanse-aanval-op-ziekenhuis-in-kabul NOS]</ref> * [[17 maerte]] - [[Marokko]] toch winnaer van den Afrika Cup.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606743-marokko-toch-winnaar-afrika-cup-senegal-raakt-titel-kwijt NOS]</ref> * 17 maerte - [[Israël]] doôdt den [[Iran|Iraonse]] veiligeidschef en den leider van den paramilitaire Basij.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606673-israelisch-leger-twee-hoge-iraniers-gedood-onder-wie-kopstuk-larijani NOS]</ref> * [[18 maerte]] - [[Nederlandse gemeênte|Gemeênteraedsverkieziengen in Nederland]]: den opkomst is 54%, meêste zeêtels nae plaetselijke partieën.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606889-lokale-partijen-zetten-opmars-door-opkomst-hoger-dan-in-2022 NOS]</ref> * 18 maerte - [[Israël]] bombardeêrt in [[Iran]] 't hroôtste gasveld ter waereld, as vergeldieng bombardeêrt Iran een gasveld in [[Qatar]] mie as hevolg een vaddere stiegieng van de olie- en gaspriezen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2606878-aanvallen-op-gasinstallaties-iran-en-qatar-wordt-meer-een-energie-oorlog NOS]</ref> * [[19 maerte]] - Volgens den Israëlische premier [[Benjamin Netanyahu]] kan [[Iran]] deu de anvall'n van de [[Vereênigde Staeten]] en [[Israël]] hin [[uranium]] meêr verrieken en hin ballistische rakett'n meêr maeken.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607003-netanyahu-iran-niet-langer-in-staat-om-uranium-te-verrijken NOS]</ref> * 19 maerte - Vee sneêuw op de [[Cenarische Eilan'n]].<ref>[https://www.nu.nl/325003/video/hevige-sneeuwval-transformeert-tenerife-tot-sneeuwparadijs.html NU]</ref> * [[20 maerte]] - Overstroômiengen in [[Hawaii]] deu 'evige rehenval.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607173-overstromingen-op-hawai-duizenden-mensen-geevacueerd NOS]</ref> * [[21 maerte]] - Extreme warmte int zuudwessen van de [[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2607313-recordhitte-in-zuidwesten-vs-met-temperaturen-van-boven-40-graden NOS]</ref> * [[23 maerte]] - Volgens den Weareld Meteorologische Organisaotie (WMO) sloeg den [[aerde]] in 2025 meêr warmte op as vroeher.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607472-meteorologen-aarde-houdt-meer-warmte-vast-dan-ooit-gevolgen-nog-eeuwen-voelbaar NOS]</ref> * [[24 maerte]] - Den [[NASA]] wil een baosis op den [[maen (Aerde)|maen]] gaen bouwen waer vanof 2032 kan worren geweund.<ref>[https://nos.nl/artikel/2607705-nasa-wil-begin-jaren-30-een-basis-op-de-maan-bouwen-en-cancelt-ruimtestation NOS]</ref> * [[26 maerte]] - Den naem van den combinaotie [[GL]]-[[PvdA]] wor Progressief Nederland (PRO).<ref>[https://nos.nl/artikel/2607948-nieuwe-naam-groenlinks-pvda-bekend-progressief-nederland-kortweg-pro NOS]</ref> * 26 maerte - Den [[Nederland]]se staet had in 2025 een tekort van 19 miljard euro oftewel 1,6% vant bbp en den staetsschuld steeg nae 524 miljard euro oftewel 44,4% vant bbp.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/13/inkomsten-uitgaven-en-schuld-van-de-overheid-boven-de-500-miljard-euro CBS]</ref> * [[28 maerte]] - Hroôte betoôgieng tehen 't beleid van president [[Donald Trump]] in alle [[Vereênigde Staeten|Amerikaonse]] staeten.<ref>[https://nos.nl/artikel/2608235-in-alle-amerikaanse-staten-protest-tegen-president-trump NOS]</ref> * [[30 maerte]] - 't [[Israël]]ische parlement den [[Knesset]] stemt voo den doôdstraf voo moôrden deu ([[Palestina|Palestijns]]) terrorisme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2608452-parlement-israel-stemt-voor-omstreden-doodstrafwet NOS]</ref> === april === * [[1 april]] - Vee dode zeêsterr'n angespoeld opt strange van [[Ouwdurp]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2174968/honderden-dode-zeesterren-aangespoeld-op-het-strand-van-ouddorp RM]</ref> * [[4 april]] - Zwaere rehenval leidt toet overstroômiengen, aerdverschuviengen en onweêr in [[Afghanistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2609051-tientallen-doden-in-afghanistan-door-overstromingen-en-aardverschuivingen NOS]</ref> * [[6 april]] - 't 'Oôd van den inlichtiengendienst van den Islamitische Revolutionaire Garde ([[Iran]]) wor deu [[Israël]]ische luchtanvall'n gedoôd.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2026/04/06/hoofd-iraanse-inlichtingendienst-revolutionaire-garde-gedood-a4924821#photo=MTM3MD NRC]</ref> * [[8 april]] - Waepenstilstand van twi weêken tussen [[Iran]] en [[Israël]]-[[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2609553-vs-en-iran-akkoord-over-staakt-het-vuren-van-2-weken-straat-hormuz-gaat-weer-open NOS]</ref> * 8 april - Zwaerste anval van [[Israël]] op [[Hezbollah]] in [[Libanon]] mie 254 doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609643-zwaarste-israelische-aanvallen-op-libanon-met-254-doden-iran-sluit-straat-van-hormuz NOS]</ref> * [[9 april]] - 't Antal [[wolf|wolv'n]] in [[Nederland]] is in 2025 mie 30 toet 131 'estege.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609783-weer-meer-wolven-in-nederland-in-totaal-veertien-roedels-geteld NOS]</ref> * [[10 april]] - Zelfriejende waegens van Tesla meugen as eêste in Europa in Nederland gaen riejen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2609960-zelfrijdende-tesla-s-mogen-de-weg-op-in-nederland-eerste-land-in-europa NOS]</ref> * [[12 april]] - In de [[Honharije|Honhaorse]] verkieziengen verslaet den partie Tisza van oppositieleider Péter Magyar den partie Fidesz van premier [[Viktor Orbán]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2610212-hongaarse-oppositieleider-magyar-wint-verkiezingen-orban-erkent-nederlaag NOS]</ref> * [[13 april]] - De [[Vereênigde Staeten]] gaen as hevolg vant mislukk'n van de ongerandeliengen mie [[Iran]] den [[Straet van Hormuz]] blokkeren om den (beperkte) ofsluutieng deu Iran te stoppen.<ref>[https://www.nu.nl/midden-oostenconflict/6392342/vs-kondigt-eigen-blokkade-straat-van-hormuz-aan-om-iran-te-dwarsbomen.html NU]</ref> * 13 april - Dode [[potvis]] gestrand tussen [[Renisse]] en Nieuw-[[Aemstie]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18372720/dode-potvis-drijft-weg-en-spoelt-aan-op-het-strand OZ]</ref> * [[16 april]] - President [[Volodymyr Zelensky]] van [[Oekraïne]] krieg in [[Middelburg]] den [[Four Freedoms Award]] (Freedom Medal).<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18378525/zelensky-komt-naar-middelburg-voor-uitreiking-four-freedoms-awards-ook-koning-en-premier-aanwezig OZ]</ref> * [[17 april]] - Waepenstilstand van tien daegen tussen [[Libanon]] en [[Israël]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2610766-staakt-het-vuren-ingegaan-in-libanon-nodig-om-vrede-te-bereiken NOS]</ref> * 17 april - Aziatische 'oôrnaer 'iet veurtaen geelpoôtoôrnaer.<ref>[https://nos.nl/artikel/2610813-naam-aziatische-hoornaar-was-verwarrend-vanaf-nu-geelpoothoornaar NOS]</ref> * 17 april - [[Groep-Markuszower]] richt een nieuwe partie op: [[Den Nederlandse Alliantie]] (DNA).<ref>[https://www.nu.nl/politiek/6393239/groep-markuszower-begint-nieuwe-partij-dna-rita-verdonk-sluit-zich-aan.html NU]</ref> * [[20 april]] - Den blokkade van den [[Straet van Hormuz]] leidt toet tekort an kunstmest waordeu voedselpriezen stiegen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611260-oorlog-in-midden-oosten-brengt-voedselzekerheid-in-delen-van-wereld-in-gevaar NOS]</ref> * 20 april - Noôdtoestand in den 'oôdstad van [[Nieuw-Zeêland]] [[Wellington]] en omhevieng deu record vee rehen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611288-nieuw-zeeland-roept-noodtoestand-uit-in-hoofdstad-na-recordhoeveelheid-regen NOS]</ref> * [[21 april]] - [[Eêste Kaemer]] stemt tehen den asielnoôdmaetregelenwet en vò invoerieng vant twistatusstelsel.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611464-partijen-teleurgesteld-over-sneuvelen-asielwet-een-blamage-en-diep-triest NOS]</ref> * 21 april - Stroômnet in den provincie [[Utrecht (provincie)|Utrecht]] vol.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611482-stroomnet-utrecht-nu-echt-vol-helemaal-geen-nieuwe-of-zwaardere-aansluitingen-meer NOS]</ref> * [[23 april]] - Dreigieng van tekort an drienkwaeter in Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611728-vitens-waarschuwt-voor-tekort-aan-drinkwater NOS]</ref> * 23 april - Inlichtiengendienst AIVD waerschuwt vò [[Rusland]], [[China]] en jihadistisch terrorisme van [[Islamitische Staete]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2611683-rusland-china-terroristen-aivd-zag-in-80-jaar-niet-meer-dreiging-dan-nu NOS]</ref> * [[25 april]] - Net zo as in 2025 vanover een zeêr droôge lente.<ref>[https://nos.nl/artikel/2611897-opnieuw-droog-voorjaar-terwijl-bodem-nog-niet-is-hersteld-van-droog-2025 NOS]</ref> * [[26 april]] - Den marathon wor vò den eêste mael onger den twi uur gelope.<ref>[https://nos.nl/artikel/2612045-onder-de-magische-grens-van-twee-uur-sawe-loopt-wereldrecord-marathon-in-londen NOS]</ref> * [[27 april]] - Konienksdag: konienk [[Wullem-Alexander der Nederlan'n|Wullem-Alexander]] mie z'n wuuf koniengin [[Máxima der Nederlan'n|Máxima]] plus ulder drie dochters bezoeke [[Dokkum]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612191-koninklijke-familie-voltooit-bezoek-aan-dokkum-tige-tank NOS]</ref> * [[28 april]] - Nieuw nationaol park in Nederland: 'Ollandse Dunen in den provincie [[Zuud-'Olland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612269-nederland-heeft-een-nieuw-nationaal-park-hollandse-duinen NOS]</ref> * [[29 april]] - Hroôte brand opt militair oefenterrein bie [['t Harde]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612394-grote-brand-op-militair-oefenterrein-t-harde-nl-alert-in-meerdere-provincies NOS]</ref> * 29 april - Oliepries 't 'oôgst sins 2022 deu oôrlog int [[Midden-Oôsten]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612423-olieprijs-stijgt-naar-hoogste-niveau-in-vier-jaar NOS]</ref> * [[30 april]] - Toearegs en jihadisten vechten saemen tehen 't militaire regime in [[Mali]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612498-rebellengroepen-bundelen-krachten-om-junta-in-mali-omver-te-werpen NOS]</ref> === meie === * [[1 meie]] - De [[Vereênigde Araobische Emiraoten]] stappen uut den [[OPEC]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612297-verenigde-arabische-emiraten-stappen-uit-oliekartel-opec NOS]</ref> * [[3 meie]] - (Nederlandse) doôden deu hantavirus op cruiseschip.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/05/03/2-doden-gelinkt-aan-acuut-respiratoir-syndroom-op-cruiseschip-in/ VRT]</ref> * 3 meie - Levende [[witsnuutdolfijn]] anhespoeld bie [[Egmond an Zeê]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2612991-witsnuitdolfijn-levend-aangespoeld-op-strand-egmond-aan-zee NOS]</ref> * [[4 meie]] - 26 doôden deu ontploffieng in een vierwerkfabriek in den [[China|Chinese]] stad Liuyang ([[Hunan]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2613165-zeker-26-doden-en-tientallen-gewonden-bij-explosie-in-chinese-vuurwerkfabriek NOS]</ref> * [[7 meie]] - Rechter geêft hemeênte [[Goereê-Overflakkeê]] geliek mie sluutieng op zoondag van supermart in [[Ouwdurp]] om [[calvinisme|geloôfsredenen]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2191777/supermarkt-moet-geloof-respecteren-en-mag-definitief-niet-open-op-zondag RM]</ref> * [[12 meie]] - Vanwehe deêlname van [[Israël]] ant Eurovisiesongfestival in [[Wenen]] doen [[Ierland (land)|Ierland]], [[Iesland]], [[Nederland]], [[Slovenië]] en [[Spanje]] niet meê.<ref>[https://nos.nl/artikel/2614055-eurovisie-songfestival-van-start-met-israel-maar-zonder-nederland NOS]</ref> * 12 meie - Brandstichtieng bie noôdopvang vò asielzoekers in [[Loôsdrecht]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614145-schandalig-en-totaal-onacceptabel-bestuurders-kwaad-over-geweld-loosdrecht NOS]</ref> * 12 meie - Uutzonderlijk laete sneêuwval in de [[Alpen]].<ref>[https://www.nu.nl/buitenland/6395570/opvallend-late-sneeuwval-in-de-alpen-in-bijna-20-jaar-niet-voorgekomen.html NU]</ref> * [[13 meie]] - Windoôs in [[Eersel]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614282-schade-aan-daken-auto-s-en-bomen-in-eersel-door-windhoos NOS]</ref> * 13 meie - Driemael meêr [[terp]]en as 'edacht in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/video/2614260-nederland-nog-meer-terpenland-drie-keer-zo-veel-terpen-als-gedacht NOS]</ref> * [[14 meie]] - Zwaere anvallen mie drones en raketten van [[Rusland]] op [[Oekraïne]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614318-zeker-zeven-doden-door-een-van-de-zwaarste-russische-aanvallen-op-oekraine NOS]</ref> * [[15 meie]] - 78 doôden deu bendeheweld in [[Haïti]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614428-tientallen-doden-door-bendegeweld-rondom-haitiaanse-hoofdstad NOS]</ref> * 15 meie - Uutbraek van [[ebola]] mie 65 doôden int oôsten van [[Konho-Kinshasa]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614409-opnieuw-ebola-uitbraak-in-congo-zeker-65-doden-risico-op-verdere-verspreiding NOS]</ref> * 15 meie - [[Israël]] doôdt den militaire leider van [[Hamas]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614542-hamas-leider-gedood-volgens-israel-verantwoordelijk-voor-7-oktober NOS]</ref> * [[16 meie]] - [[Bulharije]] wint 't Eurovisiesongfestival, [[Israël]] wor twidde.<ref>[https://nos.nl/artikel/2614613-bangaranga-bulgarije-wint-eurovisie-songfestival-israel-tweede NOS]</ref> * [[19 meie]] - Een [[asteroïde]] gaet vlak langs den [[aerde]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2614795-asteroide-scheert-langs-de-aarde-dichterbij-kan-bijna-niet-zonder-te-botsen NOS]</ref> * [[20 meie]] - 1121 nieuwe diersoôrten ontdekt in de [[zeê]]ën.<ref>[https://nos.nl/artikel/2615187-spookhaai-en-glazen-worm-ruim-1100-nieuwe-soorten-ontdekt-in-zee NOS]</ref> * [[24 meie]] - Zeêr zwaere anvallen mie drones en raketten (waeronger den Oresjnik-raket) van [[Rusland]] op den [[Oekraïne|Oekraïense]] 'oôdstad [[Kiev]] en omhevieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2615803-rusland-vuurt-gevreesde-oresjnik-raket-af-op-oekraine-europa-reageert-geschokt NOS]</ref> * [[29 meie]] - [[Israël]] gaet 70% van den [[Gazastroôke]] bezetten.<ref>[https://nos.nl/artikel/2616270-premier-netanyahu-israel-gaat-70-procent-van-gaza-bezetten NOS]</ref> * [[30 meie]] - Noôdweêr in [[Belhië]].<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/05/31/hoe-ontstaan-hagelbollen-en-hoe-kunnen-ze-zo-groot-worden/ VRT]</ref> * [[31 meie]] - [[Israël]] verovert 't kasteêl Beaufort an den [[Litani]] in [[Libanon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2616518-israel-neemt-strategisch-kasteel-in-evacuatiezone-libanon-schuift-steeds-verder-op NOS]</ref> === juni === * [[3 juni]] - Anvallen mie drones deu [[Oekraïne]] op onger aore den [[Rusland|Russische]] stad [[Sint-Petersburg]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2616941-oekraine-raakt-doelen-in-sint-petersburg-navo-chef-rutte-bezoekt-kyiv NOS]</ref> * 3 juni - Waepenstilstand tussen [[Libanon]] en [[Israël]], ofankelijk van terugtrekkieng van [[Hezbollah]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617058-israel-en-libanon-akkoord-over-nieuw-staakt-het-vuren-maar-veel-hangt-af-van-hezbollah NOS]</ref> * [[4 juni]] - Windoôs in [[Glanerbrugge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617146-plaatselijk-schade-door-hevige-buien-komende-dagen-nog-wisselvallig NOS]</ref> * [[6 juni]] - Vuuftigste editie van den [[Evanhelische Omroep|EO-Jongerendag]]; deêze wor hehouwe in [[Rotterdam]].<ref>[https://www.rijnmond.nl/nieuws/2198206/eo-jongerendag-bestaat-vijftig-jaar-en-zo-wordt-dat-gevierd-in-rotterdam RM]</ref> * 6 juni - Hroôte [[Kernien]]enplaeg in [[Australië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617370-kopzorgen-in-australie-om-konijnenplaag-we-moeten-ze-uitroeien NOS]</ref> * [[7 juni|7]]-[[8 juni]] - [[Iran]] en [[Israël]] voeren luchtanvall'n op mekaer uut.<ref>[https://nos.nl/artikel/2617581-israel-en-iran-bestoken-elkaar-met-aanvallen-petrochemische-fabriek-geraakt NOS]</ref> * 8 juni - [[Aerdbevieng]] mie kracht van 7,8 in de [[Filepien'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2617765-dodental-na-aardbeving-filipijnen-loopt-op-tienduizenden-mensen-ontheemd NOS]</ref> * [[11 juni]]-[[19 juli]] - Waereldkampioenschap [[voebal]] vò mannelijke lan'nteams (FIFA World Cup 26) in [[Canada]], [[Mexico]] en de [[Vereênigde Staeten]].<ref>[https://nos.nl/sport/wk-voetbal-2026 NOS]</ref> * [[12 juni]] - Europeêse asiel- en migraotiepact in werkieng.<ref>[https://nos.nl/artikel/2618191-het-europese-migratiepact-gaat-in-wat-verandert-er NOS]</ref> * [[13 juni]] - [[GroenLienks]] en [[PvdA]] vanof noe officieel saemen as [[Progressief Nederland]] (PRO).<ref>[https://nos.nl/artikel/2618402-leden-pvda-en-gl-stemmen-met-overgrote-meerderheid-voor-fusie-en-gaan-nu-verder-als-pro NOS]</ref> * 13 juni - 'Oôgste wintertemperatuur oôit op [[Antartica]]: 15,5° C.<ref>[https://nos.nl/artikel/2618421-antarctica-meet-recordtemperatuur-deze-winter-20-graden-warmer-dan-gemiddeld NOS]</ref> * [[18 juni]] - Hroôte droneanval van [[Oekraïne]] op [[Rusland]], o.a. op een hroôte olieraffinaederie bie [[Moskou]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619147-enorme-oekraiense-droneaanval-op-rusland-belangrijke-olieraffinaderij-in-brand NOS]</ref> * 18 juni - Den provincie [[Limburg (Nederland)|Limburg]] waerschuwt vò een [[wasbeêr]]plaeg in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619201-limburg-waarschuwt-nederland-loopt-risico-op-serieuze-plaag-van-wasberen NOS]</ref> * 18 juni - As hevolg van een ofspraek 'effen de [[Vereênigde Staeten]] den blokkade van [[Iran|Iraonse]] 'aevens op en opene den [[Straet van Hormoez]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619233-vs-heft-blokkade-van-iraanse-havens-op-tankers-varen-weer-door-straat-van-hormuz NOS]</ref> * [[19 juni]] - Nieuwe waepenstilstand tussen [[Israël]] en [[Hezbollah]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2619340-nieuw-bestand-tussen-israel-en-hezbollah-horde-in-akkoord-vs-iran-lijkt-genomen NOS]</ref> * 19-[[20 juni]] - Vee schaede an boômen in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]] deu noôdweêr.<ref>[https://nos.nl/artikel/2619504-noodweer-legt-meer-dan-350-bomen-plat-in-groningen-het-was-echt-heel-heftig NOS]</ref> * [[22 juni]] - Den Britse premier [[Keir Starmer]] gaet weg.<ref>[https://nos.nl/artikel/2619757-de-val-van-mr-rules-hoe-het-premierschap-van-starmer-nooit-van-de-grond-kwam NOS]</ref> * [[24 juni]] - Twi zwaere [[aerdbevieng]]en mie een kracht van 7,2 en 7,5 in [[Venezuela]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2620160-twee-zware-aardbevingen-in-venezuela-vrees-voor-duizenden-slachtoffers NOS]</ref> * [[26 juni]] - 'Oôgste junitemperatuur oôit mie 36,8° C in [[De Bilt]] en 39,4° C in [[Ell (Nederland)|Ell]].<ref>[https://www.weeronline.nl/nieuws/26-6-2026-hoogste-juni-temperatuur-ooit-gemeten Won]</ref> * [[29 juni]] - In [[Mexico]] wor 't Nederlands voebalelftal deu verlies van [[Marokko]] uutgeschakeld int waereldkampioenschap [[voebal]] vô mannelijke lan'nteams.<ref>[https://nos.nl/artikel/2620935-wk-voorbij-voor-oranje-sterk-marokko-wint-zenuwslopend-duel-na-strafschoppen NOS]</ref> === juli === * [[1 juli]] - Ruum twi meljoen soldaeten binne gedoôd, gewond of vermist in den oôrlog tussen [[Oekraïne]] en [[Rusland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621308-ruim-2-miljoen-militairen-rusland-en-oekraine-gesneuveld-vermist-of-gewond NOS]</ref> * [[2 juli]] - Scheurieng binn'n den [[Roôms-Kattelieke Kerke]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621382-vaticaan-breekt-met-priesters-en-bisschoppen-om-wijding-zonder-toestemming NOS]</ref> * [[4 juli]] - De [[Vereênigde Staeten]] bestaen 250 jaer.<ref>[https://app.nos.nl/shorthand/250-jaar-verenigde-staten/index.html NOS]</ref> * 4 juli - In [[Mali]] worren steê angevalle deu rebellen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621602-rebellen-vallen-steden-aan-door-heel-mali NOS]</ref> * [[5 juli]] - Toenaeme van heweld deu [[Israëliërs]] tehen [[Palestijnen]] op den [[Westelijke Jordaonoever]].<ref>[https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2621699-geweld-tegen-palestijnen-op-de-bezette-westelijke-jordaanoever-blijft-toenemen NOS]</ref> * 5 juli - Zwaere bosbranden in Zuud-[[Frankriek]], veural bie [[Perpignan]] int departement [[Pyrénées-Orientales]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621821-duizenden-mensen-geevacueerd-in-zuid-frankrijk-om-bosbranden NOS]</ref> * [[6 juli]] - Superorkaon op eilandje [[Rota]] bie [[Guam]] in den [[Hroôten Oceaon]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621852-zware-orkaan-bavi-treft-tropisch-eiland-rota-met-volle-kracht NOS]</ref> * 6 juli - [[Hamas]] gaet 't politieke bestier over den [[Gazastroôke]] stoppen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621919-politieke-tak-hamas-geeft-na-twintig-jaar-het-bestuur-van-de-gazastrook-op NOS]</ref> * 6 juli - [[Duutsland]] wil meêr gaen uutgeve an defensie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621962-duitsland-volgt-nieuwe-koers-en-zet-in-op-defensie-bij-nieuwe-begroting NOS]</ref> * 6 juli - Probleêm[[wolven]] moge in Nederland worren ofeschote.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621834-kabinet-deze-zomer-probleemwolven-bij-incidenten-afschieten NOS]</ref> * [[7 juli]] - Twintig windmeulens bie de [[Kreêkraksluuzen]] in den [[Zeêland|Zeêuwe]] gemeênte [[Reimerswaol (gemeênte)|Reimerswaol]] moge overdag niet meêr draoie vanwehe den doôd van een zeêaerend.<ref>[https://nos.nl/artikel/2621987-twintig-zeeuwse-windmolens-verplicht-stilgezet-na-dood-zeearend NOS]</ref> * 7 juli - Hroôte problemen mie rivierkreêften in [[Zeêland]].<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18598231/dit-kreeftje-lijkt-onschuldig-maar-kloont-zichzelf-en-is-desastreus-voor-onderwaterleven-en-dijkveiligheid OZ]</ref> * [[8 juli|8]]-[[9 juli]] - Luchtanvall'n tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622279-iran-meldt-14-doden-en-tientallen-gewonden-bij-aanvallen-vs NOS]</ref> * 9 juli - [[Europeês Parlement]] vòstander van digitaole [[euro]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622334-digitale-euro-weer-een-stap-dichterbij-europees-parlement-akkoord NOS]</ref> * [[11 juli]] - Hroôte natuurbrand in den Zuud-[[Spanje|Spaonse]] provincie [[Almería (provincie)|Almería]] mie vee doôden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622594-al-6600-hectare-grond-verwoest-door-dodelijke-natuurbrand-in-zuid-spanje NOS]</ref> * [[12 juli]] - Hroôte bosbrand zuudoôstelijk van [[Paries]] bie [[Fontainebleau]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622927-grote-natuurbrand-bij-parijs-nog-niet-onder-controle NOS]</ref> * 12 juli - 30 doôden deu brand in een café in [[Bangkok]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622914-dodental-na-brand-in-muziekbar-in-bangkok-opgelopen-slachtoffers-vooral-thai NOS]</ref> * [[13 juli]] - Vanover luchtanvall'n tussen de [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622804-opnieuw-aanvallen-tussen-vs-en-iran-explosies-op-verschillende-plekken NOS]</ref> * 13 juli - Toenaeme van [[bever (dier)|bevers]] bedreigieng vò dieken en wehen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622811-probleembever-van-bedreigde-diersoort-naar-sloper-van-dijken-en-wegen NOS]</ref> * 13 juli - De [[Vereênigde Staeten]] gaen [[Iran]] vanover op zeê blokkeren en tol 'effen in den [[Straet van Hormoez]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2622859-trump-wil-tolheffing-in-straat-van-hormuz-kondigt-hervatting-blokkade-van-iran-aan NOS]</ref> * [[14 juli]] - Den [[Knesset]] neêmt baosiswet over [[Thora]]studie an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2622981-israelisch-parlement-neemt-vlak-voor-reces-omstreden-thorastudie-wet-aan NOS]</ref> * [[16 juli]] - [[Zeêland]] ao minste antal vrouwelijke wetouwers van Nederland.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623176-opmars-vrouwelijke-wethouders-stokt-in-zeeland-maar-een-op-de-zes NOS]</ref> * 16 juli - Nederland ao vanwehe den droôgte een waetertekort.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623209-nederland-heeft-watertekort-maatregelen-aangekondigd-voor-eerlijke-verdeling NOS]</ref> * [[17 juli]] - Hroôte brand in den Zuud-[[Noorwegen|Noorse]] plekke Krokstadelva (hemeênte [[Drammen]]).<ref>[https://nos.nl/artikel/2623462-enorme-brand-in-noorse-woonwijk-grotendeels-onder-controle NOS]</ref> * [[18 juli]] - 143 doôden op een migrantenboôt vò den kust van [[Mauritanië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623870-143-mensen-dood-gevonden-op-migrantenboot-voor-kust-mauritanie NOS]</ref> * [[19 juli]] - [[Israël]] wil nieuwe nederzettiengen bouwen in den [[Gazastroôke]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623634-israelische-minister-kondigt-plannen-aan-voor-nieuwe-nederzettingen-in-gaza NOS]</ref> * 19 juli - [[Spanje]] wint 't waereldkampioenschap [[voebal]] mie 1-0 van [[Arhentinië]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623685-spanje-krijgt-machteloos-argentinie-uiteindelijk-op-de-knieen-en-is-wereldkampioen NOS]</ref> * [[20 juli]] - [[Andy Burnham]] (Labour Party) wor premier vant [[Vereênigd Konienkriek]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623742-burnham-beedigd-als-britse-premier-starmer-officieel-afgezwaaid NOS]</ref> * 20 juli - Den [[China|Chineêse]] webwienkel AliExpress krieg een boete van 550 meljoen euro van den [[Europeêse Commissie]] vanwehe verkoôp van illegaole artikelen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623734-aliexpress-krijgt-europese-boete-van-550-miljoen-voor-verkoop-illegale-producten NOS]</ref> * 20 juli - [[Nicaragua]] stopt mie verkieziengen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2623818-van-democratie-naar-dictatuur-president-schaft-verkiezingen-in-nicaragua-af NOS]</ref> * 20 juli - Blokkade van den zeêstraet [[Bab el-Mandeb]] tehen [[Saoedi-Araobië]] deu de [[Houthi's]] in [[Jeêm'n]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623764-houthi-s-kondigen-maritieme-blokkade-aan-tegen-saudi-arabie NOS]</ref> * [[21 juli|21]]-[[24 juli]] - [[Nijmeegse Vierdaegse]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624263-laatste-vierdaagse-wandelaars-druppelen-binnen-om-kruisje-op-te-halen NOS]</ref> * [[23 juli]] - Zwaere bosbranden in Zuud-[[Frankriek]] en bie [[Madrid]] in [[Spanje]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624217-frankrijk-vraagt-hulp-van-eu-bij-bosbranden-spanje-roept-noodtoestand-uit NOS]</ref> * 23 juli - [[Nauru]] gaet een ambassade opene in [[Israël]] en wel in den 'oôdstad [[Jeruzalem]].<ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/775610/nauru-s-government-announces-plans-for-embassy-in-israel RNZ]</ref> * [[24 juli]] - Nieuwe importeffiengen deu de [[Vereênigde Staeten]], ok vò lan'n van den [[Europeêse Unie]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624214-vs-kondigt-importheffingen-aan-op-producten-uit-60-landen-waaronder-eu-lidstaten NOS]</ref> * [[28 juli]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,1 in Zuud-[[Japan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2624927-dodental-na-aardbevingen-in-japan-loopt-op-reddingswerk-nog-in-volle-gang NOS]</ref> * [[29 juli]] - [[Nauru]] verandert um z'n eihe in Naoero.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> * [[31 juli]] - Tienduuzenden jonge [[Marokko|Marokkaonen]] trekken den [[Spanje|Spaonse]] [[exclave]] [[Ceuta]] binn'n.<ref>[https://nos.nl/artikel/2625033-tienduizenden-migranten-bereiken-spaanse-exclave-ceuta-dodental-stijgt-naar-27 NOS]</ref> === oes === * [[1 oes]] - Vanof noe is vierwerk verboden in [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2621134-consumenten-mogen-niet-meer-knallen-vuurwerkverbod-gaat-definitief-in NOS]</ref> * [[7 oes]] - Defensiepact tuss'n [[Saoedi-Araobië]], [[Turkije]] en [[Pakistan]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2625940-navo-lid-turkije-tekent-defensiepact-met-saudi-arabie-en-pakistan NOS]</ref> * [[10 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,4 in [[Colombia]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627068-dodental-beving-colombia-inmiddels-294-hoop-vervliegt-voor-mensen-onder-puin NOS]</ref> * 10 oes - Recordlaegte van [[Rien]] bij [[Lobith]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2626232-record-uit-1947-gesneuveld-niet-eerder-zo-weinig-water-door-de-rijn NOS]</ref> * [[11 oes]] - Een veêrboôt zienkt opt [[Karibameêr]] bie [[Zimbabwe]], weerbie minstens 97 mins'n omkomme.<ref>[https://nos.nl/artikel/2626484-zeker-15-doden-na-kapseizen-veerboot-in-zimbabwe-tientallen-mensen-vermist NOS]</ref> * [[12 oes]] - [[Zunne]]verduusterieng in Noôrd-[[Spanje]] en West-[[Iesland]], hroôtendeêls ok in [[Belhië]] en [[Nederland]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2626591-nederlanders-smullen-van-de-eclips-lijkt-een-maan-die-licht-geeft NOS]</ref><ref>[https://hemel.waarnemen.com/zon/eclipsen/zonsverduistering_20260812.html hwc]</ref> * [[14 oes|14]]-[[31 oes]] - Hroôte brand in de 'Oôge Venen ([[Ardenn'n]], provincie [[Luuk (provincie)|Luuk]]).<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/liveblog/beelden-tonen-dat-gevaar-in-de-hoge-venen-nog-niet-is-geweken-m~1787109504614/ VRT]</ref> * [[15 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 7,7 opt [[Indonesië|Indonesische]] eiland [[Flores]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627241-dodental-aardbeving-indonesisch-eiland-flores-loopt-op-duizenden-ontheemden NOS]</ref> * [[18 oes]] - Een goudmien in den [[Centraol-Afrikaonse Rippebliek]] stort deêls in mie minstens 100 doôden as hevolg.<ref>[https://nos.nl/artikel/2627538-vrees-voor-ruim-honderd-doden-door-mijnongeluk-centraal-afrikaanse-republiek NOS]</ref> * [[21 oes]] - [[Aerdbevieng]] mie een kracht van 2,8 bie [[Zandeweer]] in [[Greunienge (provincie)|Greunienge]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2627688-aardbeving-met-kracht-van-2-8-bij-zandeweer-in-groningen NOS]</ref> * [[26 oes]] - Hroôte overstroômieng mie vee doôden in [[Nepal]] en [[Tibet]] deu ofbrekende [[gletsjer]] in den [[Himalaya]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2629070-dodental-overstromingen-nepal-boven-900-zoektocht-naar-overlevenden-in-tunnels NOS]</ref> * [[30 oes]] - De [[Vereênigde Staeten]] en [[Iran]] vallen mekaer vanover an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629007-vs-valt-na-weken-weer-iraanse-installaties-aan-iran-bestookt-amerikaanse-bases NOS]</ref> === september === * [[1 september]]-[[12 oktober]] - [[Zeêlandbrugge]] dicht vanwehe ongerhoud.<ref>[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/18691861/zeelandbrug-zes-weken-dicht-voor-reparatie-scheuren-in-brug-worden-steeds-groter OZ]</ref> * 1 september - Hroôte groep mannen valt 'uus an in [[Overasselt]], 'ierbie wor een bewaeker doôdeschote.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629275-overasselt-opgeschrikt-door-gewelddadig-schietincident-veel-nog-onduidelijk NOS]</ref> * [[3 september]] - De [[Houthi's]] behinne mie een hroôte anval tehen 't leher van [[Jeêm'n]], vermoedelijk doel is den zeêstraet [[Bab el-Mandeb]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2629798-houthi-s-beginnen-offensief-een-van-de-zwaarste-gevechten-in-jemen-in-jaren NOS]</ref> * [[6 september]] - Bie verkieziengen vò 't staetparlement van [[Sachsen-Anhalt]] wor den [[AfD]] den hroôste partie.<ref>[https://nos.nl/artikel/2629958-monsterzege-afd-in-saksen-anhalt-nog-onzeker-of-partij-alleen-kan-regeren NOS]</ref> * [[8 september]] - De [[Houthi's]] vall'n 't zuuden van [[Saoedi-Araobië]] an.<ref>[https://nos.nl/artikel/2630138-73-gewonden-bij-houthi-aanvallen-op-saudi-arabie NOS]</ref> == Kommende hebeurtenisse == * [[22 september]] - Vanof noe is d'r in Nederland een verbod op invoer van artikelen uut illegaole nederzettiengen op den [[Westelijke Jordaonoever]].<ref>[https://nos.nl/artikel/2623855-invoerverbod-producten-uit-illegale-nederzettingen-israel-gaat-in-op-22-september NOS]</ref> * [[1 oktober]] - Den [[Zeêuwse Wikipedia]] bestaet twintig jaer. * [[27 oktober]] - Verkiezienge vò den [[Knesset]].<ref>[https://www.britannica.com/event/2026-Israeli-Elections Bri]</ref> == Hesturve == * [[13 jannewari]] - [[Jaap Sala]] (76), Nederlands politicus (burhemeêster [[Sluus (gemeênte)|Sluus]]) * [[16 jannewari]] - [[Willem Jan op 't Hof]] (78), Nederlands predikant en theoloôg * [[26 jannewari]] - [[Arie van den Brand]] (74), Nederlands landbouwkundige, boer en politicus * [[7 feberwari]] - [[Bert Broekhuis]] (82), Nederlands politicus (raedslid [[Tole (gemeênte)|Tole]]) * [[11 feberwari]] - [[Cees Nooteboom]] (92), Nederlands schriever en dichter * [[6 maerte]] - [[Hans Wagner]] (62), Duuts-Nederlands politicus * [[12 maerte]] - [[Wouter van Beijnum]] (79), Nederlands architect * [[30 maerte]] - [[Huub van der Meer]] (82), Nederlands politicus (burhemeêster [[Oôstflakkeê]]) * [[18 juni]] - [[Henk Krijgsman]] (84), Nederlands politicus (burhemeêster [[Wesvore]]) * [[8 juli]] - [[Johanna Kruit]] (85), Zeêuws dichteres en schriefster * [[31 oes]] - [[Elco Brinkman]] (78), Nederlands politicus == Temperaturen == {|class="wikitable sortable" |- ! colspan=19 | antal maelen maximum temperatuur in [[De Bilt]].<ref>[https://weerstatistieken.nl/de-bilt/2026/januari Wst]</ref> |- ! rowspan=2 | maend !! colspan=15 | maximum temperaturen °C !! rowspan=2 | maend |- ! -10--14 !! -5--9 !! 0--4 !! 0-+4 !! 5-9 !! 10-14 !! 15-19 !! 20-24 !! 25-29 !! 30-34 !! 35-39 !! 40-44 !! gemid. !! 'uudig gemid. <ref>[https://web.archive.org/web/20240114062700/https://www.weeronline.nl/nieuws/dit-is-het-nederlandse-jaarklimaat Won]</ref> !! verschil |- | jan || || || 1 || 17 || 11 || 2 || || || || || || || 5,0° || 6,2° || -1,2° || jan |- | feb || || || || 8 || 8 || 10 || 2 || || || || || || 8,6° || 7,2° || +1,4° || feb |- | mrt || || || || || 2 || 18 || 11 || || || || || || 13,3° || 10,4° || +2,9° || mrt |- | apr || || || || || || 9 || 18 || 3 || || || || || 16,4° || 14,8° || +1,6° || apr |- | mei || || || || || || 7 || 11 || 6 || 5 || 2 || || || 19,9° || 18,4° || +1,5° || mei |- | jun || || || || || || || 10 || 8 || 7 || 4 || 1 || || 24,1° || 21,2° || +2,9° || jun |- | jul || || || || || || || || 17 || 13 || 1 || || || 24,6° || 23,0° || +1,6° || jul |- | oes || || || || || || || 1 || 19 || 6 || 4 || 1 || || 24,9° || 22,8° || +2,1° || oes |- | sep || || || || || || || || 6 || 1 || || || || ° || 19,5° || ° || sep |- | okt || || || || || || || || || || || || || ° || 14,9° || ° || okt |- | nov || || || || || || || || || || || || || ° || 10,0° || ° || nov |- | dec || || || || || || || || || || || || || ° || 6,7° || ° || dec |- ! tot. || || || || || || || || || || || || || ° || 14,6° || ° || tot. |} == Plaetjes == <gallery> Overzicht westgevel met ingangsportaal - Amsterdam - 20409010 - RCE.jpg|Vondelkerke -i---i- (32923985971).jpg|[[Patagonië]] Wikipedia-logo-v2-en.png|[[Wikipedia]] 25 jaer Geastrum corollinum 241850068.jpg|Aerdesterre (Geastrum corollinum) LocatieWesterschelde.png|[[Onte]] Cortina d'Ampezzo and mountains Col Druscie, Tofana di Mezzo, Nuvolau, Averau and the Cinque Torri (cropped).jpg|[[Cortina d'Ampezzo]] mie omhevieng Crane (Grus grus) calling).jpg|[[Kraenveugelachtegen|Kraenveugel]] Pygmy Hippopotamuses in Shoushan Zoo.jpg|[[Dwergnijlpaerd]]en "Physical Middle East" CIA World Factbook.png|[[Midden-Oôsten]] Moon on October 19, 2021 (IMG 7062) - Flickr - gjdonatiello.jpg|[[Maen (Aerde)|Maen]] Gemeiner Seestern.JPG|[[Gewone zeêster]] Vespa Munsiyari.jpg|Geelpoôtoôrnaer (Aziatische 'oôrnaer) Koningsdag Dokkum.jpg|Konienksdag in [[Dokkum]] Noordwijk - Coepelduyn 02.jpg|Dunen bie [[Noôrdwiek]] (Nationaol Park 'Ollandse Dunen) Lagenorhynchus albirostris 146341190 (cropped 2).jpg|[[Witsnuutdolfijn]] Haliaeetus albicilla, Mull 1.jpg|[[Zeêaerend]] Rötliches Exemplar des Marmorkrebs.jpg|Marmer[[kreêft]] Karte Hohes Venn.png|'Oôge Venen </Gallery> == Noôten == {{Reflist|1=6}} [[Categorie:Eenentwintegste eêuwe]] n517sh3220njh13y2djuxzrnynw0q3u 0 11818 182778 182661 2026-09-09T08:41:34Z Veeders 16276 182778 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] oefn64nc4vvxbfd1dnz4und0pujsmhz 182780 182778 2026-09-09T09:00:06Z Veeders 16276 182780 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] e9bctwr5k882eec6ik5x7wlsy840zko 182781 182780 2026-09-09T09:06:12Z Veeders 16276 /* Lienks nae buten */ 182781 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] * [https://thefactfile.org/nauru-facts/ Fact File] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] o3nvflnw275gu56eff3ii08cbz1btpm 182782 182781 2026-09-09T09:13:13Z Veeders 16276 182782 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. In 1888 wier Naoero een kolonie van [[Duutsland]] en in 1914 van [[Australië]]. Sins 1968 ist land onafankelijk. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] * [https://thefactfile.org/nauru-facts/ Fact File] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] 0y84w84t7ovmikrsy132mg5qyz2vmw8 182783 182782 2026-09-09T09:18:23Z Veeders 16276 182783 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. In 1888 wier Naoero een kolonie van [[Duutsland]] en in 1914 bezet deu [[Australië]]. Sins 1968 ist land onafankelijk. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] * [https://thefactfile.org/nauru-facts/ Fact File] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] r3zavwcjekny0185cl4bmlfi5zgbomy 182784 182783 2026-09-09T09:19:40Z Veeders 16276 182784 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. In [[1888]] wier Naoero een kolonie van [[Duutsland]] en in [[1914]] bezet deu [[Australië]]. Sins [[1968]] ist land onafankelijk. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] * [https://thefactfile.org/nauru-facts/ Fact File] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] rh7y8nsde8gep4kzidbo9mmsepaf0qc 182786 182784 2026-09-09T09:23:06Z Veeders 16276 182786 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:LocationNauru.png|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Nauru-CIA WFB Map.png|thumb|Kaerte]] '''Naoero''' is een (ei)land in [[Oceanië]] mie 12.000 inweuners (2021) op een oppervlak van 21 km² (551 inw./km²). Toet 29 juli 2026 was den naem Nauru.<ref>[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/08/03/nauru-verandert-naam-naar-naoero/ VRT]</ref><ref>[https://www.rnz.co.nz/news/pacific/836342/nauru-officially-changes-name-to-naoero-after-thoughtful-deliberation-bypassing-referendum RNZ]</ref> 'Oôdstad is [[Yaren]] (onofficieel). Naoero 'oôrt bie den rehio [[Micronesië]] en is een rippebliek. Tis 't op twi nae kleinste land ter waereld. In [[1888]] wier Naoero een kolonie van [[Duutsland]] en in [[1914]] bezet deu [[Australië]]. Sins 31 jannewari [[1968]] ist land onafankelijk. == Noôten == <references/> == Lienks nae buten == * [https://www.landenweb.nl/nauru/ Landenweb] * [https://www.britannica.com/place/Nauru Britannica] * [https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ World Factbook] * [https://www.citypopulation.de/en/nauru/ City Population] * [https://allecijfers.nl/land/nauru/ AlleCijfers] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/nauru/ Klimaatinfo] * [https://worldweather.wmo.int/en/country.html?countryCode=206 World Meteo. Org.] * [https://thefactfile.org/nauru-facts/ Fact File] {{Oceanië}} [[Categorie:Land]] [[Categorie:Eiland]] 4k2ctk750tcje6hyxnzvpgwc5l06h1y 0 15580 182787 180264 2026-09-09T09:42:38Z Veeders 16276 182787 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 |- | [[AfD]] | 32 |- | [[CDU]] | 23 |- | [[BSW]] | 15 |- | [[Linke]] | 12 |- | [[SPD]] | 6 |- ! Totael ! 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 6hf06yjqvfvod89956zfh72c0k8xqc1 182788 182787 2026-09-09T09:52:28Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182788 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 |- | [[AfD]] | 32 || 22 |- | [[CDU]] | 23 || 21 |- | [[BSW]] | 15 || |- | [[Linke]] | 12 || 29 |- | [[SPD]] | 6 || 8 |- | [[Grüne]] | || 5 |- | [[FDP]] | || 5 |- ! Totael ! 88 || 90 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 2wy0yjo2bddybnqhzqoonyb4mxxweum 182789 182788 2026-09-09T09:56:13Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182789 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 |- | [[BSW]] | 15 || || |- | [[Linke]] | 12 || 29 || 28 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 |- | [[FDP]] | || 5 || |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 65zdf34xnmzdkt775x4rj0r80dijyqs 182790 182789 2026-09-09T10:00:44Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182790 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 ! 2009 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 | |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 | 30 |- | [[BSW]] | 15 || || | |- | [[Linke]] | 12 || 29 || 28 | 27 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 | 18 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 | 6 |- | [[FDP]] | || 5 || | 7 |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 ! 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] b21g4moevhnrwnapjtisky1p26q6r7m 182791 182790 2026-09-09T10:05:18Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182791 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 ! 2009 || 2004 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 | || |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 | 30 || 45 |- | [[BSW]] | 15 || || | || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 || 28 | 27 || 28 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 | 18 || 15 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 | 6 || |- | [[FDP]] | || 5 || | 7 || |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 ! 88 || 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] hsepb534wj77rnb03dcn2u1gpcrdvqq 182792 182791 2026-09-09T10:07:14Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182792 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 ! 2009 || 2004 || 1998 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 | 30 || 45 || 49 |- | [[BSW]] | 15 || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 || 28 | 27 || 28 || 21 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 | 18 || 15 || 18 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 | 6 || || |- | [[FDP]] | || 5 || | 7 || || |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 ! 88 || 88 || 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] gvctefy8ft3dmlj8tqp97rhsri8b9yg 182793 182792 2026-09-09T10:08:58Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182793 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is 'n deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'n 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 ! 2009 || 2004 || 1999 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 | 30 || 45 || 49 |- | [[BSW]] | 15 || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 || 28 | 27 || 28 || 21 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 | 18 || 15 || 18 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 | 6 || || |- | [[FDP]] | || 5 || | 7 || || |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 ! 88 || 88 || 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 2d7klt1eq933oknmah7hxsohh0ifrzu 182794 182793 2026-09-09T10:13:25Z Veeders 16276 182794 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 || 2014 ! 2009 || 2004 || 1999 |- | [[AfD]] | 32 || 22 || 11 | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 || 34 | 30 || 45 || 49 |- | [[BSW]] | 15 || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 || 28 | 27 || 28 || 21 |- | [[SPD]] | 6 || 8 || 12 | 18 || 15 || 18 |- | [[Grüne]] | || 5 || 6 | 6 || || |- | [[FDP]] | || 5 || | 7 || || |- ! Totael ! 88 || 90 || 91 ! 88 || 88 || 88 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 6cgbecd3rwhn4cpzsck8opdiurtj94t 182795 182794 2026-09-09T10:27:50Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182795 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || || |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || || |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || || |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || || |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] l9tbhmh63g3s41g4madsc6lot70urgi 182796 182795 2026-09-09T10:33:37Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182796 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || 42 || |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || 17 || |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || 29 || |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || 88 || |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] d9pdyo1lvkunvzu14pctq6le6w4wd67 182797 182796 2026-09-09T10:35:57Z Veeders 16276 /* Politiek */ 182797 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || 42 || 44 |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || 17 || 9 |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || 29 || 21 |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || 6 |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || 9 |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || 88 || 89 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] fumjljd01ngr0q9pdivlh3whqjfgfgx 182798 182797 2026-09-09T10:49:58Z Veeders 16276 182798 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2024) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (130 inw./km²). Thüringen is op 1 meie 1920 opericht en vanover opericht op 3 oktober [[1990]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || 42 || 44 |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || 17 || 9 |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || 29 || 21 |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || 6 |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || 9 |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || 88 || 89 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] byh9r1nqdng6u1ln1128ebxf60l4nno 182799 182798 2026-09-09T10:55:11Z Veeders 16276 182799 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2025) op een oppervlak van 16.200 km² (129 inw./km²). Thüringen is op 1 meie 1920 opericht en vanover opericht op 3 oktober [[1990]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || 42 || 44 |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || 17 || 9 |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || 29 || 21 |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || 6 |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || 9 |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || 88 || 89 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] 41p7qoy3zoix8o4p77kloonobwgiknk 182800 182799 2026-09-09T10:55:57Z Veeders 16276 182800 wikitext text/x-wiki [[Plaetje:Locator map Thuringia in Germany.svg|thumb|Liggienge]] [[Plaetje:Reliefkarte Thüringen.png|thumb|Kaerte]] '''Thüringen''', offisjeel '''Freistaat Thüringen''', ([[Zeêuws]]: ''Thüriengen'') is een deêlstaet (''Bundesland'') van [[Duutsland]]. D'r weune 2,1 meljoen mins'n (2025) op een oppervlak van 16,2 duuzend km² (128 inw./km²). Thüringen is op 1 meie 1920 opericht en vanover opericht op 3 oktober [[1990]]. Den 'oôdstad is [[Erfurt]]. == Steê == Groôtste steê mie inweuners (2024): {| class="wikitable sortable" ! Steê !! Inweuners |- | [[Erfurt]] || 219.000 |- | [[Jena]] || 110.000 |- | [[Gera]] || 96.000 |- | [[Weimar]] || 66.000 |- | [[Gotha]] || 46.000 |- | [[Nordhausen]] || 41.000 |- | [[Eisenach]] || 41.000 |- | [[Ilmenau]] || 39.000 |- | [[Mühlhausen]] || 36.000 |- | [[Suhl]] || 35.000 |- |} == Indeêlieng == [[Plaetje:Thuringia, administrative divisions 2024 - de - colored.svg|kaderloos|links]] {{Clear}} == Politiek == {| class="wikitable sortable" |- ! colspan=20 | Landtag (''parlement'') |- ! Partie ! 2024 || 2019 ! 2014 || 2009 || 2004 ! 1999 || 1994 || 1990 |- | [[AfD]] | 32 || 22 | 11 || || | || || |- | [[CDU]] | 23 || 21 | 34 || 30 || 45 | 49 || 42 || 44 |- | [[BSW]] | 15 || | || || | || || |- | [[Linke]] / [[PDS]] | 12 || 29 | 28 || 27 || 28 | 21 || 17 || 9 |- | [[SPD]] | 6 || 8 | 12 || 18 || 15 | 18 || 29 || 21 |- | [[Grüne]] | || 5 | 6 || 6 || | || || 6 |- | [[FDP]] | || 5 | || 7 || | || || 9 |- ! Totael ! 88 || 90 ! 91 || 88 || 88 ! 88 || 88 || 89 |} == Lienks nae buten == * [https://thueringen.de/ Thüringen] * [https://www.britannica.com/place/thuringia Britannica] * [https://www.citypopulation.de/de/germany/cities/thuringen/?admid=373 City Population] * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/duitsland/thuringen/ Klimaatinfo] * Liggienge: {{Koord|50|52|N|11|3|L}} {{Duutsestaeten}} [[Categorie:Thüringen| ]] al8ast8cxg3t041j2rmc117ptnu09u2 0 17737 182777 182712 2026-09-09T08:38:14Z Veeders 16276 182777 wikitext text/x-wiki [[plaetje:Pacific Culture Areas.png|kaderloos|rechts]] '''Micronesië''' is een rehio van [[Oceanië]]. Micronesië bestaet uut: * Vuuf lan'n: ** [[Kiribati]] (deêls in [[Polynesië]]) ** [[Marshalleilan'n]] ** [[Micronesia]] ** [[Naoero]] ** [[Palau]] * Twi afankelijke hebied'n: ** [[Guam]] ** [[Noôrdelijke Mariaonen]] == Lienks nae buten == * [https://www.britannica.com/place/Micronesia-cultural-region-Pacific-Ocean Britannica] * [https://www.worldatlas.com/geography/where-is-micronesia.html Micronesia] {{Rehio Oceanië}} [[Categorie:Rehio van Oceanië]] fuhr7vuywq70crmog56x2sh43dkgpjf