Wikipedia zuwiki https://zu.wikipedia.org/wiki/Ikhasi_Elikhulu MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk IRashiya 0 1722 124117 117165 2026-05-30T11:55:31Z Dr-Andr888 26304 /* */ 124117 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:iRashiya}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''IRashiya <br /> ''Российская Федерация <br /> Rossíyskaya Federátsiya'''''</big></big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Flag_of_Russia.svg|125px]] | align="center" width="140px" | [[File:Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 | <small>''[[National motto]]: -''</big> |- | align=center colspan=2 | [[File:Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg|250px]] |- | '''Isiqongo''' || [[IMoskwa]] |- | '''Idolobha elikhulu''' || [[IMoskwa]] |- | '''Ulimi''' || [[isiRashiya]] |- | '''Ubungako bendawo''' || 17,125,191 km² |- | '''Inani labantu'''<br />&nbsp;Lonke:<br />&nbsp;Ukuminyana: | <br />146,519,756<small>([[2016]])</small><br />8.3 ab./km&sup2; |- |} '''IRashiya''' ([[isiRashiya]]: Россия ''Rossíya'') [[izwe]] [[IYurophu|laseYurophu]] eMpumalanga nalase-[[I-Eshiya|Eshiya]] eseNyakatho. IRashiya yizwe elikhulu kunawo wonke amazwe omhlaba. [[Isiqongo]] saseRashiya [[IMoskwa]] ''(Москва, Moskvá)''. Ulimi [[isiRashiya]]. [[isidlavela|Idolobha elikhulu]] kunawo wonke eningizimu yeRashiya [[iKrasnodar]]. == Umlando wezwe == Ekhulwini lesi-5-7, izizwe zamaSlavic aseMpumalanga zahlala lapha, ngokwengxenye zisuka endaweni ye-[[IYukreyini]] yesimanje ziye endaweni esentshonalanga IRashiya yanamuhla. NgeNkathi Ephakathi, amazwe womabili la mazwe ayeyingxenye yombuso owodwa, inhloko-dolobha yawo kwakuyiKyivi. Ngekhulu le-12, umbuso Kievan waqala ukuhlakazeka zibe izikhulu ezihlukene. Ngekhulu le-12, u-Yuri Dolgoruki, indodana yesi-6 yenkosana yaseKivan Volodymyr Monomakh, wayengenalo ilungelo lesihlalo sobukhosi, ngakho-ke waqala ukunqoba amazwe asenyakatho-mpumalanga<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref>। [[File:Alexander Nevsky shroud 03 by shakko.JPG|thumb|170px|U-Alexander Nevsky - uyise wesikhulu sokuqala saseMoscow]] Ngakho, maphakathi nekhulu le-12, izizwe zamaSlav zazithola zisemazweni amaphakathi neRussia. Ngaphambi kokufika kwabo, indawo yaseMoscow, eyasungulwa nguDolgoruky njengendawo encane yokuhlala, yayihlala izizwe eziseduze neFinns zanamuhla. Kwaqubuka impi phakathi kwesifunda saseVladimir-Suzdal (maphakathi iRashiya) iKiyivi, okwaholela ekuhlukaneni kwayo nesifunda saseKivan. Ngemva kokuhlasela kukaBatu ngo-1240, umholi wezikhulu ezisenyakatho, u-Alexander Nevsky, waba indodana yokutholwa kaBatu, futhi ukubamba iqhaza kuka-Alexander empini ngasohlangothini lweHorde kwaholela endodaneni yakhe eneminyaka engu-16 ubudala uDaniil ekubeni inkosana yokuqala yaseMoscow, okwaholela ekuthuthukisweni iRashiya yesimanje. Elinye idolobha elikhulu langeNkathi Ephakathi iRashiya yanamuhla kwakuyiVeliki Novgorod, eyayihlala ilwa neMoscow futhi yanqotshwa iMoscow ngo-1478 kuphela. Ekupheleni kwekhulu le-15, i-Golden Horde yahlakazeka yaba yiKhanate YaseCrimea, i-Astrakhan ne-Kazan Khanates, iRashiya, eyalwa izimpi eziqhubekayo zobudlova ngokumelene nabalingani bayo bangaphambili nomakhelwane, ngokuyinhloko iLithuania. Izimpi phezu kwedolobha laseSmolensk zazivamile. Abantu baseRussia baphuma ezizweni zamaSlavic aseMpumalanga futhi basebenza njengesizwe esihlukile phakathi neSifundazwe SaseMuscovite ekhulwini le-17<ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>. [[File:Muscovy 1390 1525.png|thumb|220px|IRashiya ngekhulu le-15 ngemuva kokuhlukana neHorde]] AmaRussia anamuhla afika emazweni ase-IYukreyini ngekhulu le-17, ngesikhathi sokuzabalaza kwabantu base-IYukreyini ukuzimela kanye nokumelana nokuhlasela kwePoland ngaphansi kobuholi bukaBohdan Khmelnytskyi ngo-1654, kwenziwa isivumelwano sokusebenzisana neRussia. Abantu base-IYukreyini babengabhekwa njengezakhamuzi ngokusemthethweni futhi babevame ukuthunyelwa emsebenzini ophoqelelwe ngaphakathi IRashiya, okwakuwukwephulwa kwesivumelwano sika-1654. (Abase-IYukreyini abangu-10 000 bafa ngenxa yezimo ezingahlanzekile ngesikhathi kwakhiwa iLadoga Canal.) Lokhu kwaholela ekuvukeleni kuka-Ivan Mazepa ngo-1708, owanqamula ubuhlobo neRussia futhi efuna ukungena ngaphansi kokuvikelwa kweSweden<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. Ngo-1775, IRashiya yabhubhisa ama-Cossacks ase-IYukreyini kanye nenqaba yawo, iSich, okwaholela ekugqilazweni kwabantu base-IYukreyini kanye nenqubo IsiRashiya (Русификация) - ukubhujiswa okusemthethweni kolimi namasiko ase-IYukreyini IRashiya <ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref>. Izibonelo ezivelele zale nqubomgomo i-Ems Edict (Эмский указ) kanye nesimemezelo sikaNgqongqoshe Wezangaphakathi WaseRussia u-Pyotr Valuev (Валуевский циркуляр), owenqabela abantu base-IYukreyini ukusebenzisa ulimi lwabo lwendabuko<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|Edict kaValuev 1863. "Ulimi lwase-IYukreyini alukaze lube khona, alukho, futhi alukwazi ukuba khona, futhi noma ubani ongakwazi ukuvumelana nalesi sitatimende uyisitha saseRussia."]] Ngo-1914 uMbusi uNicholas II wavimbela ukugujwa kweminyaka eyi-100 yokuzalwa komlobi odumile wase-IYukreyini uTaras Shevchenko eMbusweni WaseIRashia<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref>. Ekuqaleni kuka-1917, iNguquko kaFebruwari eyayiholwa u-Alexander Kerenski yagumbuqela ubukhosi futhi yamemezela WaseIsirashiya njengeriphabhuliki, yanikeza abantu abaningi ababecindezelwe ngaphambili ithuba lokulwela inkululeko yabo<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref>. Ngemva kokubusa, u-Vladimir Lenin wamemezela impi yombango endaweni eyayiyi-Irashiya, ingxenye yayo okwakuyimpi eyaba khona ngo-1917-1921 phakathi kwe-IYukreyini People's Republic ne-Soviet Irashiya, okwaholela ekuhlukaniseni i-IYukreyini phakathi kwePoland Irashiya (kusukela ngo-1922 yiSoviet Union)<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref> Ngo-1932-1933, uhulumeni waseSoviet ngaphansi kukaJoseph Stalin wenza iHolodomor (indlala yokwenziwa), amazwe amaningi ayibona njengokubulawa kohlanga lwabantu base-IYukreyini futhi yathatha ukuphila kwabantu abangaba yizigidi ezingu-10.<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref> Ngo-1937, i-NKVD (kamuva eyaqanjwa kabusha ngokuthi uMnyango Wezindaba Zangaphakathi waseSoviet Union) yadubula iningi labahlakaniphi base-IYukreyini, izibalo zamasiko, nososayensi, futhi izinsalela zabo zangcwatshwa ngasese eHlathini laseBykivnyan, lapho kwakhiwa khona itshe lesikhumbuzo ngemva kokuwa kweSoviet Union<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>.. [[File:Gulag Location Map.png|thumb|220px|Imephu yamakamu okuhlushwa e-Gulag adalwe ngesikhathi sobushiqela buka-Stalin]] Ngo-1941-1945, izwe laligcwele amaNazi, zonke izakhamuzi zase-IYukreyini ezingu-5 zafa. Ngawo-1960-1980, uhulumeni waseSoviet wenza ukucindezelwa kwabaphikisayo, wabathumela emajele futhi wabafaka ezibhedlela zezifo zengqondo, umphikisi odume kakhulu wase-IYukreyini kwakunguVasyl Stus<ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. Ngo-1985-1991, iSoviet Union yawa, kwathi ngo-August 24, 1991, i-IYukreyini yamemezela inkululeko. Ngemuva kwehlandla lesithathu lika-Vladimir Putin, owaqala ukubusa ngo-2012, Irashiya yaqala umkhankaso omkhulu wokucindezela inkululeko yokukhuluma, yaqala ukuqongelela amasosha eduze nezifunda ezisempumalanga ye-IYukreyini, Ukugcina amandla, owayenguMongameli wase-IYukreyini ngaleso sikhathi uViktor Yanukovych wacela uPutin ukuthi athumele amasosha ayohlasela i-IYukreyini ngo-2013, okuholele emibhikishweni eyaziwa nge-Euromaidan. Ngo-February 20, 2014, ngesikhathi uYanukovych eseKyivi, IRashiya yaqala ukuthatha inhlonhlo yaseCrimea eningizimu ye-IYukreyini, kamuva yanikeza isivikelo kuYanukovych owayebalekile. Ngo-April 12, 2014, IRashiya yaqala impi empumalanga ye-IYukreyini lapho amasosha ngaphansi komyalo we-Federal Security Service u-Igor Girkin ehlasela idolobha laseSloviansk. Ngosuku olulandelayo, ngo-Ephreli 13, i-IYukreyini yethula umsebenzi wokulwa namaphekula - i-ATO ukumisa ibutho laseIRashiya ekuthumbeni idolobha nedolobha<ref> [https://nikvesti.com/news/incidents/59805 Террористы привязали мужчину с украинским флагом к столбу в Зугрэсе]</ref> <ref> [https://news.obozrevatel.com/politics/80167-popavshij-v-plen-boets-ato-rasskazal-ob-izdevatelstvah-tolpyi-u-stolba-pozora.htm Попавший в плен боец АТО рассказал об издевательствах толпы у "столба позора"]</ref><ref> [https://www.5.ua/suspilstvo/nezlamni-iryna-dovhan-istoriia-donechchanky-katovanoi-okupantamy-za-dopomohu-ukrainskym-biitsiam-197262.html НЕZЛАМНІ: Ірина Довгань - історія донеччанки, катованої окупантами за допомогу українським бійцям ]</ref><ref> [https://web.archive.org/web/20160902091720/http://uapress.info/uk/news/show/37843 Патріотка Ірина Довгань, яку катували терористи, розповіла, чому не вважає себе героїнею]</ref> [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|250px|Isikhumulo sezindiza saseDonetsk, esabhujiswa amaRussia ngesikhathi sokuhlala kwedolobha kanye nempi yokulwa ne-IYukreyini, 2014]] Kuze kube ngu-2022, IRashiya, ngokusebenzisa unodoli othi "Donetsk People's Republic", umbusi wayo wesikhashana owayengusopolitiki ozinze eMoscow u-Alexander Borodai, walwa impi ecashile ne-IYukreyini, eyakhula yaba impi egcwele. Ngo-2022, imibhikisho eminingana yokulwa nempi yenzeke kulo lonke elaseRussia, eyayicindezelwe yizinsizakalo zokuphepha<ref>Laruelle M. Accusing Russia of fascism (англ.) // Russia in Global Affairs. — 2020. — Iss. 18, no. 4. — P. 100—123.</ref> <ref>Garaev D. The Methodology of the ‘Russian World’and ‘Russian Islam:’New Ideologies of the Post-Socialist Context (англ.) // The Soviet and Post-Soviet Review. — 2021. — Iss. 48, no. 3. — P. 367—390.</ref> <ref>Лариса Дмитрівна Якубова. Рашизм: звір з безодні. — Akademperiodyka, 2023. — 315 с. </ref> <ref>Tsygankov, Daniel Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60.</ref>. E-IYukreyini, IRashiya yenza ubugebengu obubucayi bempi, njengokuqhunyiswa kwamabhomu ezindaweni zokuhlala, [[Ukuvinjezelwa kweMariupol|ukucekelwa phansi ngokuphelele kwamadolobha anjengeMariupol]], kanye nokushushiswa kwezakhamuzi ngenxa yesimo sazo sase-IYukreyini, okuhlanganisa nokuhlushwa ezindlini ezingaphansi kwezakhiwo ezihlala abantu eKherson. Ubugebengu obubi kakhulu obubhekiswe kubantu base-IYukreyini ukudubula kwedolobha laseBucha, okwenziwa ngoMashi 2022<ref>[https://memopzk.org/figurant/moskalyov-aleksej-vladimirovich/ Москалёв Алексей Владимирович]</ref>.<ref>[https://suspilne.media/kyiv/785809-poskodzena-budivla-med-zakladu-e-zagibli-rf-zavdala-povtornogo-udaru-po-kievu/ Пошкоджена будівля медзакладу, є загиблі: РФ завдала повторного удару по Києву]</ref>. [[File:Mariupol 20220323 004.jpg|thumb|230px|Esinye sezakhiwo eziningi zokuhlala eMariupol sacekelwa phansi ibutho laseIRashiya entwasahlobo ka-2022, futhi abantu ababengaphakathi kwesakhiwo bashiswa bephila phakathi nokuqhuma kwamabhomu ebusuku.]] Ezindaweni ezihlaselwe abantu baseIRashiya baqala ukucekelwa phansi kwezincwadi zolimi lwesi-IYukreyini ezikhungweni zemfundo, eminyuziyamu, nemitapo yolwazi engahambisani nenqubomgomo yaseRussia, futhi benza uhlelo lwamakamu "okuhlunga" lapho izakhamuzi zaziboshwa futhi zihlukunyezwe<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-61208404 'You can't imagine the conditions' - Accounts emerge of Russian detention camps]</ref> <ref>[https://www.huffpost.com/entry/filtration-camps-russia-ukraine-war_n_624ac8b9e4b0e44de9c485ea Mariupol Women Report Russians Taking Ukrainians To 'Filtration Camps']</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2022/jun/12/ukrainians-who-fled-to-georgia-reveal-details-of-russias-filtration-camps Ukrainians who fled to Georgia reveal details of Russia’s ‘filtration camps’]</ref>. Futhi isihloko sesazi sefilosofi saseRussia nososayensi wezepolitiki uTimofey Sergeytsev, "Yini Okufanele IRussia Yenze Nge-Ukraine?" (IsiRashiya: Что Россия должна сделать с Украиной?), yabizwa ngokuthi “incwadi yesiRashiya ekhuluma ngokubulawa kwabantu” isazi-mlando saseMelika uTimothy Snyder<ref>[https://snyder.substack.com/p/russias-genocide-handbook Russia's genocide handbook]</ref> <ref>[https://kanaldim.tv/ru/eto-nastoyashhij-konczlager-21-filtraczionnyj-lager-sozdali-okkupanty-na-donetchine/ Это настоящий концлагерь: 21 фильтрационный лагерь создали оккупанты на Донетчине]</ref>. == Izilimi zaseRashiya == * [[isiRashiya]] ''Русский'' * [[isi-Abaza]] ''Абаза Бызшва'' * [[isiSirkasiya saseNtshonalanga]] ''Адыгэбзэ'' * [[isi-Altayi]] ''Алтай тили'' * [[isi-Avari]] ''Авар мацӀ'' * [[isi-Azeri]] ''Azərbaycanca'' * [[isiBashikiri]] ''Башҡорт теле'' * [[isiBuryati]] ''Буряад хэлэн'' * [[isiTshetsheni]] ''Нохчийн мотт'' * [[isiTshuvashi]] ''Чӑвашла'' * [[isi-Erzya]] ''Эрзянь Кель'' * [[isi-Ingushi]] ''ГІалгІай мотт'' * [[isiKabardiya]] ''Адыгэбзэ'' * [[isiKalmiki]] ''Хальмг келн'' * [[isiBalkari saseKaratshayi]] ''Къарачай-Малкъар тил'' * [[isiKhakasi]] ''Хакас тілі'' * [[isiKomi]] ''Коми кыв'' * [[isiMansi]] ''Маньси'' * [[isiMarii]] ''Марий йылме'' * [[isiMoksha]] ''Мокшень кяль'' * [[isiNogayi]] ''Ногай тили'' * [[isi-Oseshiya]] ''Ирон ӕвзаг'' * [[isiTatari]] ''Татарча'' * [[isiTuvani]] ''Тыва дыл'' * [[isi-Udmurti]] ''Удмурт кыл'' * [[isiYakuti]] ''Саха тыла'' <gallery> Image:Kremlevskaya Naberezhnaja Moscow.hires.jpg|[[IMoskwa]] </gallery> == Umlando == {{Commonscat|Russia}} {{DEFAULTSORT:Rashiya}} {{Amazwe eYurophu}} [[Category:IRashiya| ]] [[Category:Amazwe e-Eshiya]] [[Category:Amazwe eYurophu]] [[Category:Amazwe]] [[Category:Amazwe Ohlangeneyo]] [[Category:Amazwe eYurophu Empumalanga]] 54b1fegrz7zv4c6w1hust0vvs7eoh5c Mbatha 0 6719 124106 124065 2026-05-30T10:44:42Z Fongcwele 16873 124106 wikitext text/x-wiki [[File:MBATHA.png|thumb|Elithi Mbatha libhalwe ngesibheqe sohlamvu]] Igama elithi '''Mbatha''' [[Isibongo|liyisibongo]] sabantu abatholakala e-Afrika eseNingizimu, ezindaweni ezifana [[KwaZulu-Natal|neKwaZulu Natal,]] eMpumalanga, eGoli [[INingizimu Afrika|eNingizimu Afrika]]. Leli gama liyisenzo esisho ukwemboza, ukugubezela noma ukwembeza. Lihlobene negama isembatho elisho izingubo zokugqokwa. Abantu bakwaMbatha ababizwa ngokuthi amambatha, bazalwa nguMageba kaGumede. === uMlando === Umlando uthi ngenkathi kukhothama uPhunga kaGumede (owayeyiWele likaMageba), uMageba washiya umuzi wakhe eNhlazatshe ukuze avuse umuzi kayise kwaZulu ngoba uPhunga waye ngenayo indodana nxa ekhothama. Isihlalo sobukhosi bakwaZulu sathathwa nguMageba. Mhla eshiya umuzi wakhe oseNhlazatshe uMageba, washiya indodana yakhe uMpangazitha ukuba isale ivusa lomuzi. Kwadlula iminyakana-nje, wabizwa uMpangazitha ukuba agoduke ayovusa umuzi kaNtombela owaye ngukhokho wakhe. Wahamba uMpangazitha washiya lomuzi oseNhlazatshe nendodana yakhe uSontshikazi (uzokhumbula ukuthi lomuzi okaMageba, wadluliselwa kuMpangazitha naye wawushiya kuSontshikazi).uSontshikazi wayenomkhuba woku(mbatha) isikhumba senyathi emahlombe akhe, kanti abalandeli bakhe bona babe(mbatha) esenkomo isikhumba esishukiwe. Abantu ababekade bakhelene nabo bawubona lomkhuba, base beqala bethi "kwaSontshikazi emambatheni". Wonke umuntu owayehlana kulomuzi wayesezibiza ngokuthi ungowasemaMbatheni. Ngoba nendodana kaSontshikazi, uNdaba, wayebizwa ngowakwaMbatha namadodana akhe uMbeje kaNdaba, Dladla kaNdaba noShandu kaNdaba babe bizwa ngoMbatha. == Izithakazelo == Sontshikazi, Shandu ka Ndaba == Osaziwayo bakwaMbatha == [[Nomzamo Mbatha]] [[Gugu Mbatha-Raw]]{{DEFAULTSORT:Mbatha}} [[Category:AmaZulu]] sdq90lw3nk1ffc2nz0kl0bwmdgz6wv9 124107 124106 2026-05-30T10:45:32Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[AmaMbatha]] to [[Mbatha]]: Indlela efanele yokuloba izihloko eziyizibongo 124106 wikitext text/x-wiki [[File:MBATHA.png|thumb|Elithi Mbatha libhalwe ngesibheqe sohlamvu]] Igama elithi '''Mbatha''' [[Isibongo|liyisibongo]] sabantu abatholakala e-Afrika eseNingizimu, ezindaweni ezifana [[KwaZulu-Natal|neKwaZulu Natal,]] eMpumalanga, eGoli [[INingizimu Afrika|eNingizimu Afrika]]. Leli gama liyisenzo esisho ukwemboza, ukugubezela noma ukwembeza. Lihlobene negama isembatho elisho izingubo zokugqokwa. Abantu bakwaMbatha ababizwa ngokuthi amambatha, bazalwa nguMageba kaGumede. === uMlando === Umlando uthi ngenkathi kukhothama uPhunga kaGumede (owayeyiWele likaMageba), uMageba washiya umuzi wakhe eNhlazatshe ukuze avuse umuzi kayise kwaZulu ngoba uPhunga waye ngenayo indodana nxa ekhothama. Isihlalo sobukhosi bakwaZulu sathathwa nguMageba. Mhla eshiya umuzi wakhe oseNhlazatshe uMageba, washiya indodana yakhe uMpangazitha ukuba isale ivusa lomuzi. Kwadlula iminyakana-nje, wabizwa uMpangazitha ukuba agoduke ayovusa umuzi kaNtombela owaye ngukhokho wakhe. Wahamba uMpangazitha washiya lomuzi oseNhlazatshe nendodana yakhe uSontshikazi (uzokhumbula ukuthi lomuzi okaMageba, wadluliselwa kuMpangazitha naye wawushiya kuSontshikazi).uSontshikazi wayenomkhuba woku(mbatha) isikhumba senyathi emahlombe akhe, kanti abalandeli bakhe bona babe(mbatha) esenkomo isikhumba esishukiwe. Abantu ababekade bakhelene nabo bawubona lomkhuba, base beqala bethi "kwaSontshikazi emambatheni". Wonke umuntu owayehlana kulomuzi wayesezibiza ngokuthi ungowasemaMbatheni. Ngoba nendodana kaSontshikazi, uNdaba, wayebizwa ngowakwaMbatha namadodana akhe uMbeje kaNdaba, Dladla kaNdaba noShandu kaNdaba babe bizwa ngoMbatha. == Izithakazelo == Sontshikazi, Shandu ka Ndaba == Osaziwayo bakwaMbatha == [[Nomzamo Mbatha]] [[Gugu Mbatha-Raw]]{{DEFAULTSORT:Mbatha}} [[Category:AmaZulu]] sdq90lw3nk1ffc2nz0kl0bwmdgz6wv9 Islam 0 7347 124095 104398 2026-05-29T22:32:21Z Edwin Ndaba 13909 Ngichitha konke okwabhalwa ngoba kwanguhambelani neminqubomgomo 124095 wikitext text/x-wiki [[Islam|i-Islamu]] iyinkolo [[Izinkolo zika-Abrahama|ka-Abrahama]] ekholwa kuNkulunkulu oyedwa nokuthi umProfethi uMuhamedi (ukuthula makube kuye) uyisithunywa sikaNkulunkulu sokugcina. Umbhalo oyisisekela salenkolo uyiKhurani. Eminye imibhalo efundwa nakuba ingasimqoka njekeKhurani iyiHadithi. i-Hadithi ingumbhalo wezimfundiso nezenzo zomProfethi. Abakholwa kulenkolo babizwa amaMuslimi. AmaMuslimi akholwa ukuthi kukhona inkolo yemvelo embulwe ngamaProfethi ahlukile kusukela u-Adamu, umlisa ebakholwa ukuthi uwokuqala ukubunjwa nguNkulunkulu. Bakholwa ukuthi i-Islamu iyisigaba salenkolo yemvelo ephelele. AmaMuslimi akholwa ukuthi iKhurani iyilizwi likaNkulunkulu uqobo nokuthi liyisambulo sokugcina elingaguquki. AmaMuslimi akholwa ukuthi inxenye yenkolo yemvelo yembulwe emibhalweni yezinye izinkolo zobu-Abrahama: i-''Tawrat'' (izincwadi ezinhlanu zika[[UMose (uMprofethi)|Mose]]), i-''Zabur'' (amahubo kaDavide), kanye ne-''Injil'' (ivangeli lika[[UJesu|Jesu]]). Bakholwa ukuthi akekho omunye umProfethi ozothunywa nguNkulunkulu emuva kaMuhamedi. AmaMuslimi akholwa ukuthi uNkulunkulu munye, ukuthi kunokuphila ngale weliba, ukuthi abakholwayo bazoklomiswa ezulwini, nokuthi abangakholwi bazojeziswa esihogweni. AmaMuslimi akholwa ezimisweni ezibizwa iziNsika eziNhlanu ekufanelwe zilandelwe ngawonke amakholwa: i-''Shahadah'' (isifungo nemvumo yokukholwa), i-''salah'' (ukukhululeka zinsuku zonke), i-''zakat'' (ukunikela kubaswelayo), i-''sawm'' (ukuzila ukudla enyangeni lika-''Ramadan''), ne-hajj (ukuya eMekha enyangeni lika-''Dhu'l-Hijjah''). Inqoqo yomthetho ye-Islamu ibizwa i-''shariah''. Lomthetho uthinta imikhakha ehlukile njengokuboleka nokuphathwa kwemali, ukuhletshulwa kwezinxenye ezifezwa ngabesifazane nabesilisa empakathini, neminye imikhakha. i-Islamu inezinsuku ezimbili ezimqoka ekugujwa okuthile okwenkolo kuzona: i-''Eid al-Fitr'' ne-''Eid al-Adha''. Kunezindawo ezintathu ezingcwele ngokwenkolo ye-Islamu: i-''Masjid al Haram'' eMekha, i-''Masjid al-Nawabi'' eMedina ne-''Masjid al-Aqsa'' eJerusalema. Insusa ye-Islamu ingezi-610. AmaMuslimi akholwa ukuthi uNkulunkulu uthume ingilosi uJibrail (uGabriyeli) ukuthi ethule isambulo kuMuhamedi enhlonhlweni yase-Arabhiya eMpakathi-Mpumalanga. Kunamagatsha amabili amqoka kwi-Islamu: ubu-''Sunni'' (90% yamakholwa) nobu-''Shia'' (10% yamakholwa). Ukuhlukana kwalamagatsha kubangwe ukuphikisana mayelana ukuthi isikhundla somholi we-''Ummah'' (ubumbano lwawonke amaMuslimi emhlabeni) kufanele sidluliswe kubani ngasemuva kokukhothama kukaMuhamedi. Lokhu kuholele ekuhlukaneni ngokweminqubo yokwehlulela nokukhonza. Izwe elinenani lamaMuslimi ukundlula wonke amazwe iyi-[[I-Indonesia|Indonesia]]. Ngokwenani lamakholwa, ilandelwa [[iPakistani]], [[India|iNdiya]] [[Bangladesh|neBangladeshi]]. KunamaMuslimi ayizigidigidi ezimbili zamaMuslimi, ngaphambi [[UbuKristu|kwamaKristu]]. == Insusagama == Ibizo lika-Islamu lisuka ebizweni lesi-Arabhu (إسلام, ''al-Islām'') elichaza "ukuzithoba [kuNkulunkulu]". Ibiza lika-Muslim lisuka ebizweni lesi-Arabhu (مُسْلِم) elichaza "ozithobayo [kuNkulunkulu]". NgesiZulu nezilimi ezihlobene naso kusetshenziswa ibizo lobuSulemane. == Izinkolelo == === uNkulunkulu === Indikimba ka-''tawḥīd'' (توحيد) ichaza ukuthi uNkulunkulu (ngesiArabhu: ''Allah'') uyingqayivela futhi ingqingithi yakhe yinye. i-Islamu iphika inkolo yobuKristu ku[[Ziqu zinthathu|Ziqu eziNtathu]]. i-Islamu ikholwa ukuthi kuyisono ukuzama ukuqamba izithombe zikaNkulunkulu. i-Islamu ifundisa ukuthi akekho omunye unkulunkulu nokuthi nguyena yedwa ofanele ukudunyiswa. Ukukhonza izithombe noma ukukholwa kwabanye abonkulunkulu kubizwa i-''shirk''. i-Islamu ifundisa ukuthi uNkulunkulu udale wonke umkhathilibe nokuthi inhloso yemvelo kungukudumisa uNkulunkulu. === iziNgilosi === IziNgilosi (ngesiArabhu: ملك, ''malak'') ziyinhlobo yezinto eziphilayo ngokomoya ezibunjwe nobukhanya (''nūr''). [[Category:Islam| ]] gg7jb3npxsw4nit81v33l84x4vjlmvs 124102 124095 2026-05-30T08:25:56Z Edwin Ndaba 13909 124102 wikitext text/x-wiki [[Islam|i-Islamu]] iyinkolo [[Izinkolo zika-Abrahama|ka-Abrahama]] ekholwa kuNkulunkulu oyedwa nokuthi umProfethi uMuhamedi (ukuthula makube kuye) uyisithunywa sikaNkulunkulu sokugcina. Umbhalo oyisisekela salenkolo uyiKhurani. Eminye imibhalo efundwa nakuba ingasimqoka njekeKhurani iyiHadithi. i-Hadithi ingumbhalo wezimfundiso nezenzo zomProfethi. Abakholwa kulenkolo babizwa amaMuslimi. AmaMuslimi akholwa ukuthi kukhona inkolo yemvelo embulwe ngamaProfethi ahlukile kusukela u-Adamu, umlisa ebakholwa ukuthi uwokuqala ukubunjwa nguNkulunkulu. Bakholwa ukuthi i-Islamu iyisigaba salenkolo yemvelo ephelele. AmaMuslimi akholwa ukuthi iKhurani iyilizwi likaNkulunkulu uqobo nokuthi liyisambulo sokugcina elingaguquki. AmaMuslimi akholwa ukuthi inxenye yenkolo yemvelo yembulwe emibhalweni yezinye izinkolo zobu-Abrahama: i-''Tawrat'' (izincwadi ezinhlanu zika[[UMose (uMprofethi)|Mose]]), i-''Zabur'' (amahubo kaDavide), kanye ne-''Injil'' (ivangeli lika[[UJesu|Jesu]]). Bakholwa ukuthi akekho omunye umProfethi ozothunywa nguNkulunkulu emuva kaMuhamedi. AmaMuslimi akholwa ukuthi uNkulunkulu munye, ukuthi kunokuphila ngale weliba, ukuthi abakholwayo bazoklomiswa ezulwini, nokuthi abangakholwi bazojeziswa esihogweni. AmaMuslimi akholwa ezimisweni ezibizwa iziNsika eziNhlanu ekufanelwe zilandelwe ngawonke amakholwa: i-''Shahadah'' (isifungo nemvumo yokukholwa), i-''salah'' (ukukhululeka zinsuku zonke), i-''zakat'' (ukunikela kubaswelayo), i-''sawm'' (ukuzila ukudla enyangeni lika-''Ramadan''), ne-hajj (ukuya eMekha enyangeni lika-''Dhu'l-Hijjah''). Inqoqo yomthetho ye-Islamu ibizwa i-''shariah''. Lomthetho uthinta imikhakha ehlukile njengokuboleka nokuphathwa kwemali, ukuhletshulwa kwezinxenye ezifezwa ngabesifazane nabesilisa empakathini, neminye imikhakha. i-Islamu inezinsuku ezimbili ezimqoka ekugujwa okuthile okwenkolo kuzona: i-''Eid al-Fitr'' ne-''Eid al-Adha''. Kunezindawo ezintathu ezingcwele ngokwenkolo ye-Islamu: i-''Masjid al Haram'' eMekha, i-''Masjid al-Nawabi'' eMedina ne-''Masjid al-Aqsa'' eJerusalema. Insusa ye-Islamu ingezi-610. AmaMuslimi akholwa ukuthi uNkulunkulu uthume ingilosi uJibrail (uGabriyeli) ukuthi ethule isambulo kuMuhamedi enhlonhlweni yase-Arabhiya eMpakathi-Mpumalanga. Kunamagatsha amabili amqoka kwi-Islamu: ubu-''Sunni'' (90% yamakholwa) nobu-''Shia'' (10% yamakholwa). Ukuhlukana kwalamagatsha kubangwe ukuphikisana mayelana ukuthi isikhundla somholi we-''Ummah'' (ubumbano lwawonke amaMuslimi emhlabeni) kufanele sidluliswe kubani ngasemuva kokukhothama kukaMuhamedi. Lokhu kuholele ekuhlukaneni ngokweminqubo yokwehlulela nokukhonza. Izwe elinenani lamaMuslimi ukundlula wonke amazwe iyi-[[I-Indonesia|Indonesia]]. Ngokwenani lamakholwa, ilandelwa [[iPakistani]], [[India|iNdiya]] [[Bangladesh|neBangladeshi]]. KunamaMuslimi ayizigidigidi ezimbili zamaMuslimi, ngaphambi [[UbuKristu|kwamaKristu]]. == Insusagama == Ibizo lika-Islamu lisuka ebizweni lesi-Arabhu (إسلام, ''al-Islām'') elichaza "ukuzithoba [kuNkulunkulu]". Ibiza lika-Muslim lisuka ebizweni lesi-Arabhu (مُسْلِم) elichaza "ozithobayo [kuNkulunkulu]". NgesiZulu nezilimi ezihlobene naso kusetshenziswa ibizo lobuSulemane. == Izinkolelo == === uNkulunkulu === [[File:Allah 1.svg|thumb|Igama likaNkulunkulu (''Allah'') nesisho esithi "uDumo lwakhe malubabazwe" (''al-la Jalalu-hu'')]] Indikimba ka-''tawḥīd'' (توحيد) ichaza ukuthi uNkulunkulu (ngesiArabhu: ''Allah'') uyingqayivela futhi ingqingithi yakhe yinye. i-Islamu iphika inkolo yobuKristu ku[[Ziqu zinthathu|Ziqu eziNtathu]]. i-Islamu ikholwa ukuthi kuyisono ukuzama ukuqamba izithombe zikaNkulunkulu. i-Islamu ifundisa ukuthi akekho omunye unkulunkulu nokuthi nguyena yedwa ofanele ukudunyiswa. Ukukhonza izithombe noma ukukholwa kwabanye abonkulunkulu kubizwa i-''shirk''. i-Islamu ifundisa ukuthi uNkulunkulu udale wonke umkhathilibe nokuthi inhloso yemvelo kungukudumisa uNkulunkulu. AmaMuslimi akholwa ukuthi kunezithakazelo noma izibongo (ngesiArabhu: ''ʾasmāʾu llāhi l-ḥusnā,'' أَسْمَاءُ ٱللَّٰهِ ٱلْحُسْنَىٰ, ngesiZulu: amaGama amaHle kaNkulunkulu) ezi-99 uNkulunkulu angabizwa ngazo, isibonelo: uSomusa (اَلرَّحْمَـٰنِ; ar-Raḥmān), uSofefe (اَلرَّحِيْمُ; ar-Raḥīm), iNkosi (اَلْمَلِكُ; al-Malik), uSongcwele (اَلْقُدُّوسُ; al-Quddūs), uSokuthula (ٱلسَّلَامُ; as-Salām), umVikeli (ٱلْمُؤْمِنُ; al-Muʾmin), uSomandla (ٱلْجَبَّارُ; al-Jabbār), uPhakeme (ٱلْعَزِيزُ; al-ʿAzīz), uMdali (ٱلْخَالِقُ; al-Khāliq). === iziNgilosi === IziNgilosi (ngesiArabhu: ملك, ''malak'') ziyinhlobo yezinto eziphilayo ngokomoya ezibunjwe nobukhanya (''nūr'') nona umlilo (''nār''). iziNgilosi zidalelwe ukubungaza nokudumisa uNkulunkulu. Futhi, iziNgilosi zinemisebenzi ethile njengokwembula imilayeza esuka kuNkulunkulu, ukuloba izenzo zawonke umuntu ophilayo kusukela ukuzalwa kufikela ukushona, nokuthatha umphefumulo womuntu esikhathini eshona. Umfanekiso weziNgilosi ezithombeni uvamile ukuba isimumo somuntu. Kepha lomfanekiso uvamile ukuhluka kunomuntu ngokunikezwa izici zasezulwini noma ukuvezwa ngobukhulu obudlula lobo bomuntu. iziNgilosi ekukhulunywa ngazo ngamagama abo emibhalweni ye-Islamu ngu-Gabriyeli (''Jibrīl'') no-Mikhayeli (''Mika'il''). === Imibhalo === {{Multiple image|image1=HolyQuran-icon-green.svg|caption1=Igama leKhurani ngesibhalo sesiArabhu|image2=Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|caption2=Amavesi weKhurani egcaziwe odongeni lezinsimi zaseLodhi eDelhi|total_width=350|align=right}} iKhurani (''Quran'') lingumbalo we-Islamu esiyisisekela sohlaka lonke lwenkolo. AmaMuslimi akholwa ukuthi konke okulotshwe kwiKhurani kwembulwe nguNkulunkulu uqobo ngengilosi uGabriyeli kuMuhamedi kusukela 610 kufikela 632. Ngokuba uMuhamedi wayengakwazi ukubhala, abafundi bakhe babhala sonke isambulo asethule ngomlomo. Lombhalo unezahluko (''sūrah'') eziyi-114 nemigqa (''āyāt'') eyizi-6,236. Izinxenye ezembulwe uMuhamedi ehlala eMekha abhekane nezindaba zenkolo nomoya kepha lezi ezembulwe zilandela lezi eMedina zibhekane nezindaba zomthetho nokuphilisana emphakathini wama-Muslimi. Abafundi bezomthetho basebenzisa iHadith (inqoqelo yezimfundiso, umlando wempilo kanye neminqubo kaMprofethi) [[Inhlakahlo|ukuhlakahla]] iKhurani. Inzululwazi lokuhlakahla nokufakaza nge-Khurani kubizwa ''tafsir''. Imibhalo eyembulwe kumaProfethi ezengaphambu kaMuhamedi njengeTawrat kuMose, iZabrul kuDavide, i-Injil kuJesu yimibhalo ehlanekezekilwe ngenhlakahlo nangolobo. Kungakho iKhurani yiyona yodwa yemibhalo eqotho, ephelele, efanelwe ukufundwa, eyisisambulo esiyisiqiniso, esingaqhathaniseki neminye imibhalo, esiyilizwi likaNkulunkulu uqobo, eliqhakambisiwe, elinganamaphutha, futhi elilokugcina ukukhiqizelwa abantu nemimoya yonke emhlabeni ngunaphakade. === AmaProfethi === Amaprofethi (ngesiArabhi: أنبياء, ''anbiyāʾ'') ngabantu ) abathunywe nguNkulunkulu ukushumayela umlayezo ongcwele. Akekho owesifazane oke wabangumprofethi. Wonke amaprofethi ngabantu. Ngaphambu kaMuhamedi kunamaprofethi ahlukene, isibonelo: uAdamu (''ʾĀdam'') uNowa (''Nūḥ''), u-Abrahama (''ʾIbrāhīm''), uMose (''Mūsā''), uDavide (''Dāwūd''), no-[[UJesu|Jesu]] (''ʿĪsā''). uMuhamedi (''Muhammad'') ungumprofethi wokugcina. Ukukhombisa inhlonipho efanele, umuntu kufanele athi ukuthula makube kuye (''ṣallā llahu ʿalayhi wa-sallam'') ngasemuva kokusho igama lakha. Akekho omunye ozothunywa ngasemuva kwakhe. Bonke abathi bathunywe emuva kwakhe bangabakhohlisi ngokwenkolelo ye-Islamu. uMuhamedi uzalwe eMekha. Umndeni wakhe wangama-Banu Hashim besizwe sika-Quraysh. Uyise ngu-Abdullah ibn Abd al-Muttalib. Unina ngu-Amina bint Wahb. Uyise ushone ngesikhathi ezalwa. Unina ushone eneminyaka eyisithupha. Ukhuliswe ngumkhulu wakhe u-Abd al-Muttalib nobabumkhulu u-Abu Talib. u-Muhamedi uvakashelwe yingilosi uGabriyeli eneminyaka eyi-40 ngonyaka 610. Akuvunyelwanga ukuthi avezwe ubuso esithombeni. Futhi akukhombisi inhlonipho efanele ukudweba izifanekiso zemibuso zamaprofethi ngesiko le-Islamu. Ubuciko kakhulu imidwebo ye-Islamu ivame ukumveza uMprofethi engenabuso, futhi ezungezwe ngumlilo. Izenzo zikaMprofethi zibizwa i-''sunnah''. Lokho kuchaza indlela enyathelwe. Kukhuthazekile ukuthi amaMuslimi azame ukulandela izenzo neminqubo kaMprofethi njesibonelo esiqhakambile futhi esincomekayo. Izenzo zakhe zilotshwe ngabafundi nabaphelezeli bakhe. Lemilobo ibizwa i-''hadith''. Igatsha lamaSunni likholwa ukuthi umbhalo we-''hadith'' othembekile iyi-''Kutub al-Sittah''. Lombhalo uyinqoqelo yezincwadi eziyisithupha. Igatsha lamaShia likholwa ukuthi i-''Kutub al-ʾArbaʿa'' yilona umbhalo we-''hadith'' othembekile. [[Category:Islam| ]] 024tpn5g4b5lgsn9eniuxrxhr794qhl Ukuvukela kweSoweto 0 7707 124094 123791 2026-05-29T14:59:22Z Fongcwele 16873 ngifake isithombe 124094 wikitext text/x-wiki [[File:Mbuyisa_Makhubu_carries_Hector_Pieterson_at_Soweto_Uprising.jpg|thumb|Isithombe sikaMbuyisa Makhubu ethwele umfundi uHector Pieterson odutshulwe amaphoyisa]] [[File:South African police aim at protestors in Soweto uprising.jpg|thumb|Amaphoyisa edubula intsha ebhikishayo]] '''Ukuvukela kweSoweto''' noma '''izibhelu zaseSoweto''' kuwukuvekela [[Ubusha|kwentsha]] nochunge lwemibhikisho eyayiholwa intsha engabafundi abansundu, kusuka enxulumeni lase[[Soweto]] mhla zili-16 kuJuni 1976, yabe isibhebhethekela ezweni lonke,[[Ningizimu Afrika|eNingizimu Afrika]] ngenkathi yobandlululo.<ref name=":0">http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/575204.stm</ref> Abafundi abavela ezikoleni ezihlukahlukene baqala umbhikisho enxulumeni laseSoweto ngokumelene nokungeniswa kolimi [[IsiBhunu|lwesiBhunu]], esasibhekwa ''njengolimi labacindezeli,'' ukuba kufundiswe ngalo ezikoleni''.''<ref>https://sahistory.org.za/article/youth-struggle</ref> Kulinganiselwa ukuthi kwakunabafundi abayizi-20, 000 emibhikishweni. Umbuso wobandlululo wabahlangabeza ngodlame nonya lwamaphoyisa, futhi iningi ladutshulwa futhi labulawa. Kwakunabafundi abali-176 ababebulewe eSoweto lapho kuphela usuku lo mhla ziili-16 kuJuni.<ref name=":0" /> Lokhu kuvukela kwaba inhlansi yezibhelu kulo lonke izwe, futhi kwafa abangama-575 ngenxa yodlame ekupheleni kukaFebruawari we-1977.<ref>https://sabctrc.saha.org.za/glossary/soweto_uprising.htm?tab=victims</ref> <ref>https://archive.org/details/bub_gb_XqKpkirFIRoC/page/n149/mode/1up?q=Soweto</ref> Lezi zibhelu zaba inkathi ephawulekayo ekulweni nobandululo futhi zavuselela umzabalazo ngokumelene nobandlululo eNingizimu Afrika phakathi ezweni naphesheya. Ukuze kukhunjulwe lezo zehlakalo, usuku lapho zili-16 kuJuni lwenziwa umvalo womphakathi eNingizimu Afrika, lwabizwa uSuku Lwentsha, emhlabeni lwaziwa ngokuthi uSuku Lomntwana ongumAfrika. <ref>https://www.acerwc.africa/en/page/about-day-african-child</ref> ==Isendlalelo== Ukungena kweqembu le-National Party embusweni kwafika nezinguquko eziningi njengokushintsha imithetho yezemfundo. Ngonyaka we-1949 uhulumeni wajuba ukuba kwenziwe iKhomishana le-''Eiselen'' lapho kwakumele khona kubhekwe khona ukuphakwa kemfundo ay"Bantu" nukuthi ishintshew ngendlela ephakwa ngayo. Lekhomishana yayaholela ukusungulweni woMthetho weMfundo yeBantu (''Bantu Education Act'') ngonyaka we-1953. Lomthetho wenza kwaba yimpoqqo ukuba zonke izikole ezabe ziphethwe ngamasonto ezabe zithola uxhaso kuhulumeni ukuba zibhaliswe ngaphansi kukahulumeni. Ngalokhu uhulumeni wabe ufuna ukususa ukuphathwa kwezemfundo yama-Afrika ezandleni zamasonto knaye nezifundazwe. UMnyango weMfundo yaBantu wabe ubhekele ukuqinisekisa ukuthi imfundo yam-Afrika ihlukene futhi ibe sezingeni eliphansi. Lomthetho futhi wahlukanisa ukukhokhelwa kwemfundo yama-Afrika, umbuso wabe usebenzisa imali encane ezikoleni zabafundi bama-Afrika uma kuqhathaniswa nabafundi "abamhlophe." Ukwehla kwemali eyabe ifakwa ezikoleni zama-Afrika kwaholela ukutheni izikole ziminyane futhi zabe zinothisha abangenele, futhi bengenazo iziqu eziphelele zokufundisa <ref name "sa history">{{cite web|title=The June 16 Soweto Youth Uprising|url=http://www.sahistory.org.za/topic/june-16-soweto-youth-uprising.html|accesdate 25 August 2017}}</ref>. Imfundo yama-Afrika yabe iwaqeqeshela ukuba benze imisebenzi yezandla njengokusbenza emaplazini, emakhishini, neminye eminingi. Lokhu kufakazelwa amazwi kaH.F Verwoerd, lapho athi khona: "Ayikho indawo yom'Afrika emphakathini wamaYurophu ngaphezu kwezinye izinhlobo zemisebenzi. Akusizi ukuba athole uqeqesho oluzomdonsela emphakathini wamaYurophu (''“There is no place for [the African] in the European community above the level of certain forms of labour. It is of no avail for him to receive a training which has as its aim, absorption in the European community”) <ref name="Ndlovu 344"/><ref name "sa history"/>. Ngonyaka we-1954-5 othisha kanye nabafundi bazama ukubhikishela uMthetho weMfundo yaBantu, babumba inhlanganao eyabe yaziwa njenge ''The African Education Movement.'' Ukuqhutshekiswa koMthetho weMfundo yaseNyuvesi wama-45 wavala nya ukuba ama-Afrika aye emanyuvesi "abamhlophe" ([[INyuvesi yaseKapa|iNyuvesi yaseKapa]] kanye nayase[[University of the Witwatersrand|Witwatersrand]]). Lomthetho wabe uhlukanisa amanyuvesi ngokobuhlanga kanye ngezizwe zama-Afrika, okwaholela ekutheni kubunjwe amanyuvesi angamahlathi (''bush universities''). Kulezi ziNyuvesi kubalwa eyase[[University of Fort Hare|INyuvesi yaseFort Hare]], eyase[[INyuvesi yaseVenda|Venda]], eyaseNtshonalanga Kapa, lamanyuvesi abe ehlukene ngokobuzwe, nalapha kwaba khona imibhikisho<ref name "sa history"/>. UMthetho wezeMfundo waBantu bama[[AmaKhaladi|Khaladi]] we-1963 (''Coloured Person's Education Act of 1965'') kanye noMthetho weMfundo yamaNdiya we-1965 (''Indian Education Act of 1965'') yabekwa ukulawula imfundo yamaKhaladi kanye nama[[AmaNdiya|Ndiya]] ngokulandelana futhi ukuyihlukanisa "kweyabamhlophe". UMthetho wezeMfundo waBantu bamaKhaladi wanika igunya lokuphathwa kwemfundo yamaKhaladi engaphansi kuMnyango weziNdaba zamaKhaladi, uphoqa ukuba izikole zaKhaladi zibhaliswe ngaphansi kwahulumeni. UMthetho Mfundo yamaNdiya wanika igunya lokuphathwa kwemfundo yamaNdiya kuMnyango weziNdaba zamaNdiya okwenza imfundo yamaNdiya ukuba ibe yimpoqo <ref name "sa history"/> . Ngonyaka we-1974 uMphathi weBantu Education uJ.G Erasmus wakhipha umyalelo owabe uthi kusukela zi-1 uMasingana we-1975 zonke izifundo zabe zozfundwa ngolimi lwesiBhunu, lapha kubalwa lezi zifundo: izibalo, ezokubala kanye nezifundo ngabantu kusukela ebangeni lesikhombisa. Isizathu sokuphoqa ukuba kusetshenziswe ulimi lwesiBhunu yingoba ukusetshenzisa kwalo lolu limi kwabe kuphansi kakhulu nguma-Afrika<ref>{{cite web|url=http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm|title=The Afrikaans Medium Decree|author=Alistair Boddy-Evans|work=About|access-date=2017-10-17|archive-date=2009-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513063846/http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm|dead-url=yes}}</ref>. Ama-afrika amaningi kanye nenhlangano yo thisha eyaziwa nge ''African Teachers Association of South Africa'' babengambisani nalokhu ngoba isiBhunu sabe saziwa njegolimi lomcindezeli (''"Language of the Oppressor"'') njengoba kwabeka uMbhishobi uDesmond Tutu <ref>''The Youth Struggle'',{{cite web | url=http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/june16/struggle.htm|title=The 1976 Students' Revolt|publisher=South African History Online}}</ref>. Mhla zingama-30 uMbasa 1976 abafundi baseOrlando West Junior School bangenelela isiteleka esagcina siqhubekele kwzinye izikole. Lapha abafundi babenhikishela ukuba bathole impatho efanayo nokuthi bafundiswe ngenndlela efanayo nezikole zabamhlophe. Umfundi wasesikoleni i-Morris Isaacson High School, ogama lakhe ngu-[[Teboho "Tsietsi" Mashinini]], waphakamisa ukuthi kube khona umhlangano mhla zi-13 ukuzokhuluma ukuthi kumele kwenziwe njani ukuze bazwakale. Abafundi babumba ikomidi elaziwa nje ''Soweto Students' Representative Council'' elahlanginisa umbuthano wama-16 Nhlangulana 1976 <ref name "sa history"/>. ==Ukuvukela eSoweto nge-1976== Ngehora le-7 eSoweto ngosuku le-16 Nhlangulana 1976 umbuthano owabe uhlelwe yi''Soweto Students' Representative Council'' uyabe iholwa ngu Teboho "Tsietsi" Mashinini wenzeka ngalolu suku wabe uhlanganisa abafundi abalelwa phakathi kwe-10 000 kuya kwi-20 000 abanye babo labafundi bebengenalo ulwazi ngaphambilini ngalombuthano <ref name"Tsiestsi">{{cite web |url=http://www.joburg.org.za/2006/june/jun12_june16.stm |title=The homecoming that wasn't |first=Lucille |last=Davie |date=12 June 2006 |agency=Johannesburg News Agency |publisher=City of Johannesburg |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614021718/http://www.joburg.org.za/2006/june/jun12_june16.stm |archivedate=14 June 2006 |accessdate=23 August 2017 }}</ref>. Le mashi ayabe ithola ukwesekwa yinhlangano ye-'' Black Consciousness Movement'' njengoba yabe ihlelelwe ukuba ibe yimashi enokuthula noxolo yingakho yaphinda yesekwa ngothisha kanye nothishanhloko ezikoleni eSoweto <ref name="Ndlovu 344">{{cite book |url= http://www.sadet.co.za/docs/RTD/vol2/Volume%202%20-%20chapter%207.pdf |title= The Road to Democracy in South Africa |volume= 2 |chapter= The Soweto Uprising |author= Sifiso Mxolisi Ndlovu |publisher= South African Democracy Education Trust |accessdate= 30 October 2011 |page= 344 |archive-date= 25 April 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120425122947/http://www.sadet.co.za/docs/RTD/vol2/Volume%202%20-%20chapter%207.pdf |dead-url= yes }}</ref>. Abafundi bokuqala ukuhlangana abaseNaledi ''High school'', balandelwa abaseMorris ''Isaacson High School'', bathuka sebevinjwe ngamaphoyisa <ref name "Tsiestsi"/>. Umholi wabo wabaluleka ukuba bangawasukeli amaphoyisa, baqhubeka nemashi ngenye indlela eyabaholela e''Orlando High School''. Abafundi kulesi lesi sikhathi babephethe azingqwembe ezabe zibhlawe ukuthi "Pansi ngesiBhunu" ''"Down with Afrikaans"'', "Viva Azania", "Uma kumele senze isiBhunu, uVoster kumele enze isiZulu" ''""If we must do Afrikaans, Vorster must do Zulu".'' Lemashi yabe ingenalo udlame abafundi babeneme futhi nemimoya iphezulu <ref name "sa history"/><ref>{{cite web|url=http://www.vryeafrikaan.co.za/site/lees.php?id=611|title=Soweto, 1976: 'n Inklusiewe herbegin 30 jaar later?|language=Afrikaans|publisher=Die Vrye Afrikaan|author=F.I.J. van Rensburg|access-date=2017-10-17|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308053144/http://vryeafrikaan.co.za/site/lees.php?id=611|dead-url=yes}}</ref>. Kwathi ngokugamaxa kwehora lesi-9 abafundi baqhubeka nokumasha baze bafika maduzane nasesikoleni i-Orlando High School lapho bafika bama khona beqhubeka becula futhi bephethe izingqwembe zabo phezulu. Amaphoyisa aqala ukudubula ngaso lesi sikhathi, abafundi bokuqala abadutshulwa bafa ngalesi sikhathi kubalwa u[[Hastings Ndlovu]] owabe eneminyaka engama-15 kanye no[[Hector Pieterson]] owabe eneminyaka engama-13. Yingalesi sikhathi lapho kwaqala khona udlame olwadonsa isikhathi eside laze lwabhethekela emalokishini amaningi aseNingizimu Afrika<ref name "sa history"/>. Umbiko wamaphoyisa wabe uthi ngalolu suku kwafa abafundi abangama-23 ngosuku loqukala lombhikisho. Ngenkathi luqhubeka usuku ilokishi lonke labe livutha, ngoba lapha kwashiswa zonke izakhiwo zahulumeni kanye nezindawo lapho kuphuzelwa khona utshwala<ref>{{cite book}}|title=A Dictionary of South African History|year=1998|last=Saunders}}</ref>. Ngosuku lwesibili (17 Nhlangulana)sabe sisemanzonzo isimo ngoba amaphoyisa abe esephume ngobuningi bawo eyabalelwa ezi-1500 ukuzoqapha isimo elokishini laseSoweto. Ngalolu suku isimo sabe sesishube kakhulu ngoba amaphoyisa abae esebenzisa indluzula ukukuhlakaza izixuku. Intsha nayo yaphendula kulendluzula ngokuthi ilwe nawo namaphoyisa, futhi kwaphinde kwashiswa namabhilidi kanye nezimoto zika hulumemeni ngelesi sikhathi. Izigameko zango Nhlangulana zabhebhetheka nakwezinye izindawo eNingizimu Afrika, lokhu kwadala uthuthuva olukhulu eNingizimu Afrika ngalesi sikhathi. Abantu abasha abaningi abasha balahlekelwa izimpilo zabo, abanye akwaziwua ukuthi baduka bayaphi kanti abanye baboshwa baphuma abanye abazange babuye emajele. ==Bonke Abalahlekelwa yizimpilo zabo== Imbibiko yabe ithi bangama-176 abashona ngemibhikisho ye-1976, lesi sibalo sibuye silinganiselwe e-700. Uhulumeni wabe ekhiphe isitatimende esithi bangama-23 abafundi abafa kwalingiselwa kwabayizinkulungwane abalimala <ref name "sa history"/><ref>{{cite web |url=http://people.hofstra.edu/alan_j_singer/CoursePacks/ApartheidSouthAfricaandtheSowetoRebellion.pdf |title=Apartheid South Africa and the Soweto Rebellion |author1=April Francis |author2=Vanessa Marchese |publisher=[[Hofstra University]] |website=hofstra.edu |access-date=2017-10-17 |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709222341/https://people.hofstra.edu/alan_j_singer/CoursePacks/ApartheidSouthAfricaandtheSowetoRebellion.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="Harrison 1987">{{cite book|title=The White Tribe of Africa|year=1987|first=David|last=Harrison}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |+ Uhla lwabahlekelwa yizimpilo zabo ngemibhikisho ye-1976 . ! Igama ! Indawo afela kuyo ! Iminyaka ! Usuku ! Imbangela yokufa |- | Adams, Sandra Joyce || Kew Town || 15 || 16.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambili (''ricochet'') kwsitezi sesi-3 |- | Adriaanse, Noel John || Hanover Park || 13 || 2.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngakwesokunxele |- | Africa, Pieter || Montagu || 24 || 11.9.76 || Iminingwane yokufa isaphenywa |- | Albern, Bazil || Elsies River || 16 || 9.9.76 || Wuduthulwa eceleni esisiwini |- | Allie, Abduraghman || Ravensmead || - || 7.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Appolis, Christopher || Menenberg || 16 || 10.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambilu kuJordaan Road |- | August, Victor L. || Gugulethu || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela |- | Bakubaku, Golden || Nyanga || - || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Balnardo, Gary Sandy || Grassy Park || 19 || 16.9.76 || Wadutshulwa esinqeni kanye nasesifubeni ngaphambili ku''Head Road'' |- | Barnes, Isaac || Bonteheuwel || 16 || 25.8.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Barnes, Sydney || Gugulethu || 32 || 26.8.76 || Washawa waze wafe yiqulu labsebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Barron, James || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Bezuidenhout, Isaac || Mosselbay || - || 14.9.76 || Wangcwatshwa |- | Bota, Michael || Nyanga East || - || 26.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Botha, William || Nyanga || - || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Botha, Neville, J.G. || Retreat || 20 || 8.9.76 || Wadutshulwa esisswini kusuka ngaphambili |- | Buba, Lawrence || Philippi || 14 || 9.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Buthelezi, Leonard || Soweto || 39 || 4.8.76 || Amanxeba okuduthulwa ekhanda knaye nasemzimbeni |- | Buthelezi, Joyce || - || 16|| 26.12.76 || Amanxeba okudutshulwa esifubeni nasekhanda negnkathi amaphoyisa edubula abafundi eSekano-Ntoane ''High School'' |- | Carolissen, Gasant || Hanover Park || 21 || 2.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Carolissen, Ronald C. || Stellenbosch || 22 || 9.9.76 || |- | Cezala, Bonekeli || - || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela |- | Cloete, Joseph E. || - || 30 || 9.9.76 || Waduthsulwa esidlathini nasesiswini ngaphambili nasemuva kanye emqaleni ngemuva |- | Cook,, Faried || Manenberg || 16 || 9.9.76 || Waduthulwa emqaleni kusuka ngemuva |- | Cooke, Rodney || Bonteheuwel || 24 || 25.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Dajee, Bhanudey || Retreat || 37 || 8.9.76 || Waduthulwa emaphashini nasenhliziweni |- | Daniels, Patrick J || Elsies River || 24 || 9.9.76 || Wadutshulwa ngemuva kwekhanda |- | Daniels, John || Retreat || 35 || 8.9.76 || Waduthulwa kwesokunxele esifubeni |- | Daniels, Kammips || Cloetesville || 33 || 7.9.76 || Waduthulwa washona |- | Davids, John || Menenberg || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngemuva ku-''Thomas Avenue'' |- | Davids, Mogamat Rushaad || Athlone || 24 || 27.12.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Dlanza, Dennis Bantu || Langa || 22 || 27.12.76 || Wadutshulelwa eLanga |- | Dondi, T.S.B. || Gugulethu || - || 16.9.76 || Wadutshulwa |- | Domtsa, N. || Mellville || 46 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Dube, Yvonne || Paarl East || 45 || 9.9.76 || Uphenyo lokufa laveza ukuthi wafa emve kokudutshulwa ngezinhlwayi eziyi-7 zesibhamu. Inkosi yasenkantolo yahtola ukuthi aketkho obandakanyekayo ekufeni kwakhe. Wabe esequlini elalijikijela amatshe |- | Dunga, Gidliza || Epton || - || 1.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Dithipe, Elifas || Kagiso || - || 31.12.76 || - |- | Dladla, Baby || Soweto || 28 || 14.6.76 || Wadutshulwa ekhanda |- | Dlamini, Emmanuel || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Edelstein, Melville Leonard || Soweto || 57 || 16.6.76 || Washaywa yiqulu labantu abangaziwa ngamatshe waze washona |- | Eesterhuizen, Johannes Hendrik || Soweto || -|| 26.12.76 || - |- | Elliot, Charles || Manenberg || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Essop, Dawood || Bonteheuwel || 30 || 25.8.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Ferguson, Herry A.J.D || Hanover Park || 30 || 2.9.76 || Wadutshulwa emaphashini ngemuva |- | Finch, Alfred A. || Retreat || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa kwesokudla esifubeni ngaphambili |- | Fish, Edward || Ravensmead || 25 || 7.9.76 || Wadutshulwa kwesokudla esifubeni kanye nasesiswini ngaphambili |- | Fisher, Ivy || Langa || 32 || 12.8.76 || Wadutshulwa ekhanda ngakwesokudla |- | Follie, Enoch || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa ngaphezu kwenhliziyo |- | Garnie, R.W. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshuwa ehlombe lakwesokudla |- | Gasnola, Suleman || Lansdowne || 17 || 9.9.76 || Wadutshulwa esifubeni eceleni |- | Gcwabe, Abel Daniso || Gugulethu || - || 1.11.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Genu, Fetras || Gugulethu || 18 || 12.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Gincana, Atwell || - || - || 18.6.76 || - |- | Gishi, Jackson || - || 67 || 27.12.76 || Kusaphenywa |- | Gobile, Christopher || Gugulethu || 26 || 21.8.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Godwe, Jeffery || Soweto || - || 18.6.76 || - |- | Gonxeka, Sidney Z. || Langa || 18 || 28.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Gule, Petrus || Soweto || 15 || 26.8.76 || Inxeba lokudutshulwa ekhanda |- | Gumata, Jumba || Soweto || 26 || 26.12.76 || - |- | Gushamn, Mhlangabezi E || Gugulethu || 28 || 11.8.76 || Waduthulwa ekhanda ngaphambili |- | Guwa, Nelson || Gugulethu || 48 || 26.12.76 || Wagencwa waze wafa ngabasebenzi bokufika |- | Harris, Ronald || Silvertown || 25 || 16.9.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Hlakula, Stanley Mlamli || Gugulethu || 26 || 27.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Hoogaardt, Spasiena Hugenot, || Paarl || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa |- | Hlatshwayo, Joyce || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Hlongwane, Johannes || Soweto || 43 || 12.9.76 || - |- | Hlongwane, Petros || Soweto || 29 || 25.7.76 || - |- | Hlokwane, N.C. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wagxotshwa yibhasi |- | Isaacs, Colin || Retreat || 31 || 9.9.76 || Wadutshulwa emqaleni ngemuva |- | Isaacs, John || Manenberg || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa |- | Jacobs, Shaheed || District Six || 15 || 3.9.76 || Wadutshulwa eceleni emqaleni kanye nasesifubeni ekhoneni lemiqwaqo Sackville and Vincent Streets, eKapa. |- | Jacobs, Mervyn || Elsies River || 16 || 8.9.76 || Waduthulwa ngemuva |- | Jacobs, John || Manenberg || 15 || 9.9.76 || Waduthulwa engalweni kanye nasesifubeni kwesokunxele e''Green Dolphin Bottle Store'', kuJordaan Road. |- | Jelems, Government || Nyanga || - || 27.12.76 || Wadutshulwa waphinde wagencwa waze wafa |- | Johnson, Erol || Manenberg || - || 4.2.77 || Waduthulwa esiswini |- | Jonas, Lawrence || Nyanga || 26 || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi ''migrant workers'' |- | Kahn, Nazeem || Manenberg || - || 16.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kanye nasesisiwini |- | Kalakahla, Samson Fantu || Soweto || 26 || 25.8.76 || - |- | Kalane, George || Soweto || 15 || 26.12.76 || - |- | Kamesi, Andries || Gugulethu || 25 || 11.8.76 || Waduthsulwa ekhanda ngapambili |- | Kamfer, Christiaan B. || Ravensmead || 16 || 7.9.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Khalipha, Richard || Nyanga || 4 months || 15.1.77 || Isizathu sokufa asikakaziwa |- | Khan, Naziem || Manenberg || 15 || 16.9.76 || - |- | Kleinschmidt, Amgeline || Elsies River || 31 || 8.9.76 || Wadutshulwa emuva kwekhanda |- | Komani, Brian || Nyanga || 27 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Kumalo, Joseph || Gugulethu || 22 || 3.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Kwisomba, Harry || Gugulethu || 30 || 26.12,76 || Wadutshulwa washona |- | Kambule, Eliakim Sutu || - || 50 ||- || Ukulimala okuningi emzimbeni |- | Kekane, Andries || Mamelodi || -|| 31,12,76 || - |- | Kekane, Shadrack || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Keokame, Marshall || Soweto || - || 16.6.76 || |- | Kgampe, Philemon || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Kgapule, Edward || Soweto || - || 26.12.77 || |- | Kgate, Sydney || - || 46|| - || Wadutshulwa washona |- | Kgoadi, Gustov || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Kgokong, Linda || Daveyton || - || 31.12.76 || - |- | Kgongoana, Ariel "Pro" || Soweto || -|| 16.6.76 ||- |- | Kgupisi, Herbert || Soweto || -|| 26.12.76 ||- |- | Khaje, Sydney Kabelo || Soweto || 47 || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Khambule, Godfrey || Soweto || 12 || 24.8.76 || Aamxeba okuduthulwa ngenkathi amaphoyisa edubula esixukwini. |- | Khoza, John || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Khumalo, Columbus || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Khumalo, Daniel || Soweto || 24 || 19.6.76 || Ukulimala okuningi emzimbeni |- | Khumalo, Nehemiah M. || Soweto || 24 || 21.6.76 || Wagwazwa ngaphezudlwana kwenhliziyo |- | Koalana, Doctor || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Koalana, Willy || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Kobedi, Kabelo || Soweto || - || 25.6.76 || - |- | Koloane, David D. || - || 16 || 24.8/76 || Inxeba lokudutshulwa. Aamphoyisa ophenyweni lokufa kwakhe athi wahlasela iphoyisa ngembazo |- | Kolonga, David || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Kubeka, Johannes || Soweto || 24 || 16.7.76 || Amanxeba okudutshulwa onyaweni lakwesokunxele. Wabuluwa ukopha |- | Khubeka, Hilton || Soweto || 19 || 17.6.76 || - |- | Khubeka, Robert || Soweto || 24 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Khubeka, Zabulon || Soweto || 47 || 22.8.76 || - |- | Kumalo, Zolile || Soweto || - || -|| - |- | Kunene, Edward || Soweto || 42 || 18.6.76 || Wagwazwa kabili ngakwesobunxele esifubeni |- | Kunene, Norman || - || 27 || 17.6.76 || Wadutshulwa |- | Kwadi, Gunston || Soweto || 32 || 26.8.76 || Amanxeba okudutshulwa ekhanda |- | Kwinana, Gregory || Soweto || 38 || 17.6.76 || - |- | Laaka, Erick || - || 58 || 17.9.76 || Amanxeba amaningi esiswini |- | Lebelo, Abiel || Soweto || 20 || 4.8.76 || Wadutshulwa futhi wa-''teargassed'' |- | Leburu, John || Soweto || 23 || 18.6.76 || |- | Leburu, Nathaniel ||- || 39 || - || Inhlamvu yangena emgogodleni |- | Ledwaba, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Lee, Ralph, R || Retreat || 34 || 8.9.76 || Wadutshulwa emaqaleni ngaphambili |- | Leepo, Junior || - || - || 19.1.77 || Washiswa waze wafe ngebhomu likaphethiloli |- | Lengwali, Patrick || Soweto || - || 11.1.77 || - |- | Lengwathi, Patrick Themba || Soweto || - || 16.6.76 || Wadutshulwa |- | Lepota, David || - || - || 26.12.76 || - |- | Leroke, Hermina || Soweto || - || 26.12.77 || |- | Lesele, Tutu John || Langa || 45 || 11.8.76 || Wadutshulwa isihluzu , esinqeni kanye nasesisfubeni ngemuva |- | Lesejane, Ashely || Moepong || -|| 31.12.76 || - |- | Lesumi, J. Soweto || -|| - || 26.12.76 || Wahlaselwa ngabahlali basehostela |- | Letlaku, J. || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Letleka, Dominic || Soweto || 4 || 18.6.76 || - |- | Letsholo, Peter || Soweto || 21 || 25.8.76 || - |- | Leukes, Owen || Bonteheuwel || 17 || - || Wabokwa ohlwini lwamaphoyisa njengofile kodwa engabulawanga ngamaphoyisa |- | Limba, Cyril Ivan || Manenberg || 18 || 9.9.76 || Wadutshulwa emhlane e-''Vistula Tavern Bottle Store'' |- | Linda, Petrus King || Soweto || 26 || 26.12.76 || Wafa ngokudutshulwa |- | Lloyd, Jan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Louw, Samuel || Gugulethu || 42 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Lucas, Cornelius || Mossel Bay || - || - || Wafa ngaphambi zamhla zingama-15 kuMandulo |- | Lutiya, Wiseman || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Luphindo, Inspector || Soweto || 24 || 2.7.76 || - |- | Lupiwane, Goowill || Soweto || 35 || 18.2.77 || Ugebhezi oluphoqokile |- | Luvatsha, Reginald || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Luvatsha, Thembo || Soweto || -|| 26.6.76 || Amanxeba okudutshulwa ngezansi kwesisu |- | Mabandla, Selby || Soweto || 58 || 26.12.76 || Wagencwa ekhanda ngenkathi abahlali basehostela behlasela abahlali baseSoweto |- | Mabaso, Erick || Soweto || 18 || 26.12.76 || - |- | Mabaso, Mathabeni || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mabaso, N || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mabena, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || Wagwazwa |- | Mabitsa, Steven || - || 58 || 19.6.76 || Wagwazwa esifubeni - wafa ngenkathi kubhikishwa |- | Maboya, Bennet || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Maboya, Bernard || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mabuku, Glagys || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mabunda, Sam Boy || Mamelodi || -|| 31.12.76 || - |- | Mabuya, B. || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa emlonyeni nasehlombe |- | Mabuza, Patrick || Soweto || 24 || 17.9.76 || - |- | Mabuza, Shadrack || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mabyka, Gladys || Soweto || 26 || 18.2.77 || - |- | Madibo, P. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa ehlombe lakwesobunxele |- | Madikane, Daniel || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Madzivhandla, Patrick || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Madupe, Johannes || - || -|| - || Waduka ngoNhlangulana we-1976 eGa-Rankuwa. Amaphoyisa awanayo eminye imininingwane |- | Maepa, Simon Soweto || - || - || 26.12.76 || - |- | Maga, Dane || Alexandra || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa |- | Magadani, Florence || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Magagula, Petrus || - || 49 || - || Wadutshulwa washona |- | Mahapo, Godfrey || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mahasha, Daniel || Soweto || - || 26.12.77 || - |- | Mahlaba, David || Soweto || 24 || 26.12.78 || - |- | Mahlambi, Pauline || Soweto || - || 26.12.79 || Inxeba lokudutshulwa ethangeni |- | Mahlaza, Raymond || Soweto || 24 || 17.6.76 || Waduthsulwa enqulwini |- | Mahlinza, Maxwell || Soweto || 24 || 17.6.76 || Waduthsulwa enqulwini |- | Mahopo, G. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Mahurawe, Titus || - || 13 || - || Wadutshulwa emuva |- | Maichetha, Walter || Soweto || 15 || 26.12.76 || - |- | Mailangwe, Richard || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Maipa, Simon || Soweto || - || 26.12.77 || - |- | Majambela, Archibald || Gugulethu || 23 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Majamba, Douglas || Philippi || 20 || 12.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Majeka, Rebecca || Langa || 37 || 11.8.76 || Wadutshulwa emqaleni ngemuva |- | Majoko, Daniel || Soweto || - || 26.12.78 || - |- | Majola, Nongoentu || Soweto || 28 || 8.8.76 || Wadutshu;wa wafa ngamphoyisa asebenza kulayini westimela |- | Majola, Boy || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Majola, Titus || Soweto || 15 || 19.7.76 || - |- | Makaluza, Ellen || Gugulethu || - || 26.12.76 || Wagencwa wafa ngebasebenzi bokufika |- | Makundayi, Monica || Gugulethu || 5 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Makate, Washington || Soweto || 26 || 25.8.76 || Amanxeba okuydutshulwa ngohlwayi emilenzeni yombili. Wopha waze wafa |- | Makari, Abraham || Soweto || 43 || 18.2.77 || Amanxeba okugwazwa |- | Makate, Washington T. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa emqaleni |- | Makgabane, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Makgetle, David || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Makhabane, Petrus K. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa esifubeni kanye naseseswini |- | Makhari, Abraham || Soweto || 33 || 26.12.76 || - |- | Makhetha, Percy || - || 15 || 26.12.76. || Inxeba lokudutshulwa |- | Makhotla, Makhosi || Soweto || 41 || 7.9.76 || Amanxeba okudutshulwa esiswini |- | Malindisa, George || Soweto ||23 || 31.7.76 || - |- | Mamogobo, Ezra || - || 49 || 24.7.76 || Ukulimala emzimbeni kanye nasekhanda |- | Maneli, Gladwell, V. || Gugulethu || - || 2.1.77 || Washawa wafa yiqulu labasebenzi bokufika |- | Manale. Herbert ||Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Manganyi, Victor || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Manhayi, Arthur || Soweto || 24 || 24.8.76 || Wagencwa waze wafa, kusolaka abahlali basehostela (''hostel dwellers'') |- | Mankayi, Benjamin || Soweto || 39 || 23.8.76 || Wagwazwa ngesikhtahi kuhlasela abahlali basehostela |- | Mankayi, Gideon || Soweto || 39 || 24.8.76 || Wanqunywa ekhanda ngesikhali esibukhali |- | Maphalala, S. ||Soweto || - || 27.8.76 || Wadutshulwa |- | March, Phillip || Soweto || 16 || 20.6.76 || Wadutshulwa kathathu ekhanda |- | Marney, Alfred || Retreat || 18 || 16.9.76 || Wadutshulwa emhlane |- | Maseko, Sara || Soweto || 46 || 17.6.76 || Amaxeba okuduthulwa emathangeni. Wabulawa wukopha |- | Maseko, Sylvester Vusi || Soweto || 21 || 20.9.76 || Amaxeba okudutshulwa ekhanda |- | Masiba, Nkululo, S. || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa ehlombe lakwesokudla ngemuva |- | Masimango, Bernard || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masuku, Themba || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masenya, Grace || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mashaba, Johannes || Soweto || 22 || 26.12.76 || Waklinywa. |- | Mashiane, F.B. || Soweto || - || 26.8.76 || Wadutshulwa |- | Mashinini, Morris || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mashombo, Ben || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masilela, Aby || Soweto || 24 || 26.12.76 || Amanxeba amaningi |- | Masilo, Boas Sydney || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masilo, E.N. || Soweto || - || 24.8.76 || Wagencwa ngabahlali basehostela |- | Masinga, David || Soweto || 19 || 16.6.76 || - |- | Masuiga, David || Soweto || 19 || 16.6.76 || - |- | Mathabathe, Aaron || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mathagane, Elifas || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mathebula, Jacob Sydney || Soweto || 22 || 4.7.76 || Wadutshulwa onyaweni |- | Mathebula, Josiah || Soweto || 54 || 26.12.76 || Ukulimala emgogodleni. |- | Matheson, Reginald C. || Retreat || 18 || 8.9.76 || Wadutshulwa emhlane, emqaleni kanye nasekhanda ngemuva. S |- | Mathobela, Johan || Soweto || 19 || 12.8.76 || - |- | Matimela, Lazarus || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Matlhaku, Samuel || Soweto || 66 || 26.6.76 || - |- | Matome, Mackenzie || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsabu, Abel Jan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsapola, E. || Soweto || - || 26.12.76 || Amanxeba ambili okudutshulwa |- | Matsepe, Jeffrey || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsunyane, James Sello || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa emhlane, inhlamvu yangena emzimbeni |- | Mavimbela, Sipho || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa esifubeni |- | Matyeni, Wellington K. || - || 21 || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile ngoZibandlela we-1976 |- | May, Nicholas || Retreat || 19 || 8.9.76 || Wadutshulwa emuva |- | Mazomba, Boy Charles || - || 18 || 14.9.76 || Amanxeba okudutshulwa kugonyelwa ukuthi wabe onela phansi ujantshi wesitimela ngaphambi kokuba abalekele iphoyisa elamdubula |- | Mazwai, Zizwe || Gugulethu || 18 || 8.9.76 || Waya kovakashela umngani ngehora lesi-6 kusihlwa mahlazingama-8.8.76. Isidumbu sakhe satholakala emakhazeni ngosuku olulandelayo. |- | Mbali, James || - || 15 || 1.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Mbatha, Ames || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mbatha, Dumisani Isaac || - || 16 || 25.9.76 || - |- | Mbatha, Sipho Clement || Soweto || 22 || 24.10.76 || Amanxeba amaningi okuduthulwa esifubeni kanye naseseiswini |- | Mbebe, Frank || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mbeki, Princess || Soweto || - || 17.9.76 || Amaphoyisa adubula esixukwini sabafundi eSekano-Ntoane ''High School''. Amanxeba okudutshulwa |- | Mbele, Aaron || Soweto || - || 26.12.76 || Washaywa yinhlamvu yesibhamu |- | Mbele, Simon || Soweto || - || 24.10.76 || Wabulawa amaxeba okudutshulwa ekhanda kanye nasesifubeni |- | Mbengwane, Stanley || Soweto || 28 || 26.12.76 || - |- | McDeci, Richard || Manenberg || 35 || 9.9.76 || Wadutshulwa emuva |- | Mchunu, Moses || Soweto || 12 || 26.12.76 || Ikhanda labe linqunywanqunywe kaningi |- | Mda, John || Soweto || 32 || 17.6.76 || Amanxeba okudusthulwa esifubeni kanye nasemaphashini |- | Mdayi, Dambile, S. || Langa || 24 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Menwe, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mevana, David || Soweto || - || 26.12.76 || Wadudutshulwa kwiphe |- | Meyer, Karel || Sherwood Park || 45 || 9.9.76 || Wadutshulwa esinqeni ngakwesokudla ngemuva |- | Mhlanga, Samuel || Soweto || 17 || 26.12.76 || Ugebhezi oluphoqozekile |- | Mhlongo, Felix || Alexandra || - || 18.6.76 || Wadutshulwa - walimala emphashini, enhliziweni kanye nasemgogodleni |- | Miller, Lord || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mithi, Lily || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mjamba, Douglas || Gugulethu || 20 || 12.8.76 || - |- | Mkafulo, Cajulo || Langa || 36 || 11.8.76 || Wadutshulwa emhlane kanye nasenhiziweni ngemuva |- | Mkhize, Tusokwakhe || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mkhotlana, Elias || Moletsane || 43 || 26.12.76 || - |- | Mkhwanazi, Israel || Soweto || 26 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Mkhwanazi, Lindiwe || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mkwanzi, L || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mlangeni, Lea || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mlangeni, Mbopha || Soweto || 18 || 14.9.76 || - |- | Mlilo, Amos || - || 30 || 24.8.76 || Amaphoyisa atshela inkantolo ephenya ngokufa kwabantu ukuthi kwakungenzeka ukuba abae isisulu sabahlali basehostela eSoweto. |- | Mlotshwa, Derrick || - || 23 || 14.9.76 || Amanxeba amaningi okudutshulwa esifubeni. |- | Mmutle, Dennis || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa ecelani. |- | Mncedisi, Mazwi || Gugulethu || 16 || 9.9.76 || Wahamba eyolongongela ibhola mhla ziyi-9.9.76. Isidumbu sakhe satholakala emakhazeni ngosuku olulandelayo. |- | Mncube, Gideon || Soweto || 20 || 15.7.76 || - |- | Mnculwane, Mantombi || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mngemane, Morris || Soweto || 18 || 20.6.76 || Amanxeba ama-5 okudutshulwa |- | Mngoma, Tenson || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mngomezulu, Simon || Soweto || 29 || 18.6.76 || |- | Moatlhudi, Agnes || Soweto || 10 || 26.12.76 ||- |- | Moatse, Titus || Soweto || 15 || 19.7.76 || - |- | Modisane, Samuel Oupa ||Soweto || 19 || 24.8.76 || Inxeba lenhlamvu enhliziweni. Watholakala efile emgwaqeni buqamama nakubo. Waduthulwa ngamaphoyisa ngohlwayi ngenkathi isixuku sihlakazeka |- | Modise, Peter || - || 60 || - || Ukulimala ekhanda |- | Modise, J. || Dobsonville || - || 26.12.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Modukanele, Isaac Rasebata || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Modukanele, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Moerane, Jacob || Soweto || 23 || 19.6.76 || Washiswa ngaphansi kwemoto |- | Mofokeng, R.A. || Soweto || - || 17.6.76 || Wagwazwa ngebhodlela |- | Mogapi, Samuel || - || 4 || 5.3.77 || Wadutshulwa washona |- | Mogapi, Stephen || - || - || 26.12.76 || - |- | Mogola, Johannes || Soweto || - 26.12.76 || - |- | Mogotsi, Nchimane Philemon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mofokeng, Raymond || Soweto || 14 || 25.8.76 || Amanxeba okuduthulwa esifubeni nasemqaleni |- | Mohamme, J. || Soweto || - || 24.8.76 || Wagwazwa esiswini, nobuso bucwecwiwe |- | Mohapi, Steven || Soweto || 58 || 18.2.77 || Ukulimala ekhanda. |- | Mohapi, Jacob || - || 16 || 23.9.76 || Wabulawa amanxeba enhlamvu yesibhamu ephashini. |- | Mohlabane, Mphele || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mohwaduba, Simon || Mabopane || - || 31.12.76 || - |- | Mokgatle, Mohatle Moses || Soweto || 47 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Mokobi, Cornelius || - || 24 || 30.8.76 || Watholakala efile nenxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Mokoena, Moremane || - || 14 || Amanxeba amabili okudtshulwa esufubeni nasemlenzeni |- | Mokoena, Amos || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mokoena, Moses || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mokoena, Vincent || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Molapo. Lobian || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Molefe, John || Soweto|| 19 || 25.6.76 || - |- | Molefe, Peter || Soweto || 21 || 26.12.76 || - |- | Moleko. Hendrick || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Moloi, Joseph Karabo || - || 16 || 29.9.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Moloi, Philadelphia || - || 17 || - || Wadutshulwa wafa |- | Mononyane, Joseph S. || Soweto || - || 18.6.76 || |- | Montjane, Elijah || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mooketsi, Johan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Morolong, Bruce || - || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela. |- | Morolong, J.P. || Soweto || - || 23.9.76 || Wagwazwa waphinde washawa waze wafa |- | Moses, Phillip || Ravensmead || 41 || 7.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Mosie, Ezekiel, Z. X. || Langa || 18 || 12.8.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambili ngaphambi kwesiteshi samaphoyisa eLanga |- | Mothutsane, Petrus || - || 25 || 25.8.76 || Inxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Motsweni, Daniel Nethan || Soweto || - || 25.9.76 || Amanxeba okudutshulwa |- | Mphetha, Lawrence || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mphithi, Joseph || Soweto || - || - || - |- | Mpinga, Joseph || Soweto || 34 || 25.9.76 || - |- | Mpusula, Simon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mshelwane, Lawrence || Soweto || 27 || 26.12.76 || Amanxeba okudutshulwa esiswini |- | Mshudulu, Welili R || Gugulethu || 23 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Mrwebi, Daniel ||Gugulethu || 23 || 12.8.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Msimanga, Mbekiseni || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mteto, Temba || Gugulethu || 21 || 31.8.76 || - |- | Mthembo, John || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mthembu, Reuben || Soweto || 19 || 26.12.76 || - |- | Mthemba, Mzinane || - || 27 || 14.9.756 || Isidumbu satholaka emva kokuba iqulu selihlakazekile |- | Mthombeni, M. || Soweto || - || 26.12.76 || Wahlaselwa yizigebengu |- | Mtshadi, Simon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mubuya, Bennett || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mukel, Dennis || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Muller, Jurie || Elsies River || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa eceleni kwekhanda kanye nagaphezulu komzimba |- | Mutlane, Herman || - || 42 || - || Inxeba lokudutshulwa ekhanda |- | Mvukuse, Rebson, T || Gugulethu || - || 17.9.76 || Wadutshulwa |- | Mzwamadoda, M.B.A. || Langa || 35 || 11.8.76 || Wadutshulwa ehlombeli lesokudla ngasemuva |- | Mzila, Hezia || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mziwoke, Jan Lloyd || - || 35 || 18.6.76 || Inxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Nabuka, Ambrose || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nare, Michael || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Ncube, Daniel || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa enqulwini |- | Ndau, Herbert || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndebele, Zuzele || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndibongo, Michael || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndingane, Mzimkhulu || Gugulethu || 11 || 14.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Ndlela, Hector || Soweto || 20 || 26.12.76 || - |- | Ndlovu, H.J. || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba okudutshulwa esiphongweni |- | Ndlovu, Jimmy || Soweto || 26.12.76 || - |- | Ndlovu, Lesley Hastings || Soweto || 17 || 16.6.76 || - |- | Ndlovu, Obed || Soweto || 16 || 26.12.76 || |- | Ndlovu, Timothy || Soweto || 36 || 18.6.76 || - |- | Ndou, Herber || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nduna, Sifanelo K. || Langa || 38 || 11.8.76 || Wadutshula emhlane kanye nasokhalweni ngemuva |- | Ndunga, Nicholas S. || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili ebhodlela sitolo |- | Ndzube, Norman B. || Gugulethu || - || 4.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Ngaba, Wellington || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Ngabi, Joseph M. || Camps Bay || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa wafa |- | Ngcobo, Oben || Soweto || 17 || 26.12.76 || - |- | Nqcobo, Thuthuka || - || 16 || 15.9.76 || Amanxeba okudutshulwa |- | Nqcobo, Eric || - || 16 ||-|| Wadutshulwa ekhanda |- | Ngemane, Morris || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngobeni, Harry || Soweto || 26 || 26.12.76 || - |- | Ngobeni, Johannes || Mabopane || - || 31.12.76 || - |- | Ngoma, Tennyson || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngubene, Aaron || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngubene, Vusimuzi || Soweto || 34 || 26.12.76 || - |- | Ngwenya, Amon Vusi || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngwenya, Stanley || Soweto || 34 || 17.6.76 || - |- | Nhlapo, Timothy || Soweto || 31 || 26.12.76 || - |- | Nixkey, Basil W. || Manenberg || 41 || 9.9.76 || Wadutshulwa emuva e''Green Dolphin Bottle Store'' |- | Nkabinde, Fanyana || Soweto || 17 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazawa emqaleni nasenhliziweni |- | Nkambule, David || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Nkangana, Zacharia || Nyanga || 18 || 26.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Nkata, Samuel || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nkofu, Mnyane, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nkomo, Eric || Soweto || 17 || 26.12.76 || - |- | Nkonyane, Norurau || Soweto || 34 || 10.8.76 || - |- | Nkosi, Jacob Pretoria, || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Nkosi, Monica || Soweto || 6 || 1.8.76 || - |- | Nkosi, Patrick || Soweto || 20 || 23.8.76 || Inxeba lokudutshulwa emqaleni. Waduthsulwa ngenkathi ebalekela ukuboshwa |- | Nkuta, Gordon || Soweto || 19 || 25.7.76 || - |- | Nkutha, H.P. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- |} ==Imvelamuva== Abantu abasha abaningi balifulathela elaseNingizimu Afrika ngoba kwasekusobala ukuthi izimpilo zabo zabe zisengcupheni babengafa noma bebengaboshawa noma inini. Amaqembu ayesukbhaceni okubalwa kuyo i[[African National Congress|-ANC]] kanye no[[Pan Africaninst Congress|PAC]] athola ithuba lokuqasha knanye nokuqeqeshela impi abantu abasebancane ezinkambini nagaphandle kwaseNingizimu Afrika. Lamaqembu abe eqeqesha labantu abasghu ukusebenzisa izibhamu kanye nokucekela phansi, lapha babeqeqeshwa ezinkambini eAngola (''Engineering Camp'') kanye nenye yaseTanzania (''Mkumbane'') <ref name "sa history"/>. Izinhlangano zezombusazwe za ukuthi iNingizimu Afrika ukuba ifakelwe izibopho (sanctions) Inhlangano Yezizwe (''United Nations'') <ref>{{cite book|title=Southern Africa: the new politics|first=Basil|last=Davidson|publisher=Penguin Books|date=1976}}</ref>. Izithombe zemibhikisho yangoe-1976 zasabalala umhlaba wonke, lezi zithombe zabe ziveza ngokusaobala ukuthi uhulumeni waseNingizimu Afrika wabe ewahlukumeza kanjani amalungelo ama-Afrika eNingizimu Afrika. Isithombe esahlaba abaningi umxhwele yileso esathwethsulwa yintatheli yezithombe ogama layo nguSam Nzima, kulesi sithombe kuvela u[[Hector Pieterson]] ephethwe ngu[[Mbuyisa Makhubo]] emva kokuduthsulwa ngamaphoyisa bengahlomile. Kules sithombe kukhona udadewabo kaHector Pieterson u-Antoinette Sithole egijima eceleni kwabo. Lo mfanekiso sewaba nguphawu lwalolusuku lokuVukela kweNtsha eSoweto<ref name="Ndlovu 344"/><ref name "sa history"/>. Ngonyaka we-1994 usuku lwa-mhla zingama-16 kuNhlangulana lweziwa iholide lomphakathi. Kulolu suku kususke kubungazwa iqhaza elabanjwa iyintsha ekulweni nohulumeni wengcindezelo kubuye kukhunjulwe bonke abalahlekelwa yizimpilo zabo belwa ngalolu suku. ===Kwimidiya=== Lolu suku lwanziwa ifilumu ngonyaka we-1992, kwifilumu esihloko sayo yi-''[[Sarafina]]'' eveza izigameko zangonyaka we-1976 lapho kudla phambili kuyo u[[Leleti Khumalo]] kanye no-[[Whoopi Goldberg]]. Lolu suku lubuye luvele kwenye ifilimu yaseNingizimu Afrika esihloko sayo i-''Stander'' eyabe ikuluma ngomphangi wamabhange owayekade engukaputeni wamaphoyisa. Isiteshi sikamabonakude i-SABC1 wakhombisa umdlalo obizwa nge"When We were Black" ngonyaka we-2006 lapho babeveza imzimpilo zabafundi abangabangani ngonyaka we-1976. <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1401705 |title=When We Were Black (TV Series 2006– )| publisher=Internet Movie Database |accessdate=15 October 2017}}</ref>. ==Bheka futhi== *[[Hector Pieterson|UHector Pieterson]] *[[Uhlelo lobandlululo|Uhlelo loBandlululo]] *[[Usuku Lwentsha|Usuku LweNtsha]] ==Imithombo== {{reflist}} [[Category:Umlando waseNingizimu Afrika]] [[Category:Ubandlululo]] [[Category:Abafa nge-1976]] [[Category:Imibhikisho eNingizimu Afrika]] [[Category:Soweto]] gfk0gb7zgbi0mozddy097360uu96oit 124105 124094 2026-05-30T10:37:18Z Fongcwele 16873 124105 wikitext text/x-wiki [[File:Mbuyisa_Makhubu_carries_Hector_Pieterson_at_Soweto_Uprising.jpg|thumb|Isithombe sikaMbuyisa Makhubu ethwele umfundi uHector Pieterson odutshulwe amaphoyisa]] [[File:South African police aim at protestors in Soweto uprising.jpg|thumb|Amaphoyisa edubula intsha ebhikishayo]] '''Ukuvukela kweSoweto''' noma '''izibhelu zaseSoweto''' kuwukuvekela [[Ubusha|kwentsha]] nochunge lwemibhikisho eyayiholwa intsha engabafundi abansundu, kusuka enxulumeni lase[[Soweto]] mhla zili-16 kuJuni 1976, yabe isibhebhethekela ezweni lonke,[[Ningizimu Afrika|eNingizimu Afrika]] ngenkathi [[Uhlelo lobandlululo|yobandlululo]].<ref name=":0">http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/575204.stm</ref> Abafundi abavela ezikoleni ezihlukahlukene baqala umbhikisho [[Soweto|enxulumeni laseSoweto]] ngokumelene nokungeniswa kolimi [[IsiBhunu|lwesiBhunu]], esasibhekwa ''njengolimi labacindezeli,'' ukuba kufundiswe ngalo ezikoleni''.''<ref>https://sahistory.org.za/article/youth-struggle</ref> Kulinganiselwa ukuthi kwakunabafundi abayizi-20, 000 emibhikishweni. Umbuso wobandlululo wabahlangabeza ngodlame nonya lwamaphoyisa, futhi iningi ladutshulwa futhi labulawa. Kwakunabafundi abali-176 ababebulewe eSoweto lapho kuphela usuku lo mhla ziili-16 kuJuni.<ref name=":0" /> Lokhu kuvukela kwaba inhlansi yezibhelu kulo lonke izwe, futhi kwafa abangama-575 ngenxa yodlame ekupheleni kukaFebruawari we-1977.<ref>https://sabctrc.saha.org.za/glossary/soweto_uprising.htm?tab=victims</ref> <ref>https://archive.org/details/bub_gb_XqKpkirFIRoC/page/n149/mode/1up?q=Soweto</ref> Lezi zibhelu zaba inkathi ephawulekayo ekulweni nobandululo futhi zavuselela umzabalazo ngokumelene nobandlululo eNingizimu Afrika phakathi ezweni naphesheya. Ukuze kukhunjulwe lezo zehlakalo, usuku lapho zili-16 kuJuni lwenziwa [[umvalo womphakathi]] eNingizimu Afrika, lwabizwa uSuku Lwentsha, emhlabeni lwaziwa ngokuthi uSuku Lomntwana ongumAfrika. <ref>https://www.acerwc.africa/en/page/about-day-african-child</ref> ==Isendlalelo== Ukungena kweqembu le-National Party embusweni kwafika nezinguquko eziningi njengokushintsha imithetho yezemfundo. Ngonyaka we-1949 uhulumeni wajuba ukuba kwenziwe iKhomishana le-''Eiselen'' lapho kwakumele khona kubhekwe khona ukuphakwa kemfundo ay"Bantu" nukuthi ishintshew ngendlela ephakwa ngayo. Lekhomishana yayaholela ukusungulweni woMthetho weMfundo yeBantu (''Bantu Education Act'') ngonyaka we-1953. Lomthetho wenza kwaba yimpoqqo ukuba zonke izikole ezabe ziphethwe ngamasonto ezabe zithola uxhaso kuhulumeni ukuba zibhaliswe ngaphansi kukahulumeni. Ngalokhu uhulumeni wabe ufuna ukususa ukuphathwa kwezemfundo yama-Afrika ezandleni zamasonto knaye nezifundazwe. UMnyango weMfundo yaBantu wabe ubhekele ukuqinisekisa ukuthi imfundo yam-Afrika ihlukene futhi ibe sezingeni eliphansi. Lomthetho futhi wahlukanisa ukukhokhelwa kwemfundo yama-Afrika, umbuso wabe usebenzisa imali encane ezikoleni zabafundi bama-Afrika uma kuqhathaniswa nabafundi "abamhlophe." Ukwehla kwemali eyabe ifakwa ezikoleni zama-Afrika kwaholela ukutheni izikole ziminyane futhi zabe zinothisha abangenele, futhi bengenazo iziqu eziphelele zokufundisa <ref name "sa history">{{cite web|title=The June 16 Soweto Youth Uprising|url=http://www.sahistory.org.za/topic/june-16-soweto-youth-uprising.html|accesdate 25 August 2017}}</ref>. Imfundo yama-Afrika yabe iwaqeqeshela ukuba benze imisebenzi yezandla njengokusbenza emaplazini, emakhishini, neminye eminingi. Lokhu kufakazelwa amazwi kaH.F Verwoerd, lapho athi khona: "Ayikho indawo yom'Afrika emphakathini wamaYurophu ngaphezu kwezinye izinhlobo zemisebenzi. Akusizi ukuba athole uqeqesho oluzomdonsela emphakathini wamaYurophu (''“There is no place for [the African] in the European community above the level of certain forms of labour. It is of no avail for him to receive a training which has as its aim, absorption in the European community”) <ref name="Ndlovu 344"/><ref name "sa history"/>. Ngonyaka we-1954-5 othisha kanye nabafundi bazama ukubhikishela uMthetho weMfundo yaBantu, babumba inhlanganao eyabe yaziwa njenge ''The African Education Movement.'' Ukuqhutshekiswa koMthetho weMfundo yaseNyuvesi wama-45 wavala nya ukuba ama-Afrika aye emanyuvesi "abamhlophe" ([[INyuvesi yaseKapa|iNyuvesi yaseKapa]] kanye nayase[[University of the Witwatersrand|Witwatersrand]]). Lomthetho wabe uhlukanisa amanyuvesi ngokobuhlanga kanye ngezizwe zama-Afrika, okwaholela ekutheni kubunjwe amanyuvesi angamahlathi (''bush universities''). Kulezi ziNyuvesi kubalwa eyase[[University of Fort Hare|INyuvesi yaseFort Hare]], eyase[[INyuvesi yaseVenda|Venda]], eyaseNtshonalanga Kapa, lamanyuvesi abe ehlukene ngokobuzwe, nalapha kwaba khona imibhikisho<ref name "sa history"/>. UMthetho wezeMfundo waBantu bama[[AmaKhaladi|Khaladi]] we-1963 (''Coloured Person's Education Act of 1965'') kanye noMthetho weMfundo yamaNdiya we-1965 (''Indian Education Act of 1965'') yabekwa ukulawula imfundo yamaKhaladi kanye nama[[AmaNdiya|Ndiya]] ngokulandelana futhi ukuyihlukanisa "kweyabamhlophe". UMthetho wezeMfundo waBantu bamaKhaladi wanika igunya lokuphathwa kwemfundo yamaKhaladi engaphansi kuMnyango weziNdaba zamaKhaladi, uphoqa ukuba izikole zaKhaladi zibhaliswe ngaphansi kwahulumeni. UMthetho Mfundo yamaNdiya wanika igunya lokuphathwa kwemfundo yamaNdiya kuMnyango weziNdaba zamaNdiya okwenza imfundo yamaNdiya ukuba ibe yimpoqo <ref name "sa history"/> . Ngonyaka we-1974 uMphathi weBantu Education uJ.G Erasmus wakhipha umyalelo owabe uthi kusukela zi-1 uMasingana we-1975 zonke izifundo zabe zozfundwa ngolimi lwesiBhunu, lapha kubalwa lezi zifundo: izibalo, ezokubala kanye nezifundo ngabantu kusukela ebangeni lesikhombisa. Isizathu sokuphoqa ukuba kusetshenziswe ulimi lwesiBhunu yingoba ukusetshenzisa kwalo lolu limi kwabe kuphansi kakhulu nguma-Afrika<ref>{{cite web|url=http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm|title=The Afrikaans Medium Decree|author=Alistair Boddy-Evans|work=About|access-date=2017-10-17|archive-date=2009-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513063846/http://africanhistory.about.com/library/bl/blsaJune16decree.htm|dead-url=yes}}</ref>. Ama-afrika amaningi kanye nenhlangano yo thisha eyaziwa nge ''African Teachers Association of South Africa'' babengambisani nalokhu ngoba isiBhunu sabe saziwa njegolimi lomcindezeli (''"Language of the Oppressor"'') njengoba kwabeka uMbhishobi uDesmond Tutu <ref>''The Youth Struggle'',{{cite web | url=http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/june16/struggle.htm|title=The 1976 Students' Revolt|publisher=South African History Online}}</ref>. Mhla zingama-30 uMbasa 1976 abafundi baseOrlando West Junior School bangenelela isiteleka esagcina siqhubekele kwzinye izikole. Lapha abafundi babenhikishela ukuba bathole impatho efanayo nokuthi bafundiswe ngenndlela efanayo nezikole zabamhlophe. Umfundi wasesikoleni i-Morris Isaacson High School, ogama lakhe ngu-[[Teboho "Tsietsi" Mashinini]], waphakamisa ukuthi kube khona umhlangano mhla zi-13 ukuzokhuluma ukuthi kumele kwenziwe njani ukuze bazwakale. Abafundi babumba ikomidi elaziwa nje ''Soweto Students' Representative Council'' elahlanginisa umbuthano wama-16 Nhlangulana 1976 <ref name "sa history"/>. ==Ukuvukela eSoweto nge-1976== Ngehora le-7 eSoweto ngosuku le-16 Nhlangulana 1976 umbuthano owabe uhlelwe yi''Soweto Students' Representative Council'' uyabe iholwa ngu Teboho "Tsietsi" Mashinini wenzeka ngalolu suku wabe uhlanganisa abafundi abalelwa phakathi kwe-10 000 kuya kwi-20 000 abanye babo labafundi bebengenalo ulwazi ngaphambilini ngalombuthano <ref name"Tsiestsi">{{cite web |url=http://www.joburg.org.za/2006/june/jun12_june16.stm |title=The homecoming that wasn't |first=Lucille |last=Davie |date=12 June 2006 |agency=Johannesburg News Agency |publisher=City of Johannesburg |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614021718/http://www.joburg.org.za/2006/june/jun12_june16.stm |archivedate=14 June 2006 |accessdate=23 August 2017 }}</ref>. Le mashi ayabe ithola ukwesekwa yinhlangano ye-'' Black Consciousness Movement'' njengoba yabe ihlelelwe ukuba ibe yimashi enokuthula noxolo yingakho yaphinda yesekwa ngothisha kanye nothishanhloko ezikoleni eSoweto <ref name="Ndlovu 344">{{cite book |url= http://www.sadet.co.za/docs/RTD/vol2/Volume%202%20-%20chapter%207.pdf |title= The Road to Democracy in South Africa |volume= 2 |chapter= The Soweto Uprising |author= Sifiso Mxolisi Ndlovu |publisher= South African Democracy Education Trust |accessdate= 30 October 2011 |page= 344 |archive-date= 25 April 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120425122947/http://www.sadet.co.za/docs/RTD/vol2/Volume%202%20-%20chapter%207.pdf |dead-url= yes }}</ref>. Abafundi bokuqala ukuhlangana abaseNaledi ''High school'', balandelwa abaseMorris ''Isaacson High School'', bathuka sebevinjwe ngamaphoyisa <ref name "Tsiestsi"/>. Umholi wabo wabaluleka ukuba bangawasukeli amaphoyisa, baqhubeka nemashi ngenye indlela eyabaholela e''Orlando High School''. Abafundi kulesi lesi sikhathi babephethe azingqwembe ezabe zibhlawe ukuthi "Pansi ngesiBhunu" ''"Down with Afrikaans"'', "Viva Azania", "Uma kumele senze isiBhunu, uVoster kumele enze isiZulu" ''""If we must do Afrikaans, Vorster must do Zulu".'' Lemashi yabe ingenalo udlame abafundi babeneme futhi nemimoya iphezulu <ref name "sa history"/><ref>{{cite web|url=http://www.vryeafrikaan.co.za/site/lees.php?id=611|title=Soweto, 1976: 'n Inklusiewe herbegin 30 jaar later?|language=Afrikaans|publisher=Die Vrye Afrikaan|author=F.I.J. van Rensburg|access-date=2017-10-17|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308053144/http://vryeafrikaan.co.za/site/lees.php?id=611|dead-url=yes}}</ref>. Kwathi ngokugamaxa kwehora lesi-9 abafundi baqhubeka nokumasha baze bafika maduzane nasesikoleni i-Orlando High School lapho bafika bama khona beqhubeka becula futhi bephethe izingqwembe zabo phezulu. Amaphoyisa aqala ukudubula ngaso lesi sikhathi, abafundi bokuqala abadutshulwa bafa ngalesi sikhathi kubalwa u[[Hastings Ndlovu]] owabe eneminyaka engama-15 kanye no[[Hector Pieterson]] owabe eneminyaka engama-13. Yingalesi sikhathi lapho kwaqala khona udlame olwadonsa isikhathi eside laze lwabhethekela emalokishini amaningi aseNingizimu Afrika<ref name "sa history"/>. Umbiko wamaphoyisa wabe uthi ngalolu suku kwafa abafundi abangama-23 ngosuku loqukala lombhikisho. Ngenkathi luqhubeka usuku ilokishi lonke labe livutha, ngoba lapha kwashiswa zonke izakhiwo zahulumeni kanye nezindawo lapho kuphuzelwa khona utshwala<ref>{{cite book}}|title=A Dictionary of South African History|year=1998|last=Saunders}}</ref>. Ngosuku lwesibili (17 Nhlangulana)sabe sisemanzonzo isimo ngoba amaphoyisa abe esephume ngobuningi bawo eyabalelwa ezi-1500 ukuzoqapha isimo elokishini laseSoweto. Ngalolu suku isimo sabe sesishube kakhulu ngoba amaphoyisa abae esebenzisa indluzula ukukuhlakaza izixuku. Intsha nayo yaphendula kulendluzula ngokuthi ilwe nawo namaphoyisa, futhi kwaphinde kwashiswa namabhilidi kanye nezimoto zika hulumemeni ngelesi sikhathi. Izigameko zango Nhlangulana zabhebhetheka nakwezinye izindawo eNingizimu Afrika, lokhu kwadala uthuthuva olukhulu eNingizimu Afrika ngalesi sikhathi. Abantu abasha abaningi abasha balahlekelwa izimpilo zabo, abanye akwaziwua ukuthi baduka bayaphi kanti abanye baboshwa baphuma abanye abazange babuye emajele. ==Bonke Abalahlekelwa yizimpilo zabo== Imbibiko yabe ithi bangama-176 abashona ngemibhikisho ye-1976, lesi sibalo sibuye silinganiselwe e-700. Uhulumeni wabe ekhiphe isitatimende esithi bangama-23 abafundi abafa kwalingiselwa kwabayizinkulungwane abalimala <ref name "sa history"/><ref>{{cite web |url=http://people.hofstra.edu/alan_j_singer/CoursePacks/ApartheidSouthAfricaandtheSowetoRebellion.pdf |title=Apartheid South Africa and the Soweto Rebellion |author1=April Francis |author2=Vanessa Marchese |publisher=[[Hofstra University]] |website=hofstra.edu |access-date=2017-10-17 |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709222341/https://people.hofstra.edu/alan_j_singer/CoursePacks/ApartheidSouthAfricaandtheSowetoRebellion.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="Harrison 1987">{{cite book|title=The White Tribe of Africa|year=1987|first=David|last=Harrison}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |+ Uhla lwabahlekelwa yizimpilo zabo ngemibhikisho ye-1976 . ! Igama ! Indawo afela kuyo ! Iminyaka ! Usuku ! Imbangela yokufa |- | Adams, Sandra Joyce || Kew Town || 15 || 16.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambili (''ricochet'') kwsitezi sesi-3 |- | Adriaanse, Noel John || Hanover Park || 13 || 2.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngakwesokunxele |- | Africa, Pieter || Montagu || 24 || 11.9.76 || Iminingwane yokufa isaphenywa |- | Albern, Bazil || Elsies River || 16 || 9.9.76 || Wuduthulwa eceleni esisiwini |- | Allie, Abduraghman || Ravensmead || - || 7.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Appolis, Christopher || Menenberg || 16 || 10.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambilu kuJordaan Road |- | August, Victor L. || Gugulethu || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela |- | Bakubaku, Golden || Nyanga || - || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Balnardo, Gary Sandy || Grassy Park || 19 || 16.9.76 || Wadutshulwa esinqeni kanye nasesifubeni ngaphambili ku''Head Road'' |- | Barnes, Isaac || Bonteheuwel || 16 || 25.8.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Barnes, Sydney || Gugulethu || 32 || 26.8.76 || Washawa waze wafe yiqulu labsebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Barron, James || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Bezuidenhout, Isaac || Mosselbay || - || 14.9.76 || Wangcwatshwa |- | Bota, Michael || Nyanga East || - || 26.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Botha, William || Nyanga || - || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi bokufika (''migrant workers'') |- | Botha, Neville, J.G. || Retreat || 20 || 8.9.76 || Wadutshulwa esisswini kusuka ngaphambili |- | Buba, Lawrence || Philippi || 14 || 9.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Buthelezi, Leonard || Soweto || 39 || 4.8.76 || Amanxeba okuduthulwa ekhanda knaye nasemzimbeni |- | Buthelezi, Joyce || - || 16|| 26.12.76 || Amanxeba okudutshulwa esifubeni nasekhanda negnkathi amaphoyisa edubula abafundi eSekano-Ntoane ''High School'' |- | Carolissen, Gasant || Hanover Park || 21 || 2.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kusuka ngaphambili |- | Carolissen, Ronald C. || Stellenbosch || 22 || 9.9.76 || |- | Cezala, Bonekeli || - || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela |- | Cloete, Joseph E. || - || 30 || 9.9.76 || Waduthsulwa esidlathini nasesiswini ngaphambili nasemuva kanye emqaleni ngemuva |- | Cook,, Faried || Manenberg || 16 || 9.9.76 || Waduthulwa emqaleni kusuka ngemuva |- | Cooke, Rodney || Bonteheuwel || 24 || 25.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Dajee, Bhanudey || Retreat || 37 || 8.9.76 || Waduthulwa emaphashini nasenhliziweni |- | Daniels, Patrick J || Elsies River || 24 || 9.9.76 || Wadutshulwa ngemuva kwekhanda |- | Daniels, John || Retreat || 35 || 8.9.76 || Waduthulwa kwesokunxele esifubeni |- | Daniels, Kammips || Cloetesville || 33 || 7.9.76 || Waduthulwa washona |- | Davids, John || Menenberg || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa ekhanda ngemuva ku-''Thomas Avenue'' |- | Davids, Mogamat Rushaad || Athlone || 24 || 27.12.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Dlanza, Dennis Bantu || Langa || 22 || 27.12.76 || Wadutshulelwa eLanga |- | Dondi, T.S.B. || Gugulethu || - || 16.9.76 || Wadutshulwa |- | Domtsa, N. || Mellville || 46 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Dube, Yvonne || Paarl East || 45 || 9.9.76 || Uphenyo lokufa laveza ukuthi wafa emve kokudutshulwa ngezinhlwayi eziyi-7 zesibhamu. Inkosi yasenkantolo yahtola ukuthi aketkho obandakanyekayo ekufeni kwakhe. Wabe esequlini elalijikijela amatshe |- | Dunga, Gidliza || Epton || - || 1.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Dithipe, Elifas || Kagiso || - || 31.12.76 || - |- | Dladla, Baby || Soweto || 28 || 14.6.76 || Wadutshulwa ekhanda |- | Dlamini, Emmanuel || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Edelstein, Melville Leonard || Soweto || 57 || 16.6.76 || Washaywa yiqulu labantu abangaziwa ngamatshe waze washona |- | Eesterhuizen, Johannes Hendrik || Soweto || -|| 26.12.76 || - |- | Elliot, Charles || Manenberg || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Essop, Dawood || Bonteheuwel || 30 || 25.8.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Ferguson, Herry A.J.D || Hanover Park || 30 || 2.9.76 || Wadutshulwa emaphashini ngemuva |- | Finch, Alfred A. || Retreat || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa kwesokudla esifubeni ngaphambili |- | Fish, Edward || Ravensmead || 25 || 7.9.76 || Wadutshulwa kwesokudla esifubeni kanye nasesiswini ngaphambili |- | Fisher, Ivy || Langa || 32 || 12.8.76 || Wadutshulwa ekhanda ngakwesokudla |- | Follie, Enoch || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa ngaphezu kwenhliziyo |- | Garnie, R.W. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshuwa ehlombe lakwesokudla |- | Gasnola, Suleman || Lansdowne || 17 || 9.9.76 || Wadutshulwa esifubeni eceleni |- | Gcwabe, Abel Daniso || Gugulethu || - || 1.11.76 || Wadutshulwa ngemuva |- | Genu, Fetras || Gugulethu || 18 || 12.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Gincana, Atwell || - || - || 18.6.76 || - |- | Gishi, Jackson || - || 67 || 27.12.76 || Kusaphenywa |- | Gobile, Christopher || Gugulethu || 26 || 21.8.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Godwe, Jeffery || Soweto || - || 18.6.76 || - |- | Gonxeka, Sidney Z. || Langa || 18 || 28.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Gule, Petrus || Soweto || 15 || 26.8.76 || Inxeba lokudutshulwa ekhanda |- | Gumata, Jumba || Soweto || 26 || 26.12.76 || - |- | Gushamn, Mhlangabezi E || Gugulethu || 28 || 11.8.76 || Waduthulwa ekhanda ngaphambili |- | Guwa, Nelson || Gugulethu || 48 || 26.12.76 || Wagencwa waze wafa ngabasebenzi bokufika |- | Harris, Ronald || Silvertown || 25 || 16.9.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Hlakula, Stanley Mlamli || Gugulethu || 26 || 27.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Hoogaardt, Spasiena Hugenot, || Paarl || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa |- | Hlatshwayo, Joyce || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Hlongwane, Johannes || Soweto || 43 || 12.9.76 || - |- | Hlongwane, Petros || Soweto || 29 || 25.7.76 || - |- | Hlokwane, N.C. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wagxotshwa yibhasi |- | Isaacs, Colin || Retreat || 31 || 9.9.76 || Wadutshulwa emqaleni ngemuva |- | Isaacs, John || Manenberg || 15 || 9.9.76 || Wadutshulwa |- | Jacobs, Shaheed || District Six || 15 || 3.9.76 || Wadutshulwa eceleni emqaleni kanye nasesifubeni ekhoneni lemiqwaqo Sackville and Vincent Streets, eKapa. |- | Jacobs, Mervyn || Elsies River || 16 || 8.9.76 || Waduthulwa ngemuva |- | Jacobs, John || Manenberg || 15 || 9.9.76 || Waduthulwa engalweni kanye nasesifubeni kwesokunxele e''Green Dolphin Bottle Store'', kuJordaan Road. |- | Jelems, Government || Nyanga || - || 27.12.76 || Wadutshulwa waphinde wagencwa waze wafa |- | Johnson, Erol || Manenberg || - || 4.2.77 || Waduthulwa esiswini |- | Jonas, Lawrence || Nyanga || 26 || 26.12.76 || Wabulawa ngabasebenzi ''migrant workers'' |- | Kahn, Nazeem || Manenberg || - || 16.9.76 || Wadutshulwa esifubeni kanye nasesisiwini |- | Kalakahla, Samson Fantu || Soweto || 26 || 25.8.76 || - |- | Kalane, George || Soweto || 15 || 26.12.76 || - |- | Kamesi, Andries || Gugulethu || 25 || 11.8.76 || Waduthsulwa ekhanda ngapambili |- | Kamfer, Christiaan B. || Ravensmead || 16 || 7.9.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Khalipha, Richard || Nyanga || 4 months || 15.1.77 || Isizathu sokufa asikakaziwa |- | Khan, Naziem || Manenberg || 15 || 16.9.76 || - |- | Kleinschmidt, Amgeline || Elsies River || 31 || 8.9.76 || Wadutshulwa emuva kwekhanda |- | Komani, Brian || Nyanga || 27 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Kumalo, Joseph || Gugulethu || 22 || 3.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Kwisomba, Harry || Gugulethu || 30 || 26.12,76 || Wadutshulwa washona |- | Kambule, Eliakim Sutu || - || 50 ||- || Ukulimala okuningi emzimbeni |- | Kekane, Andries || Mamelodi || -|| 31,12,76 || - |- | Kekane, Shadrack || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Keokame, Marshall || Soweto || - || 16.6.76 || |- | Kgampe, Philemon || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Kgapule, Edward || Soweto || - || 26.12.77 || |- | Kgate, Sydney || - || 46|| - || Wadutshulwa washona |- | Kgoadi, Gustov || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Kgokong, Linda || Daveyton || - || 31.12.76 || - |- | Kgongoana, Ariel "Pro" || Soweto || -|| 16.6.76 ||- |- | Kgupisi, Herbert || Soweto || -|| 26.12.76 ||- |- | Khaje, Sydney Kabelo || Soweto || 47 || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Khambule, Godfrey || Soweto || 12 || 24.8.76 || Aamxeba okuduthulwa ngenkathi amaphoyisa edubula esixukwini. |- | Khoza, John || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Khumalo, Columbus || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Khumalo, Daniel || Soweto || 24 || 19.6.76 || Ukulimala okuningi emzimbeni |- | Khumalo, Nehemiah M. || Soweto || 24 || 21.6.76 || Wagwazwa ngaphezudlwana kwenhliziyo |- | Koalana, Doctor || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Koalana, Willy || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Kobedi, Kabelo || Soweto || - || 25.6.76 || - |- | Koloane, David D. || - || 16 || 24.8/76 || Inxeba lokudutshulwa. Aamphoyisa ophenyweni lokufa kwakhe athi wahlasela iphoyisa ngembazo |- | Kolonga, David || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Kubeka, Johannes || Soweto || 24 || 16.7.76 || Amanxeba okudutshulwa onyaweni lakwesokunxele. Wabuluwa ukopha |- | Khubeka, Hilton || Soweto || 19 || 17.6.76 || - |- | Khubeka, Robert || Soweto || 24 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Khubeka, Zabulon || Soweto || 47 || 22.8.76 || - |- | Kumalo, Zolile || Soweto || - || -|| - |- | Kunene, Edward || Soweto || 42 || 18.6.76 || Wagwazwa kabili ngakwesobunxele esifubeni |- | Kunene, Norman || - || 27 || 17.6.76 || Wadutshulwa |- | Kwadi, Gunston || Soweto || 32 || 26.8.76 || Amanxeba okudutshulwa ekhanda |- | Kwinana, Gregory || Soweto || 38 || 17.6.76 || - |- | Laaka, Erick || - || 58 || 17.9.76 || Amanxeba amaningi esiswini |- | Lebelo, Abiel || Soweto || 20 || 4.8.76 || Wadutshulwa futhi wa-''teargassed'' |- | Leburu, John || Soweto || 23 || 18.6.76 || |- | Leburu, Nathaniel ||- || 39 || - || Inhlamvu yangena emgogodleni |- | Ledwaba, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Lee, Ralph, R || Retreat || 34 || 8.9.76 || Wadutshulwa emaqaleni ngaphambili |- | Leepo, Junior || - || - || 19.1.77 || Washiswa waze wafe ngebhomu likaphethiloli |- | Lengwali, Patrick || Soweto || - || 11.1.77 || - |- | Lengwathi, Patrick Themba || Soweto || - || 16.6.76 || Wadutshulwa |- | Lepota, David || - || - || 26.12.76 || - |- | Leroke, Hermina || Soweto || - || 26.12.77 || |- | Lesele, Tutu John || Langa || 45 || 11.8.76 || Wadutshulwa isihluzu , esinqeni kanye nasesisfubeni ngemuva |- | Lesejane, Ashely || Moepong || -|| 31.12.76 || - |- | Lesumi, J. Soweto || -|| - || 26.12.76 || Wahlaselwa ngabahlali basehostela |- | Letlaku, J. || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Letleka, Dominic || Soweto || 4 || 18.6.76 || - |- | Letsholo, Peter || Soweto || 21 || 25.8.76 || - |- | Leukes, Owen || Bonteheuwel || 17 || - || Wabokwa ohlwini lwamaphoyisa njengofile kodwa engabulawanga ngamaphoyisa |- | Limba, Cyril Ivan || Manenberg || 18 || 9.9.76 || Wadutshulwa emhlane e-''Vistula Tavern Bottle Store'' |- | Linda, Petrus King || Soweto || 26 || 26.12.76 || Wafa ngokudutshulwa |- | Lloyd, Jan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Louw, Samuel || Gugulethu || 42 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Lucas, Cornelius || Mossel Bay || - || - || Wafa ngaphambi zamhla zingama-15 kuMandulo |- | Lutiya, Wiseman || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Luphindo, Inspector || Soweto || 24 || 2.7.76 || - |- | Lupiwane, Goowill || Soweto || 35 || 18.2.77 || Ugebhezi oluphoqokile |- | Luvatsha, Reginald || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Luvatsha, Thembo || Soweto || -|| 26.6.76 || Amanxeba okudutshulwa ngezansi kwesisu |- | Mabandla, Selby || Soweto || 58 || 26.12.76 || Wagencwa ekhanda ngenkathi abahlali basehostela behlasela abahlali baseSoweto |- | Mabaso, Erick || Soweto || 18 || 26.12.76 || - |- | Mabaso, Mathabeni || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mabaso, N || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mabena, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || Wagwazwa |- | Mabitsa, Steven || - || 58 || 19.6.76 || Wagwazwa esifubeni - wafa ngenkathi kubhikishwa |- | Maboya, Bennet || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Maboya, Bernard || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mabuku, Glagys || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mabunda, Sam Boy || Mamelodi || -|| 31.12.76 || - |- | Mabuya, B. || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa emlonyeni nasehlombe |- | Mabuza, Patrick || Soweto || 24 || 17.9.76 || - |- | Mabuza, Shadrack || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mabyka, Gladys || Soweto || 26 || 18.2.77 || - |- | Madibo, P. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa ehlombe lakwesobunxele |- | Madikane, Daniel || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Madzivhandla, Patrick || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Madupe, Johannes || - || -|| - || Waduka ngoNhlangulana we-1976 eGa-Rankuwa. Amaphoyisa awanayo eminye imininingwane |- | Maepa, Simon Soweto || - || - || 26.12.76 || - |- | Maga, Dane || Alexandra || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa |- | Magadani, Florence || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Magagula, Petrus || - || 49 || - || Wadutshulwa washona |- | Mahapo, Godfrey || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mahasha, Daniel || Soweto || - || 26.12.77 || - |- | Mahlaba, David || Soweto || 24 || 26.12.78 || - |- | Mahlambi, Pauline || Soweto || - || 26.12.79 || Inxeba lokudutshulwa ethangeni |- | Mahlaza, Raymond || Soweto || 24 || 17.6.76 || Waduthsulwa enqulwini |- | Mahlinza, Maxwell || Soweto || 24 || 17.6.76 || Waduthsulwa enqulwini |- | Mahopo, G. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Mahurawe, Titus || - || 13 || - || Wadutshulwa emuva |- | Maichetha, Walter || Soweto || 15 || 26.12.76 || - |- | Mailangwe, Richard || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Maipa, Simon || Soweto || - || 26.12.77 || - |- | Majambela, Archibald || Gugulethu || 23 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Majamba, Douglas || Philippi || 20 || 12.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Majeka, Rebecca || Langa || 37 || 11.8.76 || Wadutshulwa emqaleni ngemuva |- | Majoko, Daniel || Soweto || - || 26.12.78 || - |- | Majola, Nongoentu || Soweto || 28 || 8.8.76 || Wadutshu;wa wafa ngamphoyisa asebenza kulayini westimela |- | Majola, Boy || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Majola, Titus || Soweto || 15 || 19.7.76 || - |- | Makaluza, Ellen || Gugulethu || - || 26.12.76 || Wagencwa wafa ngebasebenzi bokufika |- | Makundayi, Monica || Gugulethu || 5 || 26.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Makate, Washington || Soweto || 26 || 25.8.76 || Amanxeba okuydutshulwa ngohlwayi emilenzeni yombili. Wopha waze wafa |- | Makari, Abraham || Soweto || 43 || 18.2.77 || Amanxeba okugwazwa |- | Makate, Washington T. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa emqaleni |- | Makgabane, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Makgetle, David || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Makhabane, Petrus K. || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa esifubeni kanye naseseswini |- | Makhari, Abraham || Soweto || 33 || 26.12.76 || - |- | Makhetha, Percy || - || 15 || 26.12.76. || Inxeba lokudutshulwa |- | Makhotla, Makhosi || Soweto || 41 || 7.9.76 || Amanxeba okudutshulwa esiswini |- | Malindisa, George || Soweto ||23 || 31.7.76 || - |- | Mamogobo, Ezra || - || 49 || 24.7.76 || Ukulimala emzimbeni kanye nasekhanda |- | Maneli, Gladwell, V. || Gugulethu || - || 2.1.77 || Washawa wafa yiqulu labasebenzi bokufika |- | Manale. Herbert ||Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Manganyi, Victor || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Manhayi, Arthur || Soweto || 24 || 24.8.76 || Wagencwa waze wafa, kusolaka abahlali basehostela (''hostel dwellers'') |- | Mankayi, Benjamin || Soweto || 39 || 23.8.76 || Wagwazwa ngesikhtahi kuhlasela abahlali basehostela |- | Mankayi, Gideon || Soweto || 39 || 24.8.76 || Wanqunywa ekhanda ngesikhali esibukhali |- | Maphalala, S. ||Soweto || - || 27.8.76 || Wadutshulwa |- | March, Phillip || Soweto || 16 || 20.6.76 || Wadutshulwa kathathu ekhanda |- | Marney, Alfred || Retreat || 18 || 16.9.76 || Wadutshulwa emhlane |- | Maseko, Sara || Soweto || 46 || 17.6.76 || Amaxeba okuduthulwa emathangeni. Wabulawa wukopha |- | Maseko, Sylvester Vusi || Soweto || 21 || 20.9.76 || Amaxeba okudutshulwa ekhanda |- | Masiba, Nkululo, S. || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa ehlombe lakwesokudla ngemuva |- | Masimango, Bernard || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masuku, Themba || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masenya, Grace || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mashaba, Johannes || Soweto || 22 || 26.12.76 || Waklinywa. |- | Mashiane, F.B. || Soweto || - || 26.8.76 || Wadutshulwa |- | Mashinini, Morris || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mashombo, Ben || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masilela, Aby || Soweto || 24 || 26.12.76 || Amanxeba amaningi |- | Masilo, Boas Sydney || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Masilo, E.N. || Soweto || - || 24.8.76 || Wagencwa ngabahlali basehostela |- | Masinga, David || Soweto || 19 || 16.6.76 || - |- | Masuiga, David || Soweto || 19 || 16.6.76 || - |- | Mathabathe, Aaron || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mathagane, Elifas || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mathebula, Jacob Sydney || Soweto || 22 || 4.7.76 || Wadutshulwa onyaweni |- | Mathebula, Josiah || Soweto || 54 || 26.12.76 || Ukulimala emgogodleni. |- | Matheson, Reginald C. || Retreat || 18 || 8.9.76 || Wadutshulwa emhlane, emqaleni kanye nasekhanda ngemuva. S |- | Mathobela, Johan || Soweto || 19 || 12.8.76 || - |- | Matimela, Lazarus || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Matlhaku, Samuel || Soweto || 66 || 26.6.76 || - |- | Matome, Mackenzie || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsabu, Abel Jan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsapola, E. || Soweto || - || 26.12.76 || Amanxeba ambili okudutshulwa |- | Matsepe, Jeffrey || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Matsunyane, James Sello || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa emhlane, inhlamvu yangena emzimbeni |- | Mavimbela, Sipho || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa esifubeni |- | Matyeni, Wellington K. || - || 21 || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile ngoZibandlela we-1976 |- | May, Nicholas || Retreat || 19 || 8.9.76 || Wadutshulwa emuva |- | Mazomba, Boy Charles || - || 18 || 14.9.76 || Amanxeba okudutshulwa kugonyelwa ukuthi wabe onela phansi ujantshi wesitimela ngaphambi kokuba abalekele iphoyisa elamdubula |- | Mazwai, Zizwe || Gugulethu || 18 || 8.9.76 || Waya kovakashela umngani ngehora lesi-6 kusihlwa mahlazingama-8.8.76. Isidumbu sakhe satholakala emakhazeni ngosuku olulandelayo. |- | Mbali, James || - || 15 || 1.12.76 || Wadutshulwa washona |- | Mbatha, Ames || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Mbatha, Dumisani Isaac || - || 16 || 25.9.76 || - |- | Mbatha, Sipho Clement || Soweto || 22 || 24.10.76 || Amanxeba amaningi okuduthulwa esifubeni kanye naseseiswini |- | Mbebe, Frank || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mbeki, Princess || Soweto || - || 17.9.76 || Amaphoyisa adubula esixukwini sabafundi eSekano-Ntoane ''High School''. Amanxeba okudutshulwa |- | Mbele, Aaron || Soweto || - || 26.12.76 || Washaywa yinhlamvu yesibhamu |- | Mbele, Simon || Soweto || - || 24.10.76 || Wabulawa amaxeba okudutshulwa ekhanda kanye nasesifubeni |- | Mbengwane, Stanley || Soweto || 28 || 26.12.76 || - |- | McDeci, Richard || Manenberg || 35 || 9.9.76 || Wadutshulwa emuva |- | Mchunu, Moses || Soweto || 12 || 26.12.76 || Ikhanda labe linqunywanqunywe kaningi |- | Mda, John || Soweto || 32 || 17.6.76 || Amanxeba okudusthulwa esifubeni kanye nasemaphashini |- | Mdayi, Dambile, S. || Langa || 24 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Menwe, Peter || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mevana, David || Soweto || - || 26.12.76 || Wadudutshulwa kwiphe |- | Meyer, Karel || Sherwood Park || 45 || 9.9.76 || Wadutshulwa esinqeni ngakwesokudla ngemuva |- | Mhlanga, Samuel || Soweto || 17 || 26.12.76 || Ugebhezi oluphoqozekile |- | Mhlongo, Felix || Alexandra || - || 18.6.76 || Wadutshulwa - walimala emphashini, enhliziweni kanye nasemgogodleni |- | Miller, Lord || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mithi, Lily || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mjamba, Douglas || Gugulethu || 20 || 12.8.76 || - |- | Mkafulo, Cajulo || Langa || 36 || 11.8.76 || Wadutshulwa emhlane kanye nasenhiziweni ngemuva |- | Mkhize, Tusokwakhe || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mkhotlana, Elias || Moletsane || 43 || 26.12.76 || - |- | Mkhwanazi, Israel || Soweto || 26 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Mkhwanazi, Lindiwe || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mkwanzi, L || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mlangeni, Lea || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mlangeni, Mbopha || Soweto || 18 || 14.9.76 || - |- | Mlilo, Amos || - || 30 || 24.8.76 || Amaphoyisa atshela inkantolo ephenya ngokufa kwabantu ukuthi kwakungenzeka ukuba abae isisulu sabahlali basehostela eSoweto. |- | Mlotshwa, Derrick || - || 23 || 14.9.76 || Amanxeba amaningi okudutshulwa esifubeni. |- | Mmutle, Dennis || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa ecelani. |- | Mncedisi, Mazwi || Gugulethu || 16 || 9.9.76 || Wahamba eyolongongela ibhola mhla ziyi-9.9.76. Isidumbu sakhe satholakala emakhazeni ngosuku olulandelayo. |- | Mncube, Gideon || Soweto || 20 || 15.7.76 || - |- | Mnculwane, Mantombi || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Mngemane, Morris || Soweto || 18 || 20.6.76 || Amanxeba ama-5 okudutshulwa |- | Mngoma, Tenson || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mngomezulu, Simon || Soweto || 29 || 18.6.76 || |- | Moatlhudi, Agnes || Soweto || 10 || 26.12.76 ||- |- | Moatse, Titus || Soweto || 15 || 19.7.76 || - |- | Modisane, Samuel Oupa ||Soweto || 19 || 24.8.76 || Inxeba lenhlamvu enhliziweni. Watholakala efile emgwaqeni buqamama nakubo. Waduthulwa ngamaphoyisa ngohlwayi ngenkathi isixuku sihlakazeka |- | Modise, Peter || - || 60 || - || Ukulimala ekhanda |- | Modise, J. || Dobsonville || - || 26.12.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Modukanele, Isaac Rasebata || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Modukanele, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Moerane, Jacob || Soweto || 23 || 19.6.76 || Washiswa ngaphansi kwemoto |- | Mofokeng, R.A. || Soweto || - || 17.6.76 || Wagwazwa ngebhodlela |- | Mogapi, Samuel || - || 4 || 5.3.77 || Wadutshulwa washona |- | Mogapi, Stephen || - || - || 26.12.76 || - |- | Mogola, Johannes || Soweto || - 26.12.76 || - |- | Mogotsi, Nchimane Philemon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mofokeng, Raymond || Soweto || 14 || 25.8.76 || Amanxeba okuduthulwa esifubeni nasemqaleni |- | Mohamme, J. || Soweto || - || 24.8.76 || Wagwazwa esiswini, nobuso bucwecwiwe |- | Mohapi, Steven || Soweto || 58 || 18.2.77 || Ukulimala ekhanda. |- | Mohapi, Jacob || - || 16 || 23.9.76 || Wabulawa amanxeba enhlamvu yesibhamu ephashini. |- | Mohlabane, Mphele || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mohwaduba, Simon || Mabopane || - || 31.12.76 || - |- | Mokgatle, Mohatle Moses || Soweto || 47 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazwa |- | Mokobi, Cornelius || - || 24 || 30.8.76 || Watholakala efile nenxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Mokoena, Moremane || - || 14 || Amanxeba amabili okudtshulwa esufubeni nasemlenzeni |- | Mokoena, Amos || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mokoena, Moses || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mokoena, Vincent || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Molapo. Lobian || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Molefe, John || Soweto|| 19 || 25.6.76 || - |- | Molefe, Peter || Soweto || 21 || 26.12.76 || - |- | Moleko. Hendrick || Soweto || - || 18.6.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Moloi, Joseph Karabo || - || 16 || 29.9.76 || Wadutshulwa esiswini |- | Moloi, Philadelphia || - || 17 || - || Wadutshulwa wafa |- | Mononyane, Joseph S. || Soweto || - || 18.6.76 || |- | Montjane, Elijah || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mooketsi, Johan || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Morolong, Bruce || - || - || 31.12.76 || Wabikwa njengolahlekile emva kwezinxushunxushu zikaZibandlela. |- | Morolong, J.P. || Soweto || - || 23.9.76 || Wagwazwa waphinde washawa waze wafa |- | Moses, Phillip || Ravensmead || 41 || 7.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Mosie, Ezekiel, Z. X. || Langa || 18 || 12.8.76 || Wadutshulwa ekhanda ngaphambili ngaphambi kwesiteshi samaphoyisa eLanga |- | Mothutsane, Petrus || - || 25 || 25.8.76 || Inxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Motsweni, Daniel Nethan || Soweto || - || 25.9.76 || Amanxeba okudutshulwa |- | Mphetha, Lawrence || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mphithi, Joseph || Soweto || - || - || - |- | Mpinga, Joseph || Soweto || 34 || 25.9.76 || - |- | Mpusula, Simon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mshelwane, Lawrence || Soweto || 27 || 26.12.76 || Amanxeba okudutshulwa esiswini |- | Mshudulu, Welili R || Gugulethu || 23 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili |- | Mrwebi, Daniel ||Gugulethu || 23 || 12.8.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Msimanga, Mbekiseni || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Mteto, Temba || Gugulethu || 21 || 31.8.76 || - |- | Mthembo, John || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mthembu, Reuben || Soweto || 19 || 26.12.76 || - |- | Mthemba, Mzinane || - || 27 || 14.9.756 || Isidumbu satholaka emva kokuba iqulu selihlakazekile |- | Mthombeni, M. || Soweto || - || 26.12.76 || Wahlaselwa yizigebengu |- | Mtshadi, Simon || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mubuya, Bennett || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mukel, Dennis || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Muller, Jurie || Elsies River || 16 || 9.9.76 || Wadutshulwa eceleni kwekhanda kanye nagaphezulu komzimba |- | Mutlane, Herman || - || 42 || - || Inxeba lokudutshulwa ekhanda |- | Mvukuse, Rebson, T || Gugulethu || - || 17.9.76 || Wadutshulwa |- | Mzwamadoda, M.B.A. || Langa || 35 || 11.8.76 || Wadutshulwa ehlombeli lesokudla ngasemuva |- | Mzila, Hezia || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Mziwoke, Jan Lloyd || - || 35 || 18.6.76 || Inxeba lokudutshulwa esifubeni |- | Nabuka, Ambrose || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nare, Michael || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Ncube, Daniel || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba lokudutshulwa enqulwini |- | Ndau, Herbert || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndebele, Zuzele || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndibongo, Michael || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ndingane, Mzimkhulu || Gugulethu || 11 || 14.9.76 || Wadutshulwa esiswini ngaphambili |- | Ndlela, Hector || Soweto || 20 || 26.12.76 || - |- | Ndlovu, H.J. || Soweto || - || 26.12.76 || Inxeba okudutshulwa esiphongweni |- | Ndlovu, Jimmy || Soweto || 26.12.76 || - |- | Ndlovu, Lesley Hastings || Soweto || 17 || 16.6.76 || - |- | Ndlovu, Obed || Soweto || 16 || 26.12.76 || |- | Ndlovu, Timothy || Soweto || 36 || 18.6.76 || - |- | Ndou, Herber || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nduna, Sifanelo K. || Langa || 38 || 11.8.76 || Wadutshula emhlane kanye nasokhalweni ngemuva |- | Ndunga, Nicholas S. || Gugulethu || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa esifubeni ngaphambili ebhodlela sitolo |- | Ndzube, Norman B. || Gugulethu || - || 4.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Ngaba, Wellington || Soweto || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- | Ngabi, Joseph M. || Camps Bay || 22 || 11.8.76 || Wadutshulwa wafa |- | Ngcobo, Oben || Soweto || 17 || 26.12.76 || - |- | Nqcobo, Thuthuka || - || 16 || 15.9.76 || Amanxeba okudutshulwa |- | Nqcobo, Eric || - || 16 ||-|| Wadutshulwa ekhanda |- | Ngemane, Morris || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngobeni, Harry || Soweto || 26 || 26.12.76 || - |- | Ngobeni, Johannes || Mabopane || - || 31.12.76 || - |- | Ngoma, Tennyson || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngubene, Aaron || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngubene, Vusimuzi || Soweto || 34 || 26.12.76 || - |- | Ngwenya, Amon Vusi || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Ngwenya, Stanley || Soweto || 34 || 17.6.76 || - |- | Nhlapo, Timothy || Soweto || 31 || 26.12.76 || - |- | Nixkey, Basil W. || Manenberg || 41 || 9.9.76 || Wadutshulwa emuva e''Green Dolphin Bottle Store'' |- | Nkabinde, Fanyana || Soweto || 17 || 26.12.76 || Amanxeba okugwazawa emqaleni nasenhliziweni |- | Nkambule, David || Soweto || - || 26.12.76 || |- | Nkangana, Zacharia || Nyanga || 18 || 26.12.76 || Wadutshulwa wafa |- | Nkata, Samuel || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nkofu, Mnyane, Jacob || Soweto || - || 26.12.76 || - |- | Nkomo, Eric || Soweto || 17 || 26.12.76 || - |- | Nkonyane, Norurau || Soweto || 34 || 10.8.76 || - |- | Nkosi, Jacob Pretoria, || Mamelodi || - || 31.12.76 || - |- | Nkosi, Monica || Soweto || 6 || 1.8.76 || - |- | Nkosi, Patrick || Soweto || 20 || 23.8.76 || Inxeba lokudutshulwa emqaleni. Waduthsulwa ngenkathi ebalekela ukuboshwa |- | Nkuta, Gordon || Soweto || 19 || 25.7.76 || - |- | Nkutha, H.P. || Alexandra || - || 26.12.76 || Wadutshulwa |- |} ==Imvelamuva== Abantu abasha abaningi balifulathela elaseNingizimu Afrika ngoba kwasekusobala ukuthi izimpilo zabo zabe zisengcupheni babengafa noma bebengaboshawa noma inini. Amaqembu ayesukbhaceni okubalwa kuyo i[[African National Congress|-ANC]] kanye no[[Pan Africaninst Congress|PAC]] athola ithuba lokuqasha knanye nokuqeqeshela impi abantu abasebancane ezinkambini nagaphandle kwaseNingizimu Afrika. Lamaqembu abe eqeqesha labantu abasghu ukusebenzisa izibhamu kanye nokucekela phansi, lapha babeqeqeshwa ezinkambini eAngola (''Engineering Camp'') kanye nenye yaseTanzania (''Mkumbane'') <ref name "sa history"/>. Izinhlangano zezombusazwe za ukuthi iNingizimu Afrika ukuba ifakelwe izibopho (sanctions) Inhlangano Yezizwe (''United Nations'') <ref>{{cite book|title=Southern Africa: the new politics|first=Basil|last=Davidson|publisher=Penguin Books|date=1976}}</ref>. Izithombe zemibhikisho yangoe-1976 zasabalala umhlaba wonke, lezi zithombe zabe ziveza ngokusaobala ukuthi uhulumeni waseNingizimu Afrika wabe ewahlukumeza kanjani amalungelo ama-Afrika eNingizimu Afrika. Isithombe esahlaba abaningi umxhwele yileso esathwethsulwa yintatheli yezithombe ogama layo nguSam Nzima, kulesi sithombe kuvela u[[Hector Pieterson]] ephethwe ngu[[Mbuyisa Makhubo]] emva kokuduthsulwa ngamaphoyisa bengahlomile. Kules sithombe kukhona udadewabo kaHector Pieterson u-Antoinette Sithole egijima eceleni kwabo. Lo mfanekiso sewaba nguphawu lwalolusuku lokuVukela kweNtsha eSoweto<ref name="Ndlovu 344"/><ref name "sa history"/>. Ngonyaka we-1994 usuku lwa-mhla zingama-16 kuNhlangulana lweziwa iholide lomphakathi. Kulolu suku kususke kubungazwa iqhaza elabanjwa iyintsha ekulweni nohulumeni wengcindezelo kubuye kukhunjulwe bonke abalahlekelwa yizimpilo zabo belwa ngalolu suku. ===Kwimidiya=== Lolu suku lwanziwa ifilumu ngonyaka we-1992, kwifilumu esihloko sayo yi-''[[Sarafina]]'' eveza izigameko zangonyaka we-1976 lapho kudla phambili kuyo u[[Leleti Khumalo]] kanye no-[[Whoopi Goldberg]]. Lolu suku lubuye luvele kwenye ifilimu yaseNingizimu Afrika esihloko sayo i-''Stander'' eyabe ikuluma ngomphangi wamabhange owayekade engukaputeni wamaphoyisa. Isiteshi sikamabonakude i-SABC1 wakhombisa umdlalo obizwa nge"When We were Black" ngonyaka we-2006 lapho babeveza imzimpilo zabafundi abangabangani ngonyaka we-1976. <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1401705 |title=When We Were Black (TV Series 2006– )| publisher=Internet Movie Database |accessdate=15 October 2017}}</ref>. ==Bheka futhi== *[[Hector Pieterson|UHector Pieterson]] *[[Uhlelo lobandlululo|Uhlelo loBandlululo]] *[[Usuku Lwentsha|Usuku LweNtsha]] ==Imithombo== {{reflist}} [[Category:Umlando waseNingizimu Afrika]] [[Category:Ubandlululo]] [[Category:Abafa nge-1976]] [[Category:Imibhikisho eNingizimu Afrika]] [[Category:Soweto]] 226e2nzw061gb3atsebvvdeirq093vc User:GerardM/Members of the Assembly of the Republic of Mozambique 2 9882 124096 123915 2026-05-30T00:50:49Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 124096 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Member of the Assembly of the Republic of Mozambique who was a member twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q19953712 } |section= |sort=P39/Q19953712/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q19953712/P580:Start date,P39/Q19953712/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q111841442|Ainca Micusserima Chande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841445|Aisácia João Chochoma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841446|Albano Bulaunde José]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841447|Albertina Ilda Lino]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Albertina Ilda Lino (28451156403).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111841448|Albertina Jocia]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2019-10-24 | |- | ''[[:d:Q111841449|Albertina Julião Matavele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841450|Alberto Jacinto Nancuta Mtukutuku]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2024-03-13 | |- | ''[[:d:Q111841451|Alberto Jumulate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841454|Alfredo Jaime]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841455|Alfredo Tomás Magumisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841456|Alice Caetano Tomás]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841457|Almina Manuel Monteiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841458|Alves Jordão Zita]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841459|Amilcar José Hussein]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841460|Américo José Ubisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841461|Américo Paulo Noé Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841462|Ana Antónia Henrique Dimitri]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841463|Ana Paula Orta Cordeiro Manhique]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841464|Ana Paula Victorino J. P. da Graça]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841465|Ana Rita Sithole]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Ana-Rita Sithole - 1st Session of the OACPS-EU.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111841466|André Joaquim Magibire]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841467|António Rufino Cara-alegre Tembe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841468|Antónia Simão Paulo Charre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841470|António José Amélia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841471|António Pedro Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841472|António Rosário Niquice]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841473|António Severino Timba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841474|António Valério Kantile]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841476|Atanásio Gomes Kulyaukila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841477|Beatriz Mário Chaguala]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841478|Bernardino Benjamim Carneiro Cortez]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2015-07-26 | |- | ''[[:d:Q111841479|Bonifácio João Nicassa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841480|Buanar Muhamede]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841481|Caifadine Paulo Manasse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841482|Carimo Freitas de Oliveira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841483|Carlos Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841484|Carlos Manuel Simbi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841485|Carlos Moreira Vasco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841486|Carlos Samussone Maiela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841487|Carlos Sebastião]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841488|Carvalho Pensando António]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841489|Catarina Olinda Salomão Figueira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841490|Celmira Irene Melo Xavier]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841491|Cemilde Amélia Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841492|Chrispen Matches]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841493|Costa Francisco Chale]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841494|Damião José]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841495|Daniel João Matavele]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-10-23 | |- | ''[[:d:Q111841496|Danilo Aly Teixeira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841497|David Jonas Moiana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841498|Deolinda Catarina João Chochoma]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-03-16 | | |- | ''[[:d:Q111841499|Dina Ali Américo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841500|Domingos Cintura]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841501|Domingos Gabriel Tavira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841502|Domingos Migina Assulai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841503|Edmundo Galiza Dimande Matos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841504|Edson Macuácua]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-01-24 | |- | ''[[:d:Q111841505|Eduardo João Ladria]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841506|Eduardo Silva Nihia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841507|Elisa Amina Amisse Timóteo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841508|Elisa Maria Isabel Silvestre Cipriano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841509|Elisa Rajamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841510|Emídio Benjamim Xavier]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2019-03-15 | |- | ''[[:d:Q111841511|Emília Alfredo Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841512|Esmeralda Aurélio Mutemba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841513|Ester Epifánio Plaze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841514|Eulália Lourenço Oliveira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841515|Eva José Mangaze]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-04-19 | |- | ''[[:d:Q111841516|Eva Teixeira Caetano Dias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841517|Evaristo Tatano Sixpence]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841518|Ezequiel João Aramane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841519|Faruk Osman]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841520|Felizarda Clara de Castro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841521|Fernando Amelane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841522|Fernando Bismarque Ali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841523|Fernando Jossias Matouassanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841524|Fernando José Namacua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841525|Fernando Mendes João Lavieque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841526|Filipe Carlos Domingos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841527|Filipe Chimoio Paunde]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841528|Filipe Jaime]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841529|Filomena Nachaque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841530|Flora Bela das Neves Caetano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841531|Francisca Sabão Domingos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841532|Francisco Filipe M. V. Mboya Campira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841533|Francisco Maingue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841534|Francisco Ussene Mucanheia]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2022-06-20 | |- | ''[[:d:Q111841535|Freitas Joaquim Emílio Tiquila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841536|Félix Assomate Quembo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841537|Gania Aly Abdula Mussagy]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841538|Geraldo Alexandre Carvalho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841539|Gildo Fortunato Elias Muaga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841541|Glória Salvador]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841542|Gonçalves Maceda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841543|Helena da Glória Muando]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2017-10-12 | |- | ''[[:d:Q111841544|Helena Jacinto Música]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841545|Hermenegildo Mateus Infante]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841546|Hermenegildo Santana Chimarizene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841547|Hilário Uaite]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841548|Hélder Ernesto Injojo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q34282|Alberto Vaquina]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | [[File:Alberto Vaquina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57392|Armando Guebuza]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Armando Guebuza 2014-08-11.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236020|Luísa Diogo]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2013-03-29 | [[File:Luisa Diogo, World Economic Forum Annual Meeting 2009 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q357430|Aires Ali]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | [[File:Aires Ali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1315233|Sérgio Vieira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q1383773|Pascoal Mocumbi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q1438841|Sebastião Marcos Mabote]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q1893287|Marcelino dos Santos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Marcelino dos Santos 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1957066|Mário da Graça Machungo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q2133237|Raúl Domingos]]'' | | [[IMozambiki]] | | No/unknown value | |- | ''[[:d:Q2440581|Tomaz Salomão]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-02-28 | [[File:Tomaz Salomão, 071203-F-9074R-001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2832185|Alcinda Abreu]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | [[File:Alcinda Abreu UNDP 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4711973|Alberto Chipande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q4739019|Amade Camal]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q5340644|Eduardo Joaquim Mulémbwè]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q5398931|Esperança Bias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Esperança Bias.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5643918|Hama Thai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q5993938|David Simango]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Simango David 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6077711|Isabel Nkavadeka]]'' | | [[IMozambiki]] | 1999 | 2004 | |- | ''[[:d:Q6153514|Janet Mondlane]]'' | | [[IMelika]]<br/>[[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q6291941|José Condungua Pacheco]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | [[File:Jose Pacheco (6964747611) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6292303|José Gabriel Manteigas]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q6526096|Leonardo Simão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q6722501|Verónica Macamo]]'' | | [[IMozambiki]] | 1994 | 2020-01-20 | [[File:President of National Assembly, Veronica Macamo, at Maputo, in Mozambique (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6752965|Manuel de Araújo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Manuel de Araujo USAID.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6760997|Maria Angelina Dique Enoque]]'' | | [[IMozambiki]] | 1994 | | |- | ''[[:d:Q6762420|Mariano de Araújo Matsinhe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q7701012|Teodato Hunguana]]'' | | [[IMozambiki]] | 1977 | 2003 | [[File:Teodato Hunguana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7811637|Tobias Joaquim Dai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q9629194|Armando Artur]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q10272837|Eneas da Conceição Comiche]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2019-03-15 | |- | ''[[:d:Q19057400|Carlos Agostinho do Rosário]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-01-20 | [[File:Mozambican Prime Minister Carlos Agostinho do Rosario.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19613993|Ivone Soares]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-01 | | [[File:Ivone Soares in Maputo Mozambique.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19816448|Carmelita Namashulua]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-01-20 | [[File:USAID @ MZ Mother Language Day.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19834060|Adelaide Amurane]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q20014463|Vitória Diogo]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-01-24 | |- | ''[[:d:Q20192117|Jaime Basílio Monteiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-04-15 | |- | ''[[:d:Q25428943|Carvalho Muária]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-06-05<br/>2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q27220074|Nyeleti Mondlane]]'' | | [[IMozambiki]] | 1994 | 2014<br/>2020-01-24 | [[File:P029697000601-425303 Nyeleti Brooke Mondlane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42897817|Isabel Casimiro]]'' | | [[IMozambiki]] | 1995 | 1999 | |- | ''[[:d:Q55106039|Ossufo Momade]]'' | | [[IMozambiki]] | 1999 | 2018 | [[File:Ossufo Momade VOA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55237841|Rui Baltazar]]'' | | [[IMozambiki]] | 1975 | 1992 | |- | ''[[:d:Q63507934|Francisco Madeira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Francisco Madeira - 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65160367|Hélder Muteia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Helder Muteia 9M1A0545.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q83864924|Fernando Ganhão]]'' | | [[IMozambiki]] | 1977-12 | No/unknown value | |- | ''[[:d:Q88473923|Manuel Chang]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q88624340|Francisco Marcelino]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q94839123|Mércia Viriato Licá]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q96195503|Paulina Mateus Nkunda]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-01 | 2013 | |- | ''[[:d:Q97031273|Abdul Razak]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97031320|Eliseu Joaquim Machava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97033016|Raimundo Pachinuapa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97034513|Raimundo Maico Diomba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97036050|Rosário Mualeia]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q97061797|Maurício Vieira]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q97119572|Maria Elias Jonas]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q97119885|Telmina Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97119895|Alfredo Namitete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97120115|Cidália Manuel Chaúque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97148316|Alfredo Cepeda Gamito]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97148662|Francisca Domingos Tomás]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-10-23<br/>2020-02-28 | |- | ''[[:d:Q97221887|Felício Pedro Zacarias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97228015|Francisco de Assis Masquil]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q97285065|Joaquim Veríssimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q105001942|Amélia Sumbana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Amelia Narciso Matos Sumbana of Mozambique in 2009 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105325412|Maria Veloso]]'' | | [[IMozambiki]] | 1977 | No/unknown value | |- | ''[[:d:Q105326708|Salomé Moiane]]'' | | [[IMozambiki]] | 1977 | 2004 | |- | ''[[:d:Q105326781|Teresa Tembo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q106547696|Salimo Abdula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Salimo Abdula 2020 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109950528|Margarida Talapa]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-01-20 | |- | ''[[:d:Q109950913|Carlos Jorge Siliya]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111816864|Margarida Mapanzene]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-02-28 | |- | ''[[:d:Q111828598|Açucena Xavier Duarte]]'' | | [[IMozambiki]] | 2014-08-28 | | |- | ''[[:d:Q111828599|Aguiar Mazula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828600|Aiuba Cuereneia]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q111828602|Alcido Nguenah]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828603|Alexandre Manguele]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111828609|Antonio Namburete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828613|Arnaldo Nhavoto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828616|Bernardo Ferraz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828620|Castigo Langa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828621|Conceita Ernesto Xavier Sortane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828625|Feliciano Salomão Gundana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828637|Lucas Chomera]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111828638|Luciano André de Castro]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2023-05-26 | |- | ''[[:d:Q111828656|Tomás Mandlate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:The Agriculture Minister, Republic of Mozambique, Mr. Tomas Frederica Mandlate shaking hands with the Minister of State for Agriculture, Shri Kanti Lal Bhuria, in New Delhi on November 21, 2006 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111828658|Virgília Matabele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111829801|Jaime Himede]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q111841428|Abacar Chande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841429|Abdala Ossifo Ibraimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841432|Abdul Gafur Mamade Hossene Issufo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841433|Abiba Aba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841434|Afonso Januário Bombene]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2024-01 | |- | ''[[:d:Q111841435|Afonso Lopes Nipero]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841436|Agostinho André Likangóne]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841437|Agostinho Cosme Manje]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841438|Agostinho Gomes Chipindula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841439|Agostinho José Lobato]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841440|Agostinho Zacarias Vuma]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2022-11-28 | |- | ''[[:d:Q111841441|Aida Maria Soares]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841549|Irene Joaquim]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841550|Isac Lucas Mandava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841551|Isaura António Júlio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841552|Isaura da Uaitura Albino]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841553|Isequiel Molde Gusse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841554|Isidora da Esperança Faztudo]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2015-06-11 | |- | ''[[:d:Q111841555|Ivan Amaral Chinganhane Mazanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841556|Jacinto Gabriel Lourenço Inácio Capito]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841557|Jaime Neto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841558|Janete Nelsone Tenene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841559|Jemusse Amido Lada]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841560|Jerónima Agostinho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841561|Jerónimo Malagueta Nalia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841562|Joana Anacleto Vasco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841563|Joana Muchanga Mondlane]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-20 | | |- | ''[[:d:Q111841564|Joana Simão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841565|Joaquim Greva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841566|José Bento Coffe Mutsanhe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841568|José Carlos Cruz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841569|José Henrique Lopes]]'' | | [[IMozambiki]] | 2018-05-08 | | |- | ''[[:d:Q111841571|José Horácio Lourenço Lobo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841572|José Manuel de Sousa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841573|José Manuel Samo Gudo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841574|José Mateus Muária Katupha]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841588|José Nicolau]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841589|José Tsingano Camanula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841590|Jovial Setina Mutombene M. da Cruz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841591|João Paulo Pereira de Albuquerque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841592|Juliana Vitória Picardo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841593|Julieta António]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841594|Justina Sambil]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841595|Justino Paulo Langa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841597|Lassimo Ossifo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841598|Latifo Ismael Xarifo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841600|Laura Fernanda Souto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841601|Laura Maria de Jesus Amadeu]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841602|Laurinda Silva Pedro António Cheia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841603|Leopoldo Alfredo Ernesto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841604|Lina Francisco Fafetine Ofiço]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Visitas.Visitantes (28992726971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111841606|Lourenço César Sufria]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841607|Lucinda Bela das Dores Impitule Malema]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841608|Lucília José Manuel Nota Hama]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2010-01-16 | |- | ''[[:d:Q111841609|Lutero Simango]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Lutero Simango, MDM VOA Português.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111841610|Lutsé Esperança Mirione Rumeia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841611|Lúcia Pedro Mafuaine]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841612|Lúcia Xavier Afate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841613|Manuel Vasconcelos E. Manuel Maria]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841614|Manuel Zeca Bissopo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841615|Margarida Manuel Salimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841617|Margarido Salvador Abrantes]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841618|Maria Anastácia da Costa Xavier]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2021-01-27 | |- | ''[[:d:Q111841619|Maria Bachir]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841620|Maria Helena]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841621|Maria Inês Martins]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841622|Maria Marta Mateus Fernando]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841623|Mariana Caisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841624|Marquita Alexandre Loforte Jaime]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841625|Martinha Januário Benfica]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841627|Matias José Matias Nhongue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841628|Miguel Anlawe Musssa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841629|Miguel Celestino Mpamba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841630|Mohamad da Costa Ali Yassine]]'' | | [[IMozambiki]] | 2022-11-04 | | |- | ''[[:d:Q111841631|Muhamad Bacir Abdul Remane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841632|Muhamedrachid Sulemane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841633|Mustagibo Atimo Bachir]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841634|Mário Ali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841635|Mário Franque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841636|Nilza Henguissere Narciso]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841637|Odete Isaias Motiça]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841638|Ofélia Timóteo Mutombene]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-24 | | |- | ''[[:d:Q111841639|Olinda Francisco Langa Mith]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-09-17 | |- | ''[[:d:Q111841640|Olinda Navais]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841641|Patrício M'pagai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841643|Paulo Vahanle]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-05-08 | |- | ''[[:d:Q111841644|Pedro Frederico Cossa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841645|Pedro Tesoura Chichova]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841646|Rachade Carvalho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841647|Rafael António de Sousa Gusmão]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2017-09-23 | |- | ''[[:d:Q111841649|Rafael Lourenço Chande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841650|Raimundo Pitágoras Lauma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841651|Ramulata Mahumudo Irache]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841652|Regina Macuacua Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841653|Ricardina Suia Albano Mazive]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841654|Ricardo Frederico Francisco Tomás]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841655|Rui Sixpence Gonzane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841656|Saimone Muhambi Macuaina]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841657|Sande Castigo Carmona]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841658|Sandura Vasco Ambrósio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841659|Sara Mamudo Abdula Vassanegy]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111841660|Sebastião da Costa Sebastião]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841661|Severiano Romão Khoy]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841662|Severina Tiago Banze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841663|Silvério Eugénio Samuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841664|Simão Bute]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841665|Simões Paulo Mário]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841666|Sofrimento Funai Matequenha]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841667|Sérgio José Camunga Pantie]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841668|Sónia Maria Vasco Mepameia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841671|Valdemiro de G. Pascoal Nhancengo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841672|Valentina Justa Puchar Mtumuke]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841673|Valéria José Mitilela]]'' | | [[IMozambiki]] | 2024-01-26 | | |- | ''[[:d:Q111841674|Vasco Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841675|Venâncio Mondlane]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2018-06-29<br/>2024-06-03 | [[File:Venâncio Mondlane 2024 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111841676|Vergonha Abudo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841677|Viana da Silva Magalhães]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841678|Victor Viandro Mudivila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841680|Virgínia Oreste Kwavateka Gondola]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841681|Yonusse Amad]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841682|Zezinho Ricardo José]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111841683|Ássia Paulo Cipriano Abudo Ali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843320|Abdul Zacarias]]'' | | [[IMozambiki]] | 2018-10-23 | | |- | ''[[:d:Q111843321|Abdula Tarmamade Abdula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843322|Adelino Andissene Silveira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843325|Agostinho Navanssuane Chelua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843326|Agostinho Pinto Mussuluaia Muapilote]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2022-11-04 | |- | ''[[:d:Q111843327|Agostinho Sairosse Maeni]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843329|Alberto Francisco Valoi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843331|Alberto José Bacar]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843332|Alberto João Ferreira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843333|Alberto Lives Andela Niquice]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843334|Alexandre Tiago]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843335|Alice Ana Francisco Xavier Kufa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843338|Ana Armando Chapo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843339|Ana Maria de Lourdes Massengele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843340|Ana Maria Simante]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843341|António do Rosário Bernardino Boene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843342|António Eusébio Mulima]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843343|António Joaquim Mainato]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843344|Arlinda Cipriano de Sousa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843345|Arlindo Arrido Maquival]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843346|Arlindo Daniel Bila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843347|Arnaldo Francisco Chalaua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843348|Atanásio Quirino Machude]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843349|Aureliana Otília Filipe Jamisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843350|Balbina Deolinda Raibo Mateus]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843351|Bonito Novunga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843352|Brígida Anita Jorge Mathavele]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2021-02-02 | |- | ''[[:d:Q111843354|Carlos Sebastião Chissingue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843355|Carminda da Graça Barata]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843357|Catarinha Mário Dimande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843359|Clarice da Esperança Milato]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843360|Clementina Francisco Bomba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843361|Cristina Chelene Manhice Sevene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843362|Daly Assumane Kumanda]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2021-02-26 | |- | ''[[:d:Q111843363|Dias Julião Letela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843364|Dionísio Cherewa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843365|Domingas Gonçalves José Ferrão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843366|Dominic Phiri]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843367|Dores Armando Izidro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843368|Bonifácio Gruveta]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-09-28 | |- | ''[[:d:Q111843369|Edson Judite Calisto Nhangumele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843370|Elcina Eugénio Marindze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843371|Elias Gilberto Impuiri]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843372|Elias Macacho Marceta Dhlakama]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843373|Elvira Pinto Duarte Timana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843374|Eusébio Nanguia Nipite Mulange]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843376|Faizal Américo António]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843378|Flora Enosse José]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843379|Fátima Machona Dias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843380|Fátima Rais Aly Mpemba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843381|Gabriel Junior]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Gabriel Junior em 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111843382|Germano José Joaquim]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843383|Gilberto Francisco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843384|Glória Ernesto Matuassa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843385|Henriqueta Fabião Cuna]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843386|Hermenegildo Bernardo Devesse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843387|Hermenegildo Domingos Chiúre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843388|Hermínio Morais]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843389|Hortência Gaurassue Zacarias Magibire de]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843390|Idalina Felix Nitasse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843391|Inácia Henriques Carneiro Ngonde]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843392|Inácio João Reis]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843393|Isaltina Maria Campioni Biwi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843394|Ivone Sansão Bila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843395|Joana Júlia Seifana Mucamba Ravia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843396|Joaquina Oreste Siliya]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843397|Jonas Fenias Sitoe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843410|Josefa Jacinto Musica]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843412|João Catemba Chacuamba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843413|João Samuel Watchy]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843414|Kintheyaro Júlia Mariana Aguacheiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843415|Luísa André Avelino Cuchamano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843416|Lúcia José Madeira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843418|Manuel Alex Muacuane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843419|Manuel Pereira Zuze Caliquete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843420|Manuel Rodrigo Ramessane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843423|Margarida José Naiete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843424|Maria Alice Saize]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843425|Maria Celeste Mucote Mavungue Cachite]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843426|Maria Inês Ntseka]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843427|Maria Isabel Luís da Silva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843428|Maria Joaquina Júlio Inácio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843429|Mateus Elias Damião Faimane da Silva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843430|Mateus Muchacuare Tomo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843431|Matias Filipe Macamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843433|Milissão Castomo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843434|Mirna Isabel Chibuco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843435|Momade Arnaldo Juízo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843436|Muanaiamo Pinto Massua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843437|Muanarera Abdala]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843439|Mussabay Issufo Gani]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843440|Mário da Cruz de Amaral]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843442|Natércia Mutide Pilima]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843443|Nerina Jone Bustani]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843444|Nharongue Mário Muringa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843445|Noel Brácio Nandena]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843446|Nunes Age Antage]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843447|Olívia Fernando Matavele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843448|Osório João Soto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843449|Palma Pinto da Conceição José Maria]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843450|Paulino Santos Lenço]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2020-07-20 | |- | ''[[:d:Q111843451|Paulo Rosário Phatama]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843452|Pedro António Bila]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843454|Ricardo Joaquim Nguiriche Gerente]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843455|Rita Bento Muianga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843456|Rogério Ernesto Mboa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843457|Sabir José Vasco Maquege]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843458|Safi Mahomed Reman Gulamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843459|Samuel Eugénio Mandlate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843460|Saripa Trinta Namuira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843461|Saíde Fidel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843462|Sebastião Inácio Saíde]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843463|Sefo Sente]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843465|Sábado Alamo Chombe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843466|Uale Amado]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843467|Vasco David Gaspar]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843469|Zacarias José]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843470|Zacarias João Chivavi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843471|Zaia Miquitaio Cafumbe Valeta]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843472|Zainane Memane Ossumane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843473|Zuria Tuaibo Assumane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843474|Álvaro António Faquirá Caul]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843475|Ângela Catarina Vidigal Fole Marizane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111843500|José Domingos Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904539|Abel Ernesto Safrao]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904540|Abel Gabriel Mabunda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904541|Abílio Adelaide António]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904542|Agostinho Nampera Sualeia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904543|Agostinho Semende Murrial]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904544|Agostinho Ussene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904545|Ahamed Ismail Musa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904546|Aissa Ossufo Suale]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904547|Aiuba Ismail]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904548|Aiuba Megama Abdul Camal]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904549|Albertina Vicente Pelembe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904550|Alberto Conforme Tigre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904551|Alberto Manuel Sarande]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904552|Albino Munafaene Ducuza Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904554|Alexandre Siveto Massingue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904555|Alfredo Maria São Bernardo]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111904556|Almeida dos Santos Tambara]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904558|Ana Alberto Sabonete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904559|Ana Maria Rafael]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904561|Anacleta Torres Caliano Meque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904562|Anatercia de Fatima Ismael Aly Adriano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904563|André Jumamossi Malhembudi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904564|Ângela Maria do Carmo Benesse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904565|Anselmo Ernesto Victor]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904567|António K Mafuta Banda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904568|António Muanayange]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904569|Armando Maria Pereira Constantino Julio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904571|Augusto Janeiro Gumbaza]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904572|Aurelio Amandio Zilhao]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904573|Aurora Mussane Murrime]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904574|Bachir Kassimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904575|Bernardo Assumane Sabao]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904576|Carlos Alexandre dos Reis]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904577|Carlos da Piedade]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904578|Carlos Macareia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904579|Carolina Halime Chemane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904580|Casimiro Pedro Sacadura Huate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904581|Catarina Albertina Ratibo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904582|Celina Elias Solomone]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904583|Chico Francisco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904584|Constância António Devesse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904585|Cornelio Quivela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904586|Cristovao Felipe Soares]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904587|Cristóvão Gemusse Nhacatete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904588|Cristóvão Sucane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904589|Daniel Litsure]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904590|Danilo Amarcy Ragú]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2014 | |- | ''[[:d:Q111904591|David Alone Selemane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904592|Dionísio Quelhas]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904594|Domingos Pilale]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904595|Duarte Cassiano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904596|Edgar Alfredo Cossa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904597|Eduardo Augusto Elias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904598|Eliado Jossias Mussengue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904600|Elisa Nicolau José de Melo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904601|Elvino José de Sousa Ferrão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904602|Elvira Luis Mabunda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904603|Ernesto Cassimuca Lipapa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904604|Ernesto Filipe Mausse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904605|Ernesto Muala]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904606|Etelvina Rita Joaquim Fevereiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904607|Eugénio Numaio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904608|Fátima Luis Omar Danune]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904609|Faustina Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904610|Faustino Licaneque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904612|Faustino Mateus]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904732|Rui Domingos de Sousa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904733|Sábado Teresa Malendza]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904735|Samuel Brito Simango]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904736|Sausande Mpatula Kuakula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904738|Sergio Ernesto Neves]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904739|Silvano João da Cruz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904740|Sousa Salvador Munhaua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904741|Teresa Aide]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904742|Tertuliano Juma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904745|Vasco Novela Charamadane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904746|Vicente Zacarias Ululu]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904748|Virgilia T C Guerreiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904749|Virgilio Francisco Ferrao]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904750|Yohanda Tadeu Mkeka]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904751|Zeca Castro Morgado]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904752|Zelma Graciete Ratagy Vasconcelos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906893|Abel Vicente Sana Sana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906894|Achiro Amisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906896|Adelina Rosa Bernardo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906897|Adriano Tesoura Passanduca]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906898|Afonso Francisco Massingue]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906899|Afonso Paulo Salimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906900|Agostinho Severo Tomé]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906901|Agostinho Ussore]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906902|Ahmed Abdul Gani]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906903|Aida Luis Garife Massangaissa]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-05-28 | |- | ''[[:d:Q111906904|Aida Ussene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906905|Albina Tomás Gulele]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906906|Alexandre Meque Vicente]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906907|Alfredo Alide Sualei]]'' | | [[IMozambiki]] | 2014-04 | | |- | ''[[:d:Q111906909|Alicora Intutunha]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906910|Alige Derque Mussulmade de Morais]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906911|Alzira Frederico Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906919|Amândio Cláudio Absalão Siueia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906920|Ana Celestina Meneses Sousa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906921|Ana Madalena da Silva Charomar]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906922|Angelina Cândida N’chumali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906923|Angelina Ernesto Namoeto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906924|Anselmo Jacinto Eduardo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906926|António Hama Thay]]'' | | [[IMozambiki]] | 2012-05-10 | | |- | ''[[:d:Q111906927|António Jorge Franguolis]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906928|António Razão Miromo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906929|Armando Alifa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906930|Arminda Jaime Vombe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906931|Armindo João Milaco]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2013-10-21 | |- | ''[[:d:Q111906932|Arnaldo Obed Muchabje Quibe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906933|Artur Xavier Vilanculos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906934|Assane Ali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906935|Augusto Jonas Navando]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906936|Augusto Mateus]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906938|Azevedo Evaristo Mussibora]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2014-08-04 | |- | ''[[:d:Q111906941|Bendita Francisco Nchumali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906942|Bernardo Júlio Macamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906944|Brito Caetano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906947|Castro Qualquer António Ntemassaka]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906948|Catarina Paiva Muacamissa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906949|Celestino Neúma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906950|Cipriano Severino Nimpachula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906951|Claudina Inácio Guimarães]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906952|Daniel Maqueia Cueteia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906953|Danilo Rui Alberto Mutumula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906954|Djone Dique Ncussa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906955|Dominga Domingos Chuva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906956|Dorteia Hérculos Ambrósio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906957|Edgar de Jesus Gonzaga C Silva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906958|Elisa Júlio Salamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906960|Elsa Muzé Ussene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906961|Ermelinda Micaela Lucas Rodolfo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906962|Ermósio Justo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906963|Ester Hassane Macande Peule]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906964|Eufrásia Guerra Jordão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906966|Fabião Pedro Sitoé]]'' | | [[IMozambiki]] | 2014-01-28 | | |- | ''[[:d:Q111906967|Fernando Calisto Jauado]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906968|Filipe António Primero]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906969|Florêncio Francisco Alfainho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906970|Francisco Braz Muchanga]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111906972|Fátima Luís Madeira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906974|Hermínia Carlos Nhantumbo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906976|Irene António Beira Castro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906977|Ireneu Joaquim Muanaco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906979|Ismael Jamú Mussá]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906980|Jerónimo Agostinho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906981|Joana José Carvalho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906982|Joaquim Mussuaho Luis M. Bicho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906983|João Carlos Colaço]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906984|João José Monteiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906985|João Luís]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906986|Julião Caixote Nembe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906987|Julião Munhequeia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906988|Kapwepwe Saíde Chai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906990|Leonor Amosse Pedro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906991|Lucia do Carmo Casimiro Lima]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906992|Luciano Augusto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906993|Luciano Filipe Governo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906995|Luis Trinta Mecupia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906997|Luís Ramos Domingos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906998|Luísa Chirindza]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111906999|Lídia Rita Geremias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907000|Lúcia Geraldo Namashulua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907001|Maconha João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q126099297|Graciano Júlio Francisco]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-07-20 | | |- | ''[[:d:Q126129896|José Tomás Amadeu]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-24 | | |- | ''[[:d:Q126130110|Sarfina Filipe Franco Chidaculema]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-24 | | |- | ''[[:d:Q126130621|Joaquina Jaime dos Santos Munatica]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-20 | | |- | ''[[:d:Q126152117|Maria do Céu Omar do Amaral Nhantumbo]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-20 | | |- | ''[[:d:Q126152485|Elisete Eliseu Machava]]'' | | [[IMozambiki]] | 2022-12-13 | | |- | ''[[:d:Q126153212|Saíde Issufo Momade]]'' | | [[IMozambiki]] | 2023-05-26 | | |- | ''[[:d:Q126182947|Lino Manecas Chioza]]'' | | [[IMozambiki]] | 2021-02-26 | | |- | ''[[:d:Q126183303|Sabina Judite Anastácio João]]'' | | [[IMozambiki]] | 2019-03-15 | | |- | ''[[:d:Q126183350|Mário Salimo]]'' | | [[IMozambiki]] | 2021-01-27 | | |- | ''[[:d:Q126196206|Augusto Magaure Fernando]]'' | | [[IMozambiki]] | 2019-10-24 | | |- | ''[[:d:Q126196269|Feliz Avelino Silva]]'' | | [[IMozambiki]] | 2018-09-17 | | |- | ''[[:d:Q126209718|João Pedro Amade]]'' | | [[IMozambiki]] | 2017-10-30 | | |- | ''[[:d:Q126209739|Marieta Xavier Armando]]'' | | [[IMozambiki]] | 2017-10-30 | | |- | ''[[:d:Q126211002|Angelina Agripino Ndimalela Mavota]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2012-04-13 | |- | ''[[:d:Q126366126|Eufrásia Guerra Saleva Jordão]]'' | | [[IMozambiki]] | 2013-10 | | |- | ''[[:d:Q126370605|Fernando Mbararano]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-03-05 | |- | ''[[:d:Q126370636|Agostinho Macuácua]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-02-28 | |- | ''[[:d:Q111907002|Madalena João Francisco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907003|Madalena M’bela Ambrósio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907004|Manuel Francisco Lole]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907006|Maria de Lurdes do Carmo Lobo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907007|Maria Ema Anchunala Cassimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907008|Maria Joana João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907010|Maria José Moreno]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907013|Maria Olívia Álvaro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907016|Mariano Humberto Rodrigues]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907018|Maurício Mateus Madebe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907019|Micas Carlos António Jafare]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907021|Milagrosa Armando Langa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907022|Mário Lampião Sevene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907023|Palmira Eusébio Mbanze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907024|Paulina Tsumba Nhacumbena Canhane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907027|Raimundo Joaquim Mapanzene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907028|Rema Fabião]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907029|Ricardo Pedro Filimone]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907032|Rosa Mafuna Julai Sitole]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907033|Rosário Salimo Régulo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907034|Rosário Zacarias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907035|Rui António Chundiza]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907038|Saíbo Alberto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907039|Sebastião Dengo]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2016-11-17 | |- | ''[[:d:Q111907040|Sebastião dos Santos Temporário]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907041|Tiago Horácio Simba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907042|Tsoquisse Mulaícho Munhiwa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907044|Xavier Aleixo Chicutirene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907046|Zabura Selemane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907047|Zélia da Luz Francisco Muthambe Langa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907048|Ângelo Thai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907154|Alafu Abdala Sufu]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907155|Albertina Makata]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907157|Alberto José Sabe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907159|Alcinda da Conceição]]'' | | [[IMozambiki]] | 2018-06-29 | | |- | ''[[:d:Q111907160|Aleke Paulo José Katete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907161|Alexandre Pedro Natividade Capitão]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2014-04-06 | |- | ''[[:d:Q111907162|Alfredo Mashalo Ibraimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907166|Angelica Paulo Camões]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907170|António Mussa Inze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907172|Asraf Amad Kassamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907173|Augusto Eduardo Chalamanda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907174|Bartolomeu Afonso Baptista Muibo]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907175|Beatriz Afonso Murenge]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907176|Berta Lucas]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907177|Botelho Mario Benjamim Chuni]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907178|Caibe Hussen Ali Ussene]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907179|Carlos Filipe Panguana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907180|Carlos Luwanga Sabonete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907182|Chiueche Arone Guenha]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16<br/>2018-04-19 | | |- | ''[[:d:Q111907183|Claudete da Conceição Fernandes]]'' | | [[IMozambiki]] | 2011-11-23<br/>2020-10-23 | | |- | ''[[:d:Q111907184|Crisanto João Naiti]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907185|Damião dos Santos Banda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907187|David Machimbuku]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907188|Dário Fernandes Machava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907189|Eduardo Muaride]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907192|Eulália Nhaculezele Atibe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907193|Faustino Maurício Uamusse]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-01-20 | | |- | ''[[:d:Q111907194|Feliz Avelino Silvia]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-02-28 | | |- | ''[[:d:Q111907195|Fernando Guebo Bilali]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907196|Francisco Nangura Muceliua]]'' | | [[IMozambiki]] | 2013-03-29 | | |- | ''[[:d:Q111907198|Graça Lindo Dinheiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907199|Guerreiro Augusto Mundefa]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907200|Guilherme Sampinguira Uissiquete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907201|Haia Ossufo Paquile]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907202|Henrique Alexandre Mandava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907204|Inácio António Nunes]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907205|Jacinta Sousa Inácio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907206|James Mlando Fausto Njiji]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907208|Joaquim José Mondlane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907209|José António Chuquela]]'' | | [[IMozambiki]] | 2016-11-20 | | |- | ''[[:d:Q111907211|José Paulo da Cruz]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907212|João Afonso]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907213|Judite Anastácia João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907214|Julieta Gilda João de Brito Chauma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907215|Juvenália Abiatar Mutemba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907217|Leopoldina Manuel Gimo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907218|Lourenço Sabonete]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907220|Luisa João Mumba Carlos Gandar Braga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907221|Mateus Adamo Assane]]'' | | [[IMozambiki]] | 2018-06-05 | | |- | ''[[:d:Q111907223|Matilde Nazarena Anchunala]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907224|Muanassa Abubacar]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907228|Nelson Albino Paiva]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907229|Onório Plácido Horácio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907230|Oreste Bustan]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907231|Patricio Filimone Meque]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907233|Roberto Matola Saide]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907235|Rosa Manuel Andrade da Silva]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111907237|Ruquia Mohamed Saide]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907239|Ruquia Muler Gustavo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907240|Sabina Isaias Nhaca Fache]]'' | | [[IMozambiki]] | 2019-03-15 | | |- | ''[[:d:Q111907241|Sabina Sara Hassane Bicá]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907242|Salma Maria Alexandre Machate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907243|Sofia Afonso Jinja Cussaia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907244|Suzete Alberto Dança]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907246|Tania Crescente Elson Canhemba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111907247|Teodoro Andrade Waty]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q114680327|Valeriano Ferrão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q117865667|José Luís Cabaço]]'' | | [[IMozambiki]] | 1978 | 1994 | |- | ''[[:d:Q118234712|Alberto Francisco Cassimo]]'' | | [[IMozambiki]] | 1977-08 | 1981 | |- | ''[[:d:Q118307568|Fernando Honwana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445098|António Palange]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445181|Jafar S. Cane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445182|José Chicuarra Massinga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445183|Marcos Juma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445184|Martins Luís Bilal]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445185|Palmerun António Mausse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118445186|Tarcisio Gemusse]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449786|Abdala Mussa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449788|Casimiro Santos T Abreu]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449791|Issufo Mecabo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449795|Safura Augusto Conceição]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449801|Miguel Osório Cosme Bonga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449804|Jacinto Manuel Muxanga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449805|Jorge Francisco Banze]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449807|Pedro Abrahamo Macamo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449808|António Domingos da Cruz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449810|Eduardo Arão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449812|João Muchine Mudema]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449813|José Chissuco Valentim]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449815|Nazir Yakoob Lunat]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449817|Fernando Jorge Pires]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449858|Celestino de O Cariaco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449868|Fernando Adelino Munava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449873|Francisco X. R. de Carvalho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449875|Geraldo Muissa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449876|Jorge Adriano Nampula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449877|José Mussan]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449880|Mariano Domingos Martins]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449881|Mário Belém Singano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449886|Saide Ali Assane Ismail]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449889|Abdul Kha Leck]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449891|Calisto Paulo Uataia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449892|Eduardo Ulanda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449893|Manuel José A. Mucananda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449894|Augusto Chaviro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449897|Domingo João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449898|Domingos Chalé João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449900|Francisco Caetano Bero]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449902|Luís M. Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449903|Manuel A. Nacinho da Maia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449905|Alexandre Faite]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449906|Celestino Bento]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449908|Félix Binda Raposo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449909|Joaquim Rui Fernando Augusto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449910|Jorge Abrão Pires]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449911|José Rafael Kangonda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449912|Virgílio Chaphata]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449913|Abdul Amide Mahomed]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449924|Assane Chawal A. Napa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449934|Bonifácio G. Massamba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449941|Carlos Pereira Klint]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449951|Inusso Ismael]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449960|Adalberto Ussene Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449966|Custódio Domingos Vieira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449976|Horácio M. S. Matsimbe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449984|Latifo Balão Janela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449985|Mussatar Abdul Aziz]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449986|Orlando António da Graça]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449990|Tayob Ussemane Motany]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118449991|Virgílio Carlos S. Miguel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450722|Marcelino Inlave Joaquim]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450725|José Matias Mugalla]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450728|Celestino Chalé Mussa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450730|Carlos Álvaro Fernandes]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450733|Avelino Manuel João]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450735|António Maloa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450738|António Barros F. Namuraha]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450741|Ali Amba]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450743|Jacinto Tonhiua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450746|Humberto Pereira Victorino]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450748|Hassan Ismail Makda]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450751|Amade Chemane C. Júnior]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450757|Jafar Gulamo Jafar]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450761|Narciso Matos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450763|Gaspar Vicente Sitoe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450764|Mahomed Mogne]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450765|Daniel Ensure]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450766|Custódio Joaquim Simões]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450770|Alberto Zaqueu Jamice]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450772|Luís Desse Semente]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450773|António Dima Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450775|Alberto Maiosa Canjera]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450776|Aniceto dos Muchangos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450777|Manuel Mendes da Fonseca]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450780|Mário Cardoso Janela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450781|Luís Culaire]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450785|Gilberto Miguel Catema]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450787|Arlindo Luís Zacarias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450788|Adelino A. José Comissão]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118450789|Abdul Carimo M. Issa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q118613828|Olímpio Victorino Vaz]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2012-08-16 | |- | ''[[:d:Q119698834|Edmundo Bonifácio Gruveta Massamba]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126072581|Calide Sidate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q126072582|Margarida Joaquim Mlauzi]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q126072584|José Gaspar Mascarenhas]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q126089379|Yudérsio José Nicolau]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-02-28 | | |- | ''[[:d:Q126089431|Florência André Calane]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-02-28 | | |- | ''[[:d:Q126089460|Sara Maria Ubisse Ussumane]]'' | | [[IMozambiki]] | 2020-04-15 | | |- | ''[[:d:Q126099269|Dina André]]'' | | [[IMozambiki]] | 2022-05-18 | | |- | ''[[:d:Q111904613|Feliciano Anjo Bernardo Mata]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904614|Fernando Saide]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904615|Filipa Baltazar da Costa]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904616|Francisco Domingos Machambisse]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-10-09 | |- | ''[[:d:Q111904617|Francisco João José Dias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904618|Francisco João Pateguana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904620|Francisco Rupansane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904622|Graça César Machaiane Nhanala Nhaliginga]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904623|Hariazate Suria]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904625|Helena da Zinha Paulo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904626|Henriques Bone Mulieca]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904627|Hermenegildo Maria Cepeda Gamito]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904629|Herondina Herculano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904630|Hilario Latina]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904631|Hilario Pires Beja]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904634|Hipolito Jesus Fernandes X do Couto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904635|Horacio José Namalve]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904636|Ilídio António Alfredo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904638|Inacio Jossitala]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904639|Isau Joaquim Meneses]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904640|Jaime Mussa Massesse]]'' | | [[IMozambiki]] | 2010-01-16 | | |- | ''[[:d:Q111904641|Janeiro Mariano]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904642|Jeremias Pondeca Munguambe]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904643|João Alexandre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904644|João Macuamule]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904645|João Manuel Alvaro Goncalves]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904646|João Manuel Rocha]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904647|Joe Lucas de Figueireiro]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904648|Joel Matias Libombo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904649|José Augusto Mazuana]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904650|José Carlos Rodrigues Palaco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904651|José do Rosario]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904652|José Ferreira Muivai]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904653|José Maria Sisto Carrau]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904654|José Mascarenhas]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904655|José Patricio Manuel Andre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904656|José Zeca Arijama]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904657|Judite Angelina Macoo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904658|Khalid Hussene Muhamed Sidat]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904659|Laurinda José Pequenino]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904660|Lazaro Ernesto Mabone]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904663|Lerina dos Prazeres dos Santos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904664|Linete Eunice Gonoury]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904665|Lorenco Juma]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904666|Lucia Xavier]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904667|Luis Alberto Franco Afonso Videira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904668|Luis Benedito Gouveia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904669|Luis Boavida Mudivela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904670|Luis Garife Matsangaice]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904671|Luis Inacio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904672|Lurdes António Manuel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904673|Lurdes Daniel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904676|Mahomed Rucundino Dula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904677|Maneca Daniel]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904678|Manuel Fernandes Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904679|Manuel Henrique Franque]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904680|Manuel Jorge Tome]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904681|Manuel Jose dos Santos]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904682|Manuel Nongofe Bendzane]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2011-11-20 | |- | ''[[:d:Q111904683|Manuel Pereira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904684|Maria Angela Ismael Manjate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904687|Maria Antonia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904688|Maria das Dores de António]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904689|Maria de Lurdes Gouveia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904690|Maria Isabel Ferreira Lima]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904691|Maria Josefa Miguel]]'' | | [[IMozambiki]] | | 2012-12 | |- | ''[[:d:Q111904692|Maria Matilde Alves Lampião Soares]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904693|Maria Tereza Nilimo Nanvarre]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904694|Maria Virginia Sousa Videira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904696|Mário Ciquenta Naula]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904697|Mateus Anibal Malichocho]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904699|Mateus Lucas António]]'' | | [[IMozambiki]] | 2011-05-31 | | |- | ''[[:d:Q111904700|Matias Alberto Ngulela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904701|Máximo Dias]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904703|Milho de Castro Akili]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904705|Mustafa Rachide]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904706|Natercia Felizarda de Jesus Matiquite]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904708|Nelson Afonso Alberto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904709|Orlando Pedro Candua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904710|Ossufo Muze Quitine]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904711|Ossumane Ali Dauto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904712|Osvaldo Filipe Jabu]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904713|Padimbe Mabosse Kamati Andrea]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904714|Palmira Angelina Pedro Francisco]]'' | | [[IMozambiki]] | | | [[File:Palmira Pedro Francisco 2024 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111904715|Pauco Muatamulo Nanpuio]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904716|Paulino Luis Branquinho Valia]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904717|Pedro Armando Alberto]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904718|Rachide João Tayobe Mahomed]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904719|Rafael Maguni]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904720|Rahil Samsser Khan]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904721|Raquel Carlos José Damião]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904722|Raul João Balate]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904723|José António da Conceição Chichava]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904725|Raul Ribeiro Munhuaua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904726|Ricardo Sebastião de Oliveira]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904727|Roberto Maximiano Chitsonzo]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904728|Rosa Florencia Chucua]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904729|Rosa Isabel Maope]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904730|Rosalia Celestina José Lumbela]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |- | ''[[:d:Q111904731|Rosita Maluane]]'' | | [[IMozambiki]] | | | |} {{Wikidata list end}} s8xplev88nsj2lc9vxej66i2lrb0oe2 User:GerardM/Members of the Parliament of Uganda 2 9949 124086 123764 2026-05-29T12:27:09Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 124086 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Member of the Parliament of Uganda who was a member twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q21296005 } |section= |sort=P39/Q21296005/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q21296005/P580:Start date,P39/Q21296005/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q21759|Winnie Byanyima]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Winnie Byanyima, directrice exécutive d'Oxfam international.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49253|Irene Muloni]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Irene Muloni - 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57873|Amama Mbabazi]]'' | | [[IYuganda]] | 2003-02-11 | 2016-02-18 | [[File:Amama Mbabazi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58240|Sam Kutesa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Sam Kutesa - 2018 (32521275868) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q393388|Aggrey Awori]]'' | | [[IYuganda]] | 2001 | 2006 | [[File:Aggrey-awori.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q486859|Paul Ssemogerere]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Paul Kawanga Ssemogerere (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1026465|Rebecca Kadaga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Rebecca Alitwala Kadaga 2022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1173623|David Bahati]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bahati David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1307960|Ken Lukyamuzi]]'' | | [[IYuganda]] | | 2016 | [[File:Ken Lukyamuzi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1354926|Eriya Kategaya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:The Right Honorable Eriya Kategaya (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441372|Francis Ayume]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q1740843|Ruhakana Rugunda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Prime Minister Rugunda.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1949128|Moses Ali]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ali Moses.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2605033|Betty Oyella Bigombe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bigombe Betty Atuku.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3105642|Gilbert Bukenya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Dr. Gilbert Balibaseka Bukenya (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3784984|Henry Oryem Okello]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Acting Foreign Minister Okello Oryem (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4280983|Norbert Mao]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Norbert Mao (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4665198|Abdu Katuntu]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Abdul-Katuntu1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4684139|Adolf Mwesige]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mwesige Adolf.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4693003|Agnes Akiror]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4696656|Aidah Nantaba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nantaba Idah Erios.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4700611|Akena p'Ojok]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4716143|Alengot Oromait]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4717580|Alex Onzima]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Aadroa Alex Onzima.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4726787|Alintuma Nsambu]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4742276|Amelia Kyambadde]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Amelia Kyambadde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795550|Aronda Nyakairima]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Gen. Nyakayirima Aronda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4810985|Aston Kajara]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kajara Aston Peterson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4811869|Asuman Kiyingi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mohd. Hamid Ansari with the Minister of State for Regional Cooperation & Acting Foreign Minister of Uganda, Mr. Asuman Kiyingi, on his arrival at Entebbe International Airport, Uganda on July 08, 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4859206|Barbara Oundo Nekesa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4877118|Beatrice Atim Anywar]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Atim Beatrice Anywar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4877205|Beatrice Wabudeya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q4935806|Bobi Wine]]'' | | [[IYuganda]] | 2017-07-11 | 2021 | [[File:Bobi Wine 2024.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5045178|Caroline Okao Amali]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Amali, Caroline Okao.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5064251|Cerinah Nebanda]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5075388|Charles Bakkabulindi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bakkabulindi Charles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5110904|Christine Amongin Aporu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Amongin, Christine Aporu Hellen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5186066|Crispus Kiyonga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Hon. Dr. Cryspus Kiyonga, minister of Defence speaking during the AMISOM Retreat in Kampala- Uganda (16220704751).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5227877|Daudi Migereko]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Migereko Daudi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5240436|David Tinyefunza]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5240772|David Wakikona]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Wakikona Wandendeya David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5345394|Edward Ssekandi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Edward Ssekandi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5366225|Elly Tumwine]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:General Elly Tumwine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5373324|Emmanuel Otala]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Otiam Emmanuel Otaala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5377366|Abner Nangwale]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5382289|Ephraim Kamuntu]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5385927|Erias Lukwago]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5393381|Ernest Kiiza]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kiiza, Monday Ernest Apuuli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5458060|Flavia Nabugere Munaaba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5490025|Frank Tumwebaze]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Tumwebaze Frank Kagyigyi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495976|Fred Mukisa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5496029|Fred Omach]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5496187|Fred Ruhindi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5515776|Gabriel Opio]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5549595|Gerald Ssendaula]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q5590968|Grace Akello]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2006 | [[File:Grace Akello, Ausschnitt aus dem Foto von Filo gèn'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717682|Henry Bagiire]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bagiire Aggrey Henry.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717757|Henry Banyenzaki]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Banyenzaki Henry.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5724197|Henry Kajura]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kajura, Henry Muganwa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5761037|Hilary Onek]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Hilary Onek (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6076821|Isaac Musumba]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2011 | |- | ''[[:d:Q6087896|Israel Kibirige Ssebunya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6096678|Ivan Koreta]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ivan Koreta Atlas Drop 11, Soroti, Uganda, April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6119076|Jacob Oulanyah]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | | [[File:Jacoub Oulanyah (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6129213|James Baba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:James Boliba Baba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6140211|James Mutende]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:2013-Uganda's Minister of State for Industry Shinyabulo-Mutende (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6140434|James Nsaba Buturo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Buturo Nsaba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150822|Janat Mukwaya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6176542|Jeje Odongo]]'' | | [[IYuganda]] | 2006 | | [[File:Jeje Odongo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6180999|Jeremiah Twa-Twa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6187188|Jessica Eriyo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6224194|John Byabagambi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Byabagambi John.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6226097|John Chrysostom Muyingo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Muyingo John Chrysestom.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6250155|John Nasasira]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6287007|James Simpson]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:James-Simpson-1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6318370|Justine Lumumba Kasule]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kasule, Justine Lumumba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6343791|Kabakumba Masiko]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kabakumba, Masiko Labwoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6346972|Kahinda Otafiire]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kahinda Otafiire (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6378429|Katumba Wamala]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Katumba Wamala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6404722|Kiddu Makubuya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6414662|Kipoi Tonny Nsubuga]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | 2014 | [[File:Kipoi Tonny Nsubuga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6702541|Lukia Isanga Nakadama]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Lukia Nakadama Isanga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6702958|Lulume Bayiga]]'' | | [[IYuganda]] | 2007 | 2016 | [[File:Bayigga Michael Philip Lulume.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6761446|Maria Mutagamba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Hon Dr Maria Emily Lubega Mutagamba, Minister of Tourism, Uganda (26294629095).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6779980|Mary Karooro Okurut]]'' | | [[IYuganda]] | 2006 | 2021 | [[File:Mary Karooro Okurut (cropped) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6787393|Matia Kasaija]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Matia Kasaija profile.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6847499|Mike Kennedy Sebalu]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6873258|Miria Matembe]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2006 | [[File:Miria-Matembe.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6932197|Mugisha Muntu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mugisha Muntu 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939908|Musa Ecweru]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | | [[File:Ecweru Musa Francis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944303|Muyanja Mbabaali]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mbabaali, Muyanja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944729|Mwesigwa Rukutana]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q6961899|Namirembe Bitamazire]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7045634|Nobel Mayombo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7070387|Nusura Tiperu]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7089874|Omara Atubo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7175509|Peter Lokeris]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Lokeris Teko Peter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7176147|Peter Nyombi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7301855|Rebecca Otengo Amuge]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7328008|Richard Nduhura]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7329499|Richard Todwong]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7365019|Ronald Kibuule]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kibuule, Ronald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7367874|Rose Namayanja]]'' | | [[IYuganda]] | 2006-05 | 2016-02 | |- | ''[[:d:Q7368409|Rosemary Najjemba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7378868|Rukiya Chekamondo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7383142|Ruth Nankabirwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7403915|Saleh Kamba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7407448|Sam Engola]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7417487|Sandy Stevens Tickodri-Togboa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7422470|Sarah Kataike]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kataike, Sarah Ndoboli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7422653|Sarah Opendi Achieng]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Achieng Sarah Opendi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7452728|Serapio Rukundo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7459446|Sezi Mbaguta]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7518558|Simon D'Ujanga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7518688|Simon Ejua]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7519223|Simon Lokodo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Lokodo simon.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7608889|Stephen Chebrot]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Chebrot Stephen Chemoiko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635964|Sulaiman Kyebakoze Madada]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7659743|Syda Bbumba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bbumba Syda Namirembe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7686751|Tarsis Kabwegyere]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7781207|Thembo Nyombi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7815151|Tom Butime]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Butime Tom Ateenyi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7838817|Tress Bucyanayandi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bucyanayandi Tress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7900065|Urban Tibamanya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7927031|Victoria Sekitoleko]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Victoria Sekitoleko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931970|Vincent Nyanzi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q7983291|Werikhe Kafabusa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q8023150|Wilson Muruuli Mukasa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mukasa Muruuli Wilson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8069664|Zerubabel Nyiira]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q15993247|Stephen Mallinga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mallinga Stephen Oscar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16145569|Jim Muhwezi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Muhwezi Jim Katugugu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16148125|Charles Angina]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q16186459|Bright Rwamirama]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Rwamirama Bright Kanyontore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16187230|Hope Mwesigye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q16193010|Kamanda Bataringaya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kamanda, Cos Bataringaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16194600|Dorothy Samali Hyuha]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Dorothy Hyuha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16194624|James Kakooza]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kakooza James.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16196528|Evelyn Kaabule]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kaabule, Evelyn Naome Mpagi N.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16200545|Jennifer Namuyangu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Namuyangu Kacha Jenipher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16203636|Abraham Byandaala]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Byandala Abraham James.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16203647|Henry Musasizi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Musasizi Dec 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727764|Loyce Biira Bwambale]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q16745020|Stanislaus Okurut]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q16751154|Phillip Wafula Ogutu]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q16875907|Chris Baryomunsi]]'' | | [[IYuganda]] | 2006 | | [[File:Chris Baryomunsi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17020396|Oliver Wonekha]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q18683782|Concy Aciro]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q18977763|Jaberi Bidandi Ssali]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19276819|Cecilia Ogwal]]'' | | [[IYuganda]] | 1994<br/>2011 | 2006<br/>2016 | [[File:Atim Ogwal Cecilia Barbara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19364579|Sam Otada]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19609598|Evelyn Anite]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19609616|Gabriel Ajedra Aridru]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ajedra Gabriel Gadison Aridru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19666374|Vincent Ssempijja]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19666505|Mariam Nalubega]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19667631|Elioda Tumwesigye]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Elioda.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19667761|Innocent Oula]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19668408|Adison Kakuru]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19668441|Ibrahim Ssemujju Nganda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ssemujju Ibrahim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668599|Beti Kamya-Turwomwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Beti Kamya 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19892030|Shem Bageine]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19893338|Philemon Mateke]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q19893521|Mike Mukula]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:AF6A9993.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20684666|Nandala Mafabi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nandala Mafabi Nathan James.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20684950|Florence Nebanda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nebanda Andiru Florence.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20810576|Dora Byamukama]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q21062725|Patrick Mutono]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mutono Patrick Lodoi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22007122|Betty Nambooze]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Betty Nambooze.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24565103|Dennis Galabuzi Ssozi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24565843|Sam Cheptoris]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Cheptoris Sam Mangusho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24565855|Monica Azuba Ntege]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24565886|Baltazar Kasirivu-Atwooki]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kasirivu, Atwoki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572355|Kevinah Taaka Wanaha Wandera]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572616|Jane Aceng]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | [[File:Ugandan Health Minister Dr. Jane Aceng (37922701691).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572619|Betty Amongi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Hon Betty Amongi Ongom WE4D Launch WE4D Launch 2024-306 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572620|Florence Nakiwala Kiyingi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572629|Abdul Nadduli]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572632|William Byaruhanga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572633|Esther Mbulakubuza Mbayo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mbayo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572652|Grace Kwiyucwiny]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kwiyucwiny Grace Freedom.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572655|Joyce Moriku]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Moriku Joyce Kaducu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572657|Julius Wandera Maganda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Maganda Julius Samia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572671|Harriet Ntabazi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572683|Moses Kizige]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572701|David Karubanga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Karubanga David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572708|Joy Kabatsi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572730|Ruth Achieng]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572733|Persis Princess Namuganza]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Namuganza Persis Princess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572738|Mary Goretti Kitutu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kitutu Mary Goretti Kimono.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572740|Christopher Kibanzanga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572753|Rosemary Seninde]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572755|Benna Namugwanya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572836|Adrian Tibaleka]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572839|Aggrey Bagiire]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bagiire Aggrey Henry.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572841|Haruna Kasolo Kyeyune]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24572842|Ismael Orot]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q24668795|Peace Mutuuzo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mutuuzo Peace Regis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24851611|Frederick Ngobi Gume]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Frederick Ngobi Gume (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24851613|Godfrey Kiwanda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Godfrey Kiwanda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24851618|Kania Obiga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Obiga Kania.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24851651|Charles Engola]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Okello Charles Patrick Engola Macodwogo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24896277|Herbert Kabafunzaki]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q25755641|Felix Kulayigye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q27688647|Nabilah Naggayi Sempala]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q27973946|Jacob Marksons Oboth]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Oboth Marksons Jacob.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28136300|Kirya Balaki Kebba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q29618018|Alex Ruhunda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ruhunda Alex.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29898231|Vincent Woboya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q29913996|Andrew Baryayanga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Baryayanga Andrew Aja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29917557|Paul Amoru]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q29947195|Makmot Otto]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q29963755|Michael Tusiime]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Tusiime.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30070354|Mariam Naigaga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mariam naigaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30091390|Allan Ssewanyana]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Allan Ssewanyana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30110261|Lawrence Akugizibwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q30150061|Richard Gafabusa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Gafabusa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30228752|Deo Rwabiita]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q30234278|Daudi Ochieng]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q30302621|Jack Sabiiti]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Jack Sabiiti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30323559|Sam Bitangaro]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q30323636|Sam Byibesho]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Byibesho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30323658|Jacklet Atuhaire]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Atuhaire.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30323685|Boaz Ninsiima]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ninsiima Boaz Kasirabo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30899710|Jastine Ayebazibwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q30945317|Rosemary Tumusiime]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q31153326|Ismail Ogama]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q31213353|Moses Adome]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q32538609|Beatrice Rwakimari]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q32540570|Paulson Luttamaguzi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Luttamaguzi Semakula Paulson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q33125043|Kassiano Wadri]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q33978057|John Bosco Ikojo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ikojo John Bosco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q34345403|Simon Mulongo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Simon Mulongo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q36490457|Okin Ojara]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Okin P.P Ojara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q36824970|Lawrence Mangusho]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mangusho EBB 278.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q37122067|Emma Boona]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:HON.BOONA EMMA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q38587500|Andrew Kaluya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Andrew Kaluya Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39059042|Augustine Nshimye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q39073765|Isaac Mulindwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q41693469|Molly Kamukama]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q41768539|Agnes Atim Apea]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Atim Agnes Apea.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42122025|Doreen Amule]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q42664267|Winnie Kiiza]]'' | | [[IYuganda]] | 2006 | 2021 | [[File:Winnie Kiiza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42759362|Angelline Osegge]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q42820085|Anna Ebaju Adeke]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Adeke Anna Ebaju.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42868219|Grace Tubwita]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q43267627|Joy Atim]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | 2021 | |- | ''[[:d:Q43375707|Lucy Akello]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Akello Lucy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44231567|Lillian Nakate]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q47130307|James Makumbi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q50146409|Florence Alice Lubega]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q51844074|Hellen Kahunde]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kahunde Helen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52615829|Judith Nabakooba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Judith Nabakooba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q53707363|Jacqueline Amongin]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Honorable Jacqueline Amongin (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54233287|Agnes Nandutu]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Nandutu Agnes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54233867|Victoria Mwaka]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q54874973|Ibrahim Abiriga]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2018-06-08 | |- | ''[[:d:Q55583703|Joyce Mpanga]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2001 | [[File:Hon. Joyce Mpanga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55584067|Sylvia Rwabogo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q56043365|Betty Aol Ochan]]'' | | [[IYuganda]] | 2006 | 2026 | [[File:Betty Aol Ocan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56949745|Sylvia Nayebale]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nayebale Sylvia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57824490|Rosette Kajungu Mutambi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57825185|Sheila Mwine Kabaije]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57825198|Adoa Hellen Abeku]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Adoa Hellen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57825270|Molly Lanyero]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57825400|Idah Nabayiga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57825425|Tophace Kaahwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kaahwa, Tophace Byagira.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57826830|Margaret Komuhangi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Komuhangi Margaret.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57828013|Lilly Adong]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57828421|Ajilo Elogu Maria Goretti]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57828565|Jesca Ababiku]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Ababiku Jessica 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57828964|Achiro Lucy Otim]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57829630|Alum Sandra Ogwang Santa]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | [[File:Alum Santa Sandra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57829781|Margaret Aachilla Aleper]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Aleper, Margaret Achilla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q57830246|Alyek Judith]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | [[File:Alyek Judith.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58003275|Evarlyne Buregyeya Asiimwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q58003644|Jane Avur Pacuto]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Avur Jane Pacuto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58003789|Betty Awori Engola]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Awor Betty Engola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58041073|Davinia Esther Anyakun]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Esther Davinia Anyakun.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58041343|Rama Jacqueline Aol]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q58041487|Rose Atima Ayaka]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q58042010|Margaret Baba Diri]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Baba Diri Margaret.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q58042319|Breeze Sarah Babirye Kityo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q58042467|Mary Babirye Kabanda]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q58042684|Veronica Babirye Kadogo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Babirye Veronica Kadogo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60467181|Anita Among]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Anita Annet Among.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60643201|Abigaba Cuthbert Mirembe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Abigaba Cuthbert Mirembe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60745744|Basil Kiiza Bataringaya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Basil Kiiza Bataringaya, 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61662345|Flavia Byekwaso]]'' | | | | | [[File:Brig. Gen Flavia Byekwaso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61696432|Susan Lakot]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q62060614|Zaitun Driwaru]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q62067646|Veronica Isala Eragu Bichetero]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q62067701|Pamela Nasiyo Kamugo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kamugo Pamela Nasiyo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62068243|Elizabeth Beikiriize Karungi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Karungi, Elizabeth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62099508|Susan Amero]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | 2026 | [[File:Amero Susan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62099975|Loy Katali]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2021 | |- | ''[[:d:Q62100397|Oliver Katwesigye Koyekyenga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Katwesigye Oliver Koyekyanga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62100579|Pauline Kemirembe Kyaka]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | [[File:Kemirembe Pauline Kyaka.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62100890|Grace Kesande Bataringaya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kesande Grace Bataringaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62129102|Caroline Kamusiime]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kamusiime Caroline.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62129115|Naome Kibaaju]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kibaaju Naome.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62129125|Noeline Kisembo Basemera]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kisembo Basemera Noeline.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62129153|Agnes Kunihira]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Abwoli Kunihira Agnes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62129230|Margaret Mbeiza Kisira]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q62129269|Lydia Daphine Mirembe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q62480234|Stella Namoe Nyomera]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Barnabas Nawangwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62480909|Julie Mukoda Zabwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q62481397|Robinah Nabbanja]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | | [[File:Robinah Nabbanja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62487344|Sarah Najjuma]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Najjuma Sarah.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q63228590|Beatrice Byenkya]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q63249359|Odonga Otto]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q63314320|Gad Gasatura]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q64495988|Agnes Ameede]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ameede Agnes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65984578|Catheline Ndamira Atwakiire]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Atwakiire Catheline Ndamira.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q67080123|Everlyn Chemutai]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Chemutai Everlyn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q67080169|Robina Hope Mukisa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q67500811|Margaret Lamwaka]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Lamwaka Margaret.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77586230|Francis Takirwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q84558223|Peter Ogwang]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Peter Ogwang (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84702556|Denis Obua]]'' | | [[IYuganda]] | 2021<br/>2016 | 2026<br/>2021 | [[File:Obua Denis Hamson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84755125|Jackson Kafuuzi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kafuuzi Jackson Karugaba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89370497|Rose Kabagyeni]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2021 | |- | ''[[:d:Q89876044|Michael Mawanda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mawanda Micheal Maranga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90805964|Hellen Grace Asamo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Asamo, Hellen Grace.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90914975|Safia Juuko Nalule]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q90916518|Aisha Sekindi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Sekindi Aisha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90920801|Rosemary Nauwat]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | 2016 | |- | ''[[:d:Q90923330|Norah Nyendwoha Bigirwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bigirwa Norah Nyendwoha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90924025|Milly Mugeni]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q90926112|Christine Nakwang Tubo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nakwang Christine Tubo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90927411|Spellanza Baguma Muhenda]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q90929827|Mourine Osoru]]'' | | | | | [[File:Osoru Mourine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90931389|Sarah Nakawunde]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q90932356|Bangirana Kawooya Anifa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Bangirana Anifa Kawooya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90932931|Jovrine Kaliisa Kyomukama]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2021 | [[File:The Honourable Jovrine Kyomukama Kaliisa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90934802|Ann Maria Nankabirwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q95451495|Mwine Mpaka Rwamirama]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Mwine Mpaka Rwamirama.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95918194|Janet Grace Akech Okori-Moe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Okori Moe Janet Grace Akech.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96769674|Thomas Tayebwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Tayebwa Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105666074|Rosemary Nyakikongoro]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nyakikongoro Rosemary.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105759499|Ricky Richard Anywar]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ricky Richard Anywar ,.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105759689|Dorcus Acen]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | [[File:Acan Dorcas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105825933|Cissy Dionizia Namujju]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Namujju Cissy Dionizia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105890715|Esther Afoyochan]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Hon Esther Afoyochan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105903344|Jennifer Ayoo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105906038|Naima Melsa Gule Avako]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Avako Melsa Naima Gule.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105906548|Betty Esther Naluyima]]'' | | [[IYuganda]] | 2026 | | [[File:Naluyima Betty Ethel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105942517|Jacinta Athieno Ayo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105942809|Rose Obigah]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105944500|Florence Nambozo Wamala]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Wamala Nambozo Florence.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105944681|Mary Begumisa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Begumisa Mary.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105945785|Stella Isodo Apolot]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Stella Apolot Isodo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105956270|Nancy Acora]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Acora Nancy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105956412|Brenda Nabukenya]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nabukenya Brenda.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105956578|Jennifer Driwaru]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Driwaru Jennifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105956689|Juliet Kakande Nakabuye]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Nakabuye Juliet Kakande.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105958189|Molly Musiime Asiimwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Asiimwe Musiime Molly.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105958498|Medius Kaharata Natukunda]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105962114|Prossy Akampurira]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Akampurira Prossy Mbabazi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105962464|Juliet Kyinyamatama Suubi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105964879|Annet Nyakecho]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105964981|Joan Acom Alobo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Acom Joan Alobo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105965184|Gorreth Namugga]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Namugga Gorreth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105965226|Shartsi Musherure Kuteesa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Musherure Shartsi Nayebare Kutesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105965509|Kevin Ojinga Kaala]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kaala Kevin Ojinga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105965895|Santa Okot]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Okot Santa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105965987|Suzan Jolly Abeja]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Abeja Susan Jolly.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966087|Zomura Manezo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105966150|Judith Peace Achan]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Achan Judith Peace.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966258|Josyline Kamateneti]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kamateneti Josyline.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966331|Kabasharira Naome]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kabasharira, Naome.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966392|Anne Mary Kobugabe Tumwine]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Tumwine Anne Mary.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966555|Faith Nakut]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105966644|Sarah Kayaki Netalisile]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kayagi Sarah Netalisire.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966714|Margret Okunga Makoha]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105966758|Victorious Zawedde]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Zawedde Victorious.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105966807|Sylvia Vicky Awas]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q105966841|Remigio Achia]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Achia Remigio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106263496|Christine Ayo Achen]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q106338475|Margaret Rwabushaija]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q106612689|Irene Linda Mugisha]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Linda Irene.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108336637|Moses Okot Jr]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Hon. Bitek Junior.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108760136|Moses Ogwal]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Ogwal Moses Goli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111094566|Godfrey Pereza Ahabwe]]'' | | [[IYuganda]] | 2001 | 2011 | |- | ''[[:d:Q111181361|Huda Abason Oleru]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Oleru Huda Abason.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111442160|Wilfred Niwagaba]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | |- | ''[[:d:Q111462677|Joy Ruth Acheng]]'' | | [[IYuganda]]<br/>[[IKhanada]] | | | [[File:Acheng Joy Ruth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111530547|Phiona Nyamutoro]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Phiona Nyamutooro 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113376149|Mathias Mpuuga]]'' | | [[IYuganda]] | 2010 | 2026 | [[File:Mathias Mpuuga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q116547881|Beatrice Kiraso]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2006 | |- | ''[[:d:Q116602976|Anthony Okello]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q116604844|Beatrice Amongi Lagada]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | 2016 | |- | ''[[:d:Q116605534|Silvia Akello]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2021 | |- | ''[[:d:Q116638520|Godfrey Taire Idhwege]]'' | | [[IYuganda]] | 1996 | 2001 | |- | ''[[:d:Q116638598|Festo Higiro Semajege]]'' | | | 1989 | 1996 | |- | ''[[:d:Q125750508|Joan Namutaawe]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Namutaawe Joan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130742217|Paul Kwizera Bucyana]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q130742354|John Nizeyimana Kamara]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q130742642|Alex Niyonsaba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q130742745|Eddie Wa-Gahungu Kwizera]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q130750970|Nicholas Thadeus Kamara]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q132129979|Geoffrey Mutiwa]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | |- | ''[[:d:Q133502704|Betty Muzanira]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q134732645|Godfrey Kabbyanga]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | | |- | ''[[:d:Q136682385|Tibasiimwa Joram Ruranga]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | |- | ''[[:d:Q136682386|Simon Peter Opolot]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682387|Ayoo Tonny]]'' | | [[IYuganda]] | 2011 | | [[File:Ayoo Tonny.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682452|Henry Maurice Kibalya]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Kibalya Henry Maurice.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682453|Wilson Kajwengye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682495|Lochap Peterkhen]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682531|Simon Peter Wokorach]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Wokorach Simon Peter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682532|Lubega Bashir Ssempa]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Lubega Bashir Ssempa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682546|Alex Bakunda Byarugaba]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682547|Achayo Juliet Lodou]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682548|Hassan Kirumira]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682549|Charles Tebandeke]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682572|Komol Joseph Midi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682575|Twinomujuni Francis Kazini]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | |- | ''[[:d:Q136682581|Peggy Joy Waako]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682582|Midius Natukunda]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Natukunda Midius.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682587|Grace Aulo Mbabazi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682588|Janat Akorimoe Akech]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682592|Chemaswet Abdi Fadhil]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682593|Katabaazi Francis Katongole]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | [[File:Katabaazi Francis Katongole.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136682624|David Kaggwa]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682647|Beatrice Akello]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | |- | ''[[:d:Q136682664|Lokwang Hillary]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q136682684|Kiconco Juliet]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | | |- | ''[[:d:Q136768743|Muhamad Ssentayi]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Ssentayi Muhamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136768744|Sanon Nadeeba Bwiire]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | |- | ''[[:d:Q136768745|Sam Otukol]]'' | | [[IYuganda]] | 2021 | 2026 | [[File:Otukol Sam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956452|Kagabo Twaha Mzee]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Kagabo Twaha Mzee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956453|Ssejjoba Isaac]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ssejjoba Isaac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137821107|Josephat Tumwesigye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137991462|Christine Lanyero Awany]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137993772|Pamela Annet Kirungi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137994155|Atukunda Rebecca]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137994254|Enid Origumisiriza]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137995601|Ibaseret Josephine]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137996715|Ayoo Phoebe Obol]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q137999672|Loyda Kyarikunda Twinomujuni]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138001320|Esther Lucy Acom]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138001597|Harriet Nalweende]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138001782|Harriet Anyimo]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138024590|Justine Nameere]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138127838|Jeniva Arinaitwe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161330|Sarah Nanyonga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161331|Prossy Nanyonga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161332|Resty Nanyonga]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161334|Brenda Aciro]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161336|Betty Aciro]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161337|Janet Chebet]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161339|Prossy Namusisi]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161340|Sarah Nabirye]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161342|Ruth Namutaawe]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161343|Sarah Akol]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161345|Brenda Achieng]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161346|Prossy Katusiime]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161349|Hellen Kyomugisha]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161350|Sarah Tumwine]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161351|Q138161351]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161352|Joan Kansiime]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161354|Prossy Kabugho]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161355|Janet Kyaligonza]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161356|Ruth Kyomugisha]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138161357|Grace Nyakato]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138539067|George Didi Bhoka]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q138751304|Acan Joyce Okeny]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Acan Joyce Okeny.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q138819084|Lilian Nakate]]'' | | [[IYuganda]] | 2016 | 2021 | |- | ''[[:d:Q139719426|Wasswa Lule]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q139752461|Okupa Elijah]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Okupa Elijah,.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139752949|Twesigye Nathan Itungo]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Twesigye Nathan Itungo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139753935|Businge Joab]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Businge Joab.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139754316|Biyika Lawrence Songa]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Biyika Lawrence Songa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139763956|Byakatonda Abdulhu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Byakatonda Abdulhu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139764000|Byamukama Nulu]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Byamukama Nulu Joseph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780066|Chelangat Alinga Solomon]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Chelangat Alinga Solomon.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780080|Chemaswet Abdi Fadhil Kisos]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Chemaswet Abdi Fadhil Kisos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780114|Afidra Ronald Olema]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Afidra Olema Ronald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780160|Akamba Paul]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Akamba Paul Busiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780202|Aleper Moses]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Aleper Moses.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780242|Nsabimana Paul Asaba]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Paul Asaba Nsabimana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139780260|Aseera Stephen Itaza]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q139780288|Asiimwe Enos Kinywamachunda]]'' | | [[IYuganda]] | | | |- | ''[[:d:Q139782548|Atima Jackson Lee Buti]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Atima Jackson Lee Buti, Arua Central Division, Arua City (NRM).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139782619|Baka Stephen Mugabi]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Baka Stephen Mugabi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139782798|Ekanya Geofrey]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ekanya Geofrey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139782828|Ekudo Tom Julius]]'' | | [[IYuganda]] | | | [[File:Ekudo Tom Julius.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} c21rh5i22gl4klv1th32yk8hq77nvnj User:GerardM/Fellows of the Ghana Academy of Arts and Sciences 2 11111 124098 123918 2026-05-30T05:15:07Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 124098 wikitext text/x-wiki [https://tools.wmflabs.org/reasonator/?q=Q69326471 Fellows of the Ghana Academy of Arts and Sciences] {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item (COUNT(DISTINCT ?publications) AS ?count) (REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid) (CONCAT( "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?count), "]] / ", "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "/missing{{!}}📖]]") AS ?scholia) WHERE { ?item wdt:P166 wd:Q69326471 . OPTIONAL { ?publications wdt:P50 ?item } } GROUP BY ?item|section= |sort=P166/Q69326471/P585 |sort_order=desc |columns=label:Article,P106,P496,P1960,P214,P166/Q69326471/P585:Date conferred,P18:Image,?scholia:Publications (known/missing) |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! occupation ! ORCID ! Google Scholar author ID ! VIAF ! Date conferred ! Image ! Publications (known/missing) |- | ''[[:d:Q137106230|Batholomew Dicky Akanmori]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106230|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106230/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106235|Benjamin Kwadwo Ahunu]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106235|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106235/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106239|Alexander Kwadwo Nyarko]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106239|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106239/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106254|Kantinka Kwame Donkoh Fordwor]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106254|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106254/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106278|Dwomah Adu]]'' | | | | | 2012 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106278|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106278/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106286|Arthur Commey Sackeyfio]]'' | | | | | 2012 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106286|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106286/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106290|Stephen Allan Brobbey]]'' | | | | | 2012 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106290|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106290/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137106293|Henry Nii-Adziri Wellington]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137106293|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137106293/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5479986|Francis Allotey]]'' | ''[[:d:Q170790|mathematician]]''<br/>[[umfundindalo]] | | | [https://viaf.org/viaf/21408100 21408100] | 1971 | | [[toolforge:scholia/author/Q5479986|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5479986/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q111015735|Ladé Wosornu]]'' | [[USolwazi]] | | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q111015735|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q111015735/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q111015897|Samuel Ofosu-Amaah]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]'' | | | | 1972 | | [[toolforge:scholia/author/Q111015897|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q111015897/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q111015953|Francis Kwesi Nkrumah]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>[[USolwazi]] | | | | 1983 | | [[toolforge:scholia/author/Q111015953|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q111015953/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137111363|Benjamin Jabez Botwe Nyarko]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137111363|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137111363/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q105394623|Agyeman Badu Akosa]]'' | ''[[:d:Q3368718|pathologist]]''<br/>[[Inyanga (umelaphi)|inyanga]] | | | | 2004 | | [[toolforge:scholia/author/Q105394623|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105394623/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q54358710|George Benneh]]'' | ''[[:d:Q901402|geographer]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]] | | | [https://viaf.org/viaf/19818501 19818501] | 1992 | | [[toolforge:scholia/author/Q54358710|4]] / [[toolforge:scholia/author/Q54358710/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137112720|Yaw Serfor-Armah]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137112720|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137112720/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q105828374|Takyiwaa Manuh]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>[[umbhali]] | | | [https://viaf.org/viaf/17549873 17549873] | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q105828374|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105828374/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q55081333|Akosua Adoma Perbi]]'' | [[umbhali]]<br/>''[[:d:Q201788|historian]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/64315244 64315244] | 2015 | | [[toolforge:scholia/author/Q55081333|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q55081333/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q97467404|Herbert Winful]]'' | | | | | 2022 | [[File:Herbert winful portrait.png|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q97467404|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q97467404/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q105829330|Eugenia Date-Bah]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>[[umbhali]] | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q105829330|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105829330/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q130771642|Steve Tonah]]'' | ''[[:d:Q2306091|sociologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/69613861 69613861] | 2017 | | [[toolforge:scholia/author/Q130771642|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q130771642/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q16734239|Vincent Cyril Richard Arthur Charles Crabbe]]'' | ''[[:d:Q185351|jurist]]''<br/>''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>''[[:d:Q16533|umehluleli]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/9097469 9097469] | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q16734239|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16734239/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5345157|Edward S. Ayensu]]'' | ''[[:d:Q188094|economist]]''<br/>''[[:d:Q864503|biologist]]''<br/>''[[:d:Q2374149|botanist]]''<br/>''[[:d:Q104188750|life scientist]]''<br/>''[[:d:Q1345663|development worker]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=sTCOg4EAAAAJ sTCOg4EAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/66555068 66555068] | 1970 | | [[toolforge:scholia/author/Q5345157|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q5345157/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6504143|Lawrence Henry Yaw Ofosu-Appiah]]'' | ''[[:d:Q18916625|hellenist]]''<br/>''[[:d:Q16314501|encyclopedist]]''<br/>''[[:d:Q333634|umhumushi]]''<br/>[[umbhali]] | | | [https://viaf.org/viaf/27106188 27106188] | 1961 | | [[toolforge:scholia/author/Q6504143|8]] / [[toolforge:scholia/author/Q6504143/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q109735228|Bruce Kofi Banoeng-Yakubo]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-5824-3169 0000-0001-5824-3169] | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q109735228|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q109735228/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q38803731|Godfred Darko]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-7157-646X 0000-0001-7157-646X] | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q38803731|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q38803731/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q65619811|Edwin Jackson Anafi Asomaning]]'' | | | | | 1970 | | [[toolforge:scholia/author/Q65619811|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65619811/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q17612440|Ivan Addae Mensah]]'' | ''[[:d:Q593644|chemist]]'' | | | | 1992 | | [[toolforge:scholia/author/Q17612440|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q17612440/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q72542674|Samuel Yeboah Mensah]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | | | | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q72542674|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72542674/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q64759401|Emmanuel Quaye Archampong]]'' | ''[[:d:Q774306|surgeon]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/5111161212113340070004 5111161212113340070004]<br/>[https://viaf.org/viaf/68021241 68021241] | 1976 | | [[toolforge:scholia/author/Q64759401|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64759401/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6226728|John Collins]]'' | ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q20669622|music journalist]]''<br/>[[Umculi]]<br/>''[[:d:Q1930187|intatheli]]''<br/>''[[:d:Q753110|umbhali wengoma]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/112659683 112659683] | 2019 | [[File:John Collins (musician-researcher).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q6226728|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6226728/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q71680967|Richard Tuyee Awuah]]'' | | | | | 2008 | | [[toolforge:scholia/author/Q71680967|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q71680967/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q18340364|Aba Andam]]'' | [[umfundindalo]] | | | [https://viaf.org/viaf/2123587 2123587] | 2003 | | [[toolforge:scholia/author/Q18340364|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18340364/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q65054359|Samuel Nii Odai]]'' | | [https://orcid.org/0000-0002-9910-5376 0000-0002-9910-5376] | [https://scholar.google.com/citations?user=ojrZBrkAAAAJ ojrZBrkAAAAJ] | | 2014 | | [[toolforge:scholia/author/Q65054359|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65054359/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q61161810|Regina Appiah-Opong]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-4219-7107 0000-0003-4219-7107] | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q61161810|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61161810/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137140103|Hans Adu Dappah]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137140103|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137140103/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137140572|John Wisdom Tettey]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137140572|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137140572/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137140936|Daniel Buor]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137140936|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137140936/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5081343|Charles Odamtten Easmon]]'' | ''[[:d:Q774306|surgeon]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/207101141 207101141] | 1971 | | [[toolforge:scholia/author/Q5081343|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5081343/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q108739722|Joshua Yindenaba-Abor]]'' | ''[[:d:Q326653|accountant]]'' | | | | 2020 | | [[toolforge:scholia/author/Q108739722|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q108739722/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q28870489|Dorothy Yeboah-Manu]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]''<br/>''[[:d:Q3779582|microbiologist]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-1663-6287 0000-0002-1663-6287] | | [https://viaf.org/viaf/315597104 315597104] | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q28870489|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q28870489/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q102109219|Martin Odei Ajei]]'' | ''[[:d:Q4964182|philosopher]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q102109219|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102109219/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137143876|James Dankwa]]'' | | | | | 2014 | | [[toolforge:scholia/author/Q137143876|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137143876/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137143881|Sylvester Kojo Danuor]]'' | | | | | 2014 | | [[toolforge:scholia/author/Q137143881|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137143881/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137143894|Geroge Tawia Odamtten]]'' | | | | | 2015 | | [[toolforge:scholia/author/Q137143894|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137143894/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1254|Kofi Annan]]'' | ''[[:d:Q193391|diplomat]]''<br/>''[[:d:Q188094|economist]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]] | | | [https://viaf.org/viaf/98713807 98713807] | 2013 | [[File:Kofi Annan 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q1254|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q1254/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6240490|John Hunwick]]'' | ''[[:d:Q201788|historian]]''<br/>''[[:d:Q620573|arabist]]''<br/>''[[:d:Q15936497|Africanist]]''<br/>''[[:d:Q333634|umhumushi]]''<br/>''[[:d:Q101444619|Arabic teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/88041609 88041609] | 1976 | | [[toolforge:scholia/author/Q6240490|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q6240490/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1483543|Joseph Osei-Bonsu]]'' | ''[[:d:Q250867|Catholic priest]]''<br/>''[[:d:Q611644|Catholic bishop]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/95246715 95246715] | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q1483543|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1483543/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q2637530|Albert Adu Boahen]]'' | ''[[:d:Q201788|historian]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]] | | | [https://viaf.org/viaf/56634367 56634367] | 1969 | | [[toolforge:scholia/author/Q2637530|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q2637530/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q19938088|William Emmanuel Abraham]]'' | ''[[:d:Q4964182|philosopher]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>''[[:d:Q482980|author]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/119064446 119064446] | 1960 | [[File:WE ABRAHAM.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q19938088|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19938088/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q18353479|Emmanuel K. Akyeampong]]'' | ''[[:d:Q201788|historian]]''<br/>''[[:d:Q15936497|Africanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=Pvw7_dcAAAAJ Pvw7_dcAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/32224150 32224150] | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q18353479|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q18353479/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q57856831|Paa Kobina Turkson]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-5319-2021 0000-0002-5319-2021] | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q57856831|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57856831/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q47188667|Jonathan Narh Ayertey]]'' | ''[[:d:Q3055126|entomologist]]'' | | | | 2004 | | [[toolforge:scholia/author/Q47188667|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q47188667/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q69679368|Isabella Akyinbah Quakyi]]'' | [[USolwazi]]<br/>''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=9csuOUAAAAAJ 9csuOUAAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/317185589 317185589] | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q69679368|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69679368/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136141984|Dennis Dominic Adjei]]'' | ''[[:d:Q16533|umehluleli]]'' | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q136141984|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136141984/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q47189886|Albert George Baidoe Amoah]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q47189886|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q47189886/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137152559|Helen Lauer]]'' | | | | | 2015 | | [[toolforge:scholia/author/Q137152559|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137152559/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137153120|Albert Kanlisi Awedoba]]'' | | | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q137153120|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137153120/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1777921|Kobina Arku Korsah]]'' | ''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>''[[:d:Q16533|umehluleli]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/73508244 73508244] | 1959 | [[File:Sir-Kobina-Arku-Korsah.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q1777921|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1777921/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5238191|David Ofori-Adjei]]'' | [[Inyanga (umelaphi)|inyanga]]<br/>''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-1912-4188 0000-0003-1912-4188] | | | 2009 | | [[toolforge:scholia/author/Q5238191|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5238191/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137154398|Jospehine Akosua Abrefi Adomako Ampofo]]'' | | | | | 2015 | | [[toolforge:scholia/author/Q137154398|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137154398/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137011986|Letitia E. Obeng]]'' | | | | | 1965 | | [[toolforge:scholia/author/Q137011986|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137011986/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q98662836|Francis Hasford]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-0252-8004 0000-0003-0252-8004] | | [https://viaf.org/viaf/40162060270251400066 40162060270251400066] | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q98662836|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q98662836/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137013467|Reginald Fraiser Amonoo]]'' | | | | | 1972 | | [[toolforge:scholia/author/Q137013467|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137013467/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137157691|George Wireko Brobbey]]'' | | | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q137157691|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137157691/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q57864406|David Kofi Essumang]]'' | ''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-0589-7895 0000-0002-0589-7895] | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q57864406|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57864406/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q57864724|Daniel K. Asiedu]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-7410-8223 0000-0001-7410-8223] | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q57864724|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q57864724/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137014461|Kodwo Ewusi]]'' | | | | | 1989 | | [[toolforge:scholia/author/Q137014461|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137014461/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137159026|Helen Yitah Atamube]]'' | | | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q137159026|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137159026/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q117840680|Anaba Anankyela Alemna]]'' | ''[[:d:Q5340962|library science education]]''<br/>[[Usomtapolwazi]] | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q117840680|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q117840680/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137160031|Bill B. Puplampu]]'' | | | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q137160031|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137160031/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137160255|Julius Najah Fobil]]'' | | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q137160255|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137160255/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137160777|George Obeng-Adjei]]'' | | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q137160777|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137160777/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137160907|Yaw Adu-Gyamfi]]'' | | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q137160907|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137160907/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137160986|Kwaku Appiah-Adu]]'' | | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q137160986|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137160986/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137161012|Edward Kofi Quashigah]]'' | | | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q137161012|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137161012/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137161045|Victor Kwame Agyeman]]'' | | | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q137161045|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137161045/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5392741|Ernest Aryeetey]]'' | ''[[:d:Q188094|economist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/114136397 114136397] | 2009 | [[File:Board and Staff 2013 (10036911864).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q5392741|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5392741/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164191|Samuel Akobour Yaw Debrah]]'' | | | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164191|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164191/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164194|Peter R. Lamptey]]'' | | | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164194|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164194/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164512|Kofi Agyekum]]'' | | | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164512|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164512/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164551|Emmanuel Bekoe Larbi]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164551|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164551/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164602|Amos K. Laar]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164602|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164602/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q63638114|Felix Ameka]]'' | ''[[:d:Q15936497|Africanist]]''<br/>''[[:d:Q14467526|linguist]]''<br/>''[[:d:Q13418253|philologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=jpN2GQUAAAAJ jpN2GQUAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/119429856 119429856] | 2015 | [[File:FelixAmeka2022.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q63638114|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q63638114/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q86849509|Kwamena Bentsi-Enchill]]'' | | | | [https://viaf.org/viaf/72781935 72781935] | 1970 | | [[toolforge:scholia/author/Q86849509|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q86849509/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q88147153|Anna Lartey]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-7870-2606 0000-0002-7870-2606] | | [https://viaf.org/viaf/6787161514255570750007 6787161514255570750007] | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q88147153|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q88147153/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137164965|Elsie Effah Kauffmann]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137164965|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137164965/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137022010|Samuel Kwadwo Owusu]]'' | | | | | 1993 | | [[toolforge:scholia/author/Q137022010|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137022010/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137022244|Edward Donkor Yeboah]]'' | | | | | 1995 | | [[toolforge:scholia/author/Q137022244|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137022244/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137022371|Yaw Ahenkorah]]'' | | | | | 1996 | | [[toolforge:scholia/author/Q137022371|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137022371/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137023574|Godwin Kwaku Nukunya]]'' | | | | | 1998 | | [[toolforge:scholia/author/Q137023574|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137023574/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168000|John Tei Anim]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168000|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168000/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168011|Sarah Darkwa]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168011|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168011/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168064|Ace Anan Ankomah]]'' | | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168064|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168064/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168094|Joseph Awetori Yaro]]'' | | | | | 2023 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168094|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168094/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168106|Alex Boakye Asiedu]]'' | | | | | 2023 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168106|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168106/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168138|Samuel Egyir Aggrey]]'' | | | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168138|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168138/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168153|Joe-Nat Afutu Clegg-Lamptey]]'' | | | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168153|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168153/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168195|Samuel Nii Ardey Codjoe]]'' | | | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168195|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168195/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168283|Frederick Yeboah Obese]]'' | | | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168283|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168283/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101565|Joseph Roland Atsu Ayee]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101565|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101565/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101573|Daniel Mireku-Gyimah]]'' | | | | | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101573|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101573/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101583|Kofi Opoku Nti]]'' | | | | | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101583|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101583/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101591|Jacob Songsore]]'' | | | | | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101591|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101591/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101597|Samuel Kofi Adjepong]]'' | | | | | 2008 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101597|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101597/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101619|Godwin Kwaku Senanu Aflakpui]]'' | | | | | 2010 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101619|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101619/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q46995605|Robert K. A. Gardiner]]'' | ''[[:d:Q188094|economist]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]] | | | [https://viaf.org/viaf/265858339 265858339] | 1970 | [[File:Robert Gardiner with American diplomats posted to West African countries during regional conference.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q46995605|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q46995605/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q7926065|Victor Kofi Agawu]]'' | ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/24705369 24705369] | 2000 | [[File:Kofi Agawu 2017 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q7926065|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7926065/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q58241444|John S. Pobee]]'' | ''[[:d:Q1234713|theologian]]''<br/>''[[:d:Q1423891|Christian minister]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/93085929 93085929] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q58241444|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58241444/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q55214946|Dorcas Osei-Safo]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-7311-3485 0000-0001-7311-3485] | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q55214946|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55214946/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137103551|Kwasi Kwafo Adarkwa]]'' | | | | | 2010 | | [[toolforge:scholia/author/Q137103551|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137103551/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137103811|Aaron Lante Lawson]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137103811|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137103811/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137103963|James Hawkins Ephriam]]'' | | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q137103963|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137103963/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q16001775|Marian Ewurama Addy]]'' | ''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/221075835 221075835] | 1999 | [[File:Portrait of Marian Ewurama Addy for Wiki Unseen (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q16001775|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16001775/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q105675663|Nana Aba Appiah Amfo]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]'' | | | | 2021 | [[File:Prof Nana Aba Appiah.png|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q105675663|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q105675663/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q3603738|Ablade Glover]]'' | ''[[:d:Q483501|artist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/170558333 170558333] | 2010 | [[File:Ablade Glover.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q3603738|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q3603738/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q64876341|Evelyn Ansah]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]''<br/>[[Inyanga (umelaphi)|inyanga]]<br/>''[[:d:Q12765408|epidemiologist]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-0401-8606 0000-0003-0401-8606] | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q64876341|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q64876341/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137168308|Ibok Nsa Ekpenyong Oduro]]'' | | | | | 2024 | | [[toolforge:scholia/author/Q137168308|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137168308/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137169656|Pius Thomas Kumah Agbenorku]]'' | | | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q137169656|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137169656/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1794906|Kwame Gyekye]]'' | ''[[:d:Q4964182|philosopher]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/56640715 56640715] | 1989 | | [[toolforge:scholia/author/Q1794906|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q1794906/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q51245976|Richmond Aryeetey]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-4667-592X 0000-0003-4667-592X] | | [https://viaf.org/viaf/1015160245381652640004 1015160245381652640004] | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q51245976|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q51245976/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q65086418|Marian Asantewah Nkansah]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-6187-6741 0000-0001-6187-6741] | [https://scholar.google.com/citations?user=Ro-ktVgAAAAJ Ro-ktVgAAAAJ] | | 2022 | [[File:Marian Asantewah 2015-09-19.png|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q65086418|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q65086418/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q7562842|Sophia Akuffo]]'' | [[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>''[[:d:Q16533|umehluleli]]''<br/>''[[:d:Q185351|jurist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/32173908086919952171 32173908086919952171] | 2021 | [[File:Sophia Akuffo.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q7562842|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7562842/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q66817636|Grace Ofori-Sarpong]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-9448-4864 0000-0002-9448-4864] | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q66817636|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q66817636/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q48796396|Dzodzi Tsikata]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/61762600 61762600] | 2016 | [[File:Dzodzi Tsikata in the video 'Making their voices count the situation in Ghana'.png|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q48796396|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q48796396/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q57015101|Adams B. Bodomo]]'' | [[Usonzululwazi|imfundondalo]] | [https://orcid.org/0000-0002-3807-3681 0000-0002-3807-3681] | [https://scholar.google.com/citations?user=VJErq8AAAAAJ VJErq8AAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/61836456 61836456] | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q57015101|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q57015101/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q127660961|Franklin Obeng-Odoom]]'' | ''[[:d:Q15319501|social scientist]]''<br/>''[[:d:Q188094|economist]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-3997-7751 0000-0003-3997-7751] | [https://scholar.google.com/citations?user=qCiFFWEAAAAJ qCiFFWEAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/284175015 284175015] | 2015 | | [[toolforge:scholia/author/Q127660961|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q127660961/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1079879|Christian Goncalves Kwami Baëta]]'' | ''[[:d:Q1234713|theologian]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>[[Isithunywa sevangeli]] | | | [https://viaf.org/viaf/79133374 79133374] | 1961 | | [[toolforge:scholia/author/Q1079879|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1079879/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q14920500|Jane Naana Opoku-Agyemang]]'' | [[USolwazi]]<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>[[UNgqongqoshe]]<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q17167049|literary scholar]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/395163091939595070007 395163091939595070007]<br/>[https://viaf.org/viaf/68619615 68619615] | 2005 | [[File:Jane Naana Opoku-Agyemang.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q14920500|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q14920500/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137034402|Walter Sandow Alhassan]]'' | | | | | 2000 | | [[toolforge:scholia/author/Q137034402|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137034402/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137180953|Japhet Christian Norman]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137180953|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137180953/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137184426|Emmanuel Amano Boateng]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137184426|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137184426/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q60486176|Ama de-Graft Aikins]]'' | [[USolwazi]]<br/>''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-9215-0134 0000-0001-9215-0134] | | [https://viaf.org/viaf/308758174 308758174] | 2016 | [[File:Ama de-Gratft Aikins.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q60486176|2]] / [[toolforge:scholia/author/Q60486176/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q95952810|Gladys Amponsah]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-0503-6542 0000-0002-0503-6542] | | | 2019 | | [[toolforge:scholia/author/Q95952810|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q95952810/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137185689|F.G.I. Torto]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137185689|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137185689/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137185713|Nii Amaah Ollennu]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137185713|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137185713/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137185721|J A K Quartey]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137185721|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137185721/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q125220430|Samuel Kingsley Botwe Asante]]'' | ''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>''[[:d:Q15936497|Africanist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/24675676 24675676] | 2002 | | [[toolforge:scholia/author/Q125220430|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q125220430/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137186860|Sifas R. Dodu]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q137186860|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137186860/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5415879|Evans Anfom]]'' | [[Usonzululwazi|imfundondalo]]<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>[[UNgqongqoshe]] | | | [https://viaf.org/viaf/4090993 4090993] | 1971 | | [[toolforge:scholia/author/Q5415879|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5415879/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q3397837|Kofi Anyidoho]]'' | [[USonkondlo|imbongi]]<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q81708330|teacher of literature]]''<br/>''[[:d:Q17167049|literary scholar]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-8643-750X 0000-0001-8643-750X] | | [https://viaf.org/viaf/79047971 79047971] | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q3397837|20]] / [[toolforge:scholia/author/Q3397837/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q63373429|Peter Quartey]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-3473-8500 0000-0002-3473-8500] | | [https://viaf.org/viaf/165967872 165967872] | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q63373429|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q63373429/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137044486|Aba Ayisa Bentil Andam]]'' | | | | | 2003 | | [[toolforge:scholia/author/Q137044486|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137044486/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q374395|Fred Kwasi Apaloo]]'' | ''[[:d:Q16533|umehluleli]]''<br/>''[[:d:Q40348|ummeli]]'' | | | | 1986 | | [[toolforge:scholia/author/Q374395|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q374395/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191869|Fredrick Torgbor Sai]]'' | | | | | 1961 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191869|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191869/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191888|J.C. de Graft-Johnson]]'' | | | | | 1961 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191888|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191888/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191907|Emmanuel. Lartey]]'' | | | | | 1962 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191907|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191907/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q62511897|Silas Dodu]]'' | | | | | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q62511897|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q62511897/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191948|Francis K. Apaloo]]'' | | | | | 1962 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191948|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191948/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191959|Joseph Yanney Ewusie]]'' | ''[[:d:Q2374149|botanist]]'' | | | | 1963 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191959|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191959/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137191966|Daniel Adjei Bekoe]]'' | | | | | 1964 | | [[toolforge:scholia/author/Q137191966|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137191966/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137192490|Albert Nii Tackie]]'' | | | | | 1964 | | [[toolforge:scholia/author/Q137192490|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137192490/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137192497|John E. Cudjoe]]'' | | | | | 1964 | | [[toolforge:scholia/author/Q137192497|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137192497/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137192503|Dan Akyeampong]]'' | | | | | 1969 | | [[toolforge:scholia/author/Q137192503|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137192503/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5133018|Clifford Nii Boi Tagoe]]'' | | | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q5133018|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5133018/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137048947|Henritta Joy Abena Nyarko Mensa-Bonsu]]'' | | | | | 2003 | | [[toolforge:scholia/author/Q137048947|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137048947/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137048945|Elizabeth Ardayfio-Schandorf]]'' | | | | | 2003 | | [[toolforge:scholia/author/Q137048945|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137048945/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137048957|Victor Patrick Yao Gadzekpo]]'' | | | | | 2004 | | [[toolforge:scholia/author/Q137048957|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137048957/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q112540134|Richard Frimpong Oppong]]'' | ''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q185351|jurist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/266995248 266995248] | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q112540134|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q112540134/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137193206|K.A. Dickson]]'' | | | | | 1969 | | [[toolforge:scholia/author/Q137193206|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137193206/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137049695|Raphael Kasim Kasanga]]'' | | | | | 2004 | | [[toolforge:scholia/author/Q137049695|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137049695/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137049699|Emmanuel Kofi Gyimah-Boadi]]'' | | | | | 2004 | | [[toolforge:scholia/author/Q137049699|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137049699/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137049702|Samuel Kofi Sefa-Dedeh]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137049702|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137049702/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137049708|Edward Horga Kordzo Akaho]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137049708|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137049708/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137194888|Robert Kwamena Gardiner]]'' | | | | | 1970 | | [[toolforge:scholia/author/Q137194888|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137194888/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137194912|Kwesi Wiredu]]'' | | | | | 1975 | | [[toolforge:scholia/author/Q137194912|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137194912/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137194951|R.F. Ampofo]]'' | | | | | 1976 | | [[toolforge:scholia/author/Q137194951|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137194951/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137194985|Jonathan H. Frimpong-Ansah]]'' | | | | | 1979 | | [[toolforge:scholia/author/Q137194985|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137194985/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137194994|David Kpakpo Aquaye]]'' | | | | | 1979 | | [[toolforge:scholia/author/Q137194994|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137194994/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195008|Daniel Asamoah Ampofo]]'' | | | | | 1979 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195008|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195008/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195090|Reginald Kofi Gyapayin Assoku]]'' | | | | | 1986 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195090|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195090/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q377908|J. B. Danquah]]'' | ''[[:d:Q201788|historian]]''<br/>''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>''[[:d:Q185351|jurist]]''<br/>''[[:d:Q482980|author]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/111590 111590] | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q377908|3]] / [[toolforge:scholia/author/Q377908/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195206|Emmanuel Nana Wadie Oppong]]'' | | | | | 1986 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195206|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195206/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195681|Lawrence Addai Boadi]]'' | | | | | 1990 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195681|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195681/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195748|Max Assimeng]]'' | | | | | 1992 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195748|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195748/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195754|Seth Yeboa Bimpong-Buta]]'' | | | | | 1997 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195754|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195754/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195789|Dominic Kofi Agyeman]]'' | | | | | 2002 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195789|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195789/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195797|Ralph Mills-Tettey]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195797|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195797/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137195814|Emmanuel Owusu-Bennoah]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q137195814|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137195814/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137052330|Albert Kodzo Fiadjoe]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137052330|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137052330/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q133594246|Kwasi Ampene]]'' | ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/119388541 119388541] | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q133594246|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133594246/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q20855161|Letitia Obeng]]'' | ''[[:d:Q350979|zoologist]]''<br/>''[[:d:Q2374149|botanist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/271978226 271978226] | 1965 | | [[toolforge:scholia/author/Q20855161|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q20855161/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q32678414|Gordon A. Awandare]]'' | ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-8793-3641 0000-0002-8793-3641] | | [https://viaf.org/viaf/83153833254564332890 83153833254564332890] | 2019 | [[File:Prof. Gordon Awandare portrait.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q32678414|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q32678414/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q133023526|Samuel Kofi Tulashie]]'' | ''[[:d:Q593644|chemist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/159053698 159053698] | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q133023526|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q133023526/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q965420|J. H. Kwabena Nketia]]'' | [[Umqambi]]<br/>''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q17484288|ethnomusicologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/2622069 2622069] | 1959 | [[File:J. H. Kwabena Nketia 2015 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q965420|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q965420/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q87759005|Mary Esther Kropp Dakubu]]'' | | | | [https://viaf.org/viaf/46801406 46801406] | 1989 | | [[toolforge:scholia/author/Q87759005|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q87759005/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q70170830|Andrew Anthony Adjei]]'' | | | [https://scholar.google.com/citations?user=YZ2luxAAAAAJ YZ2luxAAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/317185588 317185588] | 2012 | | [[toolforge:scholia/author/Q70170830|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70170830/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q55610828|Emmanuel Asante]]'' | ''[[:d:Q831474|presbyter]]'' | | | | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q55610828|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q55610828/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q30237695|George C. Clerk]]'' | ''[[:d:Q2487799|mycologist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/6244303 6244303] | 1973 | | [[toolforge:scholia/author/Q30237695|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q30237695/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6449932|Kwabena Frimpong-Boateng]]'' | ''[[:d:Q774306|surgeon]]''<br/>[[Usopolitiki|usombusazwe]]<br/>[[UNgqongqoshe]] | | | [https://viaf.org/viaf/68597176 68597176] | 2002 | [[File:Kwabena Frimpong-Boateng.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q6449932|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6449932/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6450349|Kwesi Dickson]]'' | ''[[:d:Q42603|priest]]''<br/>[[umbhali]] | | | [https://viaf.org/viaf/79410404 79410404] | 1969 | | [[toolforge:scholia/author/Q6450349|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q6450349/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q32978880|Ebenezer Laing]]'' | ''[[:d:Q2374149|botanist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/92014961 92014961] | 1965 | | [[toolforge:scholia/author/Q32978880|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q32978880/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q18131843|Alexander Kwapong]]'' | ''[[:d:Q16727193|humanities scholar]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/105255181 105255181] | 1959 | | [[toolforge:scholia/author/Q18131843|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q18131843/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q43073394|Kwesi Yankah]]'' | [[umbhali]] | | | | 1999 | | [[toolforge:scholia/author/Q43073394|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q43073394/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q124675548|RoseEmma Mamaa Entsua-Mensah]]'' | ''[[:d:Q96952661|fisheries scientist]]''<br/>''[[:d:Q108369443|aquatic ecologist]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=DG9HHrEAAAAJ DG9HHrEAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/43783804 43783804] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q124675548|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q124675548/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q546121|Peter Kodwo Appiah Turkson]]'' | ''[[:d:Q250867|Catholic priest]]''<br/>''[[:d:Q611644|Catholic bishop]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/26330636 26330636] | 2013 | [[File:Peter Turkson (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q546121|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q546121/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q104781085|Maxwell Opoku-Afari]]'' | ''[[:d:Q188094|economist]]'' | | | | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q104781085|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q104781085/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q7034351|Nii Quaynor]]'' | ''[[:d:Q82594|computer scientist]]''<br/>''[[:d:Q81096|engineer]]'' | | | | 2021 | [[File:Nii Quaynor.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q7034351|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q7034351/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q15975603|Alfred Apau Oteng-Yeboah]]'' | ''[[:d:Q2374149|botanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q3578589|environmentalist]]'' | | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q15975603|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q15975603/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q21598237|Felix Konotey-Ahulu]]'' | [[Inyanga (umelaphi)|inyanga]] | | | | 1970 | | [[toolforge:scholia/author/Q21598237|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q21598237/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q123238535|Anthony Apeke Adimado]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]''<br/>[[Usonzululwazi|imfundondalo]] | [https://orcid.org/0000-0002-6444-4845 0000-0002-6444-4845] | | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q123238535|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q123238535/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q114877387|Samuel Gyasi Obeng]]'' | [[USolwazi]]<br/>''[[:d:Q14467526|linguist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/32217495 32217495] | 2023 | | [[toolforge:scholia/author/Q114877387|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q114877387/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q70618973|Paul-Kingsley Buah-Bassuah]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-9831-2691 0000-0001-9831-2691] | [https://scholar.google.com/citations?user=jNVeQjMAAAAJ jNVeQjMAAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/30150380436513370888 30150380436513370888] | 2011 | | [[toolforge:scholia/author/Q70618973|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70618973/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q72204932|Seth Kofi Akyea Danso]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | | | | 1997 | | [[toolforge:scholia/author/Q72204932|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q72204932/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1417844|Peter Kwasi Sarpong]]'' | ''[[:d:Q250867|Catholic priest]]''<br/>''[[:d:Q611644|Catholic bishop]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/56651758 56651758] | 2001 | | [[toolforge:scholia/author/Q1417844|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1417844/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q63699917|Akilagpa Sawyerr]]'' | | | | [https://viaf.org/viaf/108799880 108799880] | 1992 | [[File:Akilagpa Sawyerr 2010 (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q63699917|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q63699917/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q18719171|Samuel Date-Bah]]'' | ''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>''[[:d:Q16533|umehluleli]]''<br/>''[[:d:Q185351|jurist]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/73338028 73338028] | 2000 | | [[toolforge:scholia/author/Q18719171|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q18719171/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q27947623|John Owusu Gyapong]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-8415-1468 0000-0002-8415-1468] | [https://scholar.google.com/citations?user=vLXYL5cAAAAJ vLXYL5cAAAAJ] | | 2016 | | [[toolforge:scholia/author/Q27947623|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q27947623/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q98159384|Gabriel Ayum Teye]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-9564-5199 0000-0002-9564-5199] | | | 2018 | | [[toolforge:scholia/author/Q98159384|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q98159384/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q114740219|Samuel Agyei-Mensah]]'' | ''[[:d:Q901402|geographer]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=2ZzSOK0AAAAJ 2ZzSOK0AAAAJ] | [https://viaf.org/viaf/2446551 2446551]<br/>[https://viaf.org/viaf/3203161211627840070009 3203161211627840070009] | 2022 | | [[toolforge:scholia/author/Q114740219|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q114740219/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q89655301|Eric Sampane-Donkor]]'' | ''[[:d:Q1650915|umcwaningi]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-5179-546X 0000-0002-5179-546X] | | | 2021 | | [[toolforge:scholia/author/Q89655301|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q89655301/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q42659477|Joy Henrietta Mensa-Bonsu]]'' | ''[[:d:Q40348|ummeli]]''<br/>[[USolwazi]]<br/>''[[:d:Q55736868|national supreme court judge]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/23875795 23875795] | 2003 | | [[toolforge:scholia/author/Q42659477|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q42659477/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q41080249|Kwame Bediako]]'' | ''[[:d:Q1234713|theologian]]'' | | | [https://viaf.org/viaf/6642643 6642643] | 1996 | | [[toolforge:scholia/author/Q41080249|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q41080249/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q19600108|Ashitey Trebi-Ollennu]]'' | ''[[:d:Q81096|engineer]]'' | | | | 2014 | | [[toolforge:scholia/author/Q19600108|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q19600108/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101555|Laud Ato Quayson]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101555|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101555/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101552|Raymond Bagulo Bening]]'' | | | | | 2005 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101552|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101552/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q137101567|Kaku Sagary Nokoe]]'' | | | | | 2006 | | [[toolforge:scholia/author/Q137101567|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q137101567/missing|📖]] |} {{Wikidata list end}} 7446e7iwfog5c82okm7fytqz4kia0ns Inzululwazi 0 11180 124097 123962 2026-05-30T04:47:12Z Fongcwele 16873 /* uMlando */ added section : ucwaningo 124097 wikitext text/x-wiki [[File:UniverseEvolution WMAP zulu.jpg|thumb|Umdwebo wokulwiza komkhathilibe]] '''Inzululwazi''' futhi '''ISayensi''' iyisigabavu esihleliwe nendlela yokuzuza lonke [[ULwazi|ulwazi]] olungaba khona emhlabeni [[UMkhathilibe|nakumkhathilibe]] wonke. Kwinzululwazi kukhona izindlela zokuhlela izincazelo ezivivinyayo nokubikezela ngomkhathi. <ref name="EOWilson1999a">{{Cite book|last=Wilson|first=E.O.|title=Consilience: The Unity of Knowledge}}</ref> <ref name="Heilbron">"...&nbsp;modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions."— p.vii&nbsp;{{Cite book|last=Heilbron|first=J.L. (editor-in-chief)|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science}}</ref> Kubalulekile kakhulu kwinzululwazi ukuba imiphumela yezivivinyo nocwaningo kube eqinisekiswe osonzululwazi abaningi ukuze amaqiniso ayo angaphuma odwa kuvezwa amaphutha. Kwencikene kakhulu nokusizana kuhlanganwe. Izimpande zokuqala zenzululwazi ziseGibhithe lasendulo naseMesopotamiya kusukela cishe ngowezi-3500 kuya ku-3000 BCE.<ref name="Lindberg1">"The historian&nbsp;... requires a very broad definition of "science"&nbsp;– one that&nbsp;... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive&nbsp;... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." &nbsp;p.3—{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=1–27|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Grant2007a">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=1–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Amagalelo abo [[Umchazazibalo|kwezomchazazibalo]], [[izinkanyezi|ezomchazamkhathi]], kanye [[Ezokwelapha|nezokwelapha]] angena futhi abumba iFilosofi yemvelo yamaGreki yenkathi yakudala, okuyilapho kwenziwa khona imizamo emisiwe yokuqhamuka nezincazelo ezisekelwe emsukeni ongokwemvelo wezinto ezenzeka endaweni ebonwa ngamehlo. Ngemuva kokuwa koMbuso oseNtshonalanga WaseRoma, ulwazi lwemiqondo yamaGrikhi ngomhlaba lwehla eNtshonalanga Yurophu phakathi neminyaka engamakhulu amane yokuqala (eyama-400 kuya kwe-1000 CE) weNkathi Ephakathi <ref name="Lindberg9">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The revival of learning in the West|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=193–224|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kepha lwalondolozwa emazweni obuSulumane ngesikhathi se- nkathi yokuChuma kobuSulumane. <ref name="Lindberg8">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=163–92|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> Ukubuyiselwa nokuhlanganiswa kwemisebenzi yamaGrikhi nemibuzo yamaSulumane eNtshonalanga Yurophu kusuka ngekhulu le-10 kuye le-13 kwavuselela "iFilosofi yemvelo", <ref name="Lindberg10">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The recovery and assimilation of Greek and Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=225–53|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kamuva eyaguqulwa yinguquko yenzululwazi eyaqala ngekhulu le-16 <ref name="Principe2011">{{Cite book|last=Principe|first=Lawrence M.|year=2011|chapter=Introduction|title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction|pages=1–3|edition=First|location=New York, New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199-56741-6}}</ref> njengoba amasu amasha kanye nokusanda-kufunyanwa kwayishiya imiqondo namasiko wamaGrikhi kwangaphambili. <ref name="Lindberg1990">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=1990|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|pages=1–26|edition=First|location=Chicago, Illinois|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34262-9}}</ref> <ref name="Lindberg14">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The legacy of ancient and medieval science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=357–368|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Stanford Encyclopedia">{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Del Soldato|first=Eva|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Fall 2016}}</ref> <ref name="Grant2007c">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=274–322|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Indlela-su yenzululwazi ngokushesha yadlala indima enkulu ekwakhiweni kolwazi futhi kuze kwaba ngekhulu lam-19 lapho izici eziningi zezikhungo nokucwephesha zenzululwazi ezaqala ukwakheka; <ref name="Cahan Natural Philosophy">{{Cite book|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-08928-7}}</ref> <ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word "scientist" to 1834.</ref> <ref name="Lightman 19th">{{Cite book|last=Lightman|first=Bernard|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|chapter=13. Science and the Public}}</ref> kanye nokushintshwa "kwefilosofi yemvelo" kube isayensi yemvelo. <ref>{{Cite book|last=Harrison|first=Peter|title=The Territories of Science and Religion|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|pages=164–165|isbn=9780226184517}}</ref> Inzululwazi yanamuhla ngokuvamile ihlukaniswe yaba amagatsha amathathu amakhulu aqukethe [[inzululwazi yemvelo]] (isib, [[umchazampilo]], [[umchazatho]], kanye [[umchazandalo|nomchazandalo]]), efunda imvelo ngomqondo obanzi; [[inzululwazi yezenhlalo]] (isib, [[Ezomnotho]], ezengqondo, kanye nezenhlalo), ezifunda abantu ngabanye nemiphakathi; kanye nenzululwazi yesimo (isib. umhluzaqondo, [[umchazazibalo]], kanye nesayensi yesiCikizi semibhalo), ephathelene nezimpawu ezilawulwa yimithetho. Kodwa kukhona ukungaboni ngaso linye, <ref name="Bishop1991">{{Cite book|last1=Bishop|first1=Alan|year=1991|chapter=Environmental activities and mathematical culture|title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54#v=onepage&q&f=false|pages=20–59|location=Norwell, Massachusetts|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-792-31270-3}}</ref> <ref name="Bunge 1998">{{Cite book|title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory|last1=Bunge|first1=Mario|publisher=Routledge|isbn=978-0-765-80413-6|location=New York, New York|pages=3–50|chapter=The Scientific Approach}}</ref> ekutheni inzululwazi ehlelekile empeleni yakha inzululwazi njengoba ingasekelwe ebufakazini obungcwetile. <ref name="Fetzer2013">{{Cite book|last1=Fetzer|first1=James H.|year=2013|chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems|title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines|pages=271–308|location=Newcastle, United Kingdom|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-1-443-81946-6}}</ref> Imikhakha esebenzisa ulwazi olukhona lwenzululwazi ngezinjongo ezisebenzayo, enjengo[[UmNgcikisho|mNgcikisho]], [[ezokwelapha]], zichazwa njengenzululwazi esetshenziswayo. <ref>{{Cite journal|year=2014|last1=Fischer|first1=M.R.|title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education|pages=Doc24}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Abraham|first1=Reem Rachel|title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students|pages=102–04|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Sinclair|first1=Marius|title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Engineering Technology :: Engineering Technology :: Purdue School of Engineering and Technology, IUPUI}}</ref> Ulwazi olusha lwenzululwazi luthuthukiswa [[ucwaningo]] [[Umfundindalo|losonzululwazi]] abagqugquzelwa ilukuluku ngokuphathelene nomhlaba kanye nayisifiso sokuxazulula izinkinga. Ucwaningo lwenzululwazi lwanamuhla lwenziwa ngokubambisana okukhulu futhi luvame ukuqhutshwa amathimba akwezemfundo, izikhungo zokucwaninga, izikhungo zikahulumeni nez[[inkampani]]. Umthelela osebenzayo ocwaningweni lwenzululwazi uholele ekuqubukeni kwezinqubomgomo zesayensi ezifuna ukuthonya umhwebo wenzulukeazi ngokubeka phambili ukuthuthukiswa kwemikhiqizo yezentengiso, izikhali, ukunakekela impilo, futhi ukuvikelwa kwemvelo. == uMsuka == Igama elithi inzululwazi elisetshenziswa ukuhumusha elithi ''science'' lisho 'isimo sokwazi noma ulwazi olunzulu ngendalo ezungezile. Igama elithi inzululwazi liyinhlanganisela yamabizo amabili athi 'nzulu + ulwazi' ngoba loluhlobo lolwazi lunzulu, ludinga ukufundwa kabanzi nokucwaningwa ngokujulile. Lingcono kakhulu kunalelo elingumfakela othi ''isayensi''. Leli liyibizo lesintu okufanele silisebenzise. Nansi indlela yokulisebenzisa lona kanye namanye ahlobene nalo: * ''science'' - inzululwazi * ''scientist'' - usonzululwazi * ''scientific'' - okwenzululwazi == uMlando == === uMlando wakuqala === [[File:Plimpton_322.jpg|thumb|Isibhebhe sase-Plimpton, seziqoshwa zaseBhabhiloni, esabhalwa cishe ngowe-1800 BCE|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals]] Inzululwazi ayinawo umsuka owodwa vo. Kunalokho, izindlelasu ezihleliwe zavela lusilili ngokuhamba kwesikhathi seminyaka engaphezu kwezinkulungwane,<ref name="cognitive-basis">{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2002-05-02 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref name="causal-cognition">{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |date=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}</ref> ngezimo ezingafani ezingxenyeni ezihlukene zomhlaba, futhi inbalwa imininingwane ekhona emayelana nokuthuthuka kwayo endulo. Kungenzeka abesifazane babeneqhaza elikhulu kwinzululwazi yasendulo,<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=David Graeber |author-link2=David Wengrow |date=2021 |title=[[The Dawn of Everything]] |page=248 }}</ref> njengoba kunjalo nangemicikilisho yezenkolo.<ref>{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 }}</ref> Ezinye izazi zisebenzisa ebizo elithi 'inzululwazi yanguna' ukuze bagqabe ubuqhebeqhebe basendulo obunenswebu yenzululwazi yanamuhla kulwangu lwayo;<ref>{{cite book|last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J.C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|isbn=978-94-010-8181-8 }}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375|pmid=19750597 |s2cid=43643053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |url=https://link.springer.com/10.1007/s00016-020-00269-7 |journal=Physics in Perspective |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944}}</ref> nokho, lomgqabo uye wahlatshwa kakhulu njengothunazayo<ref>{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |publisher=Duke University Press |location=Durham |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |date=2011 |oclc=700406626 |page=175 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 }}</ref> noma osikisela ngokweqile umbono wobumanjemanje ''(Presentism)'', njengoba ubhekwa Lobo buqhebeqhebe ngeso lemijinjo yanamuhla.<ref>{{cite journal|doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211|s2cid=141599452 }}</ref> Ubufakazi obuqandikhanda bemidludlungu yenzululwazi baqala ukucaca ekufikeni kwezimiso zokubhala emiphakathini yasendulo njengaseGibhithe naseMesopothamiya, kanjalo kwaqopheka iziqoshwa zokuqala emlandweni wenzululwazi.<ref name=Lindberg2007a/><ref name="Grant2007a" /> Nakuba amazwi nezicabangelo ezithi 'inzululwazi' nesithi 'imvelo' zazingeyona ingxenye yenkulumo yangaleso sikhathi, imiphakathi yasendulo yaba namagalelo abalulekile naba nendawo kwinzululwazi yamaGrikhi nasenkathini ephakathi. Abantu baseMesopothamiya lasendulo basebenzisa ulwazi olumalungana nezakhi ezihlukene zeziqa ukuze bakhiqize amakhamba, izindindimana, inhlaka, insipho, izinkimbi, isinomfiya, nesivimbamanzi.<ref name="McIntosh2005">{{cite book|last1= McIntosh|first1= Jane R.|author-link= Jane McIntosh|title= Ancient Mesopotamia: New Perspectives|date= 2005|publisher= ABC-CLIO|location= Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England|isbn= 978-1-57607-966-9|pages= 273–76|url= https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|access-date= October 20, 2020|archive-date= February 5, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210205162758/https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|url-status= live}}</ref> Bacwaninga uchazomzimba lwezilwane, ukucondoza kwezilwane, nomchazanyezi ngezinjongo zokubhula.<ref>{{Cite journal |title= Scientific Astronomy in Antiquity|last= Aaboe|first= Asger|author-link= Asger Aaboe|journal= [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume= 276|issue= 1257|date= May 2, 1974|pages= 21–42|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A|jstor= 74272|s2cid= 122508567}}</ref> AbaseMesopothamiya babenentshiseko enkulu kwezokwelapha<ref name="McIntosh2005" /> futhi iziyalo zemitho zokuqala zavela ngolimi lwamakhaledi ngoSendo lwesithathu lwase-Uri.<ref>{{cite journal |title= Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first= R D. |last= Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume= 19 |number= 1 |year= 2005 |pages= 7–18}}</ref> Babegxile kakhulu ekufundeni izihloko zenzululwazi ezazisebenziseka kwezenkolo nasempilweni futhi babengakuthakaseli ukugculisa ilukuluku.<ref name="McIntosh2005" /> === Enkathini yanguna === [[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|Imvanganiso yobungqandavu buka Plato, obukhandwe maphakathi nonyaka we-100 BCE kuya kowama-79 AD, oveza osonjulalwazi abaningi bamaGreki nezazishows|alt=Framed mosaic of philosophers gathering around and conversing]] Enkathini yanguna, babekhona ababebhekwa njengosonzululwazi, kodwana hhayi ngendlela efana neyanamuhla. Abantu abayizinyanga ezigogodile, nabayingxenye yezicukuthwane futhi imvama abesilisa yibona ababeqhogoya izinhlobonhlobo zophenyo emvelweni.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1= Lehoux|first1= Daryn|editor1-last= Shank|editor1-first= Michael|editor2-last= Numbers|editor2-first= Ronald|editor3-last= Harrison|editor3-first= Peter|title= Wrestling with Nature: From Omens to Science|date= 2011|publisher= University of Chicago Press|location= Chicago|isbn= 978-0-226-31783-0|page= 39|chapter= 2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> === Enkathini ephakathi === [[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|Ikhasi lokuqala lencwadi yangekhulu lesi-6 ethi ''Vienna Dioscurides'' libonisa impigogo|alt=Picture of a peacock on very old paper]] Ngenxa yokuwa kombuso waseRoma, ikhulu lesi-5 lambozwa ukwehla kwezingqithabuchopho nokuwohloka kolwazi olwalukhona endulo.<ref name=Lindberg2007a/>{{rp|p=194}} === Enkathini yokukhanyiselwa === [[File:Newton's Principia title page.png|thumb|Ikhasi lesihlokosiqu sohlelo lokuqala lowe1687 lwencwadi ethi ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ka-Isaac Newton|alt=see caption]] Ekuqaleni kwenkathi yokukhanyiselwa, uIsaac Newton wakha isisekelo sobunguxa basendulo ngencwadi ethi ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'', eyaba nethonya elikhulu kwezomchazandalo.<ref>{{cite book|last=Gribbin|first=John|title=Science: A History 1543–2001|year=2002|page=241|publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9|quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century}}</ref> U-Gottfried Wilhelm Leibniz wasebenzisa amabizo womchazandalo wobu-Aristotile, okuyiwona asetshenziswa ngendlela entsha. == Ucwaningo == Ucwaningo lwenzululwazi lungaba oluyisisekelo noma lube olusetshenziswayo. Ucwaningo oluyisisekelo liwukucwaningwa kolwazi bese ucwaningo olusetshenziswayo lona lube ukucwaningwa kwezixazululo zezinkinga kusetshenziswa lolo lwazi. Ukuqondwa kokuningi kuvela ocwaningweni oluyisisekelo, nakuba ngezinye izikhathi ucwaningo olusetshenziswayo luhlozinga izinkinga ezithile. Lokhu kuholela ekuphefukeni kwezobuchwepheshe okwakungalindelwe.<ref>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}</ref> === Indlelasu yeNzululwazi === [[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|A diagram variant of scientific method represented as an [[Scientific method#Elements of the scientific method|ongoing process]]|alt=6 steps of the scientific method in a loop]] Ucwaningo lwenzululwazi lubandakanya ukusebenzisa [[Indlelasu yenzululwazi]], efuna ukuchaza ngokungachemi izenzakalo [[Imvelo|zemvelo]] ngendlela enyalizekayo.<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}</ref> Osonzululwazi ngokuvamile balishaya indiva iqoqo leziqazikelo eziyisiseko ezidingekayo ukuze bahlanguze Indlelasu yenzululwazi: kukhona ingempela elingachemi labo bonke abayizibgqapheli; le ngempela elingachemi libuswa imithetho yemvelo: lemithetho yavubukulwa kusetshenziswa inkangelo ehleliwe nemigcanso. Umchazazibalo umqoka ekwakhiweni [[IsiHlawumbiselo|kwezihlawumbiselo]], [[Umchachiso|imichachiso]], nemithetho, ngoba usetshenziswa kakhulu ekunongozeni komngakonani, ekukhangeleni nasekuqoqeni [[izilinganiso]].<ref name=Popper2002 /><!-- {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |url=https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574 |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002e |isbn=978-0-415-27844-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/logicscientificd00popp_574/page/n133 3]–26 |chapter=The problem of the empirical basis |orig-date=1959 |url-access=limited}}</ref -->{{rp|pp=3-26}} Izibalomininingo ziyasetshenziswa ekufingqeni nasekuhlaziyeni Imininingo, okuyinto evumela osonzululwazi ukuba bahlole ukwethembeka kweziphumo zomgcanso.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=1–2}}</ref> Kundlelasu yenzululwazi umgcanso womcabango ochazayo noma Isihlawumbiselo silethwa ezithebeni njengencazelo kusetshenziswa insingo kaOccam futhi kulindelwe ukuba kufunwe ukungaguquki;– ifane nezinye islziminya ezamukelwe ezihlobene nenkangelo noma umbuzo wenzululwazi.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}</ref> == Izinkomba == {{reflist}} == Izixhumanisi ezingaphandle == * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }} * [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in ''Dictionary of the History of Ideas''. (Isimo esisha se-elekthronikhi sinobhomu kabi, okufakiwe ngemuva kokuthi "Idizayini" ingafinyeleleki. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 inguqulo yakudala]). * [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Imininingwane ekhethiwe yesayensi enikezwe izinhlaka zikaHulumeni wase-US, kufaka phakathi ucwaningo nemiphumela yokuthuthuka * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology'' [[Category:ISayensi]] 401joj5wjdckfqi866s34jnzm7o2uqm 124099 124097 2026-05-30T06:25:18Z Fongcwele 16873 /* Indlelasu yeNzululwazi */ 124099 wikitext text/x-wiki [[File:UniverseEvolution WMAP zulu.jpg|thumb|Umdwebo wokulwiza komkhathilibe]] '''Inzululwazi''' futhi '''ISayensi''' iyisigabavu esihleliwe nendlela yokuzuza lonke [[ULwazi|ulwazi]] olungaba khona emhlabeni [[UMkhathilibe|nakumkhathilibe]] wonke. Kwinzululwazi kukhona izindlela zokuhlela izincazelo ezivivinyayo nokubikezela ngomkhathi. <ref name="EOWilson1999a">{{Cite book|last=Wilson|first=E.O.|title=Consilience: The Unity of Knowledge}}</ref> <ref name="Heilbron">"...&nbsp;modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions."— p.vii&nbsp;{{Cite book|last=Heilbron|first=J.L. (editor-in-chief)|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science}}</ref> Kubalulekile kakhulu kwinzululwazi ukuba imiphumela yezivivinyo nocwaningo kube eqinisekiswe osonzululwazi abaningi ukuze amaqiniso ayo angaphuma odwa kuvezwa amaphutha. Kwencikene kakhulu nokusizana kuhlanganwe. Izimpande zokuqala zenzululwazi ziseGibhithe lasendulo naseMesopotamiya kusukela cishe ngowezi-3500 kuya ku-3000 BCE.<ref name="Lindberg1">"The historian&nbsp;... requires a very broad definition of "science"&nbsp;– one that&nbsp;... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive&nbsp;... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." &nbsp;p.3—{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=1–27|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Grant2007a">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=1–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Amagalelo abo [[Umchazazibalo|kwezomchazazibalo]], [[izinkanyezi|ezomchazamkhathi]], kanye [[Ezokwelapha|nezokwelapha]] angena futhi abumba iFilosofi yemvelo yamaGreki yenkathi yakudala, okuyilapho kwenziwa khona imizamo emisiwe yokuqhamuka nezincazelo ezisekelwe emsukeni ongokwemvelo wezinto ezenzeka endaweni ebonwa ngamehlo. Ngemuva kokuwa koMbuso oseNtshonalanga WaseRoma, ulwazi lwemiqondo yamaGrikhi ngomhlaba lwehla eNtshonalanga Yurophu phakathi neminyaka engamakhulu amane yokuqala (eyama-400 kuya kwe-1000 CE) weNkathi Ephakathi <ref name="Lindberg9">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The revival of learning in the West|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=193–224|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kepha lwalondolozwa emazweni obuSulumane ngesikhathi se- nkathi yokuChuma kobuSulumane. <ref name="Lindberg8">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=163–92|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> Ukubuyiselwa nokuhlanganiswa kwemisebenzi yamaGrikhi nemibuzo yamaSulumane eNtshonalanga Yurophu kusuka ngekhulu le-10 kuye le-13 kwavuselela "iFilosofi yemvelo", <ref name="Lindberg10">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The recovery and assimilation of Greek and Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=225–53|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kamuva eyaguqulwa yinguquko yenzululwazi eyaqala ngekhulu le-16 <ref name="Principe2011">{{Cite book|last=Principe|first=Lawrence M.|year=2011|chapter=Introduction|title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction|pages=1–3|edition=First|location=New York, New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199-56741-6}}</ref> njengoba amasu amasha kanye nokusanda-kufunyanwa kwayishiya imiqondo namasiko wamaGrikhi kwangaphambili. <ref name="Lindberg1990">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=1990|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|pages=1–26|edition=First|location=Chicago, Illinois|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34262-9}}</ref> <ref name="Lindberg14">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The legacy of ancient and medieval science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=357–368|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Stanford Encyclopedia">{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Del Soldato|first=Eva|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Fall 2016}}</ref> <ref name="Grant2007c">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=274–322|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Indlela-su yenzululwazi ngokushesha yadlala indima enkulu ekwakhiweni kolwazi futhi kuze kwaba ngekhulu lam-19 lapho izici eziningi zezikhungo nokucwephesha zenzululwazi ezaqala ukwakheka; <ref name="Cahan Natural Philosophy">{{Cite book|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-08928-7}}</ref> <ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word "scientist" to 1834.</ref> <ref name="Lightman 19th">{{Cite book|last=Lightman|first=Bernard|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|chapter=13. Science and the Public}}</ref> kanye nokushintshwa "kwefilosofi yemvelo" kube isayensi yemvelo. <ref>{{Cite book|last=Harrison|first=Peter|title=The Territories of Science and Religion|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|pages=164–165|isbn=9780226184517}}</ref> Inzululwazi yanamuhla ngokuvamile ihlukaniswe yaba amagatsha amathathu amakhulu aqukethe [[inzululwazi yemvelo]] (isib, [[umchazampilo]], [[umchazatho]], kanye [[umchazandalo|nomchazandalo]]), efunda imvelo ngomqondo obanzi; [[inzululwazi yezenhlalo]] (isib, [[Ezomnotho]], ezengqondo, kanye nezenhlalo), ezifunda abantu ngabanye nemiphakathi; kanye nenzululwazi yesimo (isib. umhluzaqondo, [[umchazazibalo]], kanye nesayensi yesiCikizi semibhalo), ephathelene nezimpawu ezilawulwa yimithetho. Kodwa kukhona ukungaboni ngaso linye, <ref name="Bishop1991">{{Cite book|last1=Bishop|first1=Alan|year=1991|chapter=Environmental activities and mathematical culture|title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54#v=onepage&q&f=false|pages=20–59|location=Norwell, Massachusetts|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-792-31270-3}}</ref> <ref name="Bunge 1998">{{Cite book|title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory|last1=Bunge|first1=Mario|publisher=Routledge|isbn=978-0-765-80413-6|location=New York, New York|pages=3–50|chapter=The Scientific Approach}}</ref> ekutheni inzululwazi ehlelekile empeleni yakha inzululwazi njengoba ingasekelwe ebufakazini obungcwetile. <ref name="Fetzer2013">{{Cite book|last1=Fetzer|first1=James H.|year=2013|chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems|title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines|pages=271–308|location=Newcastle, United Kingdom|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-1-443-81946-6}}</ref> Imikhakha esebenzisa ulwazi olukhona lwenzululwazi ngezinjongo ezisebenzayo, enjengo[[UmNgcikisho|mNgcikisho]], [[ezokwelapha]], zichazwa njengenzululwazi esetshenziswayo. <ref>{{Cite journal|year=2014|last1=Fischer|first1=M.R.|title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education|pages=Doc24}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Abraham|first1=Reem Rachel|title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students|pages=102–04|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Sinclair|first1=Marius|title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Engineering Technology :: Engineering Technology :: Purdue School of Engineering and Technology, IUPUI}}</ref> Ulwazi olusha lwenzululwazi luthuthukiswa [[ucwaningo]] [[Umfundindalo|losonzululwazi]] abagqugquzelwa ilukuluku ngokuphathelene nomhlaba kanye nayisifiso sokuxazulula izinkinga. Ucwaningo lwenzululwazi lwanamuhla lwenziwa ngokubambisana okukhulu futhi luvame ukuqhutshwa amathimba akwezemfundo, izikhungo zokucwaninga, izikhungo zikahulumeni nez[[inkampani]]. Umthelela osebenzayo ocwaningweni lwenzululwazi uholele ekuqubukeni kwezinqubomgomo zesayensi ezifuna ukuthonya umhwebo wenzulukeazi ngokubeka phambili ukuthuthukiswa kwemikhiqizo yezentengiso, izikhali, ukunakekela impilo, futhi ukuvikelwa kwemvelo. == uMsuka == Igama elithi inzululwazi elisetshenziswa ukuhumusha elithi ''science'' lisho 'isimo sokwazi noma ulwazi olunzulu ngendalo ezungezile. Igama elithi inzululwazi liyinhlanganisela yamabizo amabili athi 'nzulu + ulwazi' ngoba loluhlobo lolwazi lunzulu, ludinga ukufundwa kabanzi nokucwaningwa ngokujulile. Lingcono kakhulu kunalelo elingumfakela othi ''isayensi''. Leli liyibizo lesintu okufanele silisebenzise. Nansi indlela yokulisebenzisa lona kanye namanye ahlobene nalo: * ''science'' - inzululwazi * ''scientist'' - usonzululwazi * ''scientific'' - okwenzululwazi == uMlando == === uMlando wakuqala === [[File:Plimpton_322.jpg|thumb|Isibhebhe sase-Plimpton, seziqoshwa zaseBhabhiloni, esabhalwa cishe ngowe-1800 BCE|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals]] Inzululwazi ayinawo umsuka owodwa vo. Kunalokho, izindlelasu ezihleliwe zavela lusilili ngokuhamba kwesikhathi seminyaka engaphezu kwezinkulungwane,<ref name="cognitive-basis">{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2002-05-02 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref name="causal-cognition">{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |date=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}</ref> ngezimo ezingafani ezingxenyeni ezihlukene zomhlaba, futhi inbalwa imininingwane ekhona emayelana nokuthuthuka kwayo endulo. Kungenzeka abesifazane babeneqhaza elikhulu kwinzululwazi yasendulo,<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=David Graeber |author-link2=David Wengrow |date=2021 |title=[[The Dawn of Everything]] |page=248 }}</ref> njengoba kunjalo nangemicikilisho yezenkolo.<ref>{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 }}</ref> Ezinye izazi zisebenzisa ebizo elithi 'inzululwazi yanguna' ukuze bagqabe ubuqhebeqhebe basendulo obunenswebu yenzululwazi yanamuhla kulwangu lwayo;<ref>{{cite book|last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J.C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|isbn=978-94-010-8181-8 }}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375|pmid=19750597 |s2cid=43643053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |url=https://link.springer.com/10.1007/s00016-020-00269-7 |journal=Physics in Perspective |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944}}</ref> nokho, lomgqabo uye wahlatshwa kakhulu njengothunazayo<ref>{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |publisher=Duke University Press |location=Durham |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |date=2011 |oclc=700406626 |page=175 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 }}</ref> noma osikisela ngokweqile umbono wobumanjemanje ''(Presentism)'', njengoba ubhekwa Lobo buqhebeqhebe ngeso lemijinjo yanamuhla.<ref>{{cite journal|doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211|s2cid=141599452 }}</ref> Ubufakazi obuqandikhanda bemidludlungu yenzululwazi baqala ukucaca ekufikeni kwezimiso zokubhala emiphakathini yasendulo njengaseGibhithe naseMesopothamiya, kanjalo kwaqopheka iziqoshwa zokuqala emlandweni wenzululwazi.<ref name=Lindberg2007a/><ref name="Grant2007a" /> Nakuba amazwi nezicabangelo ezithi 'inzululwazi' nesithi 'imvelo' zazingeyona ingxenye yenkulumo yangaleso sikhathi, imiphakathi yasendulo yaba namagalelo abalulekile naba nendawo kwinzululwazi yamaGrikhi nasenkathini ephakathi. Abantu baseMesopothamiya lasendulo basebenzisa ulwazi olumalungana nezakhi ezihlukene zeziqa ukuze bakhiqize amakhamba, izindindimana, inhlaka, insipho, izinkimbi, isinomfiya, nesivimbamanzi.<ref name="McIntosh2005">{{cite book|last1= McIntosh|first1= Jane R.|author-link= Jane McIntosh|title= Ancient Mesopotamia: New Perspectives|date= 2005|publisher= ABC-CLIO|location= Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England|isbn= 978-1-57607-966-9|pages= 273–76|url= https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|access-date= October 20, 2020|archive-date= February 5, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210205162758/https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|url-status= live}}</ref> Bacwaninga uchazomzimba lwezilwane, ukucondoza kwezilwane, nomchazanyezi ngezinjongo zokubhula.<ref>{{Cite journal |title= Scientific Astronomy in Antiquity|last= Aaboe|first= Asger|author-link= Asger Aaboe|journal= [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume= 276|issue= 1257|date= May 2, 1974|pages= 21–42|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A|jstor= 74272|s2cid= 122508567}}</ref> AbaseMesopothamiya babenentshiseko enkulu kwezokwelapha<ref name="McIntosh2005" /> futhi iziyalo zemitho zokuqala zavela ngolimi lwamakhaledi ngoSendo lwesithathu lwase-Uri.<ref>{{cite journal |title= Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first= R D. |last= Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume= 19 |number= 1 |year= 2005 |pages= 7–18}}</ref> Babegxile kakhulu ekufundeni izihloko zenzululwazi ezazisebenziseka kwezenkolo nasempilweni futhi babengakuthakaseli ukugculisa ilukuluku.<ref name="McIntosh2005" /> === Enkathini yanguna === [[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|Imvanganiso yobungqandavu buka Plato, obukhandwe maphakathi nonyaka we-100 BCE kuya kowama-79 AD, oveza osonjulalwazi abaningi bamaGreki nezazishows|alt=Framed mosaic of philosophers gathering around and conversing]] Enkathini yanguna, babekhona ababebhekwa njengosonzululwazi, kodwana hhayi ngendlela efana neyanamuhla. Abantu abayizinyanga ezigogodile, nabayingxenye yezicukuthwane futhi imvama abesilisa yibona ababeqhogoya izinhlobonhlobo zophenyo emvelweni.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1= Lehoux|first1= Daryn|editor1-last= Shank|editor1-first= Michael|editor2-last= Numbers|editor2-first= Ronald|editor3-last= Harrison|editor3-first= Peter|title= Wrestling with Nature: From Omens to Science|date= 2011|publisher= University of Chicago Press|location= Chicago|isbn= 978-0-226-31783-0|page= 39|chapter= 2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> === Enkathini ephakathi === [[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|Ikhasi lokuqala lencwadi yangekhulu lesi-6 ethi ''Vienna Dioscurides'' libonisa impigogo|alt=Picture of a peacock on very old paper]] Ngenxa yokuwa kombuso waseRoma, ikhulu lesi-5 lambozwa ukwehla kwezingqithabuchopho nokuwohloka kolwazi olwalukhona endulo.<ref name=Lindberg2007a/>{{rp|p=194}} === Enkathini yokukhanyiselwa === [[File:Newton's Principia title page.png|thumb|Ikhasi lesihlokosiqu sohlelo lokuqala lowe1687 lwencwadi ethi ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ka-Isaac Newton|alt=see caption]] Ekuqaleni kwenkathi yokukhanyiselwa, uIsaac Newton wakha isisekelo sobunguxa basendulo ngencwadi ethi ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'', eyaba nethonya elikhulu kwezomchazandalo.<ref>{{cite book|last=Gribbin|first=John|title=Science: A History 1543–2001|year=2002|page=241|publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9|quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century}}</ref> U-Gottfried Wilhelm Leibniz wasebenzisa amabizo womchazandalo wobu-Aristotile, okuyiwona asetshenziswa ngendlela entsha. == Ucwaningo == Ucwaningo lwenzululwazi lungaba oluyisisekelo noma lube olusetshenziswayo. Ucwaningo oluyisisekelo liwukucwaningwa kolwazi bese ucwaningo olusetshenziswayo lona lube ukucwaningwa kwezixazululo zezinkinga kusetshenziswa lolo lwazi. Ukuqondwa kokuningi kuvela ocwaningweni oluyisisekelo, nakuba ngezinye izikhathi ucwaningo olusetshenziswayo luhlozinga izinkinga ezithile. Lokhu kuholela ekuphefukeni kwezobuchwepheshe okwakungalindelwe.<ref>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}</ref> === Indlelasu yeNzululwazi === [[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|A diagram variant of scientific method represented as an [[Scientific method#Elements of the scientific method|ongoing process]]|alt=6 steps of the scientific method in a loop]] hb Ucwaningo lwenzululwazi lubandakanya ukusebenzisa [[Indlelasu yenzululwazi]], efuna ukuchaza ngokungachemi izenzakalo [[Imvelo|zemvelo]] ngendlela enyalizekayo.<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}</ref> Osonzululwazi ngokuvamile balishaya indiva iqoqo leziqazikelo eziyisiseko ezidingekayo ukuze bahlanguze Indlelasu yenzululwazi: kukhona ingempela elingachemi labo bonke abayizibgqapheli; le ngempela elingachemi libuswa imithetho yemvelo: lemithetho yavubukulwa kusetshenziswa inkangelo ehleliwe nemigcanso. Umchazazibalo umqoka ekwakhiweni [[IsiHlawumbiselo|kwezihlawumbiselo]], [[Umchachiso|imichachiso]], nemithetho, ngoba usetshenziswa kakhulu ekunongozeni komngakonani, ekukhangeleni nasekuqoqeni [[izilinganiso]]. Izibalomininingo ziyasetshenziswa ekufingqeni nasekuhlaziyeni Imininingo, okuyinto evumela osonzululwazi ukuba bahlole ukwethembeka kweziphumo zomgcanso.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=1–2}}</ref> Kundlelasu yenzululwazi umgcanso womcabango ochazayo noma Isihlawumbiselo silethwa ezithebeni njengencazelo kusetshenziswa insingo kaOccam futhi kulindelwe ukuba kufunwe ukungaguquki;– ifane nezinye islziminya ezamukelwe ezihlobene nenkangelo noma umbuzo wenzululwazi.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}</ref> == Izinkomba == {{reflist}} == Izixhumanisi ezingaphandle == * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }} * [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in ''Dictionary of the History of Ideas''. (Isimo esisha se-elekthronikhi sinobhomu kabi, okufakiwe ngemuva kokuthi "Idizayini" ingafinyeleleki. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 inguqulo yakudala]). * [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Imininingwane ekhethiwe yesayensi enikezwe izinhlaka zikaHulumeni wase-US, kufaka phakathi ucwaningo nemiphumela yokuthuthuka * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology'' [[Category:ISayensi]] fmu2vegic9d22fhvevjcxm9cf53swum 124100 124099 2026-05-30T06:26:07Z Fongcwele 16873 /* uMlando wakuqala */ 124100 wikitext text/x-wiki [[File:UniverseEvolution WMAP zulu.jpg|thumb|Umdwebo wokulwiza komkhathilibe]] '''Inzululwazi''' futhi '''ISayensi''' iyisigabavu esihleliwe nendlela yokuzuza lonke [[ULwazi|ulwazi]] olungaba khona emhlabeni [[UMkhathilibe|nakumkhathilibe]] wonke. Kwinzululwazi kukhona izindlela zokuhlela izincazelo ezivivinyayo nokubikezela ngomkhathi. <ref name="EOWilson1999a">{{Cite book|last=Wilson|first=E.O.|title=Consilience: The Unity of Knowledge}}</ref> <ref name="Heilbron">"...&nbsp;modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions."— p.vii&nbsp;{{Cite book|last=Heilbron|first=J.L. (editor-in-chief)|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science}}</ref> Kubalulekile kakhulu kwinzululwazi ukuba imiphumela yezivivinyo nocwaningo kube eqinisekiswe osonzululwazi abaningi ukuze amaqiniso ayo angaphuma odwa kuvezwa amaphutha. Kwencikene kakhulu nokusizana kuhlanganwe. Izimpande zokuqala zenzululwazi ziseGibhithe lasendulo naseMesopotamiya kusukela cishe ngowezi-3500 kuya ku-3000 BCE.<ref name="Lindberg1">"The historian&nbsp;... requires a very broad definition of "science"&nbsp;– one that&nbsp;... will help us to understand the modern scientific enterprise. We need to be broad and inclusive, rather than narrow and exclusive&nbsp;... and we should expect that the farther back we go [in time] the broader we will need to be." &nbsp;p.3—{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=1–27|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Grant2007a">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=1–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Amagalelo abo [[Umchazazibalo|kwezomchazazibalo]], [[izinkanyezi|ezomchazamkhathi]], kanye [[Ezokwelapha|nezokwelapha]] angena futhi abumba iFilosofi yemvelo yamaGreki yenkathi yakudala, okuyilapho kwenziwa khona imizamo emisiwe yokuqhamuka nezincazelo ezisekelwe emsukeni ongokwemvelo wezinto ezenzeka endaweni ebonwa ngamehlo. Ngemuva kokuwa koMbuso oseNtshonalanga WaseRoma, ulwazi lwemiqondo yamaGrikhi ngomhlaba lwehla eNtshonalanga Yurophu phakathi neminyaka engamakhulu amane yokuqala (eyama-400 kuya kwe-1000 CE) weNkathi Ephakathi <ref name="Lindberg9">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The revival of learning in the West|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=193–224|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kepha lwalondolozwa emazweni obuSulumane ngesikhathi se- nkathi yokuChuma kobuSulumane. <ref name="Lindberg8">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=163–92|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> Ukubuyiselwa nokuhlanganiswa kwemisebenzi yamaGrikhi nemibuzo yamaSulumane eNtshonalanga Yurophu kusuka ngekhulu le-10 kuye le-13 kwavuselela "iFilosofi yemvelo", <ref name="Lindberg10">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The recovery and assimilation of Greek and Islamic science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=225–53|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> kamuva eyaguqulwa yinguquko yenzululwazi eyaqala ngekhulu le-16 <ref name="Principe2011">{{Cite book|last=Principe|first=Lawrence M.|year=2011|chapter=Introduction|title=Scientific Revolution: A Very Short Introduction|pages=1–3|edition=First|location=New York, New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199-56741-6}}</ref> njengoba amasu amasha kanye nokusanda-kufunyanwa kwayishiya imiqondo namasiko wamaGrikhi kwangaphambili. <ref name="Lindberg1990">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=1990|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Baker to Butterfield: A preliminary sketch|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|pages=1–26|edition=First|location=Chicago, Illinois|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34262-9}}</ref> <ref name="Lindberg14">{{Cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=The legacy of ancient and medieval science|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=357–368|edition=2nd|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref> <ref name="Stanford Encyclopedia">{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Del Soldato|first=Eva|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|edition=Fall 2016}}</ref> <ref name="Grant2007c">{{Cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|pages=274–322|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref> Indlela-su yenzululwazi ngokushesha yadlala indima enkulu ekwakhiweni kolwazi futhi kuze kwaba ngekhulu lam-19 lapho izici eziningi zezikhungo nokucwephesha zenzululwazi ezaqala ukwakheka; <ref name="Cahan Natural Philosophy">{{Cite book|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-08928-7}}</ref> <ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word "scientist" to 1834.</ref> <ref name="Lightman 19th">{{Cite book|last=Lightman|first=Bernard|title=Wrestling with Nature : From Omens to Science|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0226317830|chapter=13. Science and the Public}}</ref> kanye nokushintshwa "kwefilosofi yemvelo" kube isayensi yemvelo. <ref>{{Cite book|last=Harrison|first=Peter|title=The Territories of Science and Religion|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|pages=164–165|isbn=9780226184517}}</ref> Inzululwazi yanamuhla ngokuvamile ihlukaniswe yaba amagatsha amathathu amakhulu aqukethe [[inzululwazi yemvelo]] (isib, [[umchazampilo]], [[umchazatho]], kanye [[umchazandalo|nomchazandalo]]), efunda imvelo ngomqondo obanzi; [[inzululwazi yezenhlalo]] (isib, [[Ezomnotho]], ezengqondo, kanye nezenhlalo), ezifunda abantu ngabanye nemiphakathi; kanye nenzululwazi yesimo (isib. umhluzaqondo, [[umchazazibalo]], kanye nesayensi yesiCikizi semibhalo), ephathelene nezimpawu ezilawulwa yimithetho. Kodwa kukhona ukungaboni ngaso linye, <ref name="Bishop1991">{{Cite book|last1=Bishop|first1=Alan|year=1991|chapter=Environmental activities and mathematical culture|title=Mathematical Enculturation: A Cultural Perspective on Mathematics Education|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9AgrBgAAQBAJ&pg=PA54#v=onepage&q&f=false|pages=20–59|location=Norwell, Massachusetts|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-792-31270-3}}</ref> <ref name="Bunge 1998">{{Cite book|title=Philosophy of Science: Volume 1, From Problem to Theory|last1=Bunge|first1=Mario|publisher=Routledge|isbn=978-0-765-80413-6|location=New York, New York|pages=3–50|chapter=The Scientific Approach}}</ref> ekutheni inzululwazi ehlelekile empeleni yakha inzululwazi njengoba ingasekelwe ebufakazini obungcwetile. <ref name="Fetzer2013">{{Cite book|last1=Fetzer|first1=James H.|year=2013|chapter=Computer reliability and public policy: Limits of knowledge of computer-based systems|title=Computers and Cognition: Why Minds are not Machines|pages=271–308|location=Newcastle, United Kingdom|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-1-443-81946-6}}</ref> Imikhakha esebenzisa ulwazi olukhona lwenzululwazi ngezinjongo ezisebenzayo, enjengo[[UmNgcikisho|mNgcikisho]], [[ezokwelapha]], zichazwa njengenzululwazi esetshenziswayo. <ref>{{Cite journal|year=2014|last1=Fischer|first1=M.R.|title=Thinking and acting scientifically: Indispensable basis of medical education|pages=Doc24}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Abraham|first1=Reem Rachel|title=Clinically oriented physiology teaching: strategy for developing critical-thinking skills in undergraduate medical students|pages=102–04|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Sinclair|first1=Marius|title=On the Differences between the Engineering and Scientific Methods|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Engineering Technology :: Engineering Technology :: Purdue School of Engineering and Technology, IUPUI}}</ref> Ulwazi olusha lwenzululwazi luthuthukiswa [[ucwaningo]] [[Umfundindalo|losonzululwazi]] abagqugquzelwa ilukuluku ngokuphathelene nomhlaba kanye nayisifiso sokuxazulula izinkinga. Ucwaningo lwenzululwazi lwanamuhla lwenziwa ngokubambisana okukhulu futhi luvame ukuqhutshwa amathimba akwezemfundo, izikhungo zokucwaninga, izikhungo zikahulumeni nez[[inkampani]]. Umthelela osebenzayo ocwaningweni lwenzululwazi uholele ekuqubukeni kwezinqubomgomo zesayensi ezifuna ukuthonya umhwebo wenzulukeazi ngokubeka phambili ukuthuthukiswa kwemikhiqizo yezentengiso, izikhali, ukunakekela impilo, futhi ukuvikelwa kwemvelo. == uMsuka == Igama elithi inzululwazi elisetshenziswa ukuhumusha elithi ''science'' lisho 'isimo sokwazi noma ulwazi olunzulu ngendalo ezungezile. Igama elithi inzululwazi liyinhlanganisela yamabizo amabili athi 'nzulu + ulwazi' ngoba loluhlobo lolwazi lunzulu, ludinga ukufundwa kabanzi nokucwaningwa ngokujulile. Lingcono kakhulu kunalelo elingumfakela othi ''isayensi''. Leli liyibizo lesintu okufanele silisebenzise. Nansi indlela yokulisebenzisa lona kanye namanye ahlobene nalo: * ''science'' - inzululwazi * ''scientist'' - usonzululwazi * ''scientific'' - okwenzululwazi == uMlando == === uMlando wakuqala === [[File:Plimpton_322.jpg|thumb|Isibhebhe sase-Plimpton, seziqoshwa zaseBhabhiloni, esabhalwa cishe ngowe-1800 BCE|alt=Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals]] Inzululwazi ayinawo umsuka owodwa vo. Kunalokho, izindlelasu ezihleliwe zavela lusilili ngokuhamba kwesikhathi seminyaka engaphezu kwezinkulungwane,<ref name="cognitive-basis">{{Citation |last=Carruthers |first=Peter |title=The roots of scientific reasoning: infancy, modularity and the art of tracking |date=2002-05-02 |work=The Cognitive Basis of Science |pages=73–96 |editor-last=Carruthers |editor-first=Peter |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511613517.005 |isbn=978-0-521-81229-0 |editor2-last=Stich |editor2-first=Stephen |editor3-last=Siegal |editor3-first=Michael}}</ref><ref name="causal-cognition">{{Cite journal |last1=Lombard |first1=Marlize |last2=Gärdenfors |first2=Peter |date=2017 |title=Tracking the Evolution of Causal Cognition in Humans |journal=Journal of Anthropological Sciences |volume=95 |issue=95 |pages=219–234 |doi=10.4436/JASS.95006 |pmid=28489015 |issn=1827-4765}}</ref> ngezimo ezingafani ezingxenyeni ezihlukene zomhlaba, futhi inbalwa imininingwane ekhona emayelana nokuthuthuka kwayo endulo. Kungenzeka abesifazane babeneqhaza elikhulu kwinzululwazi yasendulo,<ref>{{cite book |last1=Graeber |first1=David |last2=Wengrow |first2=David |author-link1=David Graeber |author-link2=David Wengrow |date=2021 |title=[[The Dawn of Everything]] |page=248 }}</ref> njengoba kunjalo nangemicikilisho yezenkolo.<ref>{{cite journal |title=The Faerie Smith Meets the Bronze Industry: Magic Versus Science in the Interpretation of Prehistoric Metal-Making |jstor=124782 |last1=Budd |first1=Paul |last2=Taylor |first2=Timothy |journal=World Archaeology |year=1995 |volume=27 |issue=1 |pages=133–143 |doi=10.1080/00438243.1995.9980297 }}</ref> Ezinye izazi zisebenzisa ebizo elithi 'inzululwazi yanguna' ukuze bagqabe ubuqhebeqhebe basendulo obunenswebu yenzululwazi yanamuhla kulwangu lwayo;<ref>{{cite book|last=Tuomela |first=Raimo |year=1987 |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |editor-last1=Pitt |editor-first1=J.C. |editor-last2=Pera |editor-first2=M. |title=Rational Changes in Science |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |pages=83–101 |publisher=Springer |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4|isbn=978-94-010-8181-8 }}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1086/599864 |first=Pamela H. |last=Smith |title=Science on the Move: Recent Trends in the History of Early Modern Science |journal=Renaissance Quarterly |volume=62 |number=2 |year=2009 |pages=345–375|pmid=19750597 |s2cid=43643053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fleck |first=Robert |date=March 2021 |title=Fundamental Themes in Physics from the History of Art |url=https://link.springer.com/10.1007/s00016-020-00269-7 |journal=Physics in Perspective |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=25–48 |doi=10.1007/s00016-020-00269-7 |bibcode=2021PhP....23...25F |s2cid=253597172 |issn=1422-6944}}</ref> nokho, lomgqabo uye wahlatshwa kakhulu njengothunazayo<ref>{{cite encyclopedia |last=Scott |first=Colin |encyclopedia=The Postcolonial Science and Technology Studies Reader |title=Science for the West, Myth for the Rest? |publisher=Duke University Press |location=Durham |editor-last=Harding |editor-first=Sandra |isbn=978-0-8223-4936-5 |date=2011 |oclc=700406626 |page=175 |doi=10.2307/j.ctv11g96cc.16 }}</ref> noma osikisela ngokweqile umbono wobumanjemanje ''(Presentism)'', njengoba ubhekwa Lobo buqhebeqhebe ngeso lemijinjo yanamuhla.<ref>{{cite journal|doi=10.1177/007327531205000203 |first=Peter |last=Dear |title=Historiography of Not-So-Recent Science |journal=History of Science |volume=50 |number=2 |year=2012 |pages=197–211|s2cid=141599452 }}</ref> Ubufakazi obuqandikhanda bemidludlungu yenzululwazi baqala ukucaca ekufikeni kwezimiso zokubhala emiphakathini yasendulo njengaseGibhithe naseMesopothamiya, kanjalo kwaqopheka iziqoshwa zokuqala emlandweni wenzululwazi.<ref name="Grant2007a" /> Nakuba amazwi nezicabangelo ezithi 'inzululwazi' nesithi 'imvelo' zazingeyona ingxenye yenkulumo yangaleso sikhathi, imiphakathi yasendulo yaba namagalelo abalulekile naba nendawo kwinzululwazi yamaGrikhi nasenkathini ephakathi. Abantu baseMesopothamiya lasendulo basebenzisa ulwazi olumalungana nezakhi ezihlukene zeziqa ukuze bakhiqize amakhamba, izindindimana, inhlaka, insipho, izinkimbi, isinomfiya, nesivimbamanzi.<ref name="McIntosh2005">{{cite book|last1= McIntosh|first1= Jane R.|author-link= Jane McIntosh|title= Ancient Mesopotamia: New Perspectives|date= 2005|publisher= ABC-CLIO|location= Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England|isbn= 978-1-57607-966-9|pages= 273–76|url= https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|access-date= October 20, 2020|archive-date= February 5, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210205162758/https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|url-status= live}}</ref> Bacwaninga uchazomzimba lwezilwane, ukucondoza kwezilwane, nomchazanyezi ngezinjongo zokubhula.<ref>{{Cite journal |title= Scientific Astronomy in Antiquity|last= Aaboe|first= Asger|author-link= Asger Aaboe|journal= [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume= 276|issue= 1257|date= May 2, 1974|pages= 21–42|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A|jstor= 74272|s2cid= 122508567}}</ref> AbaseMesopothamiya babenentshiseko enkulu kwezokwelapha<ref name="McIntosh2005" /> futhi iziyalo zemitho zokuqala zavela ngolimi lwamakhaledi ngoSendo lwesithathu lwase-Uri.<ref>{{cite journal |title= Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first= R D. |last= Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume= 19 |number= 1 |year= 2005 |pages= 7–18}}</ref> Babegxile kakhulu ekufundeni izihloko zenzululwazi ezazisebenziseka kwezenkolo nasempilweni futhi babengakuthakaseli ukugculisa ilukuluku.<ref name="McIntosh2005" /> === Enkathini yanguna === [[File:MANNapoli 124545 plato's academy mosaic.jpg|left|thumb|Imvanganiso yobungqandavu buka Plato, obukhandwe maphakathi nonyaka we-100 BCE kuya kowama-79 AD, oveza osonjulalwazi abaningi bamaGreki nezazishows|alt=Framed mosaic of philosophers gathering around and conversing]] Enkathini yanguna, babekhona ababebhekwa njengosonzululwazi, kodwana hhayi ngendlela efana neyanamuhla. Abantu abayizinyanga ezigogodile, nabayingxenye yezicukuthwane futhi imvama abesilisa yibona ababeqhogoya izinhlobonhlobo zophenyo emvelweni.<ref name="Lehoux">{{cite book|last1= Lehoux|first1= Daryn|editor1-last= Shank|editor1-first= Michael|editor2-last= Numbers|editor2-first= Ronald|editor3-last= Harrison|editor3-first= Peter|title= Wrestling with Nature: From Omens to Science|date= 2011|publisher= University of Chicago Press|location= Chicago|isbn= 978-0-226-31783-0|page= 39|chapter= 2. Natural Knowledge in the Classical World}}</ref> === Enkathini ephakathi === [[File:ViennaDioscoridesEndpaperPeacock.jpg|thumb|Ikhasi lokuqala lencwadi yangekhulu lesi-6 ethi ''Vienna Dioscurides'' libonisa impigogo|alt=Picture of a peacock on very old paper]] Ngenxa yokuwa kombuso waseRoma, ikhulu lesi-5 lambozwa ukwehla kwezingqithabuchopho nokuwohloka kolwazi olwalukhona endulo.<ref name=Lindberg2007a/>{{rp|p=194}} === Enkathini yokukhanyiselwa === [[File:Newton's Principia title page.png|thumb|Ikhasi lesihlokosiqu sohlelo lokuqala lowe1687 lwencwadi ethi ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ka-Isaac Newton|alt=see caption]] Ekuqaleni kwenkathi yokukhanyiselwa, uIsaac Newton wakha isisekelo sobunguxa basendulo ngencwadi ethi ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'', eyaba nethonya elikhulu kwezomchazandalo.<ref>{{cite book|last=Gribbin|first=John|title=Science: A History 1543–2001|year=2002|page=241|publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9503-9|quote=Although it was just one of the many factors in the Enlightenment, the success of Newtonian physics in providing a mathematical description of an ordered world clearly played a big part in the flowering of this movement in the eighteenth century}}</ref> U-Gottfried Wilhelm Leibniz wasebenzisa amabizo womchazandalo wobu-Aristotile, okuyiwona asetshenziswa ngendlela entsha. == Ucwaningo == Ucwaningo lwenzululwazi lungaba oluyisisekelo noma lube olusetshenziswayo. Ucwaningo oluyisisekelo liwukucwaningwa kolwazi bese ucwaningo olusetshenziswayo lona lube ukucwaningwa kwezixazululo zezinkinga kusetshenziswa lolo lwazi. Ukuqondwa kokuningi kuvela ocwaningweni oluyisisekelo, nakuba ngezinye izikhathi ucwaningo olusetshenziswayo luhlozinga izinkinga ezithile. Lokhu kuholela ekuphefukeni kwezobuchwepheshe okwakungalindelwe.<ref>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119113522/http://richarddawkins.net/articles/91 |archive-date=19 January 2012 |title=To Live at All Is Miracle Enough |first=Richard |last=Dawkins |publisher=RichardDawkins.net |date=10 May 2006 |access-date=5 February 2012}}</ref> === Indlelasu yeNzululwazi === [[File:The Scientific Method.svg|thumb|class=skin-invert-image|A diagram variant of scientific method represented as an [[Scientific method#Elements of the scientific method|ongoing process]]|alt=6 steps of the scientific method in a loop]] hb Ucwaningo lwenzululwazi lubandakanya ukusebenzisa [[Indlelasu yenzululwazi]], efuna ukuchaza ngokungachemi izenzakalo [[Imvelo|zemvelo]] ngendlela enyalizekayo.<ref name="di Francia1976">{{cite book |last=di Francia |first=Giuliano Toraldo |chapter=The method of physics |title=The Investigation of the Physical World |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |pages=1–52 |isbn=978-0-521-29925-1 |quote=The amazing point is that for the first time since the discovery of mathematics, a method has been introduced, the results of which have an intersubjective value!}}</ref> Osonzululwazi ngokuvamile balishaya indiva iqoqo leziqazikelo eziyisiseko ezidingekayo ukuze bahlanguze Indlelasu yenzululwazi: kukhona ingempela elingachemi labo bonke abayizibgqapheli; le ngempela elingachemi libuswa imithetho yemvelo: lemithetho yavubukulwa kusetshenziswa inkangelo ehleliwe nemigcanso. Umchazazibalo umqoka ekwakhiweni [[IsiHlawumbiselo|kwezihlawumbiselo]], [[Umchachiso|imichachiso]], nemithetho, ngoba usetshenziswa kakhulu ekunongozeni komngakonani, ekukhangeleni nasekuqoqeni [[izilinganiso]]. Izibalomininingo ziyasetshenziswa ekufingqeni nasekuhlaziyeni Imininingo, okuyinto evumela osonzululwazi ukuba bahlole ukwethembeka kweziphumo zomgcanso.<ref>{{Cite book |last1=Diggle |first1=Peter J. |author-link=Peter Diggle |title=Statistics and Scientific Method: An Introduction for Students and Researchers |last2=Chetwynd |first2=Amanda G. |author2-link=Amanda Chetwynd |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954318-2 |pages=1–2}}</ref> Kundlelasu yenzululwazi umgcanso womcabango ochazayo noma Isihlawumbiselo silethwa ezithebeni njengencazelo kusetshenziswa insingo kaOccam futhi kulindelwe ukuba kufunwe ukungaguquki;– ifane nezinye islziminya ezamukelwe ezihlobene nenkangelo noma umbuzo wenzululwazi.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Edward |title=Consilience: The Unity of Knowledge |publisher=Vintage |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-679-76867-8}}</ref> == Izinkomba == {{reflist}} == Izixhumanisi ezingaphandle == * [http://www.euroscience.org/ Euroscience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412080435/http://www.euroscience.org/ |date=2010-04-12 }} * [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-57;toc.depth=1;toc.id=dv1-57;brand=default Classification of the Sciences]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in ''Dictionary of the History of Ideas''. (Isimo esisha se-elekthronikhi sinobhomu kabi, okufakiwe ngemuva kokuthi "Idizayini" ingafinyeleleki. ''Internet Archive'' [https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 inguqulo yakudala]). * [http://www.science.gov/ United States Science Initiative] Imininingwane ekhethiwe yesayensi enikezwe izinhlaka zikaHulumeni wase-US, kufaka phakathi ucwaningo nemiphumela yokuthuthuka * [http://undsci.berkeley.edu/index.php How science works] ''University of California Museum of Paleontology'' [[Category:ISayensi]] 5go1ptvoui1thpaivpkromgf8rxa0uh User:GerardM/Ugandan hospitals 2 12729 124103 123442 2026-05-30T09:22:34Z ListeriaBot 10758 Wikidata list updated [V2] 124103 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q16917; wdt:P17 wd:Q1036. } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q5003685|Bwindi Community Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|-0.968611|29.616944|display=inline}} | [[File:Bwindi Community Hospital.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q16895532|Mpigi Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.225|32.3219|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17062069|Hope Clinic Lukuli]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.279608|32.600379|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18388418|Kiruddu General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.261389|32.6003|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20746292|Mulago Women's Referral Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.3375|32.576111|display=inline}} | [[File:New Mulago Specialised Hospital Maternal and Neonatal center 2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q20746333|Uganda Heart Institute]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.338056|32.575278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185305|Bwera General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.033889|29.766944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185306|Kilembe Mines Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.203889|30.010278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185308|Women's Hospital International and Fertility Centre]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.350556|32.599167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185309|Kadic Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.349722|32.604167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24236537|Kampala Medical Chambers Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.317222|32.576667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24236557|Galilee Community General Jewish Hospital of Uganda]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.331667|32.535833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24807572|Katakwi General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.9175|33.962222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24886693|Gulu Military Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|2.7825|32.284444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24915970|Bukwo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.294167|34.755278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25066633|Atutur General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.409444|33.990833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25066678|Kiboga General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.911944|31.776389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25067322|Bududa General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.009444|34.332778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25068075|Bundibugyo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.705278|30.064722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227101|Apac General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.978333|32.533611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227112|Buwenge General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.225|33.321944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227119|Kalisizo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|-0.535556|31.622778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227128|Kambuga General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|-0.813889|29.800833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227169|Makerere University Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.327778|32.570833|display=inline}} | [[File:Makerere university hospital 3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q25340059|Upper Mulago Regional Referral Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.340833|32.575833|display=inline}} | [[File:Mulago Hospital 5.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q28402499|Murchison Bay Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.299444|32.641667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q28444827|Gombe General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.183056|32.115|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q85789162|Nile International Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.4399|33.2185|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104848927|Kasese Municipal Health Centre III]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.207941|30.107571|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104872469|Uro Care Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|0.353333|32.535278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104876451|Pope John's Hospital Aber]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|2.235|32.387778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104876664|Lwala Hospital Kaberamaido]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.859167|33.278333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104878305|St. Joseph’s Hospital Maracha]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|3.238056|30.921667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q105605643|Ruharo Mission Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|-0.612778|30.631111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q113039735|Hoima Specialized Referral Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | | {{Coord|1.441667|31.355|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227081|Abim General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Abim, Yuganda]] | {{Coord|2.698889|33.657778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227083|Adjumani General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Adjumani District]] | {{Coord|3.374167|31.7925|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6354247|Kalongo Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q4690976|Agago]]'' | {{Coord|3.041111|33.371111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4801989|Arua Regional Referral Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Arua]] | {{Coord|3.01944|30.9125|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16893723|Kuluva Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Arua]] | {{Coord|2.94667|30.9325|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227097|Bugiri General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Bugiri District]] | {{Coord|0.573611|33.7425|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20047276|Paragon Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q4986229|Bugoloobi]]'' | {{Coord|0.308333|32.6269|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16895898|Nkokonjeru Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Buikwe]]<br/>[[Nkokonjeru]] | {{Coord|0.2275|32.9275|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24807579|St. Charles Lwanga Buikwe Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Buikwe]] | {{Coord|0.339167|33.032222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227096|Kawolo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Buikwe District]] | {{Coord|0.368056|32.945556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6079935|Ishaka Adventist Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Bushenyi]] | {{Coord|-0.544445|30.137778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q124000128|St. Daniel Comboni Hospital Kyamuhunga]]'' | | [[IYuganda]] | [[Bushenyi District]] | {{Coord|-0.457892|30.130025|display=inline}} | [[File:ST. DANIEL COMBONI HOSPITAL KYAMUHUNGA UGANDA MAIN GATE ENTRANCE.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q25227106|Busolwe General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Butaleja District]] | {{Coord|0.849444|33.929167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7877584|Uganda Cancer Institute]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.34|32.5775|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19843183|Kisubi Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.122222|32.5369|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19903760|Case Medical Centre]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.324444|32.575|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23926488|Bombo Military Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.586389|32.536111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24890463|Entebbe Military Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.083611|32.480556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55614546|International Specialized Hospital of Uganda]]'' | | [[IYuganda]] | [[Central Region, Yuganda]] | {{Coord|0.23|32.568333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227067|Entebbe General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Entebbe]] | {{Coord|0.063889|32.471667|display=inline}} | [[File:Entebbe General Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q106797105|Entebbe Children's Surgical Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Entebbe]] | {{Coord|0.083611|32.457778|display=inline}} | [[File:6-13-ospedale-emergency-uganda.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5471866|Fort Portal Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Fort Portal]] | {{Coord|0.655|30.281944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418278|Kitojo Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Fort Portal]] | {{Coord|0.525|30.276667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7934814|Virika Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Fort Portal]] | {{Coord|0.649444|30.2725|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3825255|St. Mary's Hospital Lacor]]'' | | [[IYuganda]] | [[Gulu]] | {{Coord|2.7675|32.2531|display=inline}} | [[File:St. Mary's Lacor Hospital (Gulu District) 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5617907|Gulu Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Gulu]] | {{Coord|2.7785|32.298|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5877791|Hoima Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Hoima]] | {{Coord|1.42778|31.3544|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5002335|Butabika Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.315|32.656111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6050951|International Hospital Kampala]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.305|32.61|display=inline}} | [[File:IHK Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6404079|Kibuli Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.309722|32.595|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6959083|Naguru General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.329722|32.606111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7375770|Rubaga Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.303889|32.553056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14956750|Mulago Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.338056|32.576111|display=inline}}<br/>{{Coord|0.341323|32.576953|display=inline}}<br/>{{Coord|0.337778|32.575556|display=inline}} | [[File:Aerial view of old Mulago Hospital in Uganda.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14956789|Nsambya Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.301667|32.585|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14956798|Mengo Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kampala|i-Kampala]] | {{Coord|0.313056|32.558611|display=inline}} | [[File:Group photo at the opening of the new Mengo Hospital, Uganda, Wellcome L0038275.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q104878066|Uganda Martyrs' Hospital Ibanda]]'' | | [[IYuganda]] | [[Ibanda, Yuganda]] | {{Coord|-0.129722|30.448611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227100|Iganga General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Iganga]] | {{Coord|0.615833|33.484444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6202525|Jinja Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Jinja, Yuganda]] | {{Coord|0.431111|33.205|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24886423|Kaabong General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kaabong]] | {{Coord|3.510556|34.131667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6343815|Kabale Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kabale]] | {{Coord|0.655|30.281944|display=inline}} | [[File:Kabale Regional Referral Hospital Children ward.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q25227121|Kagadi General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kagadi District]] | {{Coord|0.941667|30.808889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16902740|Villa Maria Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kalungu, Yuganda]] | {{Coord|-0.23|31.7433|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20047271|Kampala Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q18386821|Kampala Central Division]]'' | {{Coord|0.3325|32.5847|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6359840|Kamuli Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kamuli]] | {{Coord|0.9475|33.121111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6359842|Kamuli Mission Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kamuli]] | {{Coord|0.931944|33.129444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25067368|Kapchorwa General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kapchorwa]] | {{Coord|1.398611|34.447222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6346357|Kagando Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kasese]] | {{Coord|0.064167|29.8975|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q85783368|Makerere University Teaching Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q6375047|Katalemwa]]'' | {{Coord|0.384444|32.578889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18387358|Kawempe General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q6379968|Kawempe]]'' | {{Coord|0.361944|32.5614|display=inline}} | [[File:Kawempe General Hospital 2016.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q25227075|Kayunga Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kayunga District]] | {{Coord|0.703333|32.903889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227078|Kiryandongo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kiryandongo District]] | {{Coord|1.879444|32.061944|display=inline}} | [[File:Kiryandongo General Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q16895609|Mutolere Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kisoro]] | {{Coord|-1.2625|29.72|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q60753724|CoRSU Rehabilitation Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q24054203|Kisubi]]'' | {{Coord|0.132778|32.535556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25067256|Kitagata General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q6417691|Kitagata]]'' | {{Coord|-0.6725|30.151111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23926482|St. Joseph's Hospital Kitgum]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kitgum District]] | {{Coord|3.289722|32.8725|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23926483|Kitgum Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kitgum District]] | {{Coord|3.294167|32.881111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24885600|Kyenjojo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Kyenjojo District]] | {{Coord|0.616944|30.6375|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6557580|Lira Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Lira, Yuganda]] | {{Coord|2.251667|32.901667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56276212|Bishop Ceaser Asili Memorial Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Luweero District]] | {{Coord|0.825556|32.501111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24886145|Lyantonde General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Lyantonde District]] | {{Coord|-0.406667|31.154167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24915808|Masafu General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q25227163|Masafu]]'' | {{Coord|0.280556|34.119444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6782422|Masaka Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Masaka]] | {{Coord|-0.329444|31.734444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16893518|Kitovu Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Masaka]] | {{Coord|-0.345|31.7575|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24041317|Masindi General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Masindi]] | {{Coord|1.685278|31.713333|display=inline}} | [[File:Masindi Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q16824941|Buluba Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mayuge District]] | {{Coord|0.49|33.385|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5014715|CURE Children's Hospital of Uganda]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbale, Yuganda]] | {{Coord|1.074722|34.171944|display=inline}} | [[File:Aerial View of Cure Children's Hospital, Mbale.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6799592|Mbale Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbale, Yuganda]] | {{Coord|1.076944|34.176111|display=inline}} | [[File:Mbale hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5885659|Holy Innocents Children's Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbarara]] | {{Coord|-0.623611|30.64|display=inline}} | [[File:Holy Innocents Children's Hospital in Mbarara Uganda 05.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6799628|Mbarara Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbarara]] | {{Coord|-0.616389|30.65889|display=inline}} | [[File:Mbarara Regional Referral Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q85784465|Mayanja Memorial Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbarara]] | {{Coord|-0.615833|30.661389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q139586218|Neocare Specialised Hospital and Fertility Center Mbarara]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mbarara]] | {{Coord|-0.610906|30.658144|display=inline}} | [[File:Neo-Care Specialised Hospital and Fertility Center in Mbarara 03.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q23926505|Mbuya Military Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q6799827|Mbuya]]'' | {{Coord|0.325|32.621389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227072|Mityana Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mityana]] | {{Coord|0.396667|32.042222|display=inline}} | [[File:Mityana hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6913297|Moroto Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Moroto, Idolobha]] | {{Coord|2.5325|34.6614|display=inline}} | [[File:Moroto regional referral hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q16894747|Matany Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Moroto, Idolobha]] | {{Coord|2.44444|34.395|display=inline}} | | [[File:Moroto District Uganda.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25227107|Moyo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Moyo, Idolobha]] | {{Coord|3.649722|31.727222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q139669745|Kampiringisa National Rehabilitation Center]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mpigi District]] | | | |- | ''[[:d:Q6930885|Mubende Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mubende]] | {{Coord|0.5675|31.393056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14956797|Nagalama Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mukono, Idolobha]] | {{Coord|0.525|32.7825|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23926507|Mukono Health Centre IV]]'' | | [[IYuganda]] | [[Mukono, Idolobha]] | {{Coord|0.361111|32.746944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418934|Kiwoko Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nakaseke]] | {{Coord|0.844167|32.363056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6960313|Nakaseke Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nakaseke]] | {{Coord|0.7175|32.39861|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20047273|Nakasero Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q16895628|Nakasero]]'' | {{Coord|0.326944|32.5794|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227099|Nakasongola Military Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nakasongola]] | {{Coord|1.391111|32.498056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22935628|Aga Khan University Hospital, Kampala]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q6960368|Nakawa Division]]'' | {{Coord|0.325833|32.613611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16868935|Angal Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nebbi]] | {{Coord|2.4075|31.1925|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25066519|Nebbi General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nebbi]] | {{Coord|2.4775|31.085556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18353174|Ngora Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Ngora District]] | {{Coord|1.45722|33.7761|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042637|Nkozi Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q15262424|Nkozi]]'' | {{Coord|0.0025|32.0164|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14956813|Itojo Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Ntungamo]] | {{Coord|0.7175|32.398611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25064575|Anaka General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Nwoya District]] | {{Coord|2.599722|31.9475|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104875951|Holy Family Hospital Nyapea]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q31974753|Nyapea]]'' | {{Coord|2.462222|30.950556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185307|Nyenga Mission Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q16896022|Nyenga]]'' | {{Coord|0.49|32.885|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q104903313|Pallisa General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Pallisa]] | {{Coord|1.176111|33.710833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227111|Rakai General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Rakai District]] | {{Coord|-0.705278|31.4025|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6416719|Kisiizi Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Rukungiri]] | {{Coord|-0.995833|29.962222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16896016|Nyakibale Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Rukungiri]] | {{Coord|-0.805|29.9319|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24185310|Rushere Community Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | ''[[:d:Q7380808|Rushere]]'' | {{Coord|-0.49|30.385|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7563658|Soroti Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Soroti]] | {{Coord|1.71611|33.6131|display=inline}} | [[File:Soroti Regional Referral Hospital.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q55634969|Terrewode Women’s Community Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Soroti District]] | {{Coord|1.759167|33.586944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25227085|Tororo General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Tororo District]] | {{Coord|0.695|34.187778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q139670655|CoRSU Rehabilitation Hospital and Rehabilitation Centre]]'' | | [[IYuganda]] | [[Wakiso District]] | | | |- | ''[[:d:Q55074874|Restoration Gateway Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Western Region, Yuganda]] | {{Coord|2.223611|32.2875|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q60741610|Yumbe General Hospital]]'' | | [[IYuganda]] | [[Yumbe District]] | {{Coord|3.465556|31.243056|display=inline}} | [[File:Yumbe Hospital Admin Block.jpg|center|128px]] | |} {{Wikidata list end}} d1ml60o5w35gv5is71ro3zbobnmf0d2 Talk:Mbatha 1 19381 124109 74576 2026-05-30T10:45:32Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Talk:AmaMbatha]] to [[Talk:Mbatha]]: Indlela efanele yokuloba izihloko eziyizibongo 74576 wikitext text/x-wiki {{Talk page}} 5rgj5vm65gh0vuwdsy7fseslccjymut IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika 0 27977 124087 88451 2026-05-29T13:32:08Z Fongcwele 16873 ngifake isithombe 124087 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == === Ngaphambi kuka-1992 === Ibhola lezinyawo lafika okokuqala eNingizimu Afrika ngokoloniyali ngasekupheleni kwekhulu leshumi nesishiyagalolunye, njengoba lo mdlalo wawuthandwa kakhulu emasosheni aseBrithani. Kusukela ezinsukwini zokuqala kulo mdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, ibhola lezinyawo elihleliwe lathinteka ohlelweni lwaleli lizwe lokubandlululwa ngokohlanga. I-white-white Football Association of South Africa (FASA) yasungulwa ngonyaka we-1892, kwathi iSouth African Indian Football Association (SAIFA), iSouth African Bantu Football Association (SABFA) kanye neSouth African [[AmaKhaladi|Colored]] Football Association (SACFA) basungulwa e 1903, 1933 kanye no-1936 ngokulandelana. rrdu8xibyri2kpvnuxsnhshu1tao7j2 124088 124087 2026-05-29T13:33:21Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika]] to [[IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] 124087 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == === Ngaphambi kuka-1992 === Ibhola lezinyawo lafika okokuqala eNingizimu Afrika ngokoloniyali ngasekupheleni kwekhulu leshumi nesishiyagalolunye, njengoba lo mdlalo wawuthandwa kakhulu emasosheni aseBrithani. Kusukela ezinsukwini zokuqala kulo mdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, ibhola lezinyawo elihleliwe lathinteka ohlelweni lwaleli lizwe lokubandlululwa ngokohlanga. I-white-white Football Association of South Africa (FASA) yasungulwa ngonyaka we-1892, kwathi iSouth African Indian Football Association (SAIFA), iSouth African Bantu Football Association (SABFA) kanye neSouth African [[AmaKhaladi|Colored]] Football Association (SACFA) basungulwa e 1903, 1933 kanye no-1936 ngokulandelana. rrdu8xibyri2kpvnuxsnhshu1tao7j2 124092 124088 2026-05-29T14:03:15Z Fongcwele 16873 /* Umlando */ 124092 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == ===Phambi kowe-1992=== Umldalo kanobhutshuzwayo wafika eNingizimu Afrika [[UbuQoneli|ngobuqonela]] ekupheleni kwekhulu le-19, njengoba wawunesibunge phakathi kwamagumgedlela aseBrithani.<ref>{{cite book |last=Goldblatt |first=David |title=The Ball is Round: A Global History of Football |publisher=Penguin|location=London |year=2007 |pages=90–91 |isbn=978-0-14-101582-8}}</ref> Kusuka ezinsukwini zokuqala zalomdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, unobhutshuzwayo ohlelekile wakhinyabezwa uhlelo lezwe lokubandlulula ngokobuhlanga. INhlangano yabamhlophe yebhola (FASA) yabunjwa ngowe-1892, kuyilapho amaNdiya abumba iNhlangano YamaNdiya yebhola (SAIFA), bese kuba neNhlangano yebhola yaBantu (SABFA) ekugcineni kube neNhlangano yebhola YabaNsundu (SACFA) zonke ezabunjwa ngowe-1903, 1933 nowe-1936 ngokulandelana. [[File:South african fa 1906.jpg|thumb|left|250px|Iqembu laseNingizimu Afrika elajikeleza elaseMelika eseningizimu ngowe-1906. La dlala imiqhatho eli-12 futhi lahlulwa kanye.]] Ngowe-1903 iSAFA yazihlanganisa neNhlangano kanobhutshuzwayo yaseNgilandi ngemva kweMpi YamaNgisi namaBhunu Yesibili. Kwakunezinhlelo zokuthi iqembu lidlale emqhudelwaneni owawuse-Argentina, phakathi kweNingizimu Afrika neFullham F.C. ezazivakashile, kodwa akunzekanga. Nkho, elaseNingizimu Afrika labheka eMelika eseningizimu ngowe-1906 ukuze liyodlala uchungechunge lwemidlalo yesihle lapho.<ref name=before>[http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html Before The 'D'...Association Football around the world, 1863–1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101194620/http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html |date=1 January 2018 }}, page 4</ref> LaseNingizimu Afrika ladlala imiqhatho eli-12 kulelo zwekazi, lanqoba eli-11 ngamanqaku angama-60 ashayiwe lingenelwe ayisikhombisa kuphela. Amaqhwamelala ayihanganisa Belgrano A.C., iqembu lebhola lesizwe sase-Argentina, iLiga Rosarina, iEstudiantes (BA) kanye neQuilmes.<ref>[http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm Gira Sudamericana de Sudáfrica 1906] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121020318/http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm |date=21 November 2021 }} on Fútbol Nostalgia website</ref> Iqembu elahlula iNingizimu Afrika kwaku elase-Argentina elibizwa Alumni ngenqaku eli-1– eqandeni 0 enkundleni iSociedad Sportiva eseBuenos Aires, mhla zingama-24 kuJune, nakuba iNingizimu Afrika yakwazi ukuziphindeselela mhla zingama-22 kuJulayi, lapho elanqoba ngamanqaku ama-2–0.<ref name=iwa>''Historia del Fútbol Amateur en la Argentina'' by Jorge Iwanczuk. Publisher: Autores Editores (1992)&nbsp;– {{ISBN|9504343848}}</ref> Abadlali baleli qembu kwakungbelungu bodwa, abayizisebenzi zikahulumeni, amakhwezi, nabangcikishi bengqalasizinda. Kubadlali abayi-15 abayisikhombisa bzalelwa eNingizimu Afrika, abayisiphohlongo babevela eNgilandi naseSkotilandi. 2s0d0vl9nz8ocod7rdwqwlprjxfq6mc 124093 124092 2026-05-29T14:14:28Z Fongcwele 16873 /* Phambi kowe-1992 */ 124093 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == ===Phambi kowe-1992=== Umldalo kanobhutshuzwayo wafika eNingizimu Afrika [[UbuQoneli|ngobuqonela]] ekupheleni kwekhulu le-19, njengoba wawunesibunge phakathi kwamagumgedlela aseBrithani.<ref>{{cite book |last=Goldblatt |first=David |title=The Ball is Round: A Global History of Football |publisher=Penguin|location=London |year=2007 |pages=90–91 |isbn=978-0-14-101582-8}}</ref> Kusuka ezinsukwini zokuqala zalomdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, unobhutshuzwayo ohlelekile wakhinyabezwa uhlelo lezwe lokubandlulula ngokobuhlanga. INhlangano yabamhlophe yebhola (FASA) yabunjwa ngowe-1892, kuyilapho amaNdiya abumba iNhlangano YamaNdiya yebhola (SAIFA), bese kuba neNhlangano yebhola yaBantu (SABFA) ekugcineni kube neNhlangano yebhola YabaNsundu (SACFA) zonke ezabunjwa ngowe-1903, 1933 nowe-1936 ngokulandelana. [[File:South african fa 1906.jpg|thumb|left|250px|Iqembu laseNingizimu Afrika elajikeleza elaseMelika eseningizimu ngowe-1906. La dlala imiqhatho eli-12 futhi lahlulwa kanye.]] Ngowe-1903 iSAFA yazihlanganisa neNhlangano kanobhutshuzwayo yaseNgilandi ngemva kweMpi YamaNgisi namaBhunu Yesibili. Kwakunezinhlelo zokuthi iqembu lidlale emqhudelwaneni owawuse-Argentina, phakathi kweNingizimu Afrika neFullham F.C. ezazivakashile, kodwa akunzekanga. Nkho, elaseNingizimu Afrika labheka eMelika eseningizimu ngowe-1906 ukuze liyodlala uchungechunge lwemidlalo yesihle lapho.<ref name=before>[http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html Before The 'D'...Association Football around the world, 1863–1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101194620/http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html |date=1 January 2018 }}, page 4</ref> LaseNingizimu Afrika ladlala imiqhatho eli-12 kulelo zwekazi, lanqoba eli-11 ngamanqaku angama-60 ashayiwe lingenelwe ayisikhombisa kuphela. Amaqhwamelala ayihanganisa Belgrano A.C., iqembu lebhola lesizwe sase-Argentina, iLiga Rosarina, iEstudiantes (BA) kanye neQuilmes.<ref>[http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm Gira Sudamericana de Sudáfrica 1906] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121020318/http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm |date=21 November 2021 }} on Fútbol Nostalgia website</ref> Iqembu elahlula iNingizimu Afrika kwaku elase-Argentina elibizwa Alumni ngenqaku eli-1– eqandeni 0 enkundleni iSociedad Sportiva eseBuenos Aires, mhla zingama-24 kuJune, nakuba iNingizimu Afrika yakwazi ukuziphindeselela mhla zingama-22 kuJulayi, lapho elanqoba ngamanqaku ama-2–0.<ref name=iwa>''Historia del Fútbol Amateur en la Argentina'' by Jorge Iwanczuk. Publisher: Autores Editores (1992)&nbsp;– {{ISBN|9504343848}}</ref> Abadlali baleli qembu kwakungbelungu bodwa, abayizisebenzi zikahulumeni, amakhwezi, nabangcikishi bengqalasizinda. Kubadlali abayi-15 abayisikhombisa bzalelwa eNingizimu Afrika, abayisiphohlongo babevela eNgilandi naseSkotilandi. INingizimu Afrika kwakungelinya lamazwe amane ase-Afrika abamba iqhaza emhlanganweni weFIFA ngonyaka we-1953, lapho enza khona angqekelela, futhi anqoba, ukuba amelelwe esigungwini esiphezulu seFIFA.<ref name="Goldblatt493">Goldblatt, ''The Ball is Round: A Global History of Football'', p493</ref> Ngaleyondlela, lamazwe womane, iNingizimu Afrika, elaseTopiya, elaseGibhithe nelaseSudani abumba iNhlangano Kanobhutshuzwayo yase-Afrika gowe-1956, futhi umeleli weNingizimu Afrika uFred Fell, waba ilungu lokuqala ukuba ahlale kule nhlangano. h392ddz97ftf3fx1zdyhlx166dame58 124104 124093 2026-05-30T10:31:51Z Fongcwele 16873 /* Phambi kowe-1992 */ 124104 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == ===Phambi kowe-1992=== Umldalo kanobhutshuzwayo wafika eNingizimu Afrika [[UbuQoneli|ngobuqonela]] ekupheleni kwekhulu le-19, njengoba wawunesibunge phakathi kwamagumgedlela aseBrithani.<ref>{{cite book |last=Goldblatt |first=David |title=The Ball is Round: A Global History of Football |publisher=Penguin|location=London |year=2007 |pages=90–91 |isbn=978-0-14-101582-8}}</ref> Kusuka ezinsukwini zokuqala zalomdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, unobhutshuzwayo ohlelekile wakhinyabezwa uhlelo lezwe lokubandlulula ngokobuhlanga. INhlangano yabamhlophe yebhola (FASA) yabunjwa ngowe-1892, kuyilapho amaNdiya abumba iNhlangano YamaNdiya yebhola (SAIFA), bese kuba neNhlangano yebhola yaBantu (SABFA) ekugcineni kube neNhlangano yebhola YabaNsundu (SACFA) zonke ezabunjwa ngowe-1903, 1933 nowe-1936 ngokulandelana. [[File:South african fa 1906.jpg|thumb|left|250px|Iqembu laseNingizimu Afrika elajikeleza elaseMelika eseningizimu ngowe-1906. La dlala imiqhatho eli-12 futhi lahlulwa kanye.]] Ngowe-1903 iSAFA yazihlanganisa neNhlangano kanobhutshuzwayo yaseNgilandi ngemva kweMpi YamaNgisi namaBhunu Yesibili. Kwakunezinhlelo zokuthi iqembu lidlale emqhudelwaneni owawuse-Argentina, phakathi kweNingizimu Afrika neFullham F.C. ezazivakashile, kodwa akunzekanga. Nkho, elaseNingizimu Afrika labheka eMelika eseningizimu ngowe-1906 ukuze liyodlala uchungechunge lwemidlalo yesihle lapho.<ref name=before>[http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html Before The 'D'...Association Football around the world, 1863–1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101194620/http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html |date=1 January 2018 }}, page 4</ref> LaseNingizimu Afrika ladlala imiqhatho eli-12 kulelo zwekazi, lanqoba eli-11 ngamanqaku angama-60 ashayiwe lingenelwe ayisikhombisa kuphela. Amaqhwamelala ayihanganisa Belgrano A.C., iqembu lebhola lesizwe sase-Argentina, iLiga Rosarina, iEstudiantes (BA) kanye neQuilmes.<ref>[http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm Gira Sudamericana de Sudáfrica 1906] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121020318/http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm |date=21 November 2021 }} on Fútbol Nostalgia website</ref> Iqembu elahlula iNingizimu Afrika kwaku elase-Argentina elibizwa Alumni ngenqaku eli-1– eqandeni 0 enkundleni iSociedad Sportiva eseBuenos Aires, mhla zingama-24 kuJune, nakuba iNingizimu Afrika yakwazi ukuziphindeselela mhla zingama-22 kuJulayi, lapho elanqoba ngamanqaku ama-2–0.<ref name=iwa>''Historia del Fútbol Amateur en la Argentina'' by Jorge Iwanczuk. Publisher: Autores Editores (1992)&nbsp;– {{ISBN|9504343848}}</ref> Abadlali baleli qembu kwakungbelungu bodwa, abayizisebenzi zikahulumeni, amakhwezi, nabangcikishi bengqalasizinda. Kubadlali abayi-15 abayisikhombisa bzalelwa eNingizimu Afrika, abayisiphohlongo babevela eNgilandi naseSkotilandi. INingizimu Afrika kwakungelinya lamazwe amane ase-Afrika abamba iqhaza emhlanganweni weFIFA ngonyaka we-1953, lapho enza khona angqekelela, futhi anqoba, ukuba amelelwe esigungwini esiphezulu seFIFA.<ref name="Goldblatt493">Goldblatt, ''The Ball is Round: A Global History of Football'', p493</ref> Ngaleyondlela, lamazwe womane, iNingizimu Afrika, elaseTopiya, elaseGibhithe nelaseSudani abumba iNhlangano Kanobhutshuzwayo yase-Afrika gowe-1956, futhi umeleli weNingizimu Afrika uFred Fell, waba ilungu lokuqala ukuba ahlale kule nhlangano. ===Kweyezi-2000=== Ngaphansi komqeqehi omusha uTrott Moloto, iNingizimu Afrika yaqala ishumiminyaka ngamandla, futhi laphuma isithathu kumqhudelwano weNdebe Yamazwe ase-Afrika yowezi-2000; ngale kwalokhu, kwadingeka ukuba kutholwe omunye umqeqeshi. Kwaqashwa uCarlos Queiroz wasePhothugali ukuze ayise lelizwe kuNdebe YoMhlaba yowezi-2002. Leli zwe lafaneleka ukudlala kuNdebe Yamazwe ase-Afrika ngowe-2002 futhi lakhishwa emzuliswaneni wesiPhohlongo esisele lapho lishaywa abasingathi okuyiMali. Emidlalweni yokuhlungelwa iNdebe YoMhlaba, lapho elafaneleka khona kalula ukuyodlala kuyo, uQueiroz washiya isikhundla sakhe njengomqeqeshi ngenxa yokulwisana okwakuphakathi kwakhe nabaphathi. Owayeyinkakha kwezikanobhuthsuzwayo uJomo Sono wabuyiswa ukuza azobamaba okwesikhashana alungiselele iqembu ukuya eKoriya naseJaphani. Leli zwe lafakwa eqenjini B leNdebe YoMhlaba kanye nelaseSpeyini, Paragweyi neliyisileke elaseSloveniya, lapho eladlala ngokulingana ngamanqaku 2-2 neParagweyi emqhathweni wokuvula lisizwa ukubhubuza emlotheni okwenziwe uQuinton Fortune futhi lalandela ngokunqoba kwalo kokuqala ngenqaku eli-1-0 ngokumelene neSloveniya. Laqhubeka ladlala neSpeyini linamaphuzu amathathu. Kulo mqhatho obubhekwe ngabomvu, nokwashywa kuwo amanqaku amahlanu ngehora lokuqala, iNingizimu Afrika yazama ukulinganisa kodwa yahlulwa ngamanqaku ama-3-2. Komunye umdlalo, owawudlalwa ngesikhathi esifanayo, iParagweyi yaguqisa iSloveniya ngama-3-1, nokwenza iParagweyi idlule iNingizimu Afrika ngamanqaku futhi idlulele phambili. INingizimu Afrika yadlula kubaqeqeshi abane phakathi kweziNdebe ZoMhlaba yowezi2002 neyowezi-2006: uEphraim Mashaba (2002–2004), uApril Phumo (2004), uStuart Baxter (2004–2005), uTed Dumitru]] (2005–2006) nowayebambe isikhashana uPitso Mosimane (2006). Akekho kubo owakwazi ukuletha impumelelo eyayifana neyangaphambili ngrminyaka yowe-1990 nasekuqaleni kowezi-2000, leli zwe lahluleka ukuqombola ledlule izigaba zamaqembu eNdebeni Yamazwe ase-Afrika yowezi-2004 neyowezi-2006, lapho elahluleka nokushaya inqaku elilodwa, futhi lahluleka nokufaneleka ukuya kuNdebe YoMhlaba. [[File:FIFA World Cup 2010 South Africa Uruguay.jpg|thumb|INingizimu Afrika ibhekene neUrugweyi ngowezi-2010]] Kwalandwa owake wanqoba iNdebe YoMhlaba yowezi-1994 nomqeqeshi wezwe laseBrazili uCarlos Alberto Parreira ukuba azolekelela, naye wavuma. Wacikica isivumelwano seigidi ezilikhulu seminyaka emine. Waqala mhla zili-1 kuJanuwari 2007 kulungiselwla iNdebe YoMhlaba yowezi-2010, eyayizosingathwa iNingizimu Afrika. Washiya phansi njengomqeqeshi ngo-April wezi-2008 ngezizathu zomndeni. UJoel Santana owakhethwa nguye uParreira wamelaama esikhundleni futhi isivuelwano sakhe sasizophela ngowezi-2010.<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/2008/soccer/wires/04/22/2080.ap.la.spt.soc.south.africa.santana.0414/index.html CNN]{{dead link|date=June 2010}}</ref> Abasingathi beNdebe YoMhlaba yowezi-2010 bahluleka ukufaneleka iNdebe Yamazwe ase-Afrika yowezi-2010, futhi uParreira wabuya kusenesikhathi sokudlala kuNdebe Yezinhlangano zeFIFA yowezi-2009 – nayo eyayidlalelwa kuleli. Leli zwe lakwazi ukuphefukisa ukuqhogoya kwalo, futhi lamelana nelaseSpeyini ompetha nealseBrazili, okwadingeka ukuba lishaye inqaku lemizuzu engama-88 ukuze linqobe umdlalo liye kwelamanqamu. ELakulelei laphuma isine ekugcineni, lishaywa iSpeyini ngamanqaku ama-3-2. [[File:FRA-RSA 2010-06-22.svg|thumb|Abadlali abavula umdlalo kuNdebe YoMhlaba yowezi-2010]] Njengabasingathi beNdebe YoMhlaba, leli zwe labekwa eqenjini A, kanye nelaseMekisko, Urugweyi, neFransi. Leli zwe ladala umdlalo walo wokuqala wokuvula iNdebe YoMhlaba nelaseMekisiko futhi adlala ngokulingana (1-1-) ngenqaku elashywa uSiphiwe Tshabalala. Lehlulwa kanzima ngamqaku ama-3-0 elaseUrugweyi futhi ukunqoba kwelaseMekisko lishaya iFransi kwanciphisa amathemba abadlali. Nakuba lakwazi ukushaya elaseFransi, kodwa lahluleka ukuya emzuliswaneni wesibili, futhi kwaba iqembu lokuqala elisingethe ukuba lingadluli emzulisanwneni wokuqala. 1ww3eglhike5ha9b8jbpowa1ggc053b 124116 124104 2026-05-30T11:31:24Z Fongcwele 16873 /* Kweyezi-2000 */ 124116 wikitext text/x-wiki [[File:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico2.jpg|thumb|300x300px]] Iqembu '''lesizwe lebhola likanobhutshuzwayo''' [[IRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika|laseNingizimu Afrika]] limele [[Ibhola|iNingizimu Afrika ebholeni]] labesilisa lamazwe omhlaba futhi liphethwe [[I-Inhlangano yebhola yaseNingizimu Afrika|yiSouth African Football Association]], okuyisigungu esilawula iSoccer eNingizimu Afrika .Igama lesiteketiso laleli qembu '''iBafana Bafana''', kanti inkundla yakuleli yiFNB Stadium, etholakala [[IGoli (idolobha)|eGoli]] .Umphumela omkhulu weqembu kwaba ukunqoba i- Africa Cup of Nations ekhaya ngo- 1996 . Leli qembu liyilungu leFIFA neConfederation of African Football (CAF). Sebedlale umdlalo wabo wokuqala ngo-1906, babuyela esigabeni somhlaba ngo-1992, ngemuva kweminyaka engu-16 bevinjelwe kwiFIFA, kanye neminyaka engama-40 yokumiswa ngempumelelo ngenxa yohlelo [[Uhlelo lobandlululo|lobandlululo.]]INingizimu Afrika yaba yisizwe sokuqala sase-Afrika ukusingatha iNdebe Yomhlaba yeFIFA ngesikhathi inikezwa isikhundla sokusingathwa ngowezi- 2010 . USiphiwe Tshabalala weqembu uphinde waba ngumdlali wokuqala ukushaya amagoli kule Ndebe Yomhlaba ngesikhathi somdlalo wokuvula bedlala neMexico, owalandelwa umgubho wamagoli wesitayela seMacarena ovela kubadlali abahlanu baseNingizimu Afrika. Yize behlule iFrance ngo-1-2 emdlalweni wabo wokugcina we-Group Stage, bahlulekile ukudlulela phambili kusukela emzuliswaneni wokuqala walo mqhudelwano, baba yisizwe sokuqala esingathile emlandweni weNdebe Yomhlaba yeFIFA ukuphuma esigabeni samaqoqo.Ngaphandle kwalokhu, iqembu likleliswe endaweni yama-20 kuzinhlangothi ezingama-32, likleliswe ngaphezulu kwamaqembu ayi-12 afanelekile. == Umlando == ===Phambi kowe-1992=== Umldalo kanobhutshuzwayo wafika eNingizimu Afrika [[UbuQoneli|ngobuqonela]] ekupheleni kwekhulu le-19, njengoba wawunesibunge phakathi kwamagumgedlela aseBrithani.<ref>{{cite book |last=Goldblatt |first=David |title=The Ball is Round: A Global History of Football |publisher=Penguin|location=London |year=2007 |pages=90–91 |isbn=978-0-14-101582-8}}</ref> Kusuka ezinsukwini zokuqala zalomdlalo eNingizimu Afrika kuze kube sekupheleni kobandlululo, unobhutshuzwayo ohlelekile wakhinyabezwa uhlelo lezwe lokubandlulula ngokobuhlanga. INhlangano yabamhlophe yebhola (FASA) yabunjwa ngowe-1892, kuyilapho amaNdiya abumba iNhlangano YamaNdiya yebhola (SAIFA), bese kuba neNhlangano yebhola yaBantu (SABFA) ekugcineni kube neNhlangano yebhola YabaNsundu (SACFA) zonke ezabunjwa ngowe-1903, 1933 nowe-1936 ngokulandelana. [[File:South african fa 1906.jpg|thumb|left|250px|Iqembu laseNingizimu Afrika elajikeleza elaseMelika eseningizimu ngowe-1906. La dlala imiqhatho eli-12 futhi lahlulwa kanye.]] Ngowe-1903 iSAFA yazihlanganisa neNhlangano kanobhutshuzwayo yaseNgilandi ngemva kweMpi YamaNgisi namaBhunu Yesibili. Kwakunezinhlelo zokuthi iqembu lidlale emqhudelwaneni owawuse-Argentina, phakathi kweNingizimu Afrika neFullham F.C. ezazivakashile, kodwa akunzekanga. Nkho, elaseNingizimu Afrika labheka eMelika eseningizimu ngowe-1906 ukuze liyodlala uchungechunge lwemidlalo yesihle lapho.<ref name=before>[http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html Before The 'D'...Association Football around the world, 1863–1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101194620/http://before1292.rssing.com/chan-31949556/all_p4.html |date=1 January 2018 }}, page 4</ref> LaseNingizimu Afrika ladlala imiqhatho eli-12 kulelo zwekazi, lanqoba eli-11 ngamanqaku angama-60 ashayiwe lingenelwe ayisikhombisa kuphela. Amaqhwamelala ayihanganisa Belgrano A.C., iqembu lebhola lesizwe sase-Argentina, iLiga Rosarina, iEstudiantes (BA) kanye neQuilmes.<ref>[http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm Gira Sudamericana de Sudáfrica 1906] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121020318/http://www.futbolnostalgia.com/girasdf.htm |date=21 November 2021 }} on Fútbol Nostalgia website</ref> Iqembu elahlula iNingizimu Afrika kwaku elase-Argentina elibizwa Alumni ngenqaku eli-1– eqandeni 0 enkundleni iSociedad Sportiva eseBuenos Aires, mhla zingama-24 kuJune, nakuba iNingizimu Afrika yakwazi ukuziphindeselela mhla zingama-22 kuJulayi, lapho elanqoba ngamanqaku ama-2–0.<ref name=iwa>''Historia del Fútbol Amateur en la Argentina'' by Jorge Iwanczuk. Publisher: Autores Editores (1992)&nbsp;– {{ISBN|9504343848}}</ref> Abadlali baleli qembu kwakungbelungu bodwa, abayizisebenzi zikahulumeni, amakhwezi, nabangcikishi bengqalasizinda. Kubadlali abayi-15 abayisikhombisa bzalelwa eNingizimu Afrika, abayisiphohlongo babevela eNgilandi naseSkotilandi. INingizimu Afrika kwakungelinya lamazwe amane ase-Afrika abamba iqhaza emhlanganweni weFIFA ngonyaka we-1953, lapho enza khona angqekelela, futhi anqoba, ukuba amelelwe esigungwini esiphezulu seFIFA.<ref name="Goldblatt493">Goldblatt, ''The Ball is Round: A Global History of Football'', p493</ref> Ngaleyondlela, lamazwe womane, iNingizimu Afrika, elaseTopiya, elaseGibhithe nelaseSudani abumba iNhlangano Kanobhutshuzwayo yase-Afrika gowe-1956, futhi umeleli weNingizimu Afrika uFred Fell, waba ilungu lokuqala ukuba ahlale kule nhlangano. ===Kweyezi-2000=== Ngaphansi komqeqehi omusha uTrott Moloto, iNingizimu Afrika yaqala ishumiminyaka ngamandla, futhi laphuma isithathu kumqhudelwano weNdebe Yamazwe ase-Afrika yowezi-2000; ngale kwalokhu, kwadingeka ukuba kutholwe omunye umqeqeshi. Kwaqashwa uCarlos Queiroz wasePhothugali ukuze ayise lelizwe kuNdebe YoMhlaba yowezi-2002. Leli zwe lafaneleka ukudlala kuNdebe Yamazwe ase-Afrika ngowe-2002 futhi lakhishwa emzuliswaneni wesiPhohlongo esisele lapho lishaywa abasingathi okuyiMali. Emidlalweni yokuhlungelwa iNdebe YoMhlaba, lapho elafaneleka khona kalula ukuyodlala kuyo, uQueiroz washiya isikhundla sakhe njengomqeqeshi ngenxa yokulwisana okwakuphakathi kwakhe nabaphathi. Owayeyinkakha kwezikanobhuthsuzwayo uJomo Sono wabuyiswa ukuza azobamaba okwesikhashana alungiselele iqembu ukuya eKoriya naseJaphani. Leli zwe lafakwa eqenjini B leNdebe YoMhlaba kanye nelaseSpeyini, Paragweyi neliyisileke elaseSloveniya, lapho eladlala ngokulingana ngamanqaku 2-2 neParagweyi emqhathweni wokuvula lisizwa ukubhubuza emlotheni okwenziwe uQuinton Fortune futhi lalandela ngokunqoba kwalo kokuqala ngenqaku eli-1-0 ngokumelene neSloveniya. Laqhubeka ladlala neSpeyini linamaphuzu amathathu. Kulo mqhatho obubhekwe ngabomvu, nokwashywa kuwo amanqaku amahlanu ngehora lokuqala, iNingizimu Afrika yazama ukulinganisa kodwa yahlulwa ngamanqaku ama-3-2. Komunye umdlalo, owawudlalwa ngesikhathi esifanayo, iParagweyi yaguqisa iSloveniya ngama-3-1, nokwenza iParagweyi idlule iNingizimu Afrika ngamanqaku futhi idlulele phambili. INingizimu Afrika yadlula kubaqeqeshi abane phakathi kweziNdebe ZoMhlaba yowezi2002 neyowezi-2006: uEphraim Mashaba (2002–2004), uApril Phumo (2004), uStuart Baxter (2004–2005), uTed Dumitru]] (2005–2006) nowayebambe isikhashana uPitso Mosimane (2006). Akekho kubo owakwazi ukuletha impumelelo eyayifana neyangaphambili ngrminyaka yowe-1990 nasekuqaleni kowezi-2000, leli zwe lahluleka ukuqombola ledlule izigaba zamaqembu eNdebeni Yamazwe ase-Afrika yowezi-2004 neyowezi-2006, lapho elahluleka nokushaya inqaku elilodwa, futhi lahluleka nokufaneleka ukuya kuNdebe YoMhlaba. [[File:FIFA World Cup 2010 South Africa Uruguay.jpg|thumb|INingizimu Afrika ibhekene neUrugweyi ngowezi-2010]] Kwalandwa owake wanqoba iNdebe YoMhlaba yowezi-1994 nomqeqeshi wezwe laseBrazili uCarlos Alberto Parreira ukuba azolekelela, naye wavuma. Wacikica isivumelwano seigidi ezilikhulu seminyaka emine. Waqala mhla zili-1 kuJanuwari 2007 kulungiselwla iNdebe YoMhlaba yowezi-2010, eyayizosingathwa iNingizimu Afrika. Washiya phansi njengomqeqeshi ngo-April wezi-2008 ngezizathu zomndeni. UJoel Santana owakhethwa nguye uParreira wamelaama esikhundleni futhi isivuelwano sakhe sasizophela ngowezi-2010.<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/2008/soccer/wires/04/22/2080.ap.la.spt.soc.south.africa.santana.0414/index.html CNN]{{dead link|date=June 2010}}</ref> Abasingathi beNdebe YoMhlaba yowezi-2010 bahluleka ukufaneleka iNdebe Yamazwe ase-Afrika yowezi-2010, futhi uParreira wabuya kusenesikhathi sokudlala kuNdebe Yezinhlangano zeFIFA yowezi-2009 – nayo eyayidlalelwa kuleli. Leli zwe lakwazi ukuphefukisa ukuqhogoya kwalo, futhi lamelana nelaseSpeyini ompetha nealseBrazili, okwadingeka ukuba lishaye inqaku lemizuzu engama-88 ukuze linqobe umdlalo liye kwelamanqamu. ELakulelei laphuma isine ekugcineni, lishaywa iSpeyini ngamanqaku ama-3-2. [[File:FRA-RSA 2010-06-22.svg|thumb|Abadlali abavula umdlalo kuNdebe YoMhlaba yowezi-2010]] Njengabasingathi beNdebe YoMhlaba, leli zwe labekwa eqenjini A, kanye nelaseMekisko, Urugweyi, neFransi. Leli zwe ladala umdlalo walo wokuqala wokuvula iNdebe YoMhlaba nelaseMekisiko futhi adlala ngokulingana (1-1-) ngenqaku elashywa uSiphiwe Tshabalala. Lehlulwa kanzima ngamqaku ama-3-0 elaseUrugweyi futhi ukunqoba kwelaseMekisko lishaya iFransi kwanciphisa amathemba abadlali. Nakuba lakwazi ukushaya elaseFransi, kodwa lahluleka ukuya emzuliswaneni wesibili, futhi kwaba iqembu lokuqala elisingethe ukuba lingadluli emzulisanwneni wokuqala. 9kiap0amdcl9tbjecdlephzz7p5nso7 Umemulo 0 31908 124112 111143 2026-05-30T11:04:50Z Fongcwele 16873 124112 wikitext text/x-wiki [[File:Uyise wentombi eyihola kubhekwe isigcawini.jpg|thumb|Uyise wentombi eyihola kubhekwe esigcawini]] [[File:Umemulo intombi isina esigcawini.jpg|thumb|Usuku lokusina esigcawini]] '''Umemulo''' umkhuba noma isiko [[AmaZulu|lwamaZulu]] lokukhulisa intombazane. Lolu siko lwenzelwa [[intombazane]] eneminyaka engama-21, kodwa lungenziwa kunoma yisiphi isigaba sokuphila kowesifazane. Umemulo yilapho uyise emulisa/ekhulisa intombi yakwakhe, ayethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaveza isoka, isikhule ngokwanele.<ref name=":0">https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.1997.10587162?casa_token=IGRUVAZYn5IAAAAA:TeJs8utEG9vd4qL7Keq9sbz_IduLQUdFIDlsEEcnNt4zzrOAwo9KeQjt7CghmfyjeMKiOUxYjL2qUw</ref> Ukumulisa akuyona impoqo kodwa kusuka othandweni lwabazali uma intombi ihambe kahle phambi kobuso babo. Ukukhuliswa kwentombi ngokugcinelwa isiko lomemulo<ref name=":1">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/3b960bec-4c35-4230-b870-d75159cd6dd1</ref>. Leli siko liwukubonga ubumsulwa bentombi obuncike ekuziphatheni kwayo ngenkathi ikhula kumabanga izintombi ezidlula kuwo<ref name=":1" />. Ubumsulwa lobu yisona sinongo esingugo nesimakha aso athaphuka izimbali zewozawoza esidonsela intombi emendweni. Ngenxa yongqambothi Iwaleli phunga, uZulu wakuthangi ubekuphathisa okwezikhali zamaNtungwa ukuweliswa komntwana wentombazane kusuka ebuntwaneni, kudlula kuleli zinga kuze kube uyogana.<ref name=":2">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/67b399f2-d9fe-4489-acf6-f52bb36ff929</ref> == Umsebenzi kamafungaswe wekhaya == Intombazane ikhula ngaphansi kwesandla somthetho kwaZulu. Ikhaya nekhaya Iinentombi okuthi ngokobukhosazane bayo ithwaliswe umsebenzi wokuqapha ukunyathela kwezintombi zekhaya lelo. Umafungwase wekhaya nguyena ngqo shishilizi, iqhikiza phela, lazo zonke izintombi zomndeni. Umsebenzi weqhikiza ukubhekela ngeso lokhozi izinzalabantu zekhaya, okungomame nezalukazi, ukuthi ngakube izintombi zomndeni ziziphethe ngendlela yesiko yini noma qha. Izinzalabantu zona ziyiso lomnumzane wekhaya okunguyena nsika yomuzi<ref>https://uzspace.unizulu.ac.za/items/50feb4c0-a404-4050-aafd-075188da1530</ref>. Umnumzane wekhaya yena uyiso labaphansi ngoba naye umuzi akuyiwona owakhe, uwuphethe ngesandla sawoyisemkhulu. Kungalesi sizathu ubumsulwa bentombi bungapheleli kwabo nje kuphela kepha kugcina kuyinto yomphakathi wonke. ==Ukubaluleka kobumsulwa bentombi== Ukubaluleka kobumsulwa bentombi kufakazelwa umphakathi ophuma zinkalo zonke uzobungaza. Phela umemulo yilona banga eliyisicongo nelibongwa ngesiko ekuziphatheni kahle kwentombi.<ref name=":1" /> Ukuhlanzeka komphefumulo nomzimba wentombi, ukuhlanzeka komndeni nomphakathi wonkana ngesizathu sokugcinwa kwaleli siko, kulanywa wukubongwa ngezilwane ezihlatshelwa abangasekho, bebikelwa ngaleli phunga elimnandi elihogelwa yisizwe sonkana ngomntwana wabo. Kubikwa kwabangasekho ngezinga intombi esifinyelele kulona. Kubongwa isandla sabo esifudumele ekuyisingatheni, ngaphezu kwakho konke, kubongwa yona qobo ngesenzo sayo esincomekayo sokwazisa isitsha sikayise.<ref>https://www.proquest.com/docview/2723855700?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true</ref> === Ukubikwa komsebenzi namalungiselelo omndeni === Amalungiselelo okugcinwa kwalo msebenzi asingathwe ngobunono obukhulu ngenxa lobumsulwa bentombi okuyiyonanto egcizelelwayo kulo msebenzi. Okokuqala nje, ukunqunywa kosuku lokugcinwa kwalo mcimbi kulele ekwanelisekeni kwamalunga omndeni ekuthintweni kwawo ngokufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko. Unina wentombi nguyena mxhumanisi phakathi kwentombi noyise. Ukufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko kufakazelwa ngamaqhikiza okuyiwona akade epheke leli 'bhodwe'. Ukuvuthwa nokungavuthwa kwalo kubuzwa kuwona. Leli zinga libalulekile isibili ngoba yizinga leli elilungisela ukuba ibhodwe leli Iiyophakwa engxenye ( umgcagco). Ngakho-ke, unina wentombazane alusingathe ngobunono udaba olufuze lolu azolwethula kuyise wentombazane. Ubikela uyise ngokufaneleka kwentombi ukwemuliswa. Emva kokuphenyisisa kukayise wentombi, ngenhloso yokwaneliseka ngokufaneleka kwentombi yakwakhe ukwemuliswa, uyise wentombi uyabe eselwedlulisela emndenini udaba.<ref>https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC132016</ref> === Ukubikelwa kozalo nomndeni wonke === nakho kuphathwa ngesinono esingahlalwa mpukane. Uyalwazi uzalo Iwakubo ngezindlu nokubaluleka kwazo. Uzolandela inqubo yalapha ekhaya ukwazisa abomndeni ngodaba olubaluleke njengalolu. Akesabi lutho uyise wentombi ngoba akangabazi ngobumsulwa bentombi yakhe. Iphuma esikoleni samaqhikiza, ivuthwe lushu ngasephuzwini lokuziphatha ngendlela. Besiwenza ngokwethembeka umsebenzi waso lesi sikole samaqhikiza sayizolo. Konakale ngokufika kwesikole sanamuhla, okuthe ngokufika kwaso, bakhwixa imikhono omame, bakha imikhanya bethi isikole ndini siza [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.2011.10587364?casa_token=9PIGMaKQaFgAAAAA:bHKVXisJTsWc3B2ZPY8fyT-9-vV7tsCZZGbuvC7UCq7Lfyfs0NFB44hVcYxFKlBRRAm0pyBe6HH1YQ nempucuko] kanti empucukweni leyo kulele nembubhiso.<ref name=":0" /> Umcimbi Iona ubugcinelwa kuphela intombi nto hhayi igqabulambeleko njengoba sekwenziwa kulezi zikhathi zanamuhla. Indlela yokuvunula ngosuku  ibizisho yona ngoba konke obekwenzeka bekunophawu lobumsulwa bukasingaye. Emva kokuba udaba selumunyungwe ngokwanele wumndeni futhi wonke amalunga omndeni aneliswa izinqumo zomndeni, udaba selungadluliselwa emphakathini. Nakhona futhi lapho, indlela oludluliswa ngayo isakhomba khona enhlanzekweni ekuphathweni kwemisebenzi yabadala wuZulu wakuthangi. ====== Ukubikelwa komphakathi (umemulo) ====== Udaba Iwedlulela emphakathini emva kokuba sekuboniswene ngosuku lomcimbi lowo. Lwedlulela emphakathini ngokwezikhundla zawo. Kuzobikelwa induna yesigodi kuqala ukuze ilwedlulisele komkhulu ukuze babe khona ngosuku lomcimbi lowo<ref>https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/humor-2017-0113</ref>. Ukuba khona kwenduna emcimbini kumachopho mabili; ikhona njengelungu lomphakathi futhi njengenhloko yesizwe nesigodi  ukuzofakazisa ubuqiniso bokufaneleka kokugcinwa kwaleli siko endaweni yayo. Ikhona futhi ukuzoqapha uthuthuva olungabheduka ngosuku ukuze ikwazi ukwethula umbiko ogcwele enkosini.  Kungabheduka eyothuli IweziChwe ngosuku ikakhulukazi uma izinto ezinjengokuqiniswa komuzi ngezintelezi zingaqashelwanga. Ukubikela induna kusho ukubikela inkosi yona okungenzeka ingakwazi ukubakhona emcimbini Iowa ngenxa yokuxineka. Inkosi ingakhipha iphoyisa layo ukuba liyoba yiso laya uma induna ingeyukuphumelela ukuba khona emcimbini. Ukubikwa komsebenzi enduneni, ngenhloso yokuthi idlulisele enkosini kuhambisana nokubikwa komsebenzi enyangeni yekhaya ukuze inikwe isikhathi esanele sokuyofuna izintelezi eziqinile zokubamba amabutho, angabhuqabhuqani esigcawini ngemikhonto kuxabane ubendle umsebenzi wobunono uphenduke ubunuku ngokuphalala kwegazi. Buyenzeka ubunuku obufana nalobu uma lingaqashelwanga leli phuzu, amabutho anephuzane ngejozi esigcawini, kuchitheke uphoko, isiminya. Inyanga yekhaya ibizelwa isizathu sokuqinisa intombi eyemulayo nomndeni. Kunenkolelo yokuthi ngalesi sikhathi intombi le namalunga omndeni wonke antekenteke ngakho badinga ukuqiniswa ngezintelezi namakhubalo ukuze bangangenwa yimithi yabasokoci abanomona ngalo mcimbi ozogcinwa ekhaya. Ingafa nokufa intombi, lungakafiki nosuku  uma kungaqashelwanga. Ukudlula ezingeni elithile ungena kwelinye, kunomthelela wokuba lula kusingaye nakulabo athintene nabo. Bekade ungena ebangeni lobuntwana, manje usezozalwa kabusha engene ebangeni lobudala. == Ukuthintwa kwabaphansi ngomsebenzi == Abangasekho babambe iqhaza elibaluluke isibili ekuphathweni kwaleli siko.  Ngaphandle kokuthintwa kwabo ukuba babe yingxenye yalo msebenzi, ukugcinwa kwawo kungafana nokusinisa amahleza isiminya. Ukuthintwa kwabangasekho kudinga ubunono isibili kulabo abaphathelene nalokho. Ukuhambisa izinto ngononina nangenhlanzeko elindelekileyo kulabo abasadla anhlamvana kuyisifakaziso nethemba lokuthi umsebenzi wamukelwe ngabaphansi futhi uzohamba njengezifiso zabasaphila. Imiphumela yokusingathwa kahle kwemisebenzi yabaphansi ilele ezithelweni zokuganana kwabantu, okuwukuthola abantwana emendweni. '''Nakhu okuthathu okuyizidingo-ngqangi ekuphathweni kwabangasekho ukuba bangene ngaphakathi kwekhaya ukuzosingatha umsebenzi abawubizelweyo''': * ukushiswa kwempepho * ukugaywa kotshwala * ukuhlatshwa kwesilwane Zimbili izilwane ezihlatshelwa abangasekho,imbuzi nenkomo. Lezi zilwane zithandwa ngoba zona ziyakhala lapho zihlatshwa ngakho ziyabamemeza labo asebelele. Impepho imila emathunzini otshani ngakho yisona sitshalo esifanele ukusetshenziswa ukubiza abalele ngoba nabo sebengamathunzi. Utshwala obugayiwe nenyama yesilwane esihlatshiwe yikhona kudla kwamadlozi<ref name=":0" />. Ukubaluleka kwakho kubonakala ngendawo okuhlala kuyo, umsamo. Imbuzi eyibika-msebenzi ihlatshelwa endlunkulu, okuyindlu yesalukazi sekhaya. Yiyona ndlu lena ethathwa njengehlanzeke ukuzedlula zonke ezinye ngoba akusalanyaniselwa kuyona. Imbuzi lena ihlatshelwa emsamo wale ndlu okuyiyona ndawo yamadlozi ekhaya. Kushiselwa kuyona impepho bese kuthi intombi eyemulayo iguqe emsamo wale ndlu ngesikhathi kuthintwa abangasekho. Iguqe nje ibambe ngesandla sayo sokuphonsa imbuzi lena okubikwa ngayo umsebenzi. Singagcizelela nje ukuthi kuqala yayingekho inkinga yemfuyo njengoba sekunjalo kule mihla. Ngakho-ke ngenxa yokuthi izimbuzi lezi seziyathengwa, kubalulekile ukuthi ifike lapha ekhaya kusasele izinsuku impela ukuze idle ezaleni lalapha ekhaya, ikhothwe ngamadlozi ekhaya ngolimi Iwawo Iwemfihlakalo yangale kwethuna. Uma isihlatshwa imbuzi lena, inkosana yekhaya ithopha abangasekho ngezibongo zabo kusukela kulowo emaziyo ngokwelamana kwabo kubudlozi bekhaya kuze kuyofika kowokugcina esamkhumbulayo okuyaye kube esecelwa ukuba adlulisele umbiko kwabanye bozalo abangasekho njalo njalo Emva kwalokho umlotha nempepho uyabe usugcotshwa ebunzini kanye nasokhakhayini Iwentombi eyemuliswayo ukuze amadlozi anamathele kuyona. Uma sekuthintwa amadlozi, kuningi osekufanele amalunga omndeni akuqaphele okuyinhlonipho nenhlanzeko efanelwe umsebenzi obikwayo. Ukuhamba kwabo nokwenza kwalabo abasaphila kulo mhlaba sekuyinkomba yokubaluleka nokwaziswa kwawo amadlozi ekusingatheni imisebenzi yalolu hlobo. Ngenxa yokuthi umsebenzi Iona obikwayo uzodinga ukuba intombi igonqe, kufanele intombi ikwenze konke okuyidinga ngaphandle komgonqo ngoba uma isike yangena, ayinakubuye iphume emgonqweni iyokwenza okunye. Okubalulekile intombi ekwenza ngaphambi kokuba ingene emgonqweni ukuhhoyiza. Intombi ezokwemula iphelekezelwa wontanga yayo ukuba iyohhoyiza. Abanye abaphambanisa leli banga bathi intombi eyemulayo kumele iqale ngokugonqa ngaphambi kokuba ihhoyize. '''Kuhle futhi ukwehlukanisa phakathi kokuhhoyiza nokucimela.''' Ukucimela kusho ukuvalelisa ezihlotsheni kwentombi esuke isiyogana, koninalume nakomakhelwane. Ngesikhathi ihamba icimela intombi leyo, ivaleliswa ngokuphiwa izipho ezahlukahlukene. Ukuhhoyiza nakho kuthi akufane nokucimela ngesizathu sokuthi kokubili kusho ukuyocela izipho ezihlotsheni nakomakhelwane. Umehluko usekutheni intombi ehhoyizayo ayiceli izipho zokuvaleliswa kodwa isuke izicelela izipho nje ikakhulukazi koninalume. Lapha koninalume kuvamise ukuthi ihlatshiswe imbuzi intombi eyemulayo. Lokhu kuhlatshiswa kwayo kwenza ilale koninalume usuku noma ezimbili ngaphambi kokuqhubeka nohambo. Abomndeni wakoninalume bahlabisa intombi le ukukhombisa ukubonga nabo ngokuziphatha kahle kwayo.   === Ulanda umkhonto koninalume === Ekuhambeni kwayo la koninalume inhloso ukulanda umkhonto, owuphawu lokunqoba ubusha ngoba intombi isuke iqaphe ukudla kukayise kwangahlatshwa ngomkhonto. Lona ngumkhonto wokuhalalisela intombi ngokunqoba kwayo, akuwona nje owokuyosina esigcawini kuphela. Umkhonto ukunika ilungelo lokusina, nelungelo lokuphakanyiswa lapha ekhaya ngoba awuphakanyiswa inomakanjani futhi awuphathwa yinoma ngubane. Lapho intombi zifika koninalume, zingena kungazelelwe zifike zithathe noma yini ebalulekile zigweve nayo. Abakaninalume, sebeyoyihlabisa imbuzi okuwuphawu lokubonga bese inikwa umkhonto.<ref name=":2" /> Namuhla yokudideka kwabantu nokushintsha kwesimo sokuphila. Usuke uzwe kuthiwa umkhonto iwulanda lapho izoganele hhayi koninalume. Kulihlazo elibi leli. Intombi ayikwazi ukuyolanda umkhonto lapho ezongana khona ngoba ayikagani. Okusho ukuthi ayaziwa emndenini wesoka ngoba ayikafazwa ngenyongo yakhona. lokhu okwenzekayo kuwukuphoxa inhloso yaleli siko ngenxa yolo mkhuba. Yisiko lobumsulwa betshitshi leli. ====Ukungena emgomqweni==== Emva kokuhhoyiza intombi ingena emgonqweni lapho ingasezukubonakala noma ikanjani khona. Ingena esiguqweni sebanga elisha. Ingeniswa ngesiko lokuhlatshelwa enye imbuzi, kuthiwe yimbuzi yokuvula umgonqo. Kokunye le mbuzi bayibiza ngembuzi yokuhuqa ibomvu. Lapha emgonqweni kulapho intombi yalulekwa khona ngabadala ngendlela yokuziphatha ebangeni elisha. Ikakhulukazi kugcizelelwa ephuzwini lokwakha umuzi njengoba msebenzi wonke ulungiselela izinga osekuzobhekwana nalo lelo lokugana. Emgonqweni lapha intombi lena kayenzi lutho ngaphandle kokulala ngecala, imbozwe ngocansi. Ayibasi mlilo, ayipheki bhodwe. Uma kwenzeka kuba nesidingo sokuba iyozikhulula, iyazifihla emehlweni abantu futhi iyaphelekezelwa, ingahambi yodwa. Uma kunesidingo sokuthi ikhulume, lokhu ikwenza ngesizotha esiyisimangaliso. Kungenjalo ingadlula, idlebeleke, iphakamise izwi noma ingasathandi. Yizinga lokuzila leli. <ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngesikhathi intombi isemgonqweni ayigezi kepha iphaqulwa ngamafutha omcaba. Amafutha omcaba lawa agcotshelwa ukuthi intombi le kuthi mzukwana iphumayo emgonqwenl ibe isicwebezela kuhle kotalagu. Usuku lokuphuma kwayo emgonqweni wusuku lokubukisa ngobuhle nokwakheka komzimba wentombi engenacashaza, intombi nto. Ngaphandle kokuphaqulwa ngomcaba, intombi iphinde ihuqe ibomvu. Lokhu wuphawu Iwenguquko empilweni yentombi eyemulayo. Ucelelwa ngalo ibomvu ukuba abaphansi bamdlulisele ebangeni elilandelayo ngempumelelo. Uvikelwa ezintweni eziningi ngokuhuqwa ngebomvu leli. Phela ibomvu Iiyayivika nemimoya emibi ngakho-ke ayisondeli. Ngisho nezulu imbala, alisondeli kogcobe ibomvu. Ibomvu ngelinye lamahawu elisetshenziswa ukuvikela intombi eyemulayo  komonase abanhliziyo zabo zilangazelela ukudicilela phansi wonke amalungiselelo nokusoconga  usingaye. Imbuzi idliwa ngumgoyi kanye nabontanga yakhe. Kuningi okunye okusetshenziswayo kuyona ukuxhumanisa intombi nabaphansi. Inyongo ibaluleke ukwedlula konke uma sekukhulunywa ngokuhlanganisa intombi nabakubo abangale kwelamathongo. Isikhumba sembuzi esisikwa senziwe i'''siphandla''' naso sisebenza omkhulu umsebenzi Iona. Ngaphandle kwesiphandla, isikhumba siyashukwa, kwakhiwe ngaso ingungu, okuyisigubhu esishaywa zintombi emgonqweni. Lesi sigubhu sishaywa ubusuku bonke, malanga wonke kuze kube intombi iyaphothulwa kulo mgonqo. Ukuduma kakhulu kwaso lapho sishaywa kuya ngobuciko ekwakhiweni kwaso kanye nasebunjalweni besikhumba sembuzi leyo ebihlatshelwe intombi. Isisho esithi "ingungu yale ntombi kayikhali" sibukeka sasuselwa khona lapha emkhubeni wokugonqa. La mazwi asuke eqonde khona ukuthi izinto zayo kaziyihambeli kahle kuhle kwengungu esuke ingakhiwe ngobuchule nehluleka ukuduma kunanele amawa. ===Ukuhlatshwa kwezimbuzi=== Ngesikhathi intombi isemgonqweni kuya ngokwesutha komnumzane. Okubalulekile nje wukuthi intombi nontanga bayo akufanele balambe emgonqweni. Intombi ehloniphe umuzi kayise ngalolu hlobo ngeke yalanjiswa. Inhloso-ngqangi ukukhiphela intombi nto emphakathini, iphume ecwebezelayo. Ayikwazi-ke ukucwebezela kade igeqwa yindlala emgonqweni. Umemulo yisiko eliletha ngaphambili umntwana womnumzane ukuba umphakathi, ikakhulukazi izinsizwa, zimbone, zeshele aqome, kwakhiwe imizi. '''Ukuqalwa kwezimbiza''' zotshwala kusho inhlanzeko yomphefumulo nomzimba wabaphathi bekhaya nabazophatha ukudla, utshwala. Sekuzilwe zonke izinto eziwukungcola. Akusahanjwa phambi kwezindlu komalukazana balapha ekhaya. Alisaphakanyiswa izwi uma ngabe kukhulunywa ngoba abalele abawuthandi umsindo. Ingane eqhele ngebanga ayisamenyezwa kepha isiyaqhwetshwa noma kuthunyelwe oseduze ayibize. Konke lokhu kwenziwa ngesazelo sokuthi uma sekubikwe umsebenzi, bathintwa ngendlela yakhona sebengaphakathi kwamagceke omuzi manje. Kuyahlonishwa, omame babonakala ngokucabeka emahlombe, babuye bathi ukuthi shazishazi ngomcaka ebusweni. Ukubeka kwabo emahlombe  nomcaka ebusweni kuwukuhlonipha okungaphezulu kokuhlonipha abayeni babo kanye nomndeni. Lokhu kuhlonipha kukhomba ukuhlonipha izidalwa zekhaya ezingoyisezala, noninazala eseziningi lapha ekhaya. ==Usuku lomemulo== Ngaphambi kosuku lomemulo,  uyise wentombi eyemulayo ungena endlini lapho kugonqele khona intombi yakwakhe nontanga yayo ayinike umkhonto. Lo mkhonto intombi ingena nawo esibayeni lapho uyise ezoyikhombisa khona inkomo yomsebenzi wayo: Izothi ingayibona inkomo bese ihaya inkondlo yayo, ziyivume/e izintombi nezinsizwa . Inkomo lena ezobulawa isuke seyaziwa yinhloko yomuzi nonkosikazi wekhaya. Yilokhu yakhonjwa mzukwana kubikwa umsebenzi. Ibiyimfihlo nje yabo bobabili kodwa amadlozi wona aseyazi ngayo. Ukuphumelela komsebenzi kuzobonakala ngenyongo uma isihlinziwe, ubuncane bayo bukhomba ukuthi nembala ngesikhathi ikhonjwa, amadlozi ahlala kuyona ngoba ayayithanda inyongo, ayayiphuza. '''Phakathi kwamabili uyise wentombi''' uvula umgonqo ngembuzi nembiza enkulu yotshwala. Iyahlinzwa le mbuzi, iphekwe, idliwe, kuphuzwe utshwala lobu kubuswe. Sekuzothi-ke intathakusa zehle izintombi ziyogeza emfuleni ngamanzi amsulwa, angakathintwa muntu nalutho emfuleni. Baqeda lapho emfuleni bese behlala ngaphansi kwesihlahla lapho sebelinde khona igama eliphuma kuyise ukuthi bangenyuka ukuzosina esigcawini. '''Ukugeza emfuleni ogelezayo''' wuphawu lokwedlula ebangeni elidala, ungena kwelisha. Kuwukufakazela ubumsulwa bayo. Ubufakazi lobu kwabalele bobumsulwa abazobugabisa esigcawini ukuthambama kwelanga. Kuthi ngokuthambama kwelanga bese uyise wentombi ethumela imbiza yokwenyusa intombi yakhe nomthimba wayo. Ekhanda lapha ichonywa izinyongo zezilwane lezi ekade zilokhu zihlatshwa. '''Umembesa ngomhlwehlwe''' wenkomo ehlatshiwe. Uyise ungena naye umntanakhe esibayeni ngehubo lomndeni. Ubikela abaphansi ngomntwana. Umkhipha lapho amdonse ngengalo esemyisa esigcawini. Kulapho-ke sekuzosinwa khona. Ngesikhathi emusa esigcawini uyise wentombi, uhuba ihubo lomuzi elamukelwa wumkhosi wonke. Nakhona lapha esigcawini uyambika umntanakhe ezethamelini zosuku, aphinde azibikele ukusuka nokuhlala komsebenzi owenziwe. Uyise uqeda agiye abese eyohlala endaweni emfanele enhla nesigcawu. Sekuzosuka abafowabo nabo bagiye ngokulandelana kwabo. Emva kwalokho, kusina yona-ke manje intombi ngomkhonto, iphelekezelwa izimpelesi zayo. Kuthi emva kokusina kwentombi bese kusina-ke izihambeli, izintombi nezinsizwa zezigodi ngezigodi. Laphaya ekhaya  izimbiza exhibeni zikhephuka ingwebu nakhu umsebenzi uphathwe ngesinono. Kungenjalo utshwala buyaduba, buhluthuke, bube bumbi, bungaphuzeki. Liyolokhu libeka izindebe nje ibandla, kungehli mathamo kanti libalekela isilungulela, buze buchithwe imbala. Laphaya emnyango izimbiza zenyama ziyahlihla, kunuka usi umuzi wonke. Ukuphela kwejadu nokuphakelwa kwabantu kusho uvuthondaba Iwalo mcimbi. Emva kwakho konke lokhu, abantu bayachitheka, kusale abomndeni nezihlobo ezimbalwa. Indlu lapho kade kugonqele khona intombi isuke isisindiwe, kwathi nensila yayo yathathwa yayoshiswa. Konke lokhu kwenzeka ngesikhathi izintombi zehla ngentathakusa ziya emfuleni. Umsebenzi wokushiswa kwensila yentombi ngumsebenzi kagogo wentombi kodwa nonina wentombi uyakwenza lokho. Okubalulekile nje wukuthi abathakathi bangakwazi ukuhlangana nensila yentombi lena eyemulayo ngoba bangabhubhisa umuzi ngensila leyo. ==Umemulo nokusetshenziswa kophawu== Uphawu lusho ukusetshenziswa komfanekiso othile kanti kuqondwe ukugqamisa okunye okufuze umfanekiso lowo. Impilo nokwenza kwesidalwa esingumuntu kungamelwa izimpawu ezithile. Umbala nje ungaba wuphawu olumele ubuqiniso obuthile empilweni yomuntu. Into ethile ingamela uphawu oluthile ohlotsheni oluthize Iwabantu kuthi kwabanye imele okunye. Izilwane nokwenza kwazo nazo zingamela izimpawu ezithile ezimpilweni zabantu. Ukulinganisa nje, inyoni isikhova, kumuntu ongumZulu simele ubuthakathi, size sibizwe ngenyoni yabathakathi, umandukulu. KwabaMhlophe isikhova simele inkuthalo nobuhlakani. Ukuhamba kwaso ebusuku amaZulu akuhlanganisa nobuthakathi. Ubukhulu bamehlo aso kodwa angaboni, abuhlanganise nobuphukuphuku. AbaMhlophe ukuhamba kwaso ebusuku nokuvula kwaso amehlo amakhulu akufanisa nobuhlakani bokuzisiza ungalali ebusuku ngesikhathi abanye belele.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngasohlangothini lomemulo singaphawula lokhu: ukungena kwentombi emgonqweni singakufanisa nophawu lokubuyela esizalweni sikanina. Intombi le izozalwa kabusha ngakho-ke ngaphambi kokuba izalwe kabusha, kufanele ukuba izofukanyelwa yilesi sizalo esiyindlu kaninakhulu. Isakhiwo sale ndlu siyindilinga kanjalo nesizalo sikanina lapho yafukanyelwa khona iselihlule siyindilinga. Ibuyela kule ndilinga ukuba izalwe kabusha esigabeni intombi esingena kuso. '''Ubundilinga lobu busho impilo engenasiphetho, busho inqubekela phambili''' ngoba vele indilinga ayinasiqalo, ayinasiphetho. Esizalweni sikanina ibifukanyelwe oketshezini olusamanzi kwaze kwaba iyazalwa ngokuqhuma kwawo la manzi, ageleza, echithekela ngaphandle. Ukuya emfuleni emva kokugonqa kuluphawu lokuzalwa kabusha. '''Buningi kakhulu ubundilinga obugqamayo uma kugcinwa leli siko lokwemula'''. Isibaya sezinkomo okuyiyona nhliziyo yekhaya, siyindilinga umumo waso. Uyise wentombi ungena kulesi sibaya ukuzobika kwabalele ngezifiso zabaphilayo ngomntwana wabo. Ubika kubo ngesifiso sokuqhubela impilo phambili ngomntwana wakhe. Uma eseyikhipha intombi yakhe ukuba iyosina esigcawini, uphinda futhi azongena kule ndilinga ukukhumbuza bonke abakhona abasaphila nasebengale '''kwelikaMlenzemunye''' ukuthi uyakufakazisa ukuthi ngempela impilo yisondo. Esigcawini lapho kusinwa khona, izethameli zakha indilinga esalisondo nayo osengathithi isiwubufakazi bokuqhubela phambili impilo eyisidalwa esingumuntu. '''Ukwembeswa kwentombi''' '''eyemulayo ngomhlwehlwe omhlophe:''' kusagcizelela Iona iphuzu lokusetshenziswa kophawu ekugcinweni kwaleli siko. Ubumhlophe bomhlwehlwe bugcizelela ubumsulwa bommbathiswa. Yitshitshi tshi elingakaze lingcoliswe leli, limhlophe qwa okwezihlabathi zolwandle. Itshitshi lifaka ubuhlalu obumhlophe obusuke bufakazela khona ubumsulwa balo. Umhlwehlwe Iona kuthi emva kokuba intombi isisinile ngawo laphaya esigcawini ebese uyathathwa ugcinwa emsamo. Usuyodliwa yizalukazi zekhaya ngesikade emva kokuba usuhlanzwe kahle, amanzi akhona achithwa ngaphandle komuzi. Abanye njalo abawugezi umhlwehlwe Iowa kodwa bawudla nensila leyo ngoba kubona ukudla umhlwehlwe kusho ukuhlanza umntwana ehlanzelwa ukuba athole umkhwenyana ukuze kungene izinkomo lapha ekhaya. ===Ukugqoka isidwaba kwentombi emulayo=== ====isidwaba sinombala omnyama==== Umbala omnyama wona uyimfundivaliwe kumaxila ngoba uwatshela ukuthi Iowo ombethe wona akasenakuthintwa, usengumuntu wabantu, ingoduso. Kuyihlazo elibi nokucwesa ukuqomisa ingoduso yomuntu. Ukufaka kwayo isidwaba nje sekusho ukuvimbela izesheli. Intombi engakagani ayisilokothi isidwaba. Kujwayelekile ezikhathini zanamuhla ukufica itshitshi lisina ngesidwaba. Nalo igama itshitshi kufanele silisebenzise ngokuqaphela ngoba ubufakazi bobutshitshi nxa kwemulwa ezikhathini zanamuhla buyangabazisa. Uma ubuza ngale nsumansumane, uthola izimpendulo eziningi nezingagculisiyo. Iningi livele likutshele ukuthi nxashana kwemulwa intombi ifaka isidwaba bese bewuthunga inhlali. ====Umbala obomvu==== Umbala obomvu wuphawu lokuntingaza phakathi naphakathi, uphawu lokungabi nandawo. Ohuqe ibomvu nje ugqamisa uphawu lokungabi mntwana noma ukungabi mdala. Wumbala womlindelo Iona. Ulindele isigaba esisha ofake lo mbala. Ngaphandle kwalokhu, umbala obomvu ungasho ubungozi bomuntu wesifazane. Uma owesifazane esenyangeni, uhuqa ibomvu ukuveza ubungozi akubona kulowo ongathuka ehlangana naye. Abesilisa bayamazisa umuntu wesifazane ohuqe ibomvu. Uma bezothuka behlangana naye endleleni, bayagqwegqwa, bayigweme indlela leyo uma isikhathi sokwenza lokho sisekhona. Okukhulu ukuthi Iowa ogcobe ibomvu kube nguyena owehlukayo endleleni ngoba vele uyazazi yena isimo akusona ukuthi siyahlonishwa. ===Umkhonto nehawu yintombi eyemulayo=== '''Umkhonto''' ucijile ekudleni kwawo. Isitho somuntu wesilisa naso umumo waso uthi awufane nomkhonto. Umkhonto Iona isikhali sempi. Impi iyabhubhisa ishiye kukhalwa. Naso isitho lesi somuntu wesilisa siyabhubhisa emzini yabamnumzane abangenamthetho lapho izintombi zakhona kukwampunzidlemini. [[File:Isithombe 3.jpg|thumb]] [[File:Isithombe.jpg|thumb|Esigcawini]] '''Ihawu'''- uma silunguza ihawu, Iona sithola ukuthi Iona umumo walo umise okwesitho sangasese somuntu wesifazane. Ngaphambi kokuba intombi isine ngomkhonto Iona, ifaka ihleza esihlokweni esiwukudla kwawo. Lolu wuphawu lokuthi nakuba umkhonto uyisikhali sempi kodwa kulo mcimbi akuliwa. Okwesibili ukufaka ihleza esihlokweni somkhonto sekukhuluma buthule nezethameli ukuthi intombi le esinayo ibuhlulile ubukhali bawo ngoba awukaze ugwaze inkomo kanina ebiqashwe ngamaqhikiza nezinzalabantu. Ngakho intombi lena ifakazisa ukuthi umkhonto Iona iwuthuntubezile ngokulalela iziyalo zabadala. Umkhonto awukaze ulihlabe ihawu leli intombi eliphethe esigcawini. Ubuqiniso bayo yonke le ndaba buyofakazwa ngumkhwenyana mzukwana yayosina emzini, kungenjalo uyovuka ekuseni ngovivi, ayolanda inkomo yohlanga ayikhipha emalobolweni kanti ayisekho. Yihlazo-ke lelo. KwaZulu ihlazo lalivikwa ngokuba umntwana abugcine ubuntombi bakhe ukuze ahlale emsulwa. '''Ukugoqa''' Umemulo ngelinye lamasiko elenzelwa emehlweni omphakathi, umphakathi ufakazisa kwabadla anhlamvana kanye namathongo esizwe ngobumsulwa bentombi yesigodi leyo eyemulayo. Uyise uyethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaqalaza manje, isikhule ngokwanele. [[Category:iNingizimu Afrika]] [[Category:Amasiko esintu]] [[Category:Amasiko akwaZulu]] gsil6626oaa4hig1jdngilb6dzflow8 124113 124112 2026-05-30T11:06:49Z Fongcwele 16873 /* Ukubikelwa komphakathi (umemulo) */ 124113 wikitext text/x-wiki [[File:Uyise wentombi eyihola kubhekwe isigcawini.jpg|thumb|Uyise wentombi eyihola kubhekwe esigcawini]] [[File:Umemulo intombi isina esigcawini.jpg|thumb|Usuku lokusina esigcawini]] '''Umemulo''' umkhuba noma isiko [[AmaZulu|lwamaZulu]] lokukhulisa intombazane. Lolu siko lwenzelwa [[intombazane]] eneminyaka engama-21, kodwa lungenziwa kunoma yisiphi isigaba sokuphila kowesifazane. Umemulo yilapho uyise emulisa/ekhulisa intombi yakwakhe, ayethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaveza isoka, isikhule ngokwanele.<ref name=":0">https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.1997.10587162?casa_token=IGRUVAZYn5IAAAAA:TeJs8utEG9vd4qL7Keq9sbz_IduLQUdFIDlsEEcnNt4zzrOAwo9KeQjt7CghmfyjeMKiOUxYjL2qUw</ref> Ukumulisa akuyona impoqo kodwa kusuka othandweni lwabazali uma intombi ihambe kahle phambi kobuso babo. Ukukhuliswa kwentombi ngokugcinelwa isiko lomemulo<ref name=":1">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/3b960bec-4c35-4230-b870-d75159cd6dd1</ref>. Leli siko liwukubonga ubumsulwa bentombi obuncike ekuziphatheni kwayo ngenkathi ikhula kumabanga izintombi ezidlula kuwo<ref name=":1" />. Ubumsulwa lobu yisona sinongo esingugo nesimakha aso athaphuka izimbali zewozawoza esidonsela intombi emendweni. Ngenxa yongqambothi Iwaleli phunga, uZulu wakuthangi ubekuphathisa okwezikhali zamaNtungwa ukuweliswa komntwana wentombazane kusuka ebuntwaneni, kudlula kuleli zinga kuze kube uyogana.<ref name=":2">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/67b399f2-d9fe-4489-acf6-f52bb36ff929</ref> == Umsebenzi kamafungaswe wekhaya == Intombazane ikhula ngaphansi kwesandla somthetho kwaZulu. Ikhaya nekhaya Iinentombi okuthi ngokobukhosazane bayo ithwaliswe umsebenzi wokuqapha ukunyathela kwezintombi zekhaya lelo. Umafungwase wekhaya nguyena ngqo shishilizi, iqhikiza phela, lazo zonke izintombi zomndeni. Umsebenzi weqhikiza ukubhekela ngeso lokhozi izinzalabantu zekhaya, okungomame nezalukazi, ukuthi ngakube izintombi zomndeni ziziphethe ngendlela yesiko yini noma qha. Izinzalabantu zona ziyiso lomnumzane wekhaya okunguyena nsika yomuzi<ref>https://uzspace.unizulu.ac.za/items/50feb4c0-a404-4050-aafd-075188da1530</ref>. Umnumzane wekhaya yena uyiso labaphansi ngoba naye umuzi akuyiwona owakhe, uwuphethe ngesandla sawoyisemkhulu. Kungalesi sizathu ubumsulwa bentombi bungapheleli kwabo nje kuphela kepha kugcina kuyinto yomphakathi wonke. ==Ukubaluleka kobumsulwa bentombi== Ukubaluleka kobumsulwa bentombi kufakazelwa umphakathi ophuma zinkalo zonke uzobungaza. Phela umemulo yilona banga eliyisicongo nelibongwa ngesiko ekuziphatheni kahle kwentombi.<ref name=":1" /> Ukuhlanzeka komphefumulo nomzimba wentombi, ukuhlanzeka komndeni nomphakathi wonkana ngesizathu sokugcinwa kwaleli siko, kulanywa wukubongwa ngezilwane ezihlatshelwa abangasekho, bebikelwa ngaleli phunga elimnandi elihogelwa yisizwe sonkana ngomntwana wabo. Kubikwa kwabangasekho ngezinga intombi esifinyelele kulona. Kubongwa isandla sabo esifudumele ekuyisingatheni, ngaphezu kwakho konke, kubongwa yona qobo ngesenzo sayo esincomekayo sokwazisa isitsha sikayise.<ref>https://www.proquest.com/docview/2723855700?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true</ref> === Ukubikwa komsebenzi namalungiselelo omndeni === Amalungiselelo okugcinwa kwalo msebenzi asingathwe ngobunono obukhulu ngenxa lobumsulwa bentombi okuyiyonanto egcizelelwayo kulo msebenzi. Okokuqala nje, ukunqunywa kosuku lokugcinwa kwalo mcimbi kulele ekwanelisekeni kwamalunga omndeni ekuthintweni kwawo ngokufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko. Unina wentombi nguyena mxhumanisi phakathi kwentombi noyise. Ukufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko kufakazelwa ngamaqhikiza okuyiwona akade epheke leli 'bhodwe'. Ukuvuthwa nokungavuthwa kwalo kubuzwa kuwona. Leli zinga libalulekile isibili ngoba yizinga leli elilungisela ukuba ibhodwe leli Iiyophakwa engxenye ( umgcagco). Ngakho-ke, unina wentombazane alusingathe ngobunono udaba olufuze lolu azolwethula kuyise wentombazane. Ubikela uyise ngokufaneleka kwentombi ukwemuliswa. Emva kokuphenyisisa kukayise wentombi, ngenhloso yokwaneliseka ngokufaneleka kwentombi yakwakhe ukwemuliswa, uyise wentombi uyabe eselwedlulisela emndenini udaba.<ref>https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC132016</ref> === Ukubikelwa kozalo nomndeni wonke === nakho kuphathwa ngesinono esingahlalwa mpukane. Uyalwazi uzalo Iwakubo ngezindlu nokubaluleka kwazo. Uzolandela inqubo yalapha ekhaya ukwazisa abomndeni ngodaba olubaluleke njengalolu. Akesabi lutho uyise wentombi ngoba akangabazi ngobumsulwa bentombi yakhe. Iphuma esikoleni samaqhikiza, ivuthwe lushu ngasephuzwini lokuziphatha ngendlela. Besiwenza ngokwethembeka umsebenzi waso lesi sikole samaqhikiza sayizolo. Konakale ngokufika kwesikole sanamuhla, okuthe ngokufika kwaso, bakhwixa imikhono omame, bakha imikhanya bethi isikole ndini siza [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.2011.10587364?casa_token=9PIGMaKQaFgAAAAA:bHKVXisJTsWc3B2ZPY8fyT-9-vV7tsCZZGbuvC7UCq7Lfyfs0NFB44hVcYxFKlBRRAm0pyBe6HH1YQ nempucuko] kanti empucukweni leyo kulele nembubhiso.<ref name=":0" /> Umcimbi Iona ubugcinelwa kuphela intombi nto hhayi igqabulambeleko njengoba sekwenziwa kulezi zikhathi zanamuhla. Indlela yokuvunula ngosuku  ibizisho yona ngoba konke obekwenzeka bekunophawu lobumsulwa bukasingaye. Emva kokuba udaba selumunyungwe ngokwanele wumndeni futhi wonke amalunga omndeni aneliswa izinqumo zomndeni, udaba selungadluliselwa emphakathini. Nakhona futhi lapho, indlela oludluliswa ngayo isakhomba khona enhlanzekweni ekuphathweni kwemisebenzi yabadala wuZulu wakuthangi. ====== Ukubikelwa komphakathi (umemulo) ====== [[File:Song and Dance 2.jpg|thumb|Umemulo]] Udaba Iwedlulela emphakathini emva kokuba sekuboniswene ngosuku lomcimbi lowo. Lwedlulela emphakathini ngokwezikhundla zawo. Kuzobikelwa induna yesigodi kuqala ukuze ilwedlulisele komkhulu ukuze babe khona ngosuku lomcimbi lowo<ref>https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/humor-2017-0113</ref>. Ukuba khona kwenduna emcimbini kumachopho mabili; ikhona njengelungu lomphakathi futhi njengenhloko yesizwe nesigodi  ukuzofakazisa ubuqiniso bokufaneleka kokugcinwa kwaleli siko endaweni yayo. Ikhona futhi ukuzoqapha uthuthuva olungabheduka ngosuku ukuze ikwazi ukwethula umbiko ogcwele enkosini.  Kungabheduka eyothuli IweziChwe ngosuku ikakhulukazi uma izinto ezinjengokuqiniswa komuzi ngezintelezi zingaqashelwanga. Ukubikela induna kusho ukubikela inkosi yona okungenzeka ingakwazi ukubakhona emcimbini Iowa ngenxa yokuxineka. Inkosi ingakhipha iphoyisa layo ukuba liyoba yiso laya uma induna ingeyukuphumelela ukuba khona emcimbini. Ukubikwa komsebenzi enduneni, ngenhloso yokuthi idlulisele enkosini kuhambisana nokubikwa komsebenzi enyangeni yekhaya ukuze inikwe isikhathi esanele sokuyofuna izintelezi eziqinile zokubamba amabutho, angabhuqabhuqani esigcawini ngemikhonto kuxabane ubendle umsebenzi wobunono uphenduke ubunuku ngokuphalala kwegazi. Buyenzeka ubunuku obufana nalobu uma lingaqashelwanga leli phuzu, amabutho anephuzane ngejozi esigcawini, kuchitheke uphoko, isiminya. Inyanga yekhaya ibizelwa isizathu sokuqinisa intombi eyemulayo nomndeni. Kunenkolelo yokuthi ngalesi sikhathi intombi le namalunga omndeni wonke antekenteke ngakho badinga ukuqiniswa ngezintelezi namakhubalo ukuze bangangenwa yimithi yabasokoci abanomona ngalo mcimbi ozogcinwa ekhaya. Ingafa nokufa intombi, lungakafiki nosuku  uma kungaqashelwanga. Ukudlula ezingeni elithile ungena kwelinye, kunomthelela wokuba lula kusingaye nakulabo athintene nabo. Bekade ungena ebangeni lobuntwana, manje usezozalwa kabusha engene ebangeni lobudala. == Ukuthintwa kwabaphansi ngomsebenzi == Abangasekho babambe iqhaza elibaluluke isibili ekuphathweni kwaleli siko.  Ngaphandle kokuthintwa kwabo ukuba babe yingxenye yalo msebenzi, ukugcinwa kwawo kungafana nokusinisa amahleza isiminya. Ukuthintwa kwabangasekho kudinga ubunono isibili kulabo abaphathelene nalokho. Ukuhambisa izinto ngononina nangenhlanzeko elindelekileyo kulabo abasadla anhlamvana kuyisifakaziso nethemba lokuthi umsebenzi wamukelwe ngabaphansi futhi uzohamba njengezifiso zabasaphila. Imiphumela yokusingathwa kahle kwemisebenzi yabaphansi ilele ezithelweni zokuganana kwabantu, okuwukuthola abantwana emendweni. '''Nakhu okuthathu okuyizidingo-ngqangi ekuphathweni kwabangasekho ukuba bangene ngaphakathi kwekhaya ukuzosingatha umsebenzi abawubizelweyo''': * ukushiswa kwempepho * ukugaywa kotshwala * ukuhlatshwa kwesilwane Zimbili izilwane ezihlatshelwa abangasekho,imbuzi nenkomo. Lezi zilwane zithandwa ngoba zona ziyakhala lapho zihlatshwa ngakho ziyabamemeza labo asebelele. Impepho imila emathunzini otshani ngakho yisona sitshalo esifanele ukusetshenziswa ukubiza abalele ngoba nabo sebengamathunzi. Utshwala obugayiwe nenyama yesilwane esihlatshiwe yikhona kudla kwamadlozi<ref name=":0" />. Ukubaluleka kwakho kubonakala ngendawo okuhlala kuyo, umsamo. Imbuzi eyibika-msebenzi ihlatshelwa endlunkulu, okuyindlu yesalukazi sekhaya. Yiyona ndlu lena ethathwa njengehlanzeke ukuzedlula zonke ezinye ngoba akusalanyaniselwa kuyona. Imbuzi lena ihlatshelwa emsamo wale ndlu okuyiyona ndawo yamadlozi ekhaya. Kushiselwa kuyona impepho bese kuthi intombi eyemulayo iguqe emsamo wale ndlu ngesikhathi kuthintwa abangasekho. Iguqe nje ibambe ngesandla sayo sokuphonsa imbuzi lena okubikwa ngayo umsebenzi. Singagcizelela nje ukuthi kuqala yayingekho inkinga yemfuyo njengoba sekunjalo kule mihla. Ngakho-ke ngenxa yokuthi izimbuzi lezi seziyathengwa, kubalulekile ukuthi ifike lapha ekhaya kusasele izinsuku impela ukuze idle ezaleni lalapha ekhaya, ikhothwe ngamadlozi ekhaya ngolimi Iwawo Iwemfihlakalo yangale kwethuna. Uma isihlatshwa imbuzi lena, inkosana yekhaya ithopha abangasekho ngezibongo zabo kusukela kulowo emaziyo ngokwelamana kwabo kubudlozi bekhaya kuze kuyofika kowokugcina esamkhumbulayo okuyaye kube esecelwa ukuba adlulisele umbiko kwabanye bozalo abangasekho njalo njalo Emva kwalokho umlotha nempepho uyabe usugcotshwa ebunzini kanye nasokhakhayini Iwentombi eyemuliswayo ukuze amadlozi anamathele kuyona. Uma sekuthintwa amadlozi, kuningi osekufanele amalunga omndeni akuqaphele okuyinhlonipho nenhlanzeko efanelwe umsebenzi obikwayo. Ukuhamba kwabo nokwenza kwalabo abasaphila kulo mhlaba sekuyinkomba yokubaluleka nokwaziswa kwawo amadlozi ekusingatheni imisebenzi yalolu hlobo. Ngenxa yokuthi umsebenzi Iona obikwayo uzodinga ukuba intombi igonqe, kufanele intombi ikwenze konke okuyidinga ngaphandle komgonqo ngoba uma isike yangena, ayinakubuye iphume emgonqweni iyokwenza okunye. Okubalulekile intombi ekwenza ngaphambi kokuba ingene emgonqweni ukuhhoyiza. Intombi ezokwemula iphelekezelwa wontanga yayo ukuba iyohhoyiza. Abanye abaphambanisa leli banga bathi intombi eyemulayo kumele iqale ngokugonqa ngaphambi kokuba ihhoyize. '''Kuhle futhi ukwehlukanisa phakathi kokuhhoyiza nokucimela.''' Ukucimela kusho ukuvalelisa ezihlotsheni kwentombi esuke isiyogana, koninalume nakomakhelwane. Ngesikhathi ihamba icimela intombi leyo, ivaleliswa ngokuphiwa izipho ezahlukahlukene. Ukuhhoyiza nakho kuthi akufane nokucimela ngesizathu sokuthi kokubili kusho ukuyocela izipho ezihlotsheni nakomakhelwane. Umehluko usekutheni intombi ehhoyizayo ayiceli izipho zokuvaleliswa kodwa isuke izicelela izipho nje ikakhulukazi koninalume. Lapha koninalume kuvamise ukuthi ihlatshiswe imbuzi intombi eyemulayo. Lokhu kuhlatshiswa kwayo kwenza ilale koninalume usuku noma ezimbili ngaphambi kokuqhubeka nohambo. Abomndeni wakoninalume bahlabisa intombi le ukukhombisa ukubonga nabo ngokuziphatha kahle kwayo.   === Ulanda umkhonto koninalume === Ekuhambeni kwayo la koninalume inhloso ukulanda umkhonto, owuphawu lokunqoba ubusha ngoba intombi isuke iqaphe ukudla kukayise kwangahlatshwa ngomkhonto. Lona ngumkhonto wokuhalalisela intombi ngokunqoba kwayo, akuwona nje owokuyosina esigcawini kuphela. Umkhonto ukunika ilungelo lokusina, nelungelo lokuphakanyiswa lapha ekhaya ngoba awuphakanyiswa inomakanjani futhi awuphathwa yinoma ngubane. Lapho intombi zifika koninalume, zingena kungazelelwe zifike zithathe noma yini ebalulekile zigweve nayo. Abakaninalume, sebeyoyihlabisa imbuzi okuwuphawu lokubonga bese inikwa umkhonto.<ref name=":2" /> Namuhla yokudideka kwabantu nokushintsha kwesimo sokuphila. Usuke uzwe kuthiwa umkhonto iwulanda lapho izoganele hhayi koninalume. Kulihlazo elibi leli. Intombi ayikwazi ukuyolanda umkhonto lapho ezongana khona ngoba ayikagani. Okusho ukuthi ayaziwa emndenini wesoka ngoba ayikafazwa ngenyongo yakhona. lokhu okwenzekayo kuwukuphoxa inhloso yaleli siko ngenxa yolo mkhuba. Yisiko lobumsulwa betshitshi leli. ====Ukungena emgomqweni==== Emva kokuhhoyiza intombi ingena emgonqweni lapho ingasezukubonakala noma ikanjani khona. Ingena esiguqweni sebanga elisha. Ingeniswa ngesiko lokuhlatshelwa enye imbuzi, kuthiwe yimbuzi yokuvula umgonqo. Kokunye le mbuzi bayibiza ngembuzi yokuhuqa ibomvu. Lapha emgonqweni kulapho intombi yalulekwa khona ngabadala ngendlela yokuziphatha ebangeni elisha. Ikakhulukazi kugcizelelwa ephuzwini lokwakha umuzi njengoba msebenzi wonke ulungiselela izinga osekuzobhekwana nalo lelo lokugana. Emgonqweni lapha intombi lena kayenzi lutho ngaphandle kokulala ngecala, imbozwe ngocansi. Ayibasi mlilo, ayipheki bhodwe. Uma kwenzeka kuba nesidingo sokuba iyozikhulula, iyazifihla emehlweni abantu futhi iyaphelekezelwa, ingahambi yodwa. Uma kunesidingo sokuthi ikhulume, lokhu ikwenza ngesizotha esiyisimangaliso. Kungenjalo ingadlula, idlebeleke, iphakamise izwi noma ingasathandi. Yizinga lokuzila leli. <ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngesikhathi intombi isemgonqweni ayigezi kepha iphaqulwa ngamafutha omcaba. Amafutha omcaba lawa agcotshelwa ukuthi intombi le kuthi mzukwana iphumayo emgonqwenl ibe isicwebezela kuhle kotalagu. Usuku lokuphuma kwayo emgonqweni wusuku lokubukisa ngobuhle nokwakheka komzimba wentombi engenacashaza, intombi nto. Ngaphandle kokuphaqulwa ngomcaba, intombi iphinde ihuqe ibomvu. Lokhu wuphawu Iwenguquko empilweni yentombi eyemulayo. Ucelelwa ngalo ibomvu ukuba abaphansi bamdlulisele ebangeni elilandelayo ngempumelelo. Uvikelwa ezintweni eziningi ngokuhuqwa ngebomvu leli. Phela ibomvu Iiyayivika nemimoya emibi ngakho-ke ayisondeli. Ngisho nezulu imbala, alisondeli kogcobe ibomvu. Ibomvu ngelinye lamahawu elisetshenziswa ukuvikela intombi eyemulayo  komonase abanhliziyo zabo zilangazelela ukudicilela phansi wonke amalungiselelo nokusoconga  usingaye. Imbuzi idliwa ngumgoyi kanye nabontanga yakhe. Kuningi okunye okusetshenziswayo kuyona ukuxhumanisa intombi nabaphansi. Inyongo ibaluleke ukwedlula konke uma sekukhulunywa ngokuhlanganisa intombi nabakubo abangale kwelamathongo. Isikhumba sembuzi esisikwa senziwe i'''siphandla''' naso sisebenza omkhulu umsebenzi Iona. Ngaphandle kwesiphandla, isikhumba siyashukwa, kwakhiwe ngaso ingungu, okuyisigubhu esishaywa zintombi emgonqweni. Lesi sigubhu sishaywa ubusuku bonke, malanga wonke kuze kube intombi iyaphothulwa kulo mgonqo. Ukuduma kakhulu kwaso lapho sishaywa kuya ngobuciko ekwakhiweni kwaso kanye nasebunjalweni besikhumba sembuzi leyo ebihlatshelwe intombi. Isisho esithi "ingungu yale ntombi kayikhali" sibukeka sasuselwa khona lapha emkhubeni wokugonqa. La mazwi asuke eqonde khona ukuthi izinto zayo kaziyihambeli kahle kuhle kwengungu esuke ingakhiwe ngobuchule nehluleka ukuduma kunanele amawa. ===Ukuhlatshwa kwezimbuzi=== Ngesikhathi intombi isemgonqweni kuya ngokwesutha komnumzane. Okubalulekile nje wukuthi intombi nontanga bayo akufanele balambe emgonqweni. Intombi ehloniphe umuzi kayise ngalolu hlobo ngeke yalanjiswa. Inhloso-ngqangi ukukhiphela intombi nto emphakathini, iphume ecwebezelayo. Ayikwazi-ke ukucwebezela kade igeqwa yindlala emgonqweni. Umemulo yisiko eliletha ngaphambili umntwana womnumzane ukuba umphakathi, ikakhulukazi izinsizwa, zimbone, zeshele aqome, kwakhiwe imizi. '''Ukuqalwa kwezimbiza''' zotshwala kusho inhlanzeko yomphefumulo nomzimba wabaphathi bekhaya nabazophatha ukudla, utshwala. Sekuzilwe zonke izinto eziwukungcola. Akusahanjwa phambi kwezindlu komalukazana balapha ekhaya. Alisaphakanyiswa izwi uma ngabe kukhulunywa ngoba abalele abawuthandi umsindo. Ingane eqhele ngebanga ayisamenyezwa kepha isiyaqhwetshwa noma kuthunyelwe oseduze ayibize. Konke lokhu kwenziwa ngesazelo sokuthi uma sekubikwe umsebenzi, bathintwa ngendlela yakhona sebengaphakathi kwamagceke omuzi manje. Kuyahlonishwa, omame babonakala ngokucabeka emahlombe, babuye bathi ukuthi shazishazi ngomcaka ebusweni. Ukubeka kwabo emahlombe  nomcaka ebusweni kuwukuhlonipha okungaphezulu kokuhlonipha abayeni babo kanye nomndeni. Lokhu kuhlonipha kukhomba ukuhlonipha izidalwa zekhaya ezingoyisezala, noninazala eseziningi lapha ekhaya. ==Usuku lomemulo== Ngaphambi kosuku lomemulo,  uyise wentombi eyemulayo ungena endlini lapho kugonqele khona intombi yakwakhe nontanga yayo ayinike umkhonto. Lo mkhonto intombi ingena nawo esibayeni lapho uyise ezoyikhombisa khona inkomo yomsebenzi wayo: Izothi ingayibona inkomo bese ihaya inkondlo yayo, ziyivume/e izintombi nezinsizwa . Inkomo lena ezobulawa isuke seyaziwa yinhloko yomuzi nonkosikazi wekhaya. Yilokhu yakhonjwa mzukwana kubikwa umsebenzi. Ibiyimfihlo nje yabo bobabili kodwa amadlozi wona aseyazi ngayo. Ukuphumelela komsebenzi kuzobonakala ngenyongo uma isihlinziwe, ubuncane bayo bukhomba ukuthi nembala ngesikhathi ikhonjwa, amadlozi ahlala kuyona ngoba ayayithanda inyongo, ayayiphuza. '''Phakathi kwamabili uyise wentombi''' uvula umgonqo ngembuzi nembiza enkulu yotshwala. Iyahlinzwa le mbuzi, iphekwe, idliwe, kuphuzwe utshwala lobu kubuswe. Sekuzothi-ke intathakusa zehle izintombi ziyogeza emfuleni ngamanzi amsulwa, angakathintwa muntu nalutho emfuleni. Baqeda lapho emfuleni bese behlala ngaphansi kwesihlahla lapho sebelinde khona igama eliphuma kuyise ukuthi bangenyuka ukuzosina esigcawini. '''Ukugeza emfuleni ogelezayo''' wuphawu lokwedlula ebangeni elidala, ungena kwelisha. Kuwukufakazela ubumsulwa bayo. Ubufakazi lobu kwabalele bobumsulwa abazobugabisa esigcawini ukuthambama kwelanga. Kuthi ngokuthambama kwelanga bese uyise wentombi ethumela imbiza yokwenyusa intombi yakhe nomthimba wayo. Ekhanda lapha ichonywa izinyongo zezilwane lezi ekade zilokhu zihlatshwa. '''Umembesa ngomhlwehlwe''' wenkomo ehlatshiwe. Uyise ungena naye umntanakhe esibayeni ngehubo lomndeni. Ubikela abaphansi ngomntwana. Umkhipha lapho amdonse ngengalo esemyisa esigcawini. Kulapho-ke sekuzosinwa khona. Ngesikhathi emusa esigcawini uyise wentombi, uhuba ihubo lomuzi elamukelwa wumkhosi wonke. Nakhona lapha esigcawini uyambika umntanakhe ezethamelini zosuku, aphinde azibikele ukusuka nokuhlala komsebenzi owenziwe. Uyise uqeda agiye abese eyohlala endaweni emfanele enhla nesigcawu. Sekuzosuka abafowabo nabo bagiye ngokulandelana kwabo. Emva kwalokho, kusina yona-ke manje intombi ngomkhonto, iphelekezelwa izimpelesi zayo. Kuthi emva kokusina kwentombi bese kusina-ke izihambeli, izintombi nezinsizwa zezigodi ngezigodi. Laphaya ekhaya  izimbiza exhibeni zikhephuka ingwebu nakhu umsebenzi uphathwe ngesinono. Kungenjalo utshwala buyaduba, buhluthuke, bube bumbi, bungaphuzeki. Liyolokhu libeka izindebe nje ibandla, kungehli mathamo kanti libalekela isilungulela, buze buchithwe imbala. Laphaya emnyango izimbiza zenyama ziyahlihla, kunuka usi umuzi wonke. Ukuphela kwejadu nokuphakelwa kwabantu kusho uvuthondaba Iwalo mcimbi. Emva kwakho konke lokhu, abantu bayachitheka, kusale abomndeni nezihlobo ezimbalwa. Indlu lapho kade kugonqele khona intombi isuke isisindiwe, kwathi nensila yayo yathathwa yayoshiswa. Konke lokhu kwenzeka ngesikhathi izintombi zehla ngentathakusa ziya emfuleni. Umsebenzi wokushiswa kwensila yentombi ngumsebenzi kagogo wentombi kodwa nonina wentombi uyakwenza lokho. Okubalulekile nje wukuthi abathakathi bangakwazi ukuhlangana nensila yentombi lena eyemulayo ngoba bangabhubhisa umuzi ngensila leyo. ==Umemulo nokusetshenziswa kophawu== Uphawu lusho ukusetshenziswa komfanekiso othile kanti kuqondwe ukugqamisa okunye okufuze umfanekiso lowo. Impilo nokwenza kwesidalwa esingumuntu kungamelwa izimpawu ezithile. Umbala nje ungaba wuphawu olumele ubuqiniso obuthile empilweni yomuntu. Into ethile ingamela uphawu oluthile ohlotsheni oluthize Iwabantu kuthi kwabanye imele okunye. Izilwane nokwenza kwazo nazo zingamela izimpawu ezithile ezimpilweni zabantu. Ukulinganisa nje, inyoni isikhova, kumuntu ongumZulu simele ubuthakathi, size sibizwe ngenyoni yabathakathi, umandukulu. KwabaMhlophe isikhova simele inkuthalo nobuhlakani. Ukuhamba kwaso ebusuku amaZulu akuhlanganisa nobuthakathi. Ubukhulu bamehlo aso kodwa angaboni, abuhlanganise nobuphukuphuku. AbaMhlophe ukuhamba kwaso ebusuku nokuvula kwaso amehlo amakhulu akufanisa nobuhlakani bokuzisiza ungalali ebusuku ngesikhathi abanye belele.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngasohlangothini lomemulo singaphawula lokhu: ukungena kwentombi emgonqweni singakufanisa nophawu lokubuyela esizalweni sikanina. Intombi le izozalwa kabusha ngakho-ke ngaphambi kokuba izalwe kabusha, kufanele ukuba izofukanyelwa yilesi sizalo esiyindlu kaninakhulu. Isakhiwo sale ndlu siyindilinga kanjalo nesizalo sikanina lapho yafukanyelwa khona iselihlule siyindilinga. Ibuyela kule ndilinga ukuba izalwe kabusha esigabeni intombi esingena kuso. '''Ubundilinga lobu busho impilo engenasiphetho, busho inqubekela phambili''' ngoba vele indilinga ayinasiqalo, ayinasiphetho. Esizalweni sikanina ibifukanyelwe oketshezini olusamanzi kwaze kwaba iyazalwa ngokuqhuma kwawo la manzi, ageleza, echithekela ngaphandle. Ukuya emfuleni emva kokugonqa kuluphawu lokuzalwa kabusha. '''Buningi kakhulu ubundilinga obugqamayo uma kugcinwa leli siko lokwemula'''. Isibaya sezinkomo okuyiyona nhliziyo yekhaya, siyindilinga umumo waso. Uyise wentombi ungena kulesi sibaya ukuzobika kwabalele ngezifiso zabaphilayo ngomntwana wabo. Ubika kubo ngesifiso sokuqhubela impilo phambili ngomntwana wakhe. Uma eseyikhipha intombi yakhe ukuba iyosina esigcawini, uphinda futhi azongena kule ndilinga ukukhumbuza bonke abakhona abasaphila nasebengale '''kwelikaMlenzemunye''' ukuthi uyakufakazisa ukuthi ngempela impilo yisondo. Esigcawini lapho kusinwa khona, izethameli zakha indilinga esalisondo nayo osengathithi isiwubufakazi bokuqhubela phambili impilo eyisidalwa esingumuntu. '''Ukwembeswa kwentombi''' '''eyemulayo ngomhlwehlwe omhlophe:''' kusagcizelela Iona iphuzu lokusetshenziswa kophawu ekugcinweni kwaleli siko. Ubumhlophe bomhlwehlwe bugcizelela ubumsulwa bommbathiswa. Yitshitshi tshi elingakaze lingcoliswe leli, limhlophe qwa okwezihlabathi zolwandle. Itshitshi lifaka ubuhlalu obumhlophe obusuke bufakazela khona ubumsulwa balo. Umhlwehlwe Iona kuthi emva kokuba intombi isisinile ngawo laphaya esigcawini ebese uyathathwa ugcinwa emsamo. Usuyodliwa yizalukazi zekhaya ngesikade emva kokuba usuhlanzwe kahle, amanzi akhona achithwa ngaphandle komuzi. Abanye njalo abawugezi umhlwehlwe Iowa kodwa bawudla nensila leyo ngoba kubona ukudla umhlwehlwe kusho ukuhlanza umntwana ehlanzelwa ukuba athole umkhwenyana ukuze kungene izinkomo lapha ekhaya. ===Ukugqoka isidwaba kwentombi emulayo=== ====isidwaba sinombala omnyama==== Umbala omnyama wona uyimfundivaliwe kumaxila ngoba uwatshela ukuthi Iowo ombethe wona akasenakuthintwa, usengumuntu wabantu, ingoduso. Kuyihlazo elibi nokucwesa ukuqomisa ingoduso yomuntu. Ukufaka kwayo isidwaba nje sekusho ukuvimbela izesheli. Intombi engakagani ayisilokothi isidwaba. Kujwayelekile ezikhathini zanamuhla ukufica itshitshi lisina ngesidwaba. Nalo igama itshitshi kufanele silisebenzise ngokuqaphela ngoba ubufakazi bobutshitshi nxa kwemulwa ezikhathini zanamuhla buyangabazisa. Uma ubuza ngale nsumansumane, uthola izimpendulo eziningi nezingagculisiyo. Iningi livele likutshele ukuthi nxashana kwemulwa intombi ifaka isidwaba bese bewuthunga inhlali. ====Umbala obomvu==== Umbala obomvu wuphawu lokuntingaza phakathi naphakathi, uphawu lokungabi nandawo. Ohuqe ibomvu nje ugqamisa uphawu lokungabi mntwana noma ukungabi mdala. Wumbala womlindelo Iona. Ulindele isigaba esisha ofake lo mbala. Ngaphandle kwalokhu, umbala obomvu ungasho ubungozi bomuntu wesifazane. Uma owesifazane esenyangeni, uhuqa ibomvu ukuveza ubungozi akubona kulowo ongathuka ehlangana naye. Abesilisa bayamazisa umuntu wesifazane ohuqe ibomvu. Uma bezothuka behlangana naye endleleni, bayagqwegqwa, bayigweme indlela leyo uma isikhathi sokwenza lokho sisekhona. Okukhulu ukuthi Iowa ogcobe ibomvu kube nguyena owehlukayo endleleni ngoba vele uyazazi yena isimo akusona ukuthi siyahlonishwa. ===Umkhonto nehawu yintombi eyemulayo=== '''Umkhonto''' ucijile ekudleni kwawo. Isitho somuntu wesilisa naso umumo waso uthi awufane nomkhonto. Umkhonto Iona isikhali sempi. Impi iyabhubhisa ishiye kukhalwa. Naso isitho lesi somuntu wesilisa siyabhubhisa emzini yabamnumzane abangenamthetho lapho izintombi zakhona kukwampunzidlemini. [[File:Isithombe 3.jpg|thumb]] [[File:Isithombe.jpg|thumb|Esigcawini]] '''Ihawu'''- uma silunguza ihawu, Iona sithola ukuthi Iona umumo walo umise okwesitho sangasese somuntu wesifazane. Ngaphambi kokuba intombi isine ngomkhonto Iona, ifaka ihleza esihlokweni esiwukudla kwawo. Lolu wuphawu lokuthi nakuba umkhonto uyisikhali sempi kodwa kulo mcimbi akuliwa. Okwesibili ukufaka ihleza esihlokweni somkhonto sekukhuluma buthule nezethameli ukuthi intombi le esinayo ibuhlulile ubukhali bawo ngoba awukaze ugwaze inkomo kanina ebiqashwe ngamaqhikiza nezinzalabantu. Ngakho intombi lena ifakazisa ukuthi umkhonto Iona iwuthuntubezile ngokulalela iziyalo zabadala. Umkhonto awukaze ulihlabe ihawu leli intombi eliphethe esigcawini. Ubuqiniso bayo yonke le ndaba buyofakazwa ngumkhwenyana mzukwana yayosina emzini, kungenjalo uyovuka ekuseni ngovivi, ayolanda inkomo yohlanga ayikhipha emalobolweni kanti ayisekho. Yihlazo-ke lelo. KwaZulu ihlazo lalivikwa ngokuba umntwana abugcine ubuntombi bakhe ukuze ahlale emsulwa. '''Ukugoqa''' Umemulo ngelinye lamasiko elenzelwa emehlweni omphakathi, umphakathi ufakazisa kwabadla anhlamvana kanye namathongo esizwe ngobumsulwa bentombi yesigodi leyo eyemulayo. Uyise uyethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaqalaza manje, isikhule ngokwanele. [[Category:iNingizimu Afrika]] [[Category:Amasiko esintu]] [[Category:Amasiko akwaZulu]] 6fafscwgu1ygjsy1j4jd42dkbwgi3pd 124114 124113 2026-05-30T11:08:38Z Fongcwele 16873 124114 wikitext text/x-wiki [[File:Uyise wentombi eyihola kubhekwe isigcawini.jpg|thumb|Uyise wentombi eyihola kubhekwe esigcawini|300x300px]] [[File:Umemulo intombi isina esigcawini.jpg|thumb|Usuku lokusina esigcawini|300x300px]] '''Umemulo''' umkhuba noma isiko [[AmaZulu|lwamaZulu]] lokukhulisa intombazane. Lolu siko lwenzelwa [[intombazane]] eneminyaka engama-21, kodwa lungenziwa kunoma yisiphi isigaba sokuphila kowesifazane. Umemulo yilapho uyise emulisa/ekhulisa intombi yakwakhe, ayethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaveza isoka, isikhule ngokwanele.<ref name=":0">https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.1997.10587162?casa_token=IGRUVAZYn5IAAAAA:TeJs8utEG9vd4qL7Keq9sbz_IduLQUdFIDlsEEcnNt4zzrOAwo9KeQjt7CghmfyjeMKiOUxYjL2qUw</ref> Ukumulisa akuyona impoqo kodwa kusuka othandweni lwabazali uma intombi ihambe kahle phambi kobuso babo. Ukukhuliswa kwentombi ngokugcinelwa isiko lomemulo<ref name=":1">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/3b960bec-4c35-4230-b870-d75159cd6dd1</ref>. Leli siko liwukubonga ubumsulwa bentombi obuncike ekuziphatheni kwayo ngenkathi ikhula kumabanga izintombi ezidlula kuwo<ref name=":1" />. Ubumsulwa lobu yisona sinongo esingugo nesimakha aso athaphuka izimbali zewozawoza esidonsela intombi emendweni. Ngenxa yongqambothi Iwaleli phunga, uZulu wakuthangi ubekuphathisa okwezikhali zamaNtungwa ukuweliswa komntwana wentombazane kusuka ebuntwaneni, kudlula kuleli zinga kuze kube uyogana.<ref name=":2">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/67b399f2-d9fe-4489-acf6-f52bb36ff929</ref> == Umsebenzi kamafungaswe wekhaya == Intombazane ikhula ngaphansi kwesandla somthetho kwaZulu. Ikhaya nekhaya Iinentombi okuthi ngokobukhosazane bayo ithwaliswe umsebenzi wokuqapha ukunyathela kwezintombi zekhaya lelo. Umafungwase wekhaya nguyena ngqo shishilizi, iqhikiza phela, lazo zonke izintombi zomndeni. Umsebenzi weqhikiza ukubhekela ngeso lokhozi izinzalabantu zekhaya, okungomame nezalukazi, ukuthi ngakube izintombi zomndeni ziziphethe ngendlela yesiko yini noma qha. Izinzalabantu zona ziyiso lomnumzane wekhaya okunguyena nsika yomuzi<ref>https://uzspace.unizulu.ac.za/items/50feb4c0-a404-4050-aafd-075188da1530</ref>. Umnumzane wekhaya yena uyiso labaphansi ngoba naye umuzi akuyiwona owakhe, uwuphethe ngesandla sawoyisemkhulu. Kungalesi sizathu ubumsulwa bentombi bungapheleli kwabo nje kuphela kepha kugcina kuyinto yomphakathi wonke. ==Ukubaluleka kobumsulwa bentombi== Ukubaluleka kobumsulwa bentombi kufakazelwa umphakathi ophuma zinkalo zonke uzobungaza. Phela umemulo yilona banga eliyisicongo nelibongwa ngesiko ekuziphatheni kahle kwentombi.<ref name=":1" /> Ukuhlanzeka komphefumulo nomzimba wentombi, ukuhlanzeka komndeni nomphakathi wonkana ngesizathu sokugcinwa kwaleli siko, kulanywa wukubongwa ngezilwane ezihlatshelwa abangasekho, bebikelwa ngaleli phunga elimnandi elihogelwa yisizwe sonkana ngomntwana wabo. Kubikwa kwabangasekho ngezinga intombi esifinyelele kulona. Kubongwa isandla sabo esifudumele ekuyisingatheni, ngaphezu kwakho konke, kubongwa yona qobo ngesenzo sayo esincomekayo sokwazisa isitsha sikayise.<ref>https://www.proquest.com/docview/2723855700?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true</ref> === Ukubikwa komsebenzi namalungiselelo omndeni === Amalungiselelo okugcinwa kwalo msebenzi asingathwe ngobunono obukhulu ngenxa lobumsulwa bentombi okuyiyonanto egcizelelwayo kulo msebenzi. Okokuqala nje, ukunqunywa kosuku lokugcinwa kwalo mcimbi kulele ekwanelisekeni kwamalunga omndeni ekuthintweni kwawo ngokufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko. Unina wentombi nguyena mxhumanisi phakathi kwentombi noyise. Ukufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko kufakazelwa ngamaqhikiza okuyiwona akade epheke leli 'bhodwe'. Ukuvuthwa nokungavuthwa kwalo kubuzwa kuwona. Leli zinga libalulekile isibili ngoba yizinga leli elilungisela ukuba ibhodwe leli Iiyophakwa engxenye ( umgcagco). Ngakho-ke, unina wentombazane alusingathe ngobunono udaba olufuze lolu azolwethula kuyise wentombazane. Ubikela uyise ngokufaneleka kwentombi ukwemuliswa. Emva kokuphenyisisa kukayise wentombi, ngenhloso yokwaneliseka ngokufaneleka kwentombi yakwakhe ukwemuliswa, uyise wentombi uyabe eselwedlulisela emndenini udaba.<ref>https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC132016</ref> === Ukubikelwa kozalo nomndeni wonke === nakho kuphathwa ngesinono esingahlalwa mpukane. Uyalwazi uzalo Iwakubo ngezindlu nokubaluleka kwazo. Uzolandela inqubo yalapha ekhaya ukwazisa abomndeni ngodaba olubaluleke njengalolu. Akesabi lutho uyise wentombi ngoba akangabazi ngobumsulwa bentombi yakhe. Iphuma esikoleni samaqhikiza, ivuthwe lushu ngasephuzwini lokuziphatha ngendlela. Besiwenza ngokwethembeka umsebenzi waso lesi sikole samaqhikiza sayizolo. Konakale ngokufika kwesikole sanamuhla, okuthe ngokufika kwaso, bakhwixa imikhono omame, bakha imikhanya bethi isikole ndini siza [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.2011.10587364?casa_token=9PIGMaKQaFgAAAAA:bHKVXisJTsWc3B2ZPY8fyT-9-vV7tsCZZGbuvC7UCq7Lfyfs0NFB44hVcYxFKlBRRAm0pyBe6HH1YQ nempucuko] kanti empucukweni leyo kulele nembubhiso.<ref name=":0" /> Umcimbi Iona ubugcinelwa kuphela intombi nto hhayi igqabulambeleko njengoba sekwenziwa kulezi zikhathi zanamuhla. Indlela yokuvunula ngosuku  ibizisho yona ngoba konke obekwenzeka bekunophawu lobumsulwa bukasingaye. Emva kokuba udaba selumunyungwe ngokwanele wumndeni futhi wonke amalunga omndeni aneliswa izinqumo zomndeni, udaba selungadluliselwa emphakathini. Nakhona futhi lapho, indlela oludluliswa ngayo isakhomba khona enhlanzekweni ekuphathweni kwemisebenzi yabadala wuZulu wakuthangi. ====== Ukubikelwa komphakathi (umemulo) ====== [[File:Song and Dance 2.jpg|thumb|Umemulo|300x300px]] Udaba Iwedlulela emphakathini emva kokuba sekuboniswene ngosuku lomcimbi lowo. Lwedlulela emphakathini ngokwezikhundla zawo. Kuzobikelwa induna yesigodi kuqala ukuze ilwedlulisele komkhulu ukuze babe khona ngosuku lomcimbi lowo<ref>https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/humor-2017-0113</ref>. Ukuba khona kwenduna emcimbini kumachopho mabili; ikhona njengelungu lomphakathi futhi njengenhloko yesizwe nesigodi  ukuzofakazisa ubuqiniso bokufaneleka kokugcinwa kwaleli siko endaweni yayo. Ikhona futhi ukuzoqapha uthuthuva olungabheduka ngosuku ukuze ikwazi ukwethula umbiko ogcwele enkosini.  Kungabheduka eyothuli IweziChwe ngosuku ikakhulukazi uma izinto ezinjengokuqiniswa komuzi ngezintelezi zingaqashelwanga. Ukubikela induna kusho ukubikela inkosi yona okungenzeka ingakwazi ukubakhona emcimbini Iowa ngenxa yokuxineka. Inkosi ingakhipha iphoyisa layo ukuba liyoba yiso laya uma induna ingeyukuphumelela ukuba khona emcimbini. Ukubikwa komsebenzi enduneni, ngenhloso yokuthi idlulisele enkosini kuhambisana nokubikwa komsebenzi enyangeni yekhaya ukuze inikwe isikhathi esanele sokuyofuna izintelezi eziqinile zokubamba amabutho, angabhuqabhuqani esigcawini ngemikhonto kuxabane ubendle umsebenzi wobunono uphenduke ubunuku ngokuphalala kwegazi. Buyenzeka ubunuku obufana nalobu uma lingaqashelwanga leli phuzu, amabutho anephuzane ngejozi esigcawini, kuchitheke uphoko, isiminya. Inyanga yekhaya ibizelwa isizathu sokuqinisa intombi eyemulayo nomndeni. Kunenkolelo yokuthi ngalesi sikhathi intombi le namalunga omndeni wonke antekenteke ngakho badinga ukuqiniswa ngezintelezi namakhubalo ukuze bangangenwa yimithi yabasokoci abanomona ngalo mcimbi ozogcinwa ekhaya. Ingafa nokufa intombi, lungakafiki nosuku  uma kungaqashelwanga. Ukudlula ezingeni elithile ungena kwelinye, kunomthelela wokuba lula kusingaye nakulabo athintene nabo. Bekade ungena ebangeni lobuntwana, manje usezozalwa kabusha engene ebangeni lobudala. == Ukuthintwa kwabaphansi ngomsebenzi == Abangasekho babambe iqhaza elibaluluke isibili ekuphathweni kwaleli siko.  Ngaphandle kokuthintwa kwabo ukuba babe yingxenye yalo msebenzi, ukugcinwa kwawo kungafana nokusinisa amahleza isiminya. Ukuthintwa kwabangasekho kudinga ubunono isibili kulabo abaphathelene nalokho. Ukuhambisa izinto ngononina nangenhlanzeko elindelekileyo kulabo abasadla anhlamvana kuyisifakaziso nethemba lokuthi umsebenzi wamukelwe ngabaphansi futhi uzohamba njengezifiso zabasaphila. Imiphumela yokusingathwa kahle kwemisebenzi yabaphansi ilele ezithelweni zokuganana kwabantu, okuwukuthola abantwana emendweni. '''Nakhu okuthathu okuyizidingo-ngqangi ekuphathweni kwabangasekho ukuba bangene ngaphakathi kwekhaya ukuzosingatha umsebenzi abawubizelweyo''': * ukushiswa kwempepho * ukugaywa kotshwala * ukuhlatshwa kwesilwane Zimbili izilwane ezihlatshelwa abangasekho,imbuzi nenkomo. Lezi zilwane zithandwa ngoba zona ziyakhala lapho zihlatshwa ngakho ziyabamemeza labo asebelele. Impepho imila emathunzini otshani ngakho yisona sitshalo esifanele ukusetshenziswa ukubiza abalele ngoba nabo sebengamathunzi. Utshwala obugayiwe nenyama yesilwane esihlatshiwe yikhona kudla kwamadlozi<ref name=":0" />. Ukubaluleka kwakho kubonakala ngendawo okuhlala kuyo, umsamo. Imbuzi eyibika-msebenzi ihlatshelwa endlunkulu, okuyindlu yesalukazi sekhaya. Yiyona ndlu lena ethathwa njengehlanzeke ukuzedlula zonke ezinye ngoba akusalanyaniselwa kuyona. Imbuzi lena ihlatshelwa emsamo wale ndlu okuyiyona ndawo yamadlozi ekhaya. Kushiselwa kuyona impepho bese kuthi intombi eyemulayo iguqe emsamo wale ndlu ngesikhathi kuthintwa abangasekho. Iguqe nje ibambe ngesandla sayo sokuphonsa imbuzi lena okubikwa ngayo umsebenzi. Singagcizelela nje ukuthi kuqala yayingekho inkinga yemfuyo njengoba sekunjalo kule mihla. Ngakho-ke ngenxa yokuthi izimbuzi lezi seziyathengwa, kubalulekile ukuthi ifike lapha ekhaya kusasele izinsuku impela ukuze idle ezaleni lalapha ekhaya, ikhothwe ngamadlozi ekhaya ngolimi Iwawo Iwemfihlakalo yangale kwethuna. Uma isihlatshwa imbuzi lena, inkosana yekhaya ithopha abangasekho ngezibongo zabo kusukela kulowo emaziyo ngokwelamana kwabo kubudlozi bekhaya kuze kuyofika kowokugcina esamkhumbulayo okuyaye kube esecelwa ukuba adlulisele umbiko kwabanye bozalo abangasekho njalo njalo Emva kwalokho umlotha nempepho uyabe usugcotshwa ebunzini kanye nasokhakhayini Iwentombi eyemuliswayo ukuze amadlozi anamathele kuyona. Uma sekuthintwa amadlozi, kuningi osekufanele amalunga omndeni akuqaphele okuyinhlonipho nenhlanzeko efanelwe umsebenzi obikwayo. Ukuhamba kwabo nokwenza kwalabo abasaphila kulo mhlaba sekuyinkomba yokubaluleka nokwaziswa kwawo amadlozi ekusingatheni imisebenzi yalolu hlobo. Ngenxa yokuthi umsebenzi Iona obikwayo uzodinga ukuba intombi igonqe, kufanele intombi ikwenze konke okuyidinga ngaphandle komgonqo ngoba uma isike yangena, ayinakubuye iphume emgonqweni iyokwenza okunye. Okubalulekile intombi ekwenza ngaphambi kokuba ingene emgonqweni ukuhhoyiza. Intombi ezokwemula iphelekezelwa wontanga yayo ukuba iyohhoyiza. Abanye abaphambanisa leli banga bathi intombi eyemulayo kumele iqale ngokugonqa ngaphambi kokuba ihhoyize. '''Kuhle futhi ukwehlukanisa phakathi kokuhhoyiza nokucimela.''' Ukucimela kusho ukuvalelisa ezihlotsheni kwentombi esuke isiyogana, koninalume nakomakhelwane. Ngesikhathi ihamba icimela intombi leyo, ivaleliswa ngokuphiwa izipho ezahlukahlukene. Ukuhhoyiza nakho kuthi akufane nokucimela ngesizathu sokuthi kokubili kusho ukuyocela izipho ezihlotsheni nakomakhelwane. Umehluko usekutheni intombi ehhoyizayo ayiceli izipho zokuvaleliswa kodwa isuke izicelela izipho nje ikakhulukazi koninalume. Lapha koninalume kuvamise ukuthi ihlatshiswe imbuzi intombi eyemulayo. Lokhu kuhlatshiswa kwayo kwenza ilale koninalume usuku noma ezimbili ngaphambi kokuqhubeka nohambo. Abomndeni wakoninalume bahlabisa intombi le ukukhombisa ukubonga nabo ngokuziphatha kahle kwayo.   === Ulanda umkhonto koninalume === Ekuhambeni kwayo la koninalume inhloso ukulanda umkhonto, owuphawu lokunqoba ubusha ngoba intombi isuke iqaphe ukudla kukayise kwangahlatshwa ngomkhonto. Lona ngumkhonto wokuhalalisela intombi ngokunqoba kwayo, akuwona nje owokuyosina esigcawini kuphela. Umkhonto ukunika ilungelo lokusina, nelungelo lokuphakanyiswa lapha ekhaya ngoba awuphakanyiswa inomakanjani futhi awuphathwa yinoma ngubane. Lapho intombi zifika koninalume, zingena kungazelelwe zifike zithathe noma yini ebalulekile zigweve nayo. Abakaninalume, sebeyoyihlabisa imbuzi okuwuphawu lokubonga bese inikwa umkhonto.<ref name=":2" /> Namuhla yokudideka kwabantu nokushintsha kwesimo sokuphila. Usuke uzwe kuthiwa umkhonto iwulanda lapho izoganele hhayi koninalume. Kulihlazo elibi leli. Intombi ayikwazi ukuyolanda umkhonto lapho ezongana khona ngoba ayikagani. Okusho ukuthi ayaziwa emndenini wesoka ngoba ayikafazwa ngenyongo yakhona. lokhu okwenzekayo kuwukuphoxa inhloso yaleli siko ngenxa yolo mkhuba. Yisiko lobumsulwa betshitshi leli. ====Ukungena emgomqweni==== Emva kokuhhoyiza intombi ingena emgonqweni lapho ingasezukubonakala noma ikanjani khona. Ingena esiguqweni sebanga elisha. Ingeniswa ngesiko lokuhlatshelwa enye imbuzi, kuthiwe yimbuzi yokuvula umgonqo. Kokunye le mbuzi bayibiza ngembuzi yokuhuqa ibomvu. Lapha emgonqweni kulapho intombi yalulekwa khona ngabadala ngendlela yokuziphatha ebangeni elisha. Ikakhulukazi kugcizelelwa ephuzwini lokwakha umuzi njengoba msebenzi wonke ulungiselela izinga osekuzobhekwana nalo lelo lokugana. Emgonqweni lapha intombi lena kayenzi lutho ngaphandle kokulala ngecala, imbozwe ngocansi. Ayibasi mlilo, ayipheki bhodwe. Uma kwenzeka kuba nesidingo sokuba iyozikhulula, iyazifihla emehlweni abantu futhi iyaphelekezelwa, ingahambi yodwa. Uma kunesidingo sokuthi ikhulume, lokhu ikwenza ngesizotha esiyisimangaliso. Kungenjalo ingadlula, idlebeleke, iphakamise izwi noma ingasathandi. Yizinga lokuzila leli. <ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngesikhathi intombi isemgonqweni ayigezi kepha iphaqulwa ngamafutha omcaba. Amafutha omcaba lawa agcotshelwa ukuthi intombi le kuthi mzukwana iphumayo emgonqwenl ibe isicwebezela kuhle kotalagu. Usuku lokuphuma kwayo emgonqweni wusuku lokubukisa ngobuhle nokwakheka komzimba wentombi engenacashaza, intombi nto. Ngaphandle kokuphaqulwa ngomcaba, intombi iphinde ihuqe ibomvu. Lokhu wuphawu Iwenguquko empilweni yentombi eyemulayo. Ucelelwa ngalo ibomvu ukuba abaphansi bamdlulisele ebangeni elilandelayo ngempumelelo. Uvikelwa ezintweni eziningi ngokuhuqwa ngebomvu leli. Phela ibomvu Iiyayivika nemimoya emibi ngakho-ke ayisondeli. Ngisho nezulu imbala, alisondeli kogcobe ibomvu. Ibomvu ngelinye lamahawu elisetshenziswa ukuvikela intombi eyemulayo  komonase abanhliziyo zabo zilangazelela ukudicilela phansi wonke amalungiselelo nokusoconga  usingaye. Imbuzi idliwa ngumgoyi kanye nabontanga yakhe. Kuningi okunye okusetshenziswayo kuyona ukuxhumanisa intombi nabaphansi. Inyongo ibaluleke ukwedlula konke uma sekukhulunywa ngokuhlanganisa intombi nabakubo abangale kwelamathongo. Isikhumba sembuzi esisikwa senziwe i'''siphandla''' naso sisebenza omkhulu umsebenzi Iona. Ngaphandle kwesiphandla, isikhumba siyashukwa, kwakhiwe ngaso ingungu, okuyisigubhu esishaywa zintombi emgonqweni. Lesi sigubhu sishaywa ubusuku bonke, malanga wonke kuze kube intombi iyaphothulwa kulo mgonqo. Ukuduma kakhulu kwaso lapho sishaywa kuya ngobuciko ekwakhiweni kwaso kanye nasebunjalweni besikhumba sembuzi leyo ebihlatshelwe intombi. Isisho esithi "ingungu yale ntombi kayikhali" sibukeka sasuselwa khona lapha emkhubeni wokugonqa. La mazwi asuke eqonde khona ukuthi izinto zayo kaziyihambeli kahle kuhle kwengungu esuke ingakhiwe ngobuchule nehluleka ukuduma kunanele amawa. ===Ukuhlatshwa kwezimbuzi=== Ngesikhathi intombi isemgonqweni kuya ngokwesutha komnumzane. Okubalulekile nje wukuthi intombi nontanga bayo akufanele balambe emgonqweni. Intombi ehloniphe umuzi kayise ngalolu hlobo ngeke yalanjiswa. Inhloso-ngqangi ukukhiphela intombi nto emphakathini, iphume ecwebezelayo. Ayikwazi-ke ukucwebezela kade igeqwa yindlala emgonqweni. Umemulo yisiko eliletha ngaphambili umntwana womnumzane ukuba umphakathi, ikakhulukazi izinsizwa, zimbone, zeshele aqome, kwakhiwe imizi. '''Ukuqalwa kwezimbiza''' zotshwala kusho inhlanzeko yomphefumulo nomzimba wabaphathi bekhaya nabazophatha ukudla, utshwala. Sekuzilwe zonke izinto eziwukungcola. Akusahanjwa phambi kwezindlu komalukazana balapha ekhaya. Alisaphakanyiswa izwi uma ngabe kukhulunywa ngoba abalele abawuthandi umsindo. Ingane eqhele ngebanga ayisamenyezwa kepha isiyaqhwetshwa noma kuthunyelwe oseduze ayibize. Konke lokhu kwenziwa ngesazelo sokuthi uma sekubikwe umsebenzi, bathintwa ngendlela yakhona sebengaphakathi kwamagceke omuzi manje. Kuyahlonishwa, omame babonakala ngokucabeka emahlombe, babuye bathi ukuthi shazishazi ngomcaka ebusweni. Ukubeka kwabo emahlombe  nomcaka ebusweni kuwukuhlonipha okungaphezulu kokuhlonipha abayeni babo kanye nomndeni. Lokhu kuhlonipha kukhomba ukuhlonipha izidalwa zekhaya ezingoyisezala, noninazala eseziningi lapha ekhaya. ==Usuku lomemulo== Ngaphambi kosuku lomemulo,  uyise wentombi eyemulayo ungena endlini lapho kugonqele khona intombi yakwakhe nontanga yayo ayinike umkhonto. Lo mkhonto intombi ingena nawo esibayeni lapho uyise ezoyikhombisa khona inkomo yomsebenzi wayo: Izothi ingayibona inkomo bese ihaya inkondlo yayo, ziyivume/e izintombi nezinsizwa . Inkomo lena ezobulawa isuke seyaziwa yinhloko yomuzi nonkosikazi wekhaya. Yilokhu yakhonjwa mzukwana kubikwa umsebenzi. Ibiyimfihlo nje yabo bobabili kodwa amadlozi wona aseyazi ngayo. Ukuphumelela komsebenzi kuzobonakala ngenyongo uma isihlinziwe, ubuncane bayo bukhomba ukuthi nembala ngesikhathi ikhonjwa, amadlozi ahlala kuyona ngoba ayayithanda inyongo, ayayiphuza. '''Phakathi kwamabili uyise wentombi''' uvula umgonqo ngembuzi nembiza enkulu yotshwala. Iyahlinzwa le mbuzi, iphekwe, idliwe, kuphuzwe utshwala lobu kubuswe. Sekuzothi-ke intathakusa zehle izintombi ziyogeza emfuleni ngamanzi amsulwa, angakathintwa muntu nalutho emfuleni. Baqeda lapho emfuleni bese behlala ngaphansi kwesihlahla lapho sebelinde khona igama eliphuma kuyise ukuthi bangenyuka ukuzosina esigcawini. '''Ukugeza emfuleni ogelezayo''' wuphawu lokwedlula ebangeni elidala, ungena kwelisha. Kuwukufakazela ubumsulwa bayo. Ubufakazi lobu kwabalele bobumsulwa abazobugabisa esigcawini ukuthambama kwelanga. Kuthi ngokuthambama kwelanga bese uyise wentombi ethumela imbiza yokwenyusa intombi yakhe nomthimba wayo. Ekhanda lapha ichonywa izinyongo zezilwane lezi ekade zilokhu zihlatshwa. '''Umembesa ngomhlwehlwe''' wenkomo ehlatshiwe. Uyise ungena naye umntanakhe esibayeni ngehubo lomndeni. Ubikela abaphansi ngomntwana. Umkhipha lapho amdonse ngengalo esemyisa esigcawini. Kulapho-ke sekuzosinwa khona. Ngesikhathi emusa esigcawini uyise wentombi, uhuba ihubo lomuzi elamukelwa wumkhosi wonke. Nakhona lapha esigcawini uyambika umntanakhe ezethamelini zosuku, aphinde azibikele ukusuka nokuhlala komsebenzi owenziwe. Uyise uqeda agiye abese eyohlala endaweni emfanele enhla nesigcawu. Sekuzosuka abafowabo nabo bagiye ngokulandelana kwabo. Emva kwalokho, kusina yona-ke manje intombi ngomkhonto, iphelekezelwa izimpelesi zayo. Kuthi emva kokusina kwentombi bese kusina-ke izihambeli, izintombi nezinsizwa zezigodi ngezigodi. Laphaya ekhaya  izimbiza exhibeni zikhephuka ingwebu nakhu umsebenzi uphathwe ngesinono. Kungenjalo utshwala buyaduba, buhluthuke, bube bumbi, bungaphuzeki. Liyolokhu libeka izindebe nje ibandla, kungehli mathamo kanti libalekela isilungulela, buze buchithwe imbala. Laphaya emnyango izimbiza zenyama ziyahlihla, kunuka usi umuzi wonke. Ukuphela kwejadu nokuphakelwa kwabantu kusho uvuthondaba Iwalo mcimbi. Emva kwakho konke lokhu, abantu bayachitheka, kusale abomndeni nezihlobo ezimbalwa. Indlu lapho kade kugonqele khona intombi isuke isisindiwe, kwathi nensila yayo yathathwa yayoshiswa. Konke lokhu kwenzeka ngesikhathi izintombi zehla ngentathakusa ziya emfuleni. Umsebenzi wokushiswa kwensila yentombi ngumsebenzi kagogo wentombi kodwa nonina wentombi uyakwenza lokho. Okubalulekile nje wukuthi abathakathi bangakwazi ukuhlangana nensila yentombi lena eyemulayo ngoba bangabhubhisa umuzi ngensila leyo. ==Umemulo nokusetshenziswa kophawu== Uphawu lusho ukusetshenziswa komfanekiso othile kanti kuqondwe ukugqamisa okunye okufuze umfanekiso lowo. Impilo nokwenza kwesidalwa esingumuntu kungamelwa izimpawu ezithile. Umbala nje ungaba wuphawu olumele ubuqiniso obuthile empilweni yomuntu. Into ethile ingamela uphawu oluthile ohlotsheni oluthize Iwabantu kuthi kwabanye imele okunye. Izilwane nokwenza kwazo nazo zingamela izimpawu ezithile ezimpilweni zabantu. Ukulinganisa nje, inyoni isikhova, kumuntu ongumZulu simele ubuthakathi, size sibizwe ngenyoni yabathakathi, umandukulu. KwabaMhlophe isikhova simele inkuthalo nobuhlakani. Ukuhamba kwaso ebusuku amaZulu akuhlanganisa nobuthakathi. Ubukhulu bamehlo aso kodwa angaboni, abuhlanganise nobuphukuphuku. AbaMhlophe ukuhamba kwaso ebusuku nokuvula kwaso amehlo amakhulu akufanisa nobuhlakani bokuzisiza ungalali ebusuku ngesikhathi abanye belele.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngasohlangothini lomemulo singaphawula lokhu: ukungena kwentombi emgonqweni singakufanisa nophawu lokubuyela esizalweni sikanina. Intombi le izozalwa kabusha ngakho-ke ngaphambi kokuba izalwe kabusha, kufanele ukuba izofukanyelwa yilesi sizalo esiyindlu kaninakhulu. Isakhiwo sale ndlu siyindilinga kanjalo nesizalo sikanina lapho yafukanyelwa khona iselihlule siyindilinga. Ibuyela kule ndilinga ukuba izalwe kabusha esigabeni intombi esingena kuso. '''Ubundilinga lobu busho impilo engenasiphetho, busho inqubekela phambili''' ngoba vele indilinga ayinasiqalo, ayinasiphetho. Esizalweni sikanina ibifukanyelwe oketshezini olusamanzi kwaze kwaba iyazalwa ngokuqhuma kwawo la manzi, ageleza, echithekela ngaphandle. Ukuya emfuleni emva kokugonqa kuluphawu lokuzalwa kabusha. '''Buningi kakhulu ubundilinga obugqamayo uma kugcinwa leli siko lokwemula'''. Isibaya sezinkomo okuyiyona nhliziyo yekhaya, siyindilinga umumo waso. Uyise wentombi ungena kulesi sibaya ukuzobika kwabalele ngezifiso zabaphilayo ngomntwana wabo. Ubika kubo ngesifiso sokuqhubela impilo phambili ngomntwana wakhe. Uma eseyikhipha intombi yakhe ukuba iyosina esigcawini, uphinda futhi azongena kule ndilinga ukukhumbuza bonke abakhona abasaphila nasebengale '''kwelikaMlenzemunye''' ukuthi uyakufakazisa ukuthi ngempela impilo yisondo. Esigcawini lapho kusinwa khona, izethameli zakha indilinga esalisondo nayo osengathithi isiwubufakazi bokuqhubela phambili impilo eyisidalwa esingumuntu. '''Ukwembeswa kwentombi''' '''eyemulayo ngomhlwehlwe omhlophe:''' kusagcizelela Iona iphuzu lokusetshenziswa kophawu ekugcinweni kwaleli siko. Ubumhlophe bomhlwehlwe bugcizelela ubumsulwa bommbathiswa. Yitshitshi tshi elingakaze lingcoliswe leli, limhlophe qwa okwezihlabathi zolwandle. Itshitshi lifaka ubuhlalu obumhlophe obusuke bufakazela khona ubumsulwa balo. Umhlwehlwe Iona kuthi emva kokuba intombi isisinile ngawo laphaya esigcawini ebese uyathathwa ugcinwa emsamo. Usuyodliwa yizalukazi zekhaya ngesikade emva kokuba usuhlanzwe kahle, amanzi akhona achithwa ngaphandle komuzi. Abanye njalo abawugezi umhlwehlwe Iowa kodwa bawudla nensila leyo ngoba kubona ukudla umhlwehlwe kusho ukuhlanza umntwana ehlanzelwa ukuba athole umkhwenyana ukuze kungene izinkomo lapha ekhaya. ===Ukugqoka isidwaba kwentombi emulayo=== ====isidwaba sinombala omnyama==== Umbala omnyama wona uyimfundivaliwe kumaxila ngoba uwatshela ukuthi Iowo ombethe wona akasenakuthintwa, usengumuntu wabantu, ingoduso. Kuyihlazo elibi nokucwesa ukuqomisa ingoduso yomuntu. Ukufaka kwayo isidwaba nje sekusho ukuvimbela izesheli. Intombi engakagani ayisilokothi isidwaba. Kujwayelekile ezikhathini zanamuhla ukufica itshitshi lisina ngesidwaba. Nalo igama itshitshi kufanele silisebenzise ngokuqaphela ngoba ubufakazi bobutshitshi nxa kwemulwa ezikhathini zanamuhla buyangabazisa. Uma ubuza ngale nsumansumane, uthola izimpendulo eziningi nezingagculisiyo. Iningi livele likutshele ukuthi nxashana kwemulwa intombi ifaka isidwaba bese bewuthunga inhlali. ====Umbala obomvu==== Umbala obomvu wuphawu lokuntingaza phakathi naphakathi, uphawu lokungabi nandawo. Ohuqe ibomvu nje ugqamisa uphawu lokungabi mntwana noma ukungabi mdala. Wumbala womlindelo Iona. Ulindele isigaba esisha ofake lo mbala. Ngaphandle kwalokhu, umbala obomvu ungasho ubungozi bomuntu wesifazane. Uma owesifazane esenyangeni, uhuqa ibomvu ukuveza ubungozi akubona kulowo ongathuka ehlangana naye. Abesilisa bayamazisa umuntu wesifazane ohuqe ibomvu. Uma bezothuka behlangana naye endleleni, bayagqwegqwa, bayigweme indlela leyo uma isikhathi sokwenza lokho sisekhona. Okukhulu ukuthi Iowa ogcobe ibomvu kube nguyena owehlukayo endleleni ngoba vele uyazazi yena isimo akusona ukuthi siyahlonishwa. ===Umkhonto nehawu yintombi eyemulayo=== '''Umkhonto''' ucijile ekudleni kwawo. Isitho somuntu wesilisa naso umumo waso uthi awufane nomkhonto. Umkhonto Iona isikhali sempi. Impi iyabhubhisa ishiye kukhalwa. Naso isitho lesi somuntu wesilisa siyabhubhisa emzini yabamnumzane abangenamthetho lapho izintombi zakhona kukwampunzidlemini. [[File:Isithombe 3.jpg|thumb]] [[File:Isithombe.jpg|thumb|Esigcawini]] '''Ihawu'''- uma silunguza ihawu, Iona sithola ukuthi Iona umumo walo umise okwesitho sangasese somuntu wesifazane. Ngaphambi kokuba intombi isine ngomkhonto Iona, ifaka ihleza esihlokweni esiwukudla kwawo. Lolu wuphawu lokuthi nakuba umkhonto uyisikhali sempi kodwa kulo mcimbi akuliwa. Okwesibili ukufaka ihleza esihlokweni somkhonto sekukhuluma buthule nezethameli ukuthi intombi le esinayo ibuhlulile ubukhali bawo ngoba awukaze ugwaze inkomo kanina ebiqashwe ngamaqhikiza nezinzalabantu. Ngakho intombi lena ifakazisa ukuthi umkhonto Iona iwuthuntubezile ngokulalela iziyalo zabadala. Umkhonto awukaze ulihlabe ihawu leli intombi eliphethe esigcawini. Ubuqiniso bayo yonke le ndaba buyofakazwa ngumkhwenyana mzukwana yayosina emzini, kungenjalo uyovuka ekuseni ngovivi, ayolanda inkomo yohlanga ayikhipha emalobolweni kanti ayisekho. Yihlazo-ke lelo. KwaZulu ihlazo lalivikwa ngokuba umntwana abugcine ubuntombi bakhe ukuze ahlale emsulwa. '''Ukugoqa''' Umemulo ngelinye lamasiko elenzelwa emehlweni omphakathi, umphakathi ufakazisa kwabadla anhlamvana kanye namathongo esizwe ngobumsulwa bentombi yesigodi leyo eyemulayo. Uyise uyethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaqalaza manje, isikhule ngokwanele. [[Category:iNingizimu Afrika]] [[Category:Amasiko esintu]] [[Category:Amasiko akwaZulu]] sktuzzs7khx4obsg4s77yuvvnyp8nzg 124115 124114 2026-05-30T11:10:22Z Fongcwele 16873 /* Umkhonto nehawu yintombi eyemulayo */ 124115 wikitext text/x-wiki [[File:Uyise wentombi eyihola kubhekwe isigcawini.jpg|thumb|Uyise wentombi eyihola kubhekwe esigcawini|300x300px]] [[File:Umemulo intombi isina esigcawini.jpg|thumb|Usuku lokusina esigcawini|300x300px]] '''Umemulo''' umkhuba noma isiko [[AmaZulu|lwamaZulu]] lokukhulisa intombazane. Lolu siko lwenzelwa [[intombazane]] eneminyaka engama-21, kodwa lungenziwa kunoma yisiphi isigaba sokuphila kowesifazane. Umemulo yilapho uyise emulisa/ekhulisa intombi yakwakhe, ayethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaveza isoka, isikhule ngokwanele.<ref name=":0">https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.1997.10587162?casa_token=IGRUVAZYn5IAAAAA:TeJs8utEG9vd4qL7Keq9sbz_IduLQUdFIDlsEEcnNt4zzrOAwo9KeQjt7CghmfyjeMKiOUxYjL2qUw</ref> Ukumulisa akuyona impoqo kodwa kusuka othandweni lwabazali uma intombi ihambe kahle phambi kobuso babo. Ukukhuliswa kwentombi ngokugcinelwa isiko lomemulo<ref name=":1">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/3b960bec-4c35-4230-b870-d75159cd6dd1</ref>. Leli siko liwukubonga ubumsulwa bentombi obuncike ekuziphatheni kwayo ngenkathi ikhula kumabanga izintombi ezidlula kuwo<ref name=":1" />. Ubumsulwa lobu yisona sinongo esingugo nesimakha aso athaphuka izimbali zewozawoza esidonsela intombi emendweni. Ngenxa yongqambothi Iwaleli phunga, uZulu wakuthangi ubekuphathisa okwezikhali zamaNtungwa ukuweliswa komntwana wentombazane kusuka ebuntwaneni, kudlula kuleli zinga kuze kube uyogana.<ref name=":2">https://uzspace.unizulu.ac.za/items/67b399f2-d9fe-4489-acf6-f52bb36ff929</ref> == Umsebenzi kamafungaswe wekhaya == Intombazane ikhula ngaphansi kwesandla somthetho kwaZulu. Ikhaya nekhaya Iinentombi okuthi ngokobukhosazane bayo ithwaliswe umsebenzi wokuqapha ukunyathela kwezintombi zekhaya lelo. Umafungwase wekhaya nguyena ngqo shishilizi, iqhikiza phela, lazo zonke izintombi zomndeni. Umsebenzi weqhikiza ukubhekela ngeso lokhozi izinzalabantu zekhaya, okungomame nezalukazi, ukuthi ngakube izintombi zomndeni ziziphethe ngendlela yesiko yini noma qha. Izinzalabantu zona ziyiso lomnumzane wekhaya okunguyena nsika yomuzi<ref>https://uzspace.unizulu.ac.za/items/50feb4c0-a404-4050-aafd-075188da1530</ref>. Umnumzane wekhaya yena uyiso labaphansi ngoba naye umuzi akuyiwona owakhe, uwuphethe ngesandla sawoyisemkhulu. Kungalesi sizathu ubumsulwa bentombi bungapheleli kwabo nje kuphela kepha kugcina kuyinto yomphakathi wonke. ==Ukubaluleka kobumsulwa bentombi== Ukubaluleka kobumsulwa bentombi kufakazelwa umphakathi ophuma zinkalo zonke uzobungaza. Phela umemulo yilona banga eliyisicongo nelibongwa ngesiko ekuziphatheni kahle kwentombi.<ref name=":1" /> Ukuhlanzeka komphefumulo nomzimba wentombi, ukuhlanzeka komndeni nomphakathi wonkana ngesizathu sokugcinwa kwaleli siko, kulanywa wukubongwa ngezilwane ezihlatshelwa abangasekho, bebikelwa ngaleli phunga elimnandi elihogelwa yisizwe sonkana ngomntwana wabo. Kubikwa kwabangasekho ngezinga intombi esifinyelele kulona. Kubongwa isandla sabo esifudumele ekuyisingatheni, ngaphezu kwakho konke, kubongwa yona qobo ngesenzo sayo esincomekayo sokwazisa isitsha sikayise.<ref>https://www.proquest.com/docview/2723855700?pq-origsite=gscholar&fromopenview=true</ref> === Ukubikwa komsebenzi namalungiselelo omndeni === Amalungiselelo okugcinwa kwalo msebenzi asingathwe ngobunono obukhulu ngenxa lobumsulwa bentombi okuyiyonanto egcizelelwayo kulo msebenzi. Okokuqala nje, ukunqunywa kosuku lokugcinwa kwalo mcimbi kulele ekwanelisekeni kwamalunga omndeni ekuthintweni kwawo ngokufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko. Unina wentombi nguyena mxhumanisi phakathi kwentombi noyise. Ukufaneleka kwentombi ukuba igcinelwe leli siko kufakazelwa ngamaqhikiza okuyiwona akade epheke leli 'bhodwe'. Ukuvuthwa nokungavuthwa kwalo kubuzwa kuwona. Leli zinga libalulekile isibili ngoba yizinga leli elilungisela ukuba ibhodwe leli Iiyophakwa engxenye ( umgcagco). Ngakho-ke, unina wentombazane alusingathe ngobunono udaba olufuze lolu azolwethula kuyise wentombazane. Ubikela uyise ngokufaneleka kwentombi ukwemuliswa. Emva kokuphenyisisa kukayise wentombi, ngenhloso yokwaneliseka ngokufaneleka kwentombi yakwakhe ukwemuliswa, uyise wentombi uyabe eselwedlulisela emndenini udaba.<ref>https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC132016</ref> === Ukubikelwa kozalo nomndeni wonke === nakho kuphathwa ngesinono esingahlalwa mpukane. Uyalwazi uzalo Iwakubo ngezindlu nokubaluleka kwazo. Uzolandela inqubo yalapha ekhaya ukwazisa abomndeni ngodaba olubaluleke njengalolu. Akesabi lutho uyise wentombi ngoba akangabazi ngobumsulwa bentombi yakhe. Iphuma esikoleni samaqhikiza, ivuthwe lushu ngasephuzwini lokuziphatha ngendlela. Besiwenza ngokwethembeka umsebenzi waso lesi sikole samaqhikiza sayizolo. Konakale ngokufika kwesikole sanamuhla, okuthe ngokufika kwaso, bakhwixa imikhono omame, bakha imikhanya bethi isikole ndini siza [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02572117.2011.10587364?casa_token=9PIGMaKQaFgAAAAA:bHKVXisJTsWc3B2ZPY8fyT-9-vV7tsCZZGbuvC7UCq7Lfyfs0NFB44hVcYxFKlBRRAm0pyBe6HH1YQ nempucuko] kanti empucukweni leyo kulele nembubhiso.<ref name=":0" /> Umcimbi Iona ubugcinelwa kuphela intombi nto hhayi igqabulambeleko njengoba sekwenziwa kulezi zikhathi zanamuhla. Indlela yokuvunula ngosuku  ibizisho yona ngoba konke obekwenzeka bekunophawu lobumsulwa bukasingaye. Emva kokuba udaba selumunyungwe ngokwanele wumndeni futhi wonke amalunga omndeni aneliswa izinqumo zomndeni, udaba selungadluliselwa emphakathini. Nakhona futhi lapho, indlela oludluliswa ngayo isakhomba khona enhlanzekweni ekuphathweni kwemisebenzi yabadala wuZulu wakuthangi. ====== Ukubikelwa komphakathi (umemulo) ====== [[File:Song and Dance 2.jpg|thumb|Umemulo|300x300px]] Udaba Iwedlulela emphakathini emva kokuba sekuboniswene ngosuku lomcimbi lowo. Lwedlulela emphakathini ngokwezikhundla zawo. Kuzobikelwa induna yesigodi kuqala ukuze ilwedlulisele komkhulu ukuze babe khona ngosuku lomcimbi lowo<ref>https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/humor-2017-0113</ref>. Ukuba khona kwenduna emcimbini kumachopho mabili; ikhona njengelungu lomphakathi futhi njengenhloko yesizwe nesigodi  ukuzofakazisa ubuqiniso bokufaneleka kokugcinwa kwaleli siko endaweni yayo. Ikhona futhi ukuzoqapha uthuthuva olungabheduka ngosuku ukuze ikwazi ukwethula umbiko ogcwele enkosini.  Kungabheduka eyothuli IweziChwe ngosuku ikakhulukazi uma izinto ezinjengokuqiniswa komuzi ngezintelezi zingaqashelwanga. Ukubikela induna kusho ukubikela inkosi yona okungenzeka ingakwazi ukubakhona emcimbini Iowa ngenxa yokuxineka. Inkosi ingakhipha iphoyisa layo ukuba liyoba yiso laya uma induna ingeyukuphumelela ukuba khona emcimbini. Ukubikwa komsebenzi enduneni, ngenhloso yokuthi idlulisele enkosini kuhambisana nokubikwa komsebenzi enyangeni yekhaya ukuze inikwe isikhathi esanele sokuyofuna izintelezi eziqinile zokubamba amabutho, angabhuqabhuqani esigcawini ngemikhonto kuxabane ubendle umsebenzi wobunono uphenduke ubunuku ngokuphalala kwegazi. Buyenzeka ubunuku obufana nalobu uma lingaqashelwanga leli phuzu, amabutho anephuzane ngejozi esigcawini, kuchitheke uphoko, isiminya. Inyanga yekhaya ibizelwa isizathu sokuqinisa intombi eyemulayo nomndeni. Kunenkolelo yokuthi ngalesi sikhathi intombi le namalunga omndeni wonke antekenteke ngakho badinga ukuqiniswa ngezintelezi namakhubalo ukuze bangangenwa yimithi yabasokoci abanomona ngalo mcimbi ozogcinwa ekhaya. Ingafa nokufa intombi, lungakafiki nosuku  uma kungaqashelwanga. Ukudlula ezingeni elithile ungena kwelinye, kunomthelela wokuba lula kusingaye nakulabo athintene nabo. Bekade ungena ebangeni lobuntwana, manje usezozalwa kabusha engene ebangeni lobudala. == Ukuthintwa kwabaphansi ngomsebenzi == Abangasekho babambe iqhaza elibaluluke isibili ekuphathweni kwaleli siko.  Ngaphandle kokuthintwa kwabo ukuba babe yingxenye yalo msebenzi, ukugcinwa kwawo kungafana nokusinisa amahleza isiminya. Ukuthintwa kwabangasekho kudinga ubunono isibili kulabo abaphathelene nalokho. Ukuhambisa izinto ngononina nangenhlanzeko elindelekileyo kulabo abasadla anhlamvana kuyisifakaziso nethemba lokuthi umsebenzi wamukelwe ngabaphansi futhi uzohamba njengezifiso zabasaphila. Imiphumela yokusingathwa kahle kwemisebenzi yabaphansi ilele ezithelweni zokuganana kwabantu, okuwukuthola abantwana emendweni. '''Nakhu okuthathu okuyizidingo-ngqangi ekuphathweni kwabangasekho ukuba bangene ngaphakathi kwekhaya ukuzosingatha umsebenzi abawubizelweyo''': * ukushiswa kwempepho * ukugaywa kotshwala * ukuhlatshwa kwesilwane Zimbili izilwane ezihlatshelwa abangasekho,imbuzi nenkomo. Lezi zilwane zithandwa ngoba zona ziyakhala lapho zihlatshwa ngakho ziyabamemeza labo asebelele. Impepho imila emathunzini otshani ngakho yisona sitshalo esifanele ukusetshenziswa ukubiza abalele ngoba nabo sebengamathunzi. Utshwala obugayiwe nenyama yesilwane esihlatshiwe yikhona kudla kwamadlozi<ref name=":0" />. Ukubaluleka kwakho kubonakala ngendawo okuhlala kuyo, umsamo. Imbuzi eyibika-msebenzi ihlatshelwa endlunkulu, okuyindlu yesalukazi sekhaya. Yiyona ndlu lena ethathwa njengehlanzeke ukuzedlula zonke ezinye ngoba akusalanyaniselwa kuyona. Imbuzi lena ihlatshelwa emsamo wale ndlu okuyiyona ndawo yamadlozi ekhaya. Kushiselwa kuyona impepho bese kuthi intombi eyemulayo iguqe emsamo wale ndlu ngesikhathi kuthintwa abangasekho. Iguqe nje ibambe ngesandla sayo sokuphonsa imbuzi lena okubikwa ngayo umsebenzi. Singagcizelela nje ukuthi kuqala yayingekho inkinga yemfuyo njengoba sekunjalo kule mihla. Ngakho-ke ngenxa yokuthi izimbuzi lezi seziyathengwa, kubalulekile ukuthi ifike lapha ekhaya kusasele izinsuku impela ukuze idle ezaleni lalapha ekhaya, ikhothwe ngamadlozi ekhaya ngolimi Iwawo Iwemfihlakalo yangale kwethuna. Uma isihlatshwa imbuzi lena, inkosana yekhaya ithopha abangasekho ngezibongo zabo kusukela kulowo emaziyo ngokwelamana kwabo kubudlozi bekhaya kuze kuyofika kowokugcina esamkhumbulayo okuyaye kube esecelwa ukuba adlulisele umbiko kwabanye bozalo abangasekho njalo njalo Emva kwalokho umlotha nempepho uyabe usugcotshwa ebunzini kanye nasokhakhayini Iwentombi eyemuliswayo ukuze amadlozi anamathele kuyona. Uma sekuthintwa amadlozi, kuningi osekufanele amalunga omndeni akuqaphele okuyinhlonipho nenhlanzeko efanelwe umsebenzi obikwayo. Ukuhamba kwabo nokwenza kwalabo abasaphila kulo mhlaba sekuyinkomba yokubaluleka nokwaziswa kwawo amadlozi ekusingatheni imisebenzi yalolu hlobo. Ngenxa yokuthi umsebenzi Iona obikwayo uzodinga ukuba intombi igonqe, kufanele intombi ikwenze konke okuyidinga ngaphandle komgonqo ngoba uma isike yangena, ayinakubuye iphume emgonqweni iyokwenza okunye. Okubalulekile intombi ekwenza ngaphambi kokuba ingene emgonqweni ukuhhoyiza. Intombi ezokwemula iphelekezelwa wontanga yayo ukuba iyohhoyiza. Abanye abaphambanisa leli banga bathi intombi eyemulayo kumele iqale ngokugonqa ngaphambi kokuba ihhoyize. '''Kuhle futhi ukwehlukanisa phakathi kokuhhoyiza nokucimela.''' Ukucimela kusho ukuvalelisa ezihlotsheni kwentombi esuke isiyogana, koninalume nakomakhelwane. Ngesikhathi ihamba icimela intombi leyo, ivaleliswa ngokuphiwa izipho ezahlukahlukene. Ukuhhoyiza nakho kuthi akufane nokucimela ngesizathu sokuthi kokubili kusho ukuyocela izipho ezihlotsheni nakomakhelwane. Umehluko usekutheni intombi ehhoyizayo ayiceli izipho zokuvaleliswa kodwa isuke izicelela izipho nje ikakhulukazi koninalume. Lapha koninalume kuvamise ukuthi ihlatshiswe imbuzi intombi eyemulayo. Lokhu kuhlatshiswa kwayo kwenza ilale koninalume usuku noma ezimbili ngaphambi kokuqhubeka nohambo. Abomndeni wakoninalume bahlabisa intombi le ukukhombisa ukubonga nabo ngokuziphatha kahle kwayo.   === Ulanda umkhonto koninalume === Ekuhambeni kwayo la koninalume inhloso ukulanda umkhonto, owuphawu lokunqoba ubusha ngoba intombi isuke iqaphe ukudla kukayise kwangahlatshwa ngomkhonto. Lona ngumkhonto wokuhalalisela intombi ngokunqoba kwayo, akuwona nje owokuyosina esigcawini kuphela. Umkhonto ukunika ilungelo lokusina, nelungelo lokuphakanyiswa lapha ekhaya ngoba awuphakanyiswa inomakanjani futhi awuphathwa yinoma ngubane. Lapho intombi zifika koninalume, zingena kungazelelwe zifike zithathe noma yini ebalulekile zigweve nayo. Abakaninalume, sebeyoyihlabisa imbuzi okuwuphawu lokubonga bese inikwa umkhonto.<ref name=":2" /> Namuhla yokudideka kwabantu nokushintsha kwesimo sokuphila. Usuke uzwe kuthiwa umkhonto iwulanda lapho izoganele hhayi koninalume. Kulihlazo elibi leli. Intombi ayikwazi ukuyolanda umkhonto lapho ezongana khona ngoba ayikagani. Okusho ukuthi ayaziwa emndenini wesoka ngoba ayikafazwa ngenyongo yakhona. lokhu okwenzekayo kuwukuphoxa inhloso yaleli siko ngenxa yolo mkhuba. Yisiko lobumsulwa betshitshi leli. ====Ukungena emgomqweni==== Emva kokuhhoyiza intombi ingena emgonqweni lapho ingasezukubonakala noma ikanjani khona. Ingena esiguqweni sebanga elisha. Ingeniswa ngesiko lokuhlatshelwa enye imbuzi, kuthiwe yimbuzi yokuvula umgonqo. Kokunye le mbuzi bayibiza ngembuzi yokuhuqa ibomvu. Lapha emgonqweni kulapho intombi yalulekwa khona ngabadala ngendlela yokuziphatha ebangeni elisha. Ikakhulukazi kugcizelelwa ephuzwini lokwakha umuzi njengoba msebenzi wonke ulungiselela izinga osekuzobhekwana nalo lelo lokugana. Emgonqweni lapha intombi lena kayenzi lutho ngaphandle kokulala ngecala, imbozwe ngocansi. Ayibasi mlilo, ayipheki bhodwe. Uma kwenzeka kuba nesidingo sokuba iyozikhulula, iyazifihla emehlweni abantu futhi iyaphelekezelwa, ingahambi yodwa. Uma kunesidingo sokuthi ikhulume, lokhu ikwenza ngesizotha esiyisimangaliso. Kungenjalo ingadlula, idlebeleke, iphakamise izwi noma ingasathandi. Yizinga lokuzila leli. <ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngesikhathi intombi isemgonqweni ayigezi kepha iphaqulwa ngamafutha omcaba. Amafutha omcaba lawa agcotshelwa ukuthi intombi le kuthi mzukwana iphumayo emgonqwenl ibe isicwebezela kuhle kotalagu. Usuku lokuphuma kwayo emgonqweni wusuku lokubukisa ngobuhle nokwakheka komzimba wentombi engenacashaza, intombi nto. Ngaphandle kokuphaqulwa ngomcaba, intombi iphinde ihuqe ibomvu. Lokhu wuphawu Iwenguquko empilweni yentombi eyemulayo. Ucelelwa ngalo ibomvu ukuba abaphansi bamdlulisele ebangeni elilandelayo ngempumelelo. Uvikelwa ezintweni eziningi ngokuhuqwa ngebomvu leli. Phela ibomvu Iiyayivika nemimoya emibi ngakho-ke ayisondeli. Ngisho nezulu imbala, alisondeli kogcobe ibomvu. Ibomvu ngelinye lamahawu elisetshenziswa ukuvikela intombi eyemulayo  komonase abanhliziyo zabo zilangazelela ukudicilela phansi wonke amalungiselelo nokusoconga  usingaye. Imbuzi idliwa ngumgoyi kanye nabontanga yakhe. Kuningi okunye okusetshenziswayo kuyona ukuxhumanisa intombi nabaphansi. Inyongo ibaluleke ukwedlula konke uma sekukhulunywa ngokuhlanganisa intombi nabakubo abangale kwelamathongo. Isikhumba sembuzi esisikwa senziwe i'''siphandla''' naso sisebenza omkhulu umsebenzi Iona. Ngaphandle kwesiphandla, isikhumba siyashukwa, kwakhiwe ngaso ingungu, okuyisigubhu esishaywa zintombi emgonqweni. Lesi sigubhu sishaywa ubusuku bonke, malanga wonke kuze kube intombi iyaphothulwa kulo mgonqo. Ukuduma kakhulu kwaso lapho sishaywa kuya ngobuciko ekwakhiweni kwaso kanye nasebunjalweni besikhumba sembuzi leyo ebihlatshelwe intombi. Isisho esithi "ingungu yale ntombi kayikhali" sibukeka sasuselwa khona lapha emkhubeni wokugonqa. La mazwi asuke eqonde khona ukuthi izinto zayo kaziyihambeli kahle kuhle kwengungu esuke ingakhiwe ngobuchule nehluleka ukuduma kunanele amawa. ===Ukuhlatshwa kwezimbuzi=== Ngesikhathi intombi isemgonqweni kuya ngokwesutha komnumzane. Okubalulekile nje wukuthi intombi nontanga bayo akufanele balambe emgonqweni. Intombi ehloniphe umuzi kayise ngalolu hlobo ngeke yalanjiswa. Inhloso-ngqangi ukukhiphela intombi nto emphakathini, iphume ecwebezelayo. Ayikwazi-ke ukucwebezela kade igeqwa yindlala emgonqweni. Umemulo yisiko eliletha ngaphambili umntwana womnumzane ukuba umphakathi, ikakhulukazi izinsizwa, zimbone, zeshele aqome, kwakhiwe imizi. '''Ukuqalwa kwezimbiza''' zotshwala kusho inhlanzeko yomphefumulo nomzimba wabaphathi bekhaya nabazophatha ukudla, utshwala. Sekuzilwe zonke izinto eziwukungcola. Akusahanjwa phambi kwezindlu komalukazana balapha ekhaya. Alisaphakanyiswa izwi uma ngabe kukhulunywa ngoba abalele abawuthandi umsindo. Ingane eqhele ngebanga ayisamenyezwa kepha isiyaqhwetshwa noma kuthunyelwe oseduze ayibize. Konke lokhu kwenziwa ngesazelo sokuthi uma sekubikwe umsebenzi, bathintwa ngendlela yakhona sebengaphakathi kwamagceke omuzi manje. Kuyahlonishwa, omame babonakala ngokucabeka emahlombe, babuye bathi ukuthi shazishazi ngomcaka ebusweni. Ukubeka kwabo emahlombe  nomcaka ebusweni kuwukuhlonipha okungaphezulu kokuhlonipha abayeni babo kanye nomndeni. Lokhu kuhlonipha kukhomba ukuhlonipha izidalwa zekhaya ezingoyisezala, noninazala eseziningi lapha ekhaya. ==Usuku lomemulo== Ngaphambi kosuku lomemulo,  uyise wentombi eyemulayo ungena endlini lapho kugonqele khona intombi yakwakhe nontanga yayo ayinike umkhonto. Lo mkhonto intombi ingena nawo esibayeni lapho uyise ezoyikhombisa khona inkomo yomsebenzi wayo: Izothi ingayibona inkomo bese ihaya inkondlo yayo, ziyivume/e izintombi nezinsizwa . Inkomo lena ezobulawa isuke seyaziwa yinhloko yomuzi nonkosikazi wekhaya. Yilokhu yakhonjwa mzukwana kubikwa umsebenzi. Ibiyimfihlo nje yabo bobabili kodwa amadlozi wona aseyazi ngayo. Ukuphumelela komsebenzi kuzobonakala ngenyongo uma isihlinziwe, ubuncane bayo bukhomba ukuthi nembala ngesikhathi ikhonjwa, amadlozi ahlala kuyona ngoba ayayithanda inyongo, ayayiphuza. '''Phakathi kwamabili uyise wentombi''' uvula umgonqo ngembuzi nembiza enkulu yotshwala. Iyahlinzwa le mbuzi, iphekwe, idliwe, kuphuzwe utshwala lobu kubuswe. Sekuzothi-ke intathakusa zehle izintombi ziyogeza emfuleni ngamanzi amsulwa, angakathintwa muntu nalutho emfuleni. Baqeda lapho emfuleni bese behlala ngaphansi kwesihlahla lapho sebelinde khona igama eliphuma kuyise ukuthi bangenyuka ukuzosina esigcawini. '''Ukugeza emfuleni ogelezayo''' wuphawu lokwedlula ebangeni elidala, ungena kwelisha. Kuwukufakazela ubumsulwa bayo. Ubufakazi lobu kwabalele bobumsulwa abazobugabisa esigcawini ukuthambama kwelanga. Kuthi ngokuthambama kwelanga bese uyise wentombi ethumela imbiza yokwenyusa intombi yakhe nomthimba wayo. Ekhanda lapha ichonywa izinyongo zezilwane lezi ekade zilokhu zihlatshwa. '''Umembesa ngomhlwehlwe''' wenkomo ehlatshiwe. Uyise ungena naye umntanakhe esibayeni ngehubo lomndeni. Ubikela abaphansi ngomntwana. Umkhipha lapho amdonse ngengalo esemyisa esigcawini. Kulapho-ke sekuzosinwa khona. Ngesikhathi emusa esigcawini uyise wentombi, uhuba ihubo lomuzi elamukelwa wumkhosi wonke. Nakhona lapha esigcawini uyambika umntanakhe ezethamelini zosuku, aphinde azibikele ukusuka nokuhlala komsebenzi owenziwe. Uyise uqeda agiye abese eyohlala endaweni emfanele enhla nesigcawu. Sekuzosuka abafowabo nabo bagiye ngokulandelana kwabo. Emva kwalokho, kusina yona-ke manje intombi ngomkhonto, iphelekezelwa izimpelesi zayo. Kuthi emva kokusina kwentombi bese kusina-ke izihambeli, izintombi nezinsizwa zezigodi ngezigodi. Laphaya ekhaya  izimbiza exhibeni zikhephuka ingwebu nakhu umsebenzi uphathwe ngesinono. Kungenjalo utshwala buyaduba, buhluthuke, bube bumbi, bungaphuzeki. Liyolokhu libeka izindebe nje ibandla, kungehli mathamo kanti libalekela isilungulela, buze buchithwe imbala. Laphaya emnyango izimbiza zenyama ziyahlihla, kunuka usi umuzi wonke. Ukuphela kwejadu nokuphakelwa kwabantu kusho uvuthondaba Iwalo mcimbi. Emva kwakho konke lokhu, abantu bayachitheka, kusale abomndeni nezihlobo ezimbalwa. Indlu lapho kade kugonqele khona intombi isuke isisindiwe, kwathi nensila yayo yathathwa yayoshiswa. Konke lokhu kwenzeka ngesikhathi izintombi zehla ngentathakusa ziya emfuleni. Umsebenzi wokushiswa kwensila yentombi ngumsebenzi kagogo wentombi kodwa nonina wentombi uyakwenza lokho. Okubalulekile nje wukuthi abathakathi bangakwazi ukuhlangana nensila yentombi lena eyemulayo ngoba bangabhubhisa umuzi ngensila leyo. ==Umemulo nokusetshenziswa kophawu== Uphawu lusho ukusetshenziswa komfanekiso othile kanti kuqondwe ukugqamisa okunye okufuze umfanekiso lowo. Impilo nokwenza kwesidalwa esingumuntu kungamelwa izimpawu ezithile. Umbala nje ungaba wuphawu olumele ubuqiniso obuthile empilweni yomuntu. Into ethile ingamela uphawu oluthile ohlotsheni oluthize Iwabantu kuthi kwabanye imele okunye. Izilwane nokwenza kwazo nazo zingamela izimpawu ezithile ezimpilweni zabantu. Ukulinganisa nje, inyoni isikhova, kumuntu ongumZulu simele ubuthakathi, size sibizwe ngenyoni yabathakathi, umandukulu. KwabaMhlophe isikhova simele inkuthalo nobuhlakani. Ukuhamba kwaso ebusuku amaZulu akuhlanganisa nobuthakathi. Ubukhulu bamehlo aso kodwa angaboni, abuhlanganise nobuphukuphuku. AbaMhlophe ukuhamba kwaso ebusuku nokuvula kwaso amehlo amakhulu akufanisa nobuhlakani bokuzisiza ungalali ebusuku ngesikhathi abanye belele.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/344749555.pdf</ref> Ngasohlangothini lomemulo singaphawula lokhu: ukungena kwentombi emgonqweni singakufanisa nophawu lokubuyela esizalweni sikanina. Intombi le izozalwa kabusha ngakho-ke ngaphambi kokuba izalwe kabusha, kufanele ukuba izofukanyelwa yilesi sizalo esiyindlu kaninakhulu. Isakhiwo sale ndlu siyindilinga kanjalo nesizalo sikanina lapho yafukanyelwa khona iselihlule siyindilinga. Ibuyela kule ndilinga ukuba izalwe kabusha esigabeni intombi esingena kuso. '''Ubundilinga lobu busho impilo engenasiphetho, busho inqubekela phambili''' ngoba vele indilinga ayinasiqalo, ayinasiphetho. Esizalweni sikanina ibifukanyelwe oketshezini olusamanzi kwaze kwaba iyazalwa ngokuqhuma kwawo la manzi, ageleza, echithekela ngaphandle. Ukuya emfuleni emva kokugonqa kuluphawu lokuzalwa kabusha. '''Buningi kakhulu ubundilinga obugqamayo uma kugcinwa leli siko lokwemula'''. Isibaya sezinkomo okuyiyona nhliziyo yekhaya, siyindilinga umumo waso. Uyise wentombi ungena kulesi sibaya ukuzobika kwabalele ngezifiso zabaphilayo ngomntwana wabo. Ubika kubo ngesifiso sokuqhubela impilo phambili ngomntwana wakhe. Uma eseyikhipha intombi yakhe ukuba iyosina esigcawini, uphinda futhi azongena kule ndilinga ukukhumbuza bonke abakhona abasaphila nasebengale '''kwelikaMlenzemunye''' ukuthi uyakufakazisa ukuthi ngempela impilo yisondo. Esigcawini lapho kusinwa khona, izethameli zakha indilinga esalisondo nayo osengathithi isiwubufakazi bokuqhubela phambili impilo eyisidalwa esingumuntu. '''Ukwembeswa kwentombi''' '''eyemulayo ngomhlwehlwe omhlophe:''' kusagcizelela Iona iphuzu lokusetshenziswa kophawu ekugcinweni kwaleli siko. Ubumhlophe bomhlwehlwe bugcizelela ubumsulwa bommbathiswa. Yitshitshi tshi elingakaze lingcoliswe leli, limhlophe qwa okwezihlabathi zolwandle. Itshitshi lifaka ubuhlalu obumhlophe obusuke bufakazela khona ubumsulwa balo. Umhlwehlwe Iona kuthi emva kokuba intombi isisinile ngawo laphaya esigcawini ebese uyathathwa ugcinwa emsamo. Usuyodliwa yizalukazi zekhaya ngesikade emva kokuba usuhlanzwe kahle, amanzi akhona achithwa ngaphandle komuzi. Abanye njalo abawugezi umhlwehlwe Iowa kodwa bawudla nensila leyo ngoba kubona ukudla umhlwehlwe kusho ukuhlanza umntwana ehlanzelwa ukuba athole umkhwenyana ukuze kungene izinkomo lapha ekhaya. ===Ukugqoka isidwaba kwentombi emulayo=== ====isidwaba sinombala omnyama==== Umbala omnyama wona uyimfundivaliwe kumaxila ngoba uwatshela ukuthi Iowo ombethe wona akasenakuthintwa, usengumuntu wabantu, ingoduso. Kuyihlazo elibi nokucwesa ukuqomisa ingoduso yomuntu. Ukufaka kwayo isidwaba nje sekusho ukuvimbela izesheli. Intombi engakagani ayisilokothi isidwaba. Kujwayelekile ezikhathini zanamuhla ukufica itshitshi lisina ngesidwaba. Nalo igama itshitshi kufanele silisebenzise ngokuqaphela ngoba ubufakazi bobutshitshi nxa kwemulwa ezikhathini zanamuhla buyangabazisa. Uma ubuza ngale nsumansumane, uthola izimpendulo eziningi nezingagculisiyo. Iningi livele likutshele ukuthi nxashana kwemulwa intombi ifaka isidwaba bese bewuthunga inhlali. ====Umbala obomvu==== Umbala obomvu wuphawu lokuntingaza phakathi naphakathi, uphawu lokungabi nandawo. Ohuqe ibomvu nje ugqamisa uphawu lokungabi mntwana noma ukungabi mdala. Wumbala womlindelo Iona. Ulindele isigaba esisha ofake lo mbala. Ngaphandle kwalokhu, umbala obomvu ungasho ubungozi bomuntu wesifazane. Uma owesifazane esenyangeni, uhuqa ibomvu ukuveza ubungozi akubona kulowo ongathuka ehlangana naye. Abesilisa bayamazisa umuntu wesifazane ohuqe ibomvu. Uma bezothuka behlangana naye endleleni, bayagqwegqwa, bayigweme indlela leyo uma isikhathi sokwenza lokho sisekhona. Okukhulu ukuthi Iowa ogcobe ibomvu kube nguyena owehlukayo endleleni ngoba vele uyazazi yena isimo akusona ukuthi siyahlonishwa. ===Umkhonto nehawu yintombi eyemulayo=== '''Umkhonto''' ucijile ekudleni kwawo. Isitho somuntu wesilisa naso umumo waso uthi awufane nomkhonto. Umkhonto Iona isikhali sempi. Impi iyabhubhisa ishiye kukhalwa. Naso isitho lesi somuntu wesilisa siyabhubhisa emzini yabamnumzane abangenamthetho lapho izintombi zakhona kukwampunzidlemini. [[File:Isithombe 3.jpg|thumb|300x300px]] [[File:Isithombe.jpg|thumb|Esigcawini]] '''Ihawu'''- uma silunguza ihawu, Iona sithola ukuthi Iona umumo walo umise okwesitho sangasese somuntu wesifazane. Ngaphambi kokuba intombi isine ngomkhonto Iona, ifaka ihleza esihlokweni esiwukudla kwawo. Lolu wuphawu lokuthi nakuba umkhonto uyisikhali sempi kodwa kulo mcimbi akuliwa. Okwesibili ukufaka ihleza esihlokweni somkhonto sekukhuluma buthule nezethameli ukuthi intombi le esinayo ibuhlulile ubukhali bawo ngoba awukaze ugwaze inkomo kanina ebiqashwe ngamaqhikiza nezinzalabantu. Ngakho intombi lena ifakazisa ukuthi umkhonto Iona iwuthuntubezile ngokulalela iziyalo zabadala. Umkhonto awukaze ulihlabe ihawu leli intombi eliphethe esigcawini. Ubuqiniso bayo yonke le ndaba buyofakazwa ngumkhwenyana mzukwana yayosina emzini, kungenjalo uyovuka ekuseni ngovivi, ayolanda inkomo yohlanga ayikhipha emalobolweni kanti ayisekho. Yihlazo-ke lelo. KwaZulu ihlazo lalivikwa ngokuba umntwana abugcine ubuntombi bakhe ukuze ahlale emsulwa. '''Ukugoqa''' Umemulo ngelinye lamasiko elenzelwa emehlweni omphakathi, umphakathi ufakazisa kwabadla anhlamvana kanye namathongo esizwe ngobumsulwa bentombi yesigodi leyo eyemulayo. Uyise uyethwesa isicoco nomqhele ngokumisa kwayo ize inikezwe nguyena igunya lokuthi isingaqalaza manje, isikhule ngokwanele. [[Category:iNingizimu Afrika]] [[Category:Amasiko esintu]] [[Category:Amasiko akwaZulu]] o5isimhhp5bhhigd9dxs3ykqv66xfo8 ISIKO LOMEMULO 0 32492 124111 109979 2026-05-30T10:51:13Z Fongcwele 16873 Redirected page to [[Umemulo]] 124111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Umemulo]] pks4cxrkxgbq4fipo84kaurm9fa5w1g Wikipedia:Ingosi yomphakathi 4 34072 124101 121808 2026-05-30T06:39:28Z Fongcwele 16873 Blanked the page 124101 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Talk:IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika 1 34306 124090 124067 2026-05-29T13:33:21Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Talk:Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika]] to [[Talk:IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] 124067 wikitext text/x-wiki == Isihloko eside noma esifuphi? == Ngicabanga ukuthi isihloko esithi '''Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika''' side kakhulu. Mhlawumbe sibgazama esithi '''Iqembu lebhola lesiwe laseNingizimu Afrika'''. Esikhundleni sokuthi ''ibhola lezinyawo'', simane sithi '''lebhola''' kuphela, noma likanobhutshuzwayo uma kudingeka kucace kushiwo liphi ibhola, kanje: '''Iqembu likanobhutshuzwayo lesizwe laseNingizimu Afrika'''. [[User:Fongcwele|Fongcwele]] ([[User talk:Fongcwele|talk]]) 18:37, 28 uNhlaba 2026 (UTC) 4mamt5c5gi4ecdhky703mylqzuc2ubs Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika 0 34312 124089 2026-05-29T13:33:21Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika]] to [[IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] 124089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] o3cdkdciwafuco8gtz6br7o53d4egx1 Talk:Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika 1 34313 124091 2026-05-29T13:33:21Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Talk:Iqembu lebhola lezinyawo likazwelonke laseNingizimu Afrika]] to [[Talk:IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] 124091 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:IQembu Lebhola Lesizwe laseNingizimu Afrika]] m4gbfkx1tz5rlbqufo6bkf2pfflljfx AmaMbatha 0 34314 124108 2026-05-30T10:45:32Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[AmaMbatha]] to [[Mbatha]]: Indlela efanele yokuloba izihloko eziyizibongo 124108 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mbatha]] jsr04lg0i9941plnvy17sktnj4v7k4g Talk:AmaMbatha 1 34315 124110 2026-05-30T10:45:32Z Fongcwele 16873 Fongcwele moved page [[Talk:AmaMbatha]] to [[Talk:Mbatha]]: Indlela efanele yokuloba izihloko eziyizibongo 124110 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Mbatha]] l8cwk0vshfmndb3e2trx0lmjtvd4ur3